دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 14

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

ص: 6

اتمام حجت ها و استدلال ها و يادآورى هاى غدير كه توسط اصحاب صورت گرفته بسيار متعدد است. ضمن اينكه تمام راويانى كه در طول هزار و چهارصد سال حديث غدير را روايت كرده اند نيز به گونه اى جهاد خود را در مقابله با اهل سقيفه به نمايش گذاشته اند.

اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله حاضران در غدير بوده اند و به عنوان شاهد ماجرا از يك سو و ياران پيامبر صلى الله عليه و آله از سوى ديگر مطرح هستند.

در اجتماعى كه سقيفه حكومت يافت و كارگزاران سقيفه گروهى از صحابه حاضر در غدير بودند، كه به دين پشت پا زدند و در صدد محو آثار غدير و قتل صاحب غدير بر آمدند ! در چنين اجتماعى دفاع ياران باقيمانده پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از غدير ارزش بالايى دارد.

از سوى ديگر، اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله در نظر مخالفين غدير جايگاه ويژه اى دارند و در عدالت آنان ترديدى ندارند، اگر چه دوستان غدير اين مطلب را قبول ندارند. اينك اگر گروهى از صحابه درباره غدير شهادت دهند، بايد آن را دليلى عظيم بر حقانيت آن دانست و پاسخ دندان شكنى به مخالفان خواهد بود.

موارد مختلفى كه اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله غدير را مطرح كرده اند به اهميت آن مى افزايد چه آنكه اكثرا در موقعيت هايى كه صورت مناظره و اتمام حجت داشته و حتى از نظر اجتماعى برايشان مسئله ساز بوده، به گفتن حقيقت مبادرت ورزيده اند و از كتمان آن اجتناب كرده اند.

در اينجا نمونه هايى از اين احتجاجات و اتمام حجت هاى اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و ياران اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير - كه بخشى از صدها هزار مورد آن است - به طور فهرستوار تقديم مى شود، و براى توضيح بيشترِ هر مورد به عناوين بعدى در همين جلد مراجعه شود:

ص: 11

اتمام حجت ابوايوب انصارى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت ابوذر با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت ابوسعيد خدرى با غدير: 2 مورد.

اتمام حجت ابوالهيثم بن تيهان با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت اُبَىّ بن كعب با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت اسامة بن زيد با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت اصبغ بن نباته با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت براء بن عازب با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت برد همدانى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت بلال حبشى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت جابر بن عبداللّه انصارى با غدير: 2 مورد.

اتمام حجت حذيفه بن اسيد غفارى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت حذيفة بن يمان با غدير: 3 مورد.

اتمام حجت زيد بن ارقم با غدير: 4 مورد.

اتمام حجت زيد بن صوحان با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت زيد بن على بن الحسين با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت شريك با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عبدالرحمن بن ابى ليلى با غدير: 2 مورد.

اتمام حجت عبداللّه بن جعفر با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عبداللّه بن عباس با غدير: 3 مورد.

اتمام حجت عمار ياسر با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عمران بن حصين با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عمرو بن ميمون اودى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت قيس بن سعد بن عباده با غدير: 2 مورد.

ص: 12

اتمام حجت مالك بن نويره با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت محمد بن عبداللّه حميرى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت چهل نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عده اى از انصار با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت ام سلمه با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت خوله حنفيه با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت دارميه حجونيه با غدير: 1 مورد.

اينها نمونه هايى از احتجاجات و مناظرات درباره غدير بود. در طول تاريخ هزاران مورد ديگر بوده كه درباره غدير بين شيعه و مخالفانش بحث و مناظره درگرفته و مطالب بسيارى درباره سند و متن آن به عنوان اتمام حجت و محكوميت خصم بيان شده كه جا دارد در كتابى مستقل تدوين و تقديم گردد.

همچنين از بارزترين احتجاجات صحابه با غدير، ماجراى اتمام حجت دوازده نفر از صحابه به صورت گروهى در ابتداى غصب خلافت است:

دوازده نفر با اجازه اميرالمؤمنين عليه السلام قرار گذاشتند در روز جمعه كه ابوبكر منبر مى رود در مقابل منبر اجتماع كنند و آنچه درباره ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مى دانند بگويند تا هم اتمام حجت بر ابوبكر باشد و هم بر مردم.

روز جمعه يكى پس از ديگرى برخاستند و مطالبى گفتند تا نوبت به ابوالهيثم بن تيهان رسيد. او گفت: من گواهى مى دهم كه پيامبرمان على عليه السلام را در روز غدير منصوب كرد.

عده اى از انصار در اين باره به گفتگو پرداختند كه منظور پيامبر صلى الله عليه و آله از اين اقدام چه بود و در اين باره سخن بسيار گفتند. لذا عده اى را خدمت آن حضرت فرستادند و در اين باره سؤال كردند. فرمود: «به آنان بگوييد: على بعد از من صاحب اختيار مؤمنين

ص: 13

با توجه به اينكه بيش از 300 آيه قرآن در طول واقعه غدير نازل شده يا در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله درباره غدير مورد استناد قرار گرفته(1)، و چند آيه در منابع شيعه و سنى بالاتفاق مربوط به غدير است، استدلال براى غدير با استناد به قرآن رونق بيشترى دارد.

آيه تبليغ (يا اَيُّهَا الرَّسوُلُ بَلِّغ(2)) و آيه اكمال (اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... (3)) و آيه سَألَ سائِل (سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ(4)) كه معروف ترين آيات غدير هستند، بيش از همه در دفاع از غديرِ مظلوم مورد استناد قرار گرفته اند.

در اينجا فهرستى از سيزده مورد از تبليغ غدير با استناد به قرآن را مى آوريم، كه در ادامه و در قسمت هاى بعدى به صورت مفصل بيان شده است:

1. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در روزهاى اول غصب خلافت.

2. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه اكمال در زمان عثمان در مسجد نبوى.

3. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه ولايت و تبليغ در برابر معاويه در جنگ صفين.

4. استناد اميرالمؤمنين عليه السلام به آيه «عمَّ يتسائلون»(5) در برابر معاويه در جنگ صفين.

5 . استناد امام باقر عليه السلام به آيه «تبليغ» در برابر حسن بصرى.

6 . استناد امام باقر عليه السلام به آيه «أولوا الأمر»(6) درباره تفسير قرآنى غدير.

7. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «يَعرِفونَ نِعمةَ اللّه»(7) براى انكار غدير در سقيفه.

ص: 15

8 . استناد امام صادق عليه السلام به آيه «تبليغ» درباره پشتوانه قرآنى غدير.

9. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «فَانصَب» و «تبليغ» براى آخرين دستور قرآنى غدير.

10. استناد امام صادق عليه السلام به آيه «إزدادوا كُفرا»(1) درباره غاصبين حق غدير.

11. استناد امام رضا عليه السلام به سه آيه قرآن درباره الهى بودن امامت غدير.

12. استناد امام هادى عليه السلام به آيه «ولايت»(2) درباره شهادت قرآن به صدق غدير.

13. استناد امام عسكرى عليه السلام به آيه «اكمال» درباره منت عظيم خدا با غدير.

متأسفانه جو حاكم بر اجتماع آن روز مسلمين و فضاى ظلمانىِ بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله - كه حديث گفتن و حديث نوشتن در آن ممنوع بود و سال هاى متمادى همچنان ادامه داشت - سبب شد كه مردم، سخنان سرنوشت سازِ پيامبر دلسوزشان در آن مقطع حساس را به فراموشى بسپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

طبيعى است كه بايد چنين مى شد؛ زيرا مطرح كردن غدير مساوى با برچيدن بساطِ غاصبينِ خلافت بود، و آنان هرگز اجازه چنين كارى را نمى دادند. البته جريان غدير به صورتى در سينه ها جا گرفت كه عده زيادى خطبه غدير يا قسمتى از آن را حفظ كرده و براى نسل هاى آينده به يادگار گذاشتند و هيچ كس قدرت كنترل و منع از انتشار چنين خبر مهمى را نداشت.

در اولين مرحله از مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن كه زمان ننگين منع از نقل و تدوين حديث بود، صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام براى اتمام حجت و براى آنكه نسل هاى آينده راه خود را بيابند، در اجتماعات مختلف مردم و در مناسبت ها و فرصت هاى گوناگون حتى در بحبوحه جنگ صفين مسئله غدير را مطرح مى ساخت و درباره آن از شاهدان عينى اقرار مى گرفت.

فاطمه زهرا عليهاالسلام در عمر كمتر از سه ماهه خود پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بارها جريان غدير را براى مردم متذكر شد و تعجب خود را از چنين جوّ ظلمانى فرهنگى اعلام فرمود.

امامان معصوم عليهم السلام نيز از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير و احتجاج به حديث غدير استفاده كرده، و بارها در مقابل دوست و دشمن با غدير اتمام حجت واستدلال مى فرمودند.(1)

تا آنجا كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود و امام رضا عليه السلام مناظراتى در اين باره برقرار نمود.

ص: 17

اگر چه منافقين به تصميمات خود جامه عمل پوشاندند، ولى همان نورِ «غدير» است كه پس از پانزده قرن، رقم ميلياردىِ شيعيان و محبين اهل بيت عليهم السلام را در طول تاريخ و در پهنه جهان در هر زمانى باقى گذارده است، و نور ولايت را همچنان در مناطق مختلف دنيا درخشنده و تابناك حفظ كرده است.

همچنين اگر گروه هايى از مسلمين در طول زمان ها همچنان در مقابل جانشينان حقيقى پيامبرشان سر تعظيم فرود نياورده و نمى آورند، ولى جمع عظيم شيعيان در طول تاريخ فقط على بن ابى طالب عليه السلام و يازده فرزند او را جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله مى دانند.

با اين مقدمه پيداست كه خطبه غدير براى عده اى محدود و زمانى معين بيان نشده است، بلكه همانطور كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير فرموده بايد حاضران به غائبان، شهرنشينان به روستائيان، پدران به فرزندان تا روز قيامت اين خبر را برسانند و همه در ابلاغ اين پيام انجام وظيفه كنند.

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله حجت را بر مردم تمام كرد، اين مردم اند كه راه بهشت يا دوزخ را انتخاب مى كنند، و پذيرفتن يا نپذيرفتن آنان امتحان الهى است.

امام رضا عليه السلام در اين باره مى فرمايد: مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فى قَبُولِهِمْ وِلاءَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ فى يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ الْمَلائِكَةِ فى سُجُودِهِمْ لاِدَمَ، وَ مَثَلُ مَنْ أَبى وِلايَةَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ يَوْمَ الْغَديرِ مَثَلُ إِبْليسَ(1):

مَثل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم عليه السلام است، و مَثل كسانى كه در روز غدير از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام سرباز زدند مَثل شيطان است.

با اين مختصر، تصويرى از جو حاكم بر جامعه اسلامى و شرايطى كه واقعه «غدير» در آن صورت گرفت و اهدافى كه از آن در نظر بود، روشن گرديد.

ص: 19

خاص امامان معصوم و جانشينان بر حق پيامبر عليهم السلام بود كه باعث شد غدير زنده بماند و تا به امروز در حال درخشش و پرتو افشانى باشد.

خلفاى عباسى نيز در پنهان كردن چهره منوّر غدير هر چه توانستند فعاليت كردند. آنان گر چه به ظاهر خود را از ياران على عليه السلام مى شمردند، ولى شكى نيست كه آنها نيز هميشه در حال آزار و شكنجه و در نهايت كشتن فرزندان پيامبر صلى الله عليه و آله بودند. اينان نيز با اراده و مشيت خداوند قهار نتوانستند مخالفت ورزند، و با كشتن فرزندان ابوطالب عليه السلام و مسموم و شهيد نمودن امامان شيعه عليهم السلام كارى از پيش نبردند، بلكه به عكس موجب درخشان تر شدن خورشيد هميشه تابناك غدير شدند.

ابوحنيفه نعمان بن ثابت در جلسه اى مهم به هيثم بن حبيب صيرفى گفت: قَد قُلتُ لأصحابِنا لا تُقِرّوا لَهُم بِحَديثِ غَديرِ خُمٍّ فَيَخصِموكُم: من به اصحاب خودمان گفته ام نزد شيعيان به حديث غدير اعتراف نكنيد كه شما را محكوم مى كنند !

گويا در همين دوران بود كه اختناق شديد و كار بسيار سخت شد، تا آنجا كه رئيس مذهب شيعه امام جعفر صادق عليه السلام براى حفظ تشيع و بقاى شيعيان پناه به تقيه برد و از ياران خود خواست كه در مورد حديث غدير بحث و مجادله نكنند.

2 - گاهى از غدير به عنوان «آزمايش بزرگ»(1) ياد شده، كه همگان بايد در آن شركت داشته باشند.

3 - گاهى خاطر نشان كرده اند كه مرد و زن، سفيد و سياه، عرب و عجم، درباره غدير فرقى ندارند.(2)

4 - گاهى آن را منت خدا بر مردم دانسته و آن را امر الهى و دستور مستقيم خداوند اعلام كرده اند.(3)

5 - گاهى پذيرش آن را علامت ايمان و گاهى پيام مستقيم قرآن(4) و گاهى مهم ترين پيام پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى كرده اند.(5)

6 - گاهى با يك نكته سنجى فرموده اند كه در غدير نه فقط ولايت على عليه السلام را اعلام كرد، بلكه خود على عليه السلام را بر فراز دستانش بلند كرد و به مردم نشان داد، و در واقع او را به همه امت در همه آينده ها نشان داد.(6)

7 - گاهى هزاران شاهدِ غدير را به رخ كشيده اند(7) و گاهى همه مردم را شاهدِ آن دانسته اند.(8)

8 - گاهى غدير را حقيقت غير قابل انكار دانسته اند.(9)

ص: 22

اين روايات، هر كدام با يك مضمون و مفهوم و گاهى با تعابير مختلف، به شكل متواتر و مكرر در شيعه و اهل سنت نقل است. به عنوان نمونه:

من و على عليه السلام در پيشگاه خداى متعال نورى بوديم كه بر جهان آفرينش پرتو افكنده بوديم. نورى كه چهارده هزار سال پيش از خلقت آدم عليه السلام خدا را تسبيح و تقديس مى كرد. در آن هنگام كه خدا آدم عليه السلام را آفريد، اين نور به صلب او منتقل شد. و دائما يكى بود تا اينكه خداى متعال آن را در صلب عبدالمطلب به دو نيم تقسيم كرد؛ نيمى من و نيمى على عليه السلام.

و در روايت ديگر چنين آمده: ثُمَّ أخرَجَهُ مِن صُلبِ عَبدِالمُطَّلِبِ فَقَسَّمَهُ قِسمَينِ؛ قِسما فى صُلبِ عَبدُاللّه ِ وَ قِسما فى صُلبِ أبى طالِبٍ. فَعَلىٌّ عليه السلام مِنّى وَ أنَا مِنهُ. لَحمُهُ لَحمى وَ دَمُهُ دَمى. فَمَن أحَبَّهُ فَبِحُبّى أُحِبُّهُ، وَ مَن أبغَضَهُ فَبِبُغضى أُبغِضُهُ:

سپس آن را از صلب عبدالمطلب بيرون آورده و به دو نيم تقسيم كرد؛ قسمتى در صلب عبداللّه و قسمتى در صلب ابوطالب قرار گرفت. بنا بر اين، على عليه السلام از من و من از اويم. گوشت او گوشت من و خون او خون من است. هر كس على عليه السلام را دوست بدارد به محبت من او را دوست داشته، و هر كس با او دشمنى داشته باشد بدين علت است كه با من دشمن است.

و در روايت ديگر: يا عَلىّ، كَذِبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ يُحِبُّنى وَ يُبغِضُكَ، لأنَّ اللّه َ تَعالى خَلَقَنى وَ إيّاكَ مِن نورٍ واحَدٍ(1): اى على، دروغ مى گويد كسى كه مى پندارد مرا دوست دارد و با تو دشمن است، چرا كه خداى تعالى من و تو را از يك نور خلق كرده است.

بريده نقل كرده كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به آنها دستور داد به على عليه السلام با لقب «اميرالمؤمنين» سلام كنند (و بگويند: السلام عليك يا اميرالمؤمنين) . عمر گفت: اى رسول خدا ! آيا اين دستور از جانب خداست يا رسول خدا ؟ حضرت فرمود: بلكه از جانب خدا و رسولش است.

6 . در 50 حديث نام يكايك امامان عليهم السلام به طور كامل ذكر شده است. براى نمونه يكى از اين احاديث را از نظر مى گذرانيم:

جابر بن عبداللّه انصارى مى گويد: هنگامى كه آيه «أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم»(1) نازل شد، به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كردم: ما خدا و رسولش صلى الله عليه و آله را شناخته ايم، اما اولى الامر كه اطاعت آنها بر ما واجب شده چه كسانى هستند ؟ فرمود:

آنان جانشينان من و امامان پس از من هستند؛ نخستين آنها على عليه السلام و سپس به ترتيب حسن بن على عليه السلام، حسين بن على عليه السلام، على بن الحسين عليه السلام، محمد بن على عليه السلام، كه در تورات به «باقر» معروف است و تو زمان او را درك خواهى كرد. هر وقت او را ديدى سلام مرا به او برسان.

و پس از او به ترتيب: جعفر بن محمد عليه السلام، موسى بن جعفر عليه السلام، على بن موسى عليه السلام، محمد بن على عليه السلام، على بن محمد عليه السلام، حسن بن على عليه السلام، و پس از او فرزندش كه نام و كنيه او با نام و كنيه من يكى است. خداوند او را بر همه جهان حاكم مى سازد، و او است كه از نظرها پنهان مى شود و غيبتش طولانى خواهد شد؛ تا آنجا كه تنها كسانى كه ايمانشان استوار و آزموده و عميق است بر عقيده خود به امامت او باقى مى مانند.

همچنين چند نمونه از احاديث ائمه اثنى عشر را از كتب اهل سنت مى آوريم:

يك. بخارى از جابر بن سمره نقل مى كند: از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: پس از من دوازده امير خواهد بود. آنگاه جمله اى فرمود كه من آن را نشنيدم. پدرم گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: همه آنان از قريش هستند.

دو. مسلم از جابر بن سمره نقل مى كند: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: اسلام تا دوازده خليفه عزيز خواهد بود. و سپس كلمه اى فرمود كه آن را نفهميدم. از پدرم پرسيدم: پيامبر صلى الله عليه و آله چه فرمود ؟ پدرم گفت: فرمود: همه آنان از قريش هستند.

ص: 29

سه. مسلم از جابر بن سمره نقل مى كند كه جابر گفت: با پدرم همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله مى رفتيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين دين تا دوازده خليفه عزيز و گرانقدر خواهد بود، و همه آنها از قريش هستند.

چهار. همچنين مسلم از جابر بن سمره نقل مى كند: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: اين دين تا بر پا شدن قيامت پايدار خواهد بود، تا آنكه دوازده خليفه بر شما خلافت كند كه همه آنها از قريش هستند.(1)

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: النَظَرُ إلى وَجهِ عَلىٍّ عليه السلام عِبادَةٌ، وَ ذِكرُهُ عِبادَةٌ(1): نگاه كردن به صورت على عليه السلام عبادت است، و ياد كردن او عبادت است.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: زَيِّنوا مَجالِسَكُم بِذِكرِ عَلىِّ بنِ أبى طالَبٍ عليه السلام: مجالس خود را با نام و ياد على بن ابى طالب عليه السلام زينت دهيد.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: يا عَلىّ، أنتَ أوَّلُ هذِهِ الأُمَّةِ إيمانا بِاللّه ِ وَ رَسولِهِ، وَ أوَّلُهُم هِجرَةً إلَى اللّه ِ، وَ آخِرُهُم عَهدا بِرَسولِهِ. لا يُحبُّكَ - وَ الَذى نَفسى بِيَدِهِ - إلاّ مُؤمِنٌ قَدِ امتَحَنَ اللّه ُ قَلبَهُ بِالإيمانِ، وَ لا يُبغِضُكَ إلاّ مُنافِقٌ أو كافِرٌ(2):

اى على، تو اولين كسى از اين امت هستى كه به خدا و رسولش ايمان آوردى، و اولين كسى هستى كه به سوى خدا و رسولش هجرت كردى، و آخرين كسى هستى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله جدا مى شوى. به خدايى كه جانم در دست او است تو را دوست نمى دارد مگر مؤمنى كه خدا قلب او را به ايمان امتحان كرده باشد، و كسى با تو دشمن نيست مگر آن كه منافق يا كافر است.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: لَتُنتَهُنَّ - يا مَعشَرَ قُريشٍ - أو لَيَبعَثَنَّ اللّه ِ عَلَيكُم رَجُلاً إمتَحَنَ اللّه ُ قَلبَهُ بِالإيمانِ. يَضرِبُ رِقابَكُنَّ عَلَى الدينِ. قيلَ: يا رَسولَ اللّه ِ ! أبوبَكر ؟ قالَ: لا. فَقيلَ: فَعُمَر ؟ قالَ: لا، وَ لكِنَّهُ خاصِفُ النَعلِ الَذى فِى الحُجرَةُ(3):

قريش در نزد پيامبر صلى الله عليه و آله اجتماع كردند و گفتند: بردگان ما را كه در دين تو وارد شده اند و اهليت ندارند به ما برگردان ! پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت خشمگين شدند؛ آنچنان كه آثار خشم در چهره مباركشان ظاهر شد. سپس فرمود: از آنچه خواستيد دست بر داريد و گرنه كسى را به سوى شما گسيل مى دارم كه خداوند قلب او را با ايمان آزمايش كرده است و گردن شما را در راه دين خواهد زد.

ص: 31

گفتند: يا رسول اللّه ! او ابابكر است ؟ فرمود: نه. گفتند: پس عمر است ؟ فرمود: نه. او كسى است كه در حجره نعلين مى دوزد.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: لَم يَجُز عَلَى الصِراطِ إلاّ مَن مَعَهُ جَوازٌ مِن عَلىٍّ عليه السلام(1): كسى از روى پل صراط نمى گذرد مگر آنكه از على عليه السلام گواهى عبور داشته باشد.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: لَوِ اجتَمَعَ الناسُ عَلى حُبِّ عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام لَما خَلَقَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ النارَ(2): اگر همه مردم بر مححب على بن ابى طالب عليه السلام اتفاق مى كردند خداى عزوجل هرگز آتش را خلق نمى كرد.

قالَ عَلىٌّ عليه السلام: أنَا الصِديقُ الأكبَرُ. لا يَقولُها بَعدى إلاّ كاذِبٌ(3): صديق اكبر من هستم. كسى پس از من چنين ادعايى نمى كند مگر دروغگو.

بر فراز غدير تابلوى بلندى با عنوان «يوم الولاية» نصب شده و يادآور روزى است كه اسلام «اسلام» شد. خداوند در آن روز اين نام زيبا را براى اين دين خاتَم پسنديد و جمله «رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» را در كتاب وحى به ثبت رسانيد.

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ ... » يعنى درجه كمال دين و كامل شدن همه نعمت هاى پروردگار در غدير بوده است؛ و اين حاكى از اهميت محتواى غدير تا آنجاست كه كمال دين با آن است. اين دومين اتمام حجت قرآنى درباره غدير است كه با تلاوت اين آيه به همه مسلمانان بيدار باش مى دهد.

همه اينها در آيه اكمال آمده، كه از جمله مهم ترين و مشهورترين آيات غدير است، و در اثناء خطبه غدير بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد:

«الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» :

«امروز كافران از تخريب دين شما نااميد شدند ديگر از آنان نترسيد و از من بترسيد امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» .

اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان صاحب غدير به اين مرحله اسلام افتخار مى كند و حجتى كه اينگونه بر همه مردم تمام شده مى فرمايد:

خداوند با ولايت من دين اين امت را كامل نمود و نعمت ها را بر آنان تمام كرد، و اسلامشان را مورد رضايت قرار داد؛ هنگامى كه در يوم الولاية (روز غدير) به پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا محمد، به مردم خبر ده كه «امروز دينشان را كامل كردم و نعمتم را بر آنان تمام نمودم و اسلام را به عنوان دينشان راضى شدم» .(1)

ص: 35

دوست بدارد مسلمان مؤمن است و دينش كامل است ... . من نبأ عظيمى هستم كه خداوند در روز غدير خم دين را با او كامل نمود. منم آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرمود:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ.(1)

آنچه در ذيل اين آيه در مورد مسئله اتمام حجت الهى با غدير و در روز غدير و با نزول آيه اكمال قابل ذكر است اينكه:

در اين نگاه پيگير اين مسئله هستيم كه خداوند تبارك و تعالى به گونه هاى مختلف گفتارى و عملى بر مردم اتمام حجت فرموده است، و ابلاغ ولايت در غدير - چون كمال دين است - هم از نظر زمانى و هم از نظر اهميت، در آخرين درجه اتمام حجت الهى است.

در اينجا سه نكته در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال بايد تبيين شود:

آخرين اتمام حجت از نظر زمانى.

آخرين درجه اتمام حجت.

سرّ عظمت آخرين اتمام حجت.

مختلف منتشر شد و در شهرها شايع گرديد و به گوش همگان رسيد. حتى عده اى از غير مسلمانان هم در غدير حضور يافتند، و خبر آن تا اقصى نقاط جهان در آن روز يعنى ايران و روم و چين رسيد.(1)

چنين برنامه مفصل با محتواى قوى در آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله به معناى سنگ تمام در اتمام حجت و اقدام به آن در اعلا درجه بود، چنانكه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد:

ما عَلِمْتُ انَّ رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله تَرَكَ يَوْمَ الْغَديرِ لاحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً(2): پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير براى احدى عذرى و براى كسى سخنى باقى نگذاشت.

مسئله حارث فهرى كه به نمايندگى از منكرين ولايت رو در روى خدا ايستاد و گفت: خدايا، عذابت را خريدارم ولى امر ولايت تو را نمى پذيرم. و پاسخ فورى خداوند كه با عذاب آسمانى او را هلاك كرد و همه آن منظره را ديدند، به خوبى فرمايش امام رضا عليه السلام را به ما مى فهماند كه فرمود:

مَثَلُ الْمُؤْمِنينَ فى قَبُولِهِمْ وِلاءَ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام فى يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ الْمَلائِكَةِ فى سُجُودِهِمْ لاِدَمَ عليه السلام، وَ مَثَلُ مَنْ ابى وِلايَةَ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام فى يَوْمِ الْغَديرِ مَثَلُ ابْليسَ، وَ فى هذَا الْيَوْمَ انْزِلَتْ هذِهِ الاْيَةِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ...»(3):

مَثَل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم عليه السلام است، و مَثَل كسانى كه در روز غدير از قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام سر باز زدند مثل ابليس است؛ و در اين روز اين آيه نازل شده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ...» .

يعنى در روز غدير چنان حجت تمام شد و چنان اين اتمام حجت همه جانبه بود كه هر كس سر تعظيم فرود آورد با علم و آگاهى بود، و هر كس از پذيرش آن سر بر

ص: 39

تافت از روى علم و آگاهى بود، همچون شيطان كه با علم و آگاهى از فرمان خدا سر بر تافت و تا ابد رانده درگاه پروردگار گشت.

امام باقر عليه السلام در بيان كامل شدن دين به اين نكته اشاره مى فرمايد كه هيچ جاهلى بعد از آن باقى نماند و همه آگاهانه عمل مى كردند و مى كنند:

قَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله وَ قَدْ اكْمَلَ الدّينَ وَ بَيَّنَ لَكُمْ سَبيلَ الْمَخْرَجِ، فَلَمْ يَتْرُكْ لِجاهِلٍ حُجَّةً. فَمَنْ جَهِلَ اوْ تَجاهَلَ اوْ انْكَرَ اوْ نَسِىَ اوْ تَناسى فَعَلَى اللّه حِسابُهُ(1):

پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت در حالى كه دين را كامل كرده بود و راه نجات را براى شما روشن فرموده بود، و براى هيچ جاهلى حجتى باقى نگذاشته بود. بنا بر اين، هر كس ناآگاه باشد يا خود را به ناآگاهى بزند يا انكار نمايد يا فراموش كند يا خود را به فراموشى بزند، حسابش با خدا خواهد بود.

امام عليهم السلام به ترتيب در جاى او قرار گرفته اند و داراى همه شئون او هستند، به گونه اى كه گويا خود او حاضر است.

اين عظيم ترين فرض اتمام حجت است كه در غدير با معرفى امامان تحقق پذيرفته است، و از همين ديدگاه است كه اسلام در غدير حقيقتا كامل شده و در اين باره از هيچ كس عذرى پذيرفته نيست. امام رضا عليه السلام اين نكته را با صراحت تمام چنين بيان مى فرمايد:

انَّ اللّه لَمْ يَقْبِضْ نَبِيَّهُ حَتّى اكْمَلَ لَهُ الدّينَ ... . وَ انْزَلَ فى حَجَّةِ الْوِداعِ - وَ هِىَ فى آخِرِ عُمْرِهِ - : «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . وَ امْرُ الامامَةِ مِنْ تَمامِ الدّينِ. وَ لَمْ يَمْضِ صلى الله عليه و آله حَتّى بَيَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعالِمَ دينِهِمْ وَ اوْضَحَ لَهُمْ سَبيلَهُمْ وَ تَرَكَهُمْ عَلى قَصْدِ سَبيلِ الْحَقِّ. فَمَنْ زَعَمَ انَّ اللّه لَمْ يَكْمُلْ دينَهُ فَقَدْ رَدَّ كِتابَ اللّه، وَ مَنْ رَدَّ كِتابَ اللّه فَهُوَ كافِرٌ بِهِ(1):

خداوند پيامبرش را قبض روح نكرد تا آنگاه كه دينش را كامل فرمود ... . و در حجه الوداع - كه در آخر عمر حضرت بود - اين آيه را نازل كرد: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» ؛ مسئله امامت از كمال دين است. و پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا نرفت تا آنكه معارف دين را براى امتش بيان كرد و راه را برايشان واضح نمود و آنان را براى پيمودن راه حق آماده كرد و رفت. پس هر كس گمان كند كه خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را ردّ كرده، و هر كس كتاب اللّه را ردّ كند به خداوند كافر شده است.

امام صادق عليه السلام نيز تصريح مى فرمايد آنچه از خدا و رسول رسيده پاسخگوى تمام نيازهاى بشر است، و شاهد آن را اتمام حجت خدا با آيه اكمال بيان مى فرمايد:

ص: 41

ما مِنْ شَىْ ءٍ يَحْتاجُ الَيْهِ وُلْدُ آدَمَ الاّ وَ قَدْ خَرَجَتْ فيهِ السُّنَّةُ مِنَ اللّه وَ مِنْ رَسُولِهِ وَ لَوْ لا ذلِكَ مَا احْتَجَّ. فَقالَ: بِمَا احْتَجَّ ؟ فَقالَ ابُو عَبْدِاللّه عليه السلام: قَوْلُهُ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . فَلَوْ لَمْ يَكْمُلْ سُنَنَهُ وَ فَرائِضَهُ وَ ما يَحْتاجُ الَيْهِ النّاسُ، بِمَا احْتَجَّ بِهِ ؟ !(1)

چيزى نيست كه فرزندان آدم بدان نياز داشته باشند مگر آنكه درباره آن دستورى از خدا و رسول صادر شده است، و اگر چنين نبود خداوند اتمام حجت نمى كرد. راوى پرسيد: خداوند به چه چيزى اتمام حجت فرموده ؟ امام صادق عليه السلام فرمود: كلام خدا «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ...» . اگر سنت ها و فرائض و آنچه مردم بدان نياز دارند را كامل نكرده، پس با چه چيزى اتمام حجت فرموده ؟

شكى نيست كه امام صادق عليه السلام منظورى از بيان همه احكام الهى دارد، و گرنه در ظاهر همه مى دانيم كه بسيارى از مسائل دين در فرصت كوتاه عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ناگفته ماند. البته همه احكام و معارف الهى در قرآن نهفته است، ولى تا استخراج كننده مطمئن آن نباشد گويا به مردم نرسيده است.

آرى با نصب امامانى كه اين معارف را با سينه اى متصل به اقيانوس بيكران علم الهى بيان مى كنند گويا در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله همه معارف و احكام به مردم ابلاغ شده است.

اين رمز الهى بودن دين شيعه است كه آنچه را از پيامبر صلى الله عليه و آله حديث نداشته باشند به درگاه دوازده امام معصوم عليهم السلام پناه مى برند و پاسخى مطمئن دريافت مى كنند، ولى غير شيعه دست به دامان قياس و استحسان مى شوند، چرا كه با نپذيرفتن امامان راه ديگرى ندارند و درى به سوى فرامين الهى نمى يابند.

امام باقر عليه السلام در دمشق وقتى خليفه اموى را مفتضح كرد و نمونه اى از كامل عيار بودن مقام امامت را به او نشان داد، با استناد به آيه اكمال چنين فرمود: إنّا نَحْنُ نَتَوارَثُ

ص: 42

دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . پيامبر صلى الله عليه و آله تكبير گفت و فرمود: اللّه اكبر، تمام نبوتم و كمال دين خدا، ولايت على بعد از من است.(1)

سال ها بعد، اميرالمؤمنين عليه السلام در جنگ صفين احتجاج مفصلى فرمود و در ضمن اشاره به غدير و نزول آيه اكمال پس از خطبه و بيان حديث غدير فرمود:

... سپس خداوند تعالى اين آيه را نازل كرد: «اليَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاْءسْلامَ دينا» : «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما به حد كمال رساندم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» .

سلمان فارسى پرسيد: يا رسول اللّه، آيا اين آيات به خصوص درباره على نازل شده است ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: درباره او و جانشينانم تا روز قيامت نازل شده است. و سپس فرمود: اى سلمان، تو و كسانى كه با تو در اين مطلب حاضر بودند شاهد باشيد و حاضران به غايبان برسانند.

سلمان فارسى عرض كرد: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. فرمود: على برادرم و وزيرم و وصيّم و وارثم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، و يازده امام از فرزندانش، اول آنان فرزندم حسن و سپس حسين و سپس نُه نفر از فرزندان حسين، يكى پس از ديگرى، كه قرآن با آنان است و آنان با قرآنند، و از آن جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(2)

همچنين در فاصله تبعيد امام رضا عليه السلام به خراسان زمينه هاى بسيار مناسبى براى تبيين معناى غدير پيش آمد كه از نمونه هاى بارز آن در روزهاى اول ورود حضرت بود.

عبدالعزيز مى گويد: در روزهاى اول ورود حضرت به شهر مرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع شهر جمع شده بودند و درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه

ص: 44

سخن دشمن را نقل كرده، و هم نزول عذاب بر او را ثبت فرموده تا احتجاجى بر همه مخالفان غدير باشد.

اتمام حجت وقتى با معارضه دشمن باشد اهميت خاصى پيدا مى كند، به خصوص آنكه با نزول آيات قرآن كه حاكى از كيفيت مقابله دشمن است همراه شود. حارث فهرى در آخرين ساعات از مراسم سه روزه غدير به عنوان نماينده همه منافقينى كه تا آن ساعت مشغول توطئه هاى درونى خود بودند و به عنوان آخرين حربه بر ضد غدير و اولين پرده درى در برابر آن با جرئت تمام گستاخانه لب به اعتراض گشود.

اكنون مبلّغ اعظم غدير يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه هنوز از غدير خارج نشده بود پاسخ او را مى داد و از جانب خداوند آياتى در همان باره دريافت مى كرد و با تلاوت آن اتمام حجت خود را به قرآن مستند مى فرمود، تا همه مباهله غدير را درك كنند.

ماجرا چنين بود كه «حارث فهرى» همراه دوازده نفر از يارانش نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند؛ و او از طرف بقيه گفت:

اى محمد، سه سؤال از تو دارم: شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خود را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى ؟ آيا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده اى يا از پيش خود گفتى ؟ آيا اين على بن ابى طالب كه گفتى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... ، از جانب پروردگار گفتى يا از پيش خود گفتى ؟

حضرت در جواب هر سه سؤال فرمود: خداوند به من وحى كرده است، و واسطه بين من و خدا جبرئيل است، و من اعلان كننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلان نمى كنم.

حارث گفت: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست ! !

سخن حارث كه تمام شد، خداوند آيه 32 از سوره انفال را در حكايت سخن او نازل كرد: «وَ إِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ

ص: 47

پس بر اين اساس ولايت من ولايت الهى است، و عداوت با من برابر با دشمنى خداست. خداوند در آن روز اين آيه را نازل كرد كه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» .(1) پس ولايت من كمال دين و رضايت پروردگار تبارك و تعالى است.(2)

ابوبكر و عمر نزد من آمدند و از من طلب بيعت نمودند با كسى كه او بايد با من بيعت كند ... . من صاحب روز غديرم و درباره من سوره اى از قرآن نازل شده است. منم وصى بر رفتگان اهل بيتش، منم يادگار و باقيمانده او بر زندگان از امتش. تقوى پيشه كنيد تا شما را ثابت قدم بدارد و نعمتش را بر شما تمام كند.

مقداد و ابوذر و عمار و براء بن عازب و زيد بن ارقم برخاستند و گفتند: ما شهادت مى دهيم كه سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد داريم آن هنگام كه تو در كنار آن حضرت بر فراز منبر در غدير ايستاده بودى و آن حضرت مى فرمود:

اى مردم... ، خداوند شما را به ولايت امر كرده و من شما را شاهد مى گيرم كه اين ولايت مخصوص اين شخص است - و آن حضرت دست بر بازوى على بن ابى طالب عليه السلام گذاشتند - سپس مخصوص دو پسرش بعد از او، و سپس در جانشينان بعد از او از فرزندانش؛ كه از قرآن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.

آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد ... ، و فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيار من، و من صاحب اختيار مؤمنين هستم و اختيارم بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. ألا فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ ... .

پس از اين سخنانِ اميرالمؤمنين عليه السلام، دوازده نفر از كسانى كه از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند و در صفين همراه حضرت حضور داشتند برخاستند و به گفتار حضرت شهادت دادند. سپس هفتاد نفر از بقيه صحابه برخاستند و شهادت دادند. بعد از آن چهار نفر از اهل بدر برخاستند و تفصيل ماجرا و آنچه در غدير ديده بودند را بازگو كردند.

گرفته بود و اين آيات را مى خواند: «عَمَّ يَتَساءَلُونَ. عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ. الَّذِى هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ» .(1)

علقمه مى گويد: من خواستم به مبارزه او بروم ولى اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: بر سر جايت باش ! و خود حضرت به جنگ او رفت. ابتدا به او فرمود: آيا مى شناسى نبأ عظيم را كه مردم بر سر آن اختلاف دارند ؟ آن مرد گفت: نه ! حضرت فرمود: به خدا قسم منم نبأ عظيم كه بر سر آن اختلاف دارند. بر سر ولايت من نزاع كرديد و از ولايت من بازگشتيد پس از آنكه آن را پذيرفتيد، و پس از آنكه به شمشير من نجات يافتيد با ظلم خود هلاك شديد. در روز غدير دانستيد و روز قيامت خواهيد دانست كه چه كرديد.

شده، و اتمام حجتى است بر آنان كه از حقايق بسيارى درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام بى اطلاعند. روزى پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام نشسته بودند كه امام حسين عليه السلام وارد شد، در حالى كه شش سال از عمر آن حضرت مى گذشت. اميرالمؤمنين عليه السلام پرسيد: يا رسول اللّه، كداميك از ما دو نفر نزد شما محبوبتر هستيم ؟ !

امام حسين عليه السلام عرض كرد: پدرجان، هر كدام از ما شرافت و فضيلتش بالاتر باشد نزد پيامبر صلى الله عليه و آله محبوب تر و مقرب تر است. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: اى حسين، حاضرى افتخارات خود را در برابر يكديگر بگوييم ؟ عرض كرد: پدرجان، اگر شما مايل باشيد، من حاضرم ! اميرالمؤمنين عليه السلام با ذكر دو آيه «نبأ عظيم»(1) و «اكمال دين»(2) و بيان ارتباط اين دو آيه در غدير فرمود:

يا حسين، من اميرالمؤمنينم، من لسان صادقينم، من وزير مصطفايم... ، من آن نعمت خداى تعالى هستم كه بر خلقش عنايت فرموده است. منم آن كسى كه خداوند تعالى در حق من فرموده: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»(3)، پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمان مؤمن است و دينش كامل است ... ، من نبأ عظيمى هستم كه خداوند در روز غدير خم دين را با او كامل نمود. منم آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... .

امام حسين عليه السلام هم مطالبى فرمود و در پايان عرضه داشت: شما نزد خداوند از من افضل هستى، ولى من از نظر پدران و مادران و اجداد بر شما فخر مى نمايم ! سپس امام حسين عليه السلام با پدر هم آغوش شدند و يكديگر را بوسيدند.

اگر على بن ابى طالب عليه السلام نبأ عظيم است چگونه درباره آن اختلاف كرده اند ؟ نكته اينجاست كه معناى ولايت او مورد اختلاف نبود، بلكه براى به چنگ آوردن منصب

ص: 58

او دندان به هم نشان دادند، و در حالى كه جنازه مقدس پيامبر صلى الله عليه و آله روى زمين بود از هيچ جدال و نزاعى در غصب مقام او كوتاه نيامدند.

ولايت پذيرفته شده على عليه السلام را كنار گذاشتند و صاحب ولايت را - كه هميشه اسلام مديون او بود - كنار زدند. آرى اين نبأ عظيمى بود كه خبرهاى عظيمى را به دنبال داشت و دامنه اختلاف آن طولانى شد و ادامه يافت.

خداوند «نَبَأ عَظيم» را در آغاز جزء سى ام كتابش آورده، آنگونه سؤال برانگيز كه خود خدا هم پرسشى در كنارش آورده: «عَمَّ يَتَسائلونَ ؟» ! ! اكنون لشكر معاويه مى خواهد از اين آيه براى رجزخوانى در جنگ استفاده كند.

اين امر خلافت عجيب است، كه حكومت و ولايت احدى را مثل ولايت من مبغوض نداشتند ! دليل من بر ولايت اين است كه صاحب اختيار مردم فقط من هستم نه قريش ... ، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله ولايت اين امت را داشت و من بعد از او اختيارات او را دارم ... ، به دليل گفته پيامبر صلى الله عليه و آله كه در روز غدير خم فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ.

از جمله قول خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . و از همين جاست قول پيامبر صلى الله عليه و آله كه به على عليه السلام فرمود: اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ ... .

استناد به آيه قرآن و نشان دادن مراحل كفر آنان احتجاجى از امام صادق عليه السلام درباره غدير است كه نشان مى دهد در چنين كسانى اثرى از ايمان باقى نمانده است.

آن حضرت درباره آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْرا لَن تُقبَلَ تَوبَتُهُم» فرمود: اين آيه درباره اولى و دومى و سومى است. اينان ابتدا به دين پيامبر صلى الله عليه و آله گرويدند، ولى آنگاه كه ولايت بر آنان عرضه شد و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، كافر شدند.

سپس به ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام اقرار كردند ولى آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت كافر شدند و بر بيعت خود ثابت نماندند. سپس كفر خود را بالاتر بردند و از آنان كه با على عليه السلام بيعت كرده بودند براى خود بيعت گرفتند ! ! اينان كسانى اند كه از ايمان برايشان هيچ نمانده است.

آن حضرت با اشاره به دو آيه قرآن كه انتخاب مردم را نفى مى كند و انتخاب كننده را خدا مى داند و ارتباط آن به «أَكْمَلْتُ لَكُمْ» كه خدا مسئله كمال را به خود نسبت مى دهد، بيان فرمود كه بدون كوچك ترين نيازى به دخالت مردم در امر امامت، با آنچه در غدير اعلام شد دين خدا كامل گشت، در حدى كه هر گونه ادعاى نقصى درباره دين كفر و ضديت با كلام خداوند در قرآن است.

عبدالعزيز از دوران تبعيد آن حضرت به خراسان چنين مى گويد: در روزهاى اول ورود حضرت به شهر مرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع جمع شده بودند و درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه درباره آن مطرح است سخن مى گفتند. من خدمت آقايم امام رضا عليه السلام رفتم و گفتگوهاى مردم در مسجد را به حضرت گزارش دادم.

حضرت تبسمى كرد و فرمود: اين مردم نمى دانند و در آرائى كه مى گويند مورد مكر و حيله قرار گرفته اند. خداوند تبارك و تعالى پيامبرش را از اين جهان نبُرد مگر بعد از آنكه دين را برايش كامل فرمود.

از يك سو قرآن را بر او نازل كرد ... ، و از سوى ديگر در حجه الوداع كه آخر عمر او بود اين آيه را فرستاد كه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» .

مسئله امامت كمال دين است. پيامبر صلى الله عليه و آله از اين جهان نرفت مگر آنكه براى امتش معارف دينشان را روشن ساخت و راهشان را مشخص فرمود و آنان را به قول حق سپرد و على عليه السلام را عَلَم و امام براى آنان منصوب كرد، و هر چه امت بدان نياز دارند بيان فرمود. هر كس گمان كند كه خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را رد نموده و هر كس كتاب خدا را رد كند كافر است ... .

عقل هاى مردم كجا و مقام بلند امامت ! ؟ كجا مى توان صاحب چنين مقامى را پيدا كرد ؟ ... مى خواهند امامت را با عقل هاى حيران و بى ثمر و ناقص و رأى هاى گمراه برپا كنند ... .

ص: 66

سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى ... .

يا اميرالمؤمنين، من شهادت مى دهم كه هر كس غير تو را با تو يكسان بداند و او را به جاى تو قرار دهد از دينِ پايدارى كه خداوند رب العالمين پسنديده و آن را با ولايت تو در روز غدير كامل فرموده، روى گردان است ... .

شهادت مى دهم كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و بر سخنان باطل خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد كه «يا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.

سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... . خدايا، لعنت كن كسانى را كه حق وليت را غصب نمودند و عهد و پيمان او را انكار نمودند بعد از يقين و اقرار به ولايتِ او در روزى كه دين را برايش كامل نمودى.

ص: 68

او مقاطع قرآنى را از آغاز اعلام سفر حج در مدينه شروع كرد و گفت: خداوند در سال دهم هجرت به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا به حج برود و مردم هم با وى به حج بيايند و در اين باره اين آيه را بر او نازل كرد: «وَ أَذِّنْ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ»(1): «حج را بين مردم اعلان عمومى كن تا با پاى پياده و سوار بر هر شتر لاغرى نزد تو آيند كه از هر راه دورى مى آيند» .

در سال دهم هجرى جمعيت عظيم مسلمانان با پيامبر صلى الله عليه و آله به حج رفتند، كه به نام «حجه الوداع» معروف شد. هنگامى كه حج تمام شد پس از يك روز اقامت در مكه جبرئيل نازل شد و آيات اول سوره عنكبوت را نازل كرد و گفت: اى محمد بخوان:

«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. الم. أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ. أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ» :

«به نام خداوند بخشنده مهربان. الم. آيا مردم گمان كرده اند كه رها مى شوند با همين كه بگويند ايمان آورديم در حالى كه امتحان نشوند. ما كسانى را كه قبل از آنان بودند امتحان كرديم و خداوند آنان كه راست مى گويند و آنان كه دروغ مى گويند را مى داند. يا كسانى كه بدى ها را انجام مى دهند گمان كرده اند ما به آنها دست نمى يابيم چه بد فكرى مى كنند» .

پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: اى جبرئيل، اين فتنه چيست ؟ جبرئيل با اشاره به اوضاع بعد از رحلت آن حضرت جواب داد: خداوند مى فرمايد: ارتحال تو به سوى خدايت و بهشت او نزديك شده، و دستور مى دهد على بن ابى طالب را براى امت بعد از خود به خلافت نصب كنى و امامت را به او بسپارى كه اوست خليفه قائم در رعيت و امت تو، چه از او اطاعت كنند و چه با او مخالفت نمايند، و به زودى با او مخالفت خواهند كرد، و اين است آن فتنه اى كه اين آيه ها را درباره آنها بر تو تلاوت كردم.

ص: 71

سوره «وَ العَصرِ»(1) درباره على عليه السلام نازل شده و تفسير آن چنين است: قسم به خداى روز قيامت «انسان در زيان است» و آنها دشمنان آل محمد هستند، «مگر آنان كه ايمان آوردند» به ولايتشان «و اعمال صالح انجام دادند» با همدلى با برادرانشان «و يكديگر را به صبر سفارش كردند» در غيبت امام غايبشان.

درباره خلافت عهد بسته بودند نوشتند. در اول صحيفه از ميان برداشتن ولايت و صاحب اختيارى على عليه السلام بود و اينكه خلافت مخصوص ابوبكر و عمر و ابوعبيده است و سالم نيز همراه آنان است و خلافت از اين چهار نفر خارج نيست !

هنگام فجر، پيامبر صلى الله عليه و آله نماز صبح را به جماعت خواند و در محراب نشسته ذكر گفت تا آفتاب طلوع كرد. پس از طلوع آفتاب رو به ابوعبيده جراح كرده فرمود: خوشا به حال تو كه امين اين امت شده اى ! سپس اين آيات را تلاوت فرمود:

«فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّه ِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أيدِيهِم وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ»(1): «واى بر كسانى كه نوشته اى را به دست خويش مى نويسند و سپس مى گويند اين از سوى خداست تا با آن مبلغ كمى به دست آورند واى بر آنان از آنچه دستانشان مى نويسد و واى بر آنان از آنچه كسب مى كنند» .

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: كسانى كه در اين امت چنين نوشته اند شباهت دارند به آنان كه خدا مى فرمايد: «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللّه ُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطا»(2): «از مردم مخفى مى كنند اما از خدا مخفى نمى كنند و خدا ناظر آنان است هنگامى كه شب را سحر مى كنند در سخنى كه خدا راضى نيست و خدا به آنچه انجام مى دهند احاطه دارد» .

سپس فرمود(3): امروز گروهى در امتم تشكيل شده كه در صحيفه نوشتنشان مانند سردمداران زمان جاهليت شده اند، كه صحيفه اى بر عليه ما نوشته و در كعبه آويختند.

ص: 78

اى عمر، تو خوب مى دانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى پسر عمويش پيمانى بست كه تا قيامت بر گردن ماست. آن حضرت او را در روز غدير خم مولى و صاحب اختيار ما قرار داد. چه كسى جرئت دارد در برابر صاحب اختيار خود با ديگرى بيعت كند ؟ !

عمر گفت: اگر بيعت نمى كنى با ما زندگى مكن ! نه طرفدار ما باش و نه مخالف ما ! بلال هم مجبور شد به خاطر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام از مدينه بيرون رود و در جاى ديگرى زندگى كند !

اين آيه و ارتباط آن با اتمام حجت با حديث غدير از چهار بُعد قابل بررسى است:

كس كه اختيار من بر او از خودش بيشتر است على نيز اختيارش بر او از خودش بيشتر است.

در اين حديث عبارات دقيق تر است و در فهماندن ولايت على عليه السلام ظرافت بيشترى از آن دريافت مى شود. پيامبر صلى الله عليه و آله از ولايت خدا آغاز مى فرمايد و سپس ولايت خود و آنگاه ولايت على عليه السلام را مطرح مى نمايد.

اين ترتيب شكى در معناى ولايت باقى نمى گذارد، چرا كه معناى صاحب اختيارى خداوند بر كسى پوشيده نيست و در واقع همان ولايت مطلقه است كه بايد بدون هيچ قيد و شرطى تسليم خدا باشيم. آنگاه درجه بعدى ولايت را از طرف خداوند براى خود و على عليه السلام اعلام مى فرمايد.

جالب تر اينكه عين كلمه «مولى» را درباره خداوند و خود و على عليه السلام مطرح مى فرمايد تا كسى در حد اختلاف كلمات نيز شبهه وارد نكند. آنگاه در «مولى المؤمنين» بودن خود به آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» به صورت اقتباس در كلام استشهاد مى فرمايد.

حديث سوم

تفسير كامل اين آيه را در حديثى مى بينيم كه از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: منظور از «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» چيست ؟

حضرت فرمود: خداوند مولاى من است و بر من از خودم بيشتر اختيار دارد و با امر او مرا امرى و اختيارى نيست. و من مولاى مؤمنين هستم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم و با امر من ايشان را امرى و اختيارى نيست. و هر كس كه من صاحب اختيار او هستم و با امر من او را اختيارى نيست، على بن ابى طالب مولاى اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد، و با امر او برايش امرى و اختيارى نيست.(1)

ص: 86

حديث چهارم

جاءَ ابُو ايُّوبِ الانْصارى مَعَ رَهْطٍ مِنَ الانْصارِ الى عَلِىٍّ عليه السلام بِالرُّحْبَةِ، فَقالَ عليه السلام: مَنِ الْقَوْمُ ؟ قالُوا: مَواليكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ ... . سَمِعْنا رسول اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ وَ هُوَ آخِذٌ بِيَدِكَ، يَقُولُ: ايُّهَا النّاسُ، أ لَسْتُ اوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ ؟ قُلْنا: بَلى يا رسول اللّه. فَقالَ: انَّ اللّه مَوْلاىَ وَ انَا مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ، وَ عَلِىٌّ مَوْلى مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ. اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ(1):

ابوايوب انصارى با عده اى از انصار در ميدان كوفه نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند. حضرت پرسيد: شما كيستيد ؟ گفتند: اهل ولايت تو يا اميرالمؤمنين ... . ما از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديم كه در روز غدير خم در حالى كه دست تو را گرفته بود مى فرمود: اى مردم، آيا من بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتيم: بلى يا رسول اللّه.

فرمود: خداوند مولى و صاحب اختيار من است، و من مولى و صاحب اختيار مردم هستم، و على مولى و صاحب اختيار هر كسى است كه من صاحب اختيار او بوده ام. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار و هر كس با او دشمنى كند با او دشمنى كن.

تضمين آيه در كلام حضرت در اين حديث شبيه حديث قبلى است، فقط در تفسير آن يك فرق شاخص ديده مى شود كه حامل صراحت بيشترى است، و آن عبارتِ «عَلِىٌّ مَوْلى مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ» است.

اين چينش كلام جالب تر و الهام بخش تر است، و اين صورت را تداعى مى كند: «اللّه مَوْلى انَا مَوْلى عَلِىٌّ مَوْلى» ! ! و به معناى اثبات ولايت مطلقه الهيه براى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام در سايه ولايت پروردگار است.

ص: 87

حديث پنجم

انْشَدَ اميرُالْمُؤْمِنينَ عليه السلام النّاسَ يَوْما فيمَنْ شَهِدَ غَديرِ خُمٍّ. فَقامَ سَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً، مِنْهُمْ ابُوقُدّامَةِ الانْصارى فَقالُوا: نَشْهَدُ انّا اقْبَلْنا مَعَ رسول اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ حجة الوداع ... . ثُمَّ قامَ فَحَمِدَ اللّه تَعالى وَ اثْنى عَلَيْهِ ثُمَّ قالَ:

ايُّهَا النّاسُ، اتَعْلَمُونَ انَّ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ مَوْلاىَ وَ انَا مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ انّى اوْلى بِكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ ؟- يَقُولُ ذلِكَ مِرارا قُلْنا: نَعَمْ - وَ هُوَ آخِذٌ بِيَدِكَ - يَقُولُ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللّهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ. ثَلاثَ مَرّاتٍ(1):

اميرالمؤمنين عليه السلام روزى مردم را درباره غدير خم قسم داد كه هر كس حاضر بوده شهادت دهد. هفده نفر برخاستند كه ابوقدّامه انصارى جزء آنان بود، و گفتند: ما شهادت مى دهيم كه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع باز مى گشتيم ... . تا آنجا كه حضرت برخاست و حمد و ثناى الهى به جا آورد و سپس فرمود:

اى مردم آيا مى دانيد كه خداى عز و جل مولى و صاحب اختيار من است، و من مولى و صاحب اختيار مؤمنين هستم، و من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارترم» - و اين مطلب را چند بار فرمود - . ما در پاسخ گفتيم: آرى - و اين در حالى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست تو را گرفته بود- در اين حال فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار، و هر كس با او دشمنى كند با او دشمنى كن» ، و اين را سه مرتبه فرمود.

اشاره و استناد به آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» در اين حديث هم شبيه قبلى است و به صورت ضمير مخاطب آورده شده است. آنچه در اين حديث جلب توجه مى كند تكرار اين جمله است كه چند بار صورت گرفته است كما اينكه جمله: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ، طبق اين نقل سه بار تكرار شده است.

ص: 88

حديث هفتم

فِى احْتِجاجِ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ عَلى مُعاوِيَةَ، انَّهُ قالَ بِشَأْنِ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام: الَّذى نَصَبَهُ رسول اللّه صلى الله عليه و آله بِغَديرِ خُمٍّ فَقالَ: مَنْ كُنْتُ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ اوْلى بِهِ مِنْ نَفْسِهِ(1):

قيس بن سعد در اتمام حجت بر معاويه گفت: على عليه السلام همان كسى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را در غدير خم منصوب نمود و فرمود: هر كس كه من بر او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام على نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.

در اين حديث كلمه «اولى» كه در آيه آمده درباره اميرالمؤمنين عليه السلام هم عينا به كار رفته است. از سوى ديگر آنچه در احاديث قبلى در دو قسمت بود؛ كه يكى طرح آيه و ديگرى نتيجه گيرى براى ولايت على عليه السلام، در اين حديث در يك جمله تنظيم شده، و آيه و نتيجه آن كنار هم آمده است.

مى توان گفت: عبارت اين حديث جلوه ديگرى از وضوح معناى ولايت در غدير را مى رساند و پرده بردارى بى دغدغه اى در ارائه دقيق معناى «مولى» است.

از نزول آيه «بَلِّغْ» و آيه «اكْمال» را ذكر فرمود و براى بيان چگونگى اتمام حجت الهى آيه 137 سوره اعراف را به صورت اقتباس در كلام خويش آورد.

در قرآن «كَلِمَتُ رَبِّكَ» آمده كه حضرت «كَلِمَةُ اللّه» تعبير كرد، و نيز در قرآن «بِما صَبَرُوا» آمده كه حضرت «عَلَى الصّابِرينَ» فرمود و سپس بقيه آيه را كه «دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ ... » است از صيغه متكلم به صورت غايب آورد.

آنگاه به جاى «فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ» فرعون و هامان و قارون و لشكريان آنان را ذكر كرد و فرمود: «وَ دَمَّرَ اللّه ما صَنَعَ فِرْعَوْنُ وَ هامانُ وَ قارُونُ وَ جُنُودُهُ» ، و سپس آخر آيه را عينا آورد كه «وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ» است.

آيا منظور حضرت از جمله «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه ... » واقعه غدير است ؟

يا تحقق عينى غدير پس از 25 سال غصب خلافت كه با در دست گرفتن خلافت توسط اميرالمؤمنين عليه السلام صورت گرفت ؟

البته هر دو احتمال به معناى تحقق فرمان الهى در جامعه است، ولى جهت گيرى آن متفاوت است كه هر يك را جداگانه مورد بررسى قرار مى دهيم:

سپس خداوند او را به امامان از خاندانش بشارت داد و آنان را موصوف به صبر نمود و گفت: «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ»(1): «ما آنان را امامانى قرار داديم كه به امر ما هدايت مى كنند آنگاه كه صبر كردند و به آيات ما يقين داشتند» .

... خداوند هم اين صبر پيامبر صلى الله عليه و آله را مورد تشكر قرار داد و اين آيه را نازل كرد: «وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِى إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ»(2): «كلمه نيك پروردگارِ تو بر بنى اسرائيل كامل شد به خاطر صبرى كه نمودند و آنچه فرعون و قومش ساختند و بناهايى كه بالا بردند در هم كوبيديم» . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين آيه بشارت و انتقام است.(3)

اكنون اين كلام امام صادق عليه السلام را ضميمه كلام اميرالمؤمنين عليه السلام در جشن غدير - كه در آغاز اين بحث ذكر شد - مى نماييم آنجا كه حضرت با ذكر واقعه غدير آيه «تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى» را معنى كرد.

نتيجه اين دو كلام آن است كه با آن همه تلاش كفار در آغاز راه اسلام و همه توطئه هاى منافقين در سال هاى اخير اسلام، به خصوص توطئه گران صحيفه و سقيفه كه در سال آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله و به خصوص همزمان با غدير نقشه هاى بسيارى را طراحى كردند و حتى نقشه قتل حضرت را ريختند.

اما با همه اينها خداوند صبر عظيم رسولش را به ثمر نشاند و وعده خود را با معرفى على بن ابى طالب و يازده امام عليهم السلام بعد از او در غدير به مقام عمل رساند، و تلاش هاى مذبوحانه فرعون و هامان و قارون امت و دار و دسته آنان را در ايجاد مانع از چنين مراسمى بى ثمر قرار داد.

ص: 94

در اين كلام حضرت در جشن غدير، «صابران» كسانى اند كه در طول 25 سال غصب خلافت صبر كردند و خداوند پاداش اين صبر را به دست گرفتن خلافت توسط صاحب حقيقى آن اميرالمؤمنين عليه السلام قرار داد، همان گونه كه با حضور آن حضرت همه دست بافته هاى سقيفه كه به دست اولى و دومى و سومى ساخته و بنا شده بود در هم كوبيده شد.

پس «فرعون» كنايه از اولى، و «هامان» كنايه از دومى، و «قارون» كنايه از سومى است؛ چنانكه در روايات بسيارى اين كنايات وارد شده است.(1)

براى آنكه در اين كنايه ابلَغ از تصريح شكى باقى نماند حضرت به صراحت بدعت گذارى و تحريف آنان در دين خدا را يادآور مى شود، و باقيماندگان سقيفه را ملحق به آنان مى داند.

بنا بر اين، معناى «تَمِّتْ كَلِمَةُ اللّه الْحُسْنى» تحقق عملى و عينى غدير است كه زير آسمانِ جهان مردم طعم آن را در پنج سال حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام چشيدند؛ كه آن هم با زهر دشمنان و جنگ هاى پى در پى همراه بود؛ و ماند تا روزى كه حضرت بقيه اللّه الاعظم ارواحنا فداه ظهور كند و طعم حقيقى آن را به مردم بچشاند، كه آن روزگار تحقق كامل عيار غدير خواهد بود.

اصل واقعه غدير يك اتمام حجت الهى بر بشريت و ادامه اتمام حجت هاى خداوند با ارسال پيامبران عليهم السلام بود.

پس از غدير نيز پروردگار قادر متعال - به عنوان مهر تأييد و امضاى ربوبى - در چندين مقطع حساس، با يَدِ قدرت خود نشان داد كه از هيچ كس هيچ عذرى درباره اعتقاد به غدير و ابلاغ آن به نسل هاى آينده پذيرفته نيست و مخالفت با غدير شمشير كشيدن در برابر خالق جهان است.

سيد بن طاووس از كتاب «النشر و الطىّ» نقل مى كند: وَ رُوِىَ أنَّ اللّه َ تَعالى عَرَضَ عَليّا عليه السلام علَى الأعداءِ يَومَ الإبتِهالِ فَرَجَعوا عَنِ العَداوَةِ، وَ عَرَضَهُ عَلَى الأولياءِ يَومَ الغَديرِ فَصاروا أعداءا ! فَشَتّانَ ما بَينَهُما(1): روايت شده كه خداى متعال على عليه السلام را در روز مباهله بر دشمنان عرضه كرد از دشمنى برگشتند، و او را در روز غدير بر دوستان عرضه كرد دشمن شدند، و ميان اين دو چه اندازه فاصله است !

به غير از آيات نازل شده در مورد غدير - كه در صفحات قبل گذشت - نمونه هاى از موارد اتمام حجت هاى عملىِ خداوند با غدير از اين قرار است:

بخدا قسم، روزى مانند امروز هرگز نديدم. چقدر كار پسر عمويش را مؤكد نمود، و براى او پيمانى بست كه جز كافر به خدا و رسولش آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند.

در اينجا عمر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: شنيدى اين مرد چه گفت ؟ ! حضرت فرمود: آيا او را شناختى ؟ گفت: نه. حضرت فرمود: او روح الامين جبرئيل بود. تو مواظب باش اين پيمان را نشكنى، كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنان از تو بيزار خواهند بود !(1) بدين گونه بار ديگر اتمام حجت الهى برابر ديدگان همه انجام شد.

ثابت قدم بودند با مخالفت على عليه السلام - اگر چه در حد سكوت و يارى نكردنشان - از راه حق لغزيدند، و آن ايمان پايدار و ريشه دار را - و لو براى چند روزى - از دست دادند، اگر چه بعدا به فكر بازسازى آن افتادند و توبه كردند و بازگشتند و عده اى از آنان جانانه على عليه السلام را يارى كردند.

امام باقر عليه السلام شدت و ادامه ارتداد و تحير مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله را تا يك سال پس از رحلت آن حضرت بيان كرده مى فرمايد: مردم تا يك سال بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله در ارتداد بودند به جز سه نفر. پرسيدند: آن سه كيانند ؟ فرمود: مقداد و ابوذر و سلمان، و سپس فرمود: زمان زيادى نگذشت كه مردم معرفت پيدا كردند.(1)

همچنين امام صادق عليه السلام اولين توبه كنندگان از تزلزل سقيفه را چنين معرفى مى نمايد: به خدا قسم همه - به جز آن سه نفر - هلاك شدند. البته بعد از مدت زمانى چهار نفر ديگر ملحق شدند و روى هم هفت نفر شدند: ابوساسان، عمار، شتيره، ابوعمره !(2)

در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام در بيان نمونه اى از لغزش ثابت قدمان در اثر فتنه سقيفه فرمود: ارْتَدَّ النّاسُ بَعْدَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله الاّ ثَلاثَةَ نَفَرٍ: سَلْمانَ وَ اباذَرٍ وَ الْمِقْدادَ. پرسيدند: پس عمار چه شد ؟ ! فرمود: او از راه راست تمايلى به راست و چپ پيدا كرد، ولى سپس بازگشت !(3)

از ابوذر پرسيدند: چگونه عمار و حذيفه وقتى ابوبكر و عمر را ديدند، در كار خود بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله به ترديد افتادند ؟ ابوذر پاسخ داد: آنان توبه و پشيمانى خود را بعدا اعلام كردند، ولى اولى براى خود مقامى ادعا كرد و دومى با سه نفر ديگر برايش شهادت دادند كه همان مطلب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند.

ص: 100

اى محمد سه سؤال از تو دارم: شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خود را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى ؟ آيا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده اى يا از پيش خود گفتى ؟ آيا اين على بن ابى طالب كه گفتى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... ، از جانب پروردگار گفتى يا از پيش خود گفتى ؟

حضرت در جواب هر سه سؤال فرمودند: خداوند به من وحى كرده است، و واسطه بين من و خدا جبرئيل است، و من اعلان كننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلان نمى كنم.

حارث گفت: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست. و به روايتى گفت: خدايا، اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگو است شعله اى از آتش بر ما بفرست ! !

همين كه سخن حارث تمام شد و به راه افتاد، خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و از دُبُرش خارج گرديد و همانجا او را هلاك كرد. در روايت ديگر: ابر غليظى ظاهر شد و رعد و برقى به وجود آمد و صاعقه اى رخ داد و آتشى فرود آمد و همه آن دوازده نفر را سوزانيد.

بعد از اين ماجرا، آيه نازل شد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ ... »(1): «درخواست كننده اى عذاب واقع شدنى را درخواست كرد. كه كسى نتواند آن را دفع كند» . پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحابشان فرمودند: آيا ديديد و شنيديد ؟ گفتند: آرى.(2)

با اين معجزه، بر همگان مسلم شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و يك فرمان الهى است.

ص: 102

از سوى ديگر، تعيين تكليف براى همه منافقان آن روز و طول تاريخ شد كه همچون حارث فهرى فكر مى كنند و به گمان خود خدا و رسول را قبول دارند و بعد از آنكه مى دانند ولايت على بن ابى طالب عليه السلام از طرف خداست صريحا مى گويند ما تحمل آن را نداريم ! ! اين پاسخ دندان شكن و فورى خداوند ثابت كرد كه هر كس ولايت على عليه السلام را نپذيرد، خدا و رسول را قبول ندارد و كافر است.

اين اتمام حجت ذيلاً و نيز در عنوان بعدى با توضيحات بيشتر مى آيد.

به بيان ديگر و توضيح بيشتر:

پس از اهانت هايى كه منافقين پس از خطبه غدير نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام داشتند، حارث فهرى برخاست و با لسانى تند و با جسارت در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت و گفت: وقتى قرار شد تو رسول اللّه باشى و على جانشين بعد از تو باشد و فاطمه دخترت سيده زنان عالم و حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت باشند، پس براى ساير قريش چيزى باقى نگذاشته اى ؟ !

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من اين مقامات را تعيين نكرده ام بلكه خداوند معين فرموده است.

حارث سخن را به نقطه اصلى اعتقاد بازگرداند و گفت: اى محمد، ما را دعوت كردى كه «لا اِلهَ اِلاّ اللّه ُ» را قبول كنيم و ما هم پذيرفتيم. سپس دعوتمان كردى كه پيامبرى تو را بپذيريم و ما پذيرفتيم در حالى كه قلبمان رضايت نمى داد ! !

سپس دستور نماز و بعد از آن روزه را دادى و ما انجام داديم. بعد از آن دستور حج و خمس و زكات را دادى و ما انجام داديم. به همه اينها اكتفا نكردى تا اكنون كه پسر عمويت را منصوب نمودى و گفتى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ ... . آيا واقعا همه اين ها از طرف خدا بود ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: از طرف خدا به من وحى مى شود و جبرئيل سفير و واسطه الهى است و من به مردم خبر مى دهم، و جز آنچه خدا دستور دهد چيزى را اعلام نمى كنم.

ص: 103

حارث دوباره گفت: تو را به خدايى كه خدايى جز او نيست، آيا اين حتما از طرف خداست و از طرف خودت نيست ؟ ! حضرت فرمود: «به خدايى كه جز او خدايى نيست، اين از طرف خداست نه از پيش خودم» ، و اين را سه بار تكرار فرمود.

حارث گفت: تو ما را به حب على بن ابى طالب دستور مى دهى و گمان دارى كه او نسبت به تو همچون هارون نسبت به موسى است، و شيعيان او سوار بر شتران نورانى به محشر مى آيند و در عرصه قيامت بر ديگران فخر مى كنند تا آنكه كنار حوض كوثر آيند و از آن بنوشند، و اين در حالى است كه بقيه امت در يك گروه جداگانه محشور مى شوند. آيا همه اينها از آسمان نازل شده يا از پيش خود مى گويى ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى، از آسمان نازل شده و سپس من ابلاغ كرده ام كه خداوند ما را نورى در زير عرش خلق كرد.

حارث گفت: اكنون فهميدم كه تو ساحر كذاب هستى ! اى محمد، مگر شما هم از فرزندان آدم نيستيد ؟

حضرت فرمود: آرى، ولى خداوند ما را نورى در زير عرش خلق فرمود دوازده هزار سال قبل از آنكه آدم را خلق كند. سپس آن نور را در صلب آدم قرار داد. آن نور از صلبى به صلب ديگر منتقل شد تا آنكه در صلب عبداللّه و ابوطالب از يكديگر جدا شديم. بنا بر اين، خداوند ما را از آن نور خلق كرده و فرق من و على در اين است كه پيامبرى بعد از من نيست.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حارث، از خدا بترس و از آنچه درباره دشمنى على بن ابى طالب بر زبان آوردى توبه كن.

حارث سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت: «خدايا، اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگوست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى بر ما نازل كن كه انتقامى در اولينِ ما (منكرين ولايت) و نشانه اى براى آيندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد مى گويد دروغ است عذابى بر او نازل كن» .

ص: 104

خداوند فورا سخن حارث را با آيه 33 سوره انفال براى پيامبر صلى الله عليه و آله فرستاد: «وَ اِذْ قالُوا اللَّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ فَاَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَليمٍ» : «و هنگامى كه گفتند خدايا اگر اين حقى از طرف توست بر ما سنگى از آسمان ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست» .

اينجا بود كه غدير وارد مباهله شد، و اين سخن حارث به معناى درخواست پاسخ الهى براى نشان دادن حق و باطل بود، و بايد معجزه اى رخ مى داد تا ثابت شود غدير «هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ» است.

به دنبال آن آيه 12 سوره يونس وحى شد: «وَ لَوْ يَجْعَلُ اللّه ُ لِلنّاسِ الشَّرَ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ اِلَيْهِمْ اَجَلَهُمْ فَنَذَرُ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ» : «اگر خداوند براى مردم شر را فورا مى فرستاد همان گونه كه خير را فورا مى فرستد اجل آنان را مقدر مى فرمود ما رها مى كنيم كسانى را كه اميد ملاقات ما را ندارند تا در طغيان خود متحير بمانند» .

آنگاه آيه 34 سوره انفال نازل شد: «وَ ما كانَ اللّه ُ لَيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ وَ ما كانَ اللّه ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» : «خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه تو در ميان آنان باشى، و خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه استغفار كنند» .

با اين آيه در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله عذابى نازل نمى شد، و در صورتى درخواست حارث عملى مى شد كه از حضور آن حضرت خارج شود. راه ديگر توبه بود كه حارث از سخن خود باز گردد.

لذا پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: اى حارث، يا توبه كن و يا از پيش ما برو ! حارث گفت: اى محمد، راه ديگر اين است كه براى قريش هم نصيبى از آنچه در اختيار دارى قرار دهى، چرا كه با اين برنامه تو بنى هاشم همه مناقب عرب و عجم را به خود اختصاص دادند ! حضرت فرمود: اين مسئله در اختيار من نيست، بلكه مربوط به خداوند تبارك و تعالى است.

ص: 105

حارث گفت: اگر اينگونه است اعلام مى كنم كه قلبم توبه را نمى پذيرد، ولى از حضور تو مى روم ! آنگاه برخاست و به سرعت به طرف شترش رفت و سوار شد و حركت كرد.

معجزه عظيم پيش چشمان آن جمعيت انبوه كه براى پايان ماجرا گردن كشيده بودند به وقوع پيوست. خاطره اى كه از اصحاب فيل در ذهن ها مانده بود، اينك با تمام شدن سخن حارث و فاصله گرفتن او از مجلس پيامبر صلى الله عليه و آله تكرار شد.

دو عذاب الهى با هم بر حارث نازل شد در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و اصحابش از فاصله اى او را مى ديدند. خداوند پرنده اى از آسمان فرستاد كه در منقار او ريگى به اندازه عدس بود و آن را بر سر حارث رها كرد. سنگريزه از سر او وارد شد و طول قامت او را در نورديد و او را نقش زمين ساخت، در حالى كه پاهايش را بر زمين مى كوبيد. در همين حال ابر سياهى ظاهر شد و رعد و برقى زد و صاعقه اى پديد آورد كه بر بدن حارث خورد و او را سوزانيد.

با اين معجزه، بر همگان مسلم شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و يك فرمان الهى است.

در آن لحظات جبرئيل نازل شد و سند قرآنى اين معجزه غدير را با آيات 1 تا 3 سوره معارج آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ. مِنَ اللّه ِ ذِى الْمِعارِجِ» : «درخواست كرد درخواست كننده اى عذاب واقع را. كه كافران قدرت دفع آن را ندارند. و اين از طرف خداوند بود» .

پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحابش فرمود: اكنون به طرف او برويد كه آنچه از خدا خواست بر او رسيد. آنگاه حضرت آيه 19 سوره ابراهيم را شاهد آورده فرمود: چنانكه خداوند عز و جل مى فرمايد: «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ» : «ابتدا خودشان درخواست كردند و اينگونه هر جبار معاندى ضرر كرد و به هدف خود نرسيد» .

ص: 106

اين همان نكته بى سابقه اى بود كه مردم براى اولين بار در يك سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از آن حضرت مى شنيدند كه خطبه غدير را اتمام حجتى قرار داد بر آنان كه مقابل منبر غدير حاضرند و بر كسانى كه در آنجا حضور ندارند، و حتى بر آنان كه به دنيا نيامده اند. آن حضرت در اين باره فرمود: من رسانيدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم، تا حجت باشد بر حاضر و غايب و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند، و به دنيا آمده اند يا نيامده اند.

حضرت فرمود: از جانب خدا و واجب است، و ولايت او را هم بر اهل آسمان و هم اهل زمين واجب كرده است.(1)

اختيار اويم و نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على بن ابى طالب صاحب اختيار اوست و نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است و در برابر او برايش امرى نيست.(1)

پس از بيعت، منافقين سخنانى گفتند و خداوند هم اين آيات را نازل كرد:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ . يُخادِعُونَ اللّه وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ . فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ . وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ . أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ . وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَ نُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ . وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ . اللّه يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فِى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»(1):

«از مردم كسانى هستند كه مى گويند ما ايمان آورديم به خداوند ولى آنان ايمان ندارند. با خدا مكر و حيله مى كنند و با آنان كه ايمان آوردند حيله مى كنند ولى جز خودشان كسى را گول نمى زنند اما خودشان درك نمى كنند. در قلوب آنان مرض است خداوند هم اين مرض را بيشتر كرده و براى آنان عذاب دردناكى است به خاطر آنچه دروغ مى گويند. آنگاه كه به آنان گفته مى شود در زمين فساد نكنيد مى گويند ما اصلاح كنندگانيم. بدانيد كه آنان فساد كننده هستند ولى خودشان نمى فهمند. هنگامى كه به آنان گفته مى شود شما هم مانند بقيه مردم ايمان آوريد مى گويند آيا مانند سفيهان ايمان بياوريم بدانيد كه آنان سفيهانند ولى خودشان نمى دانند. هنگامى كه ايمان آورندگان را ملاقات كنند مى گويند ايمان آورديم ولى وقتى با شياطينشان خلوت كنند مى گويند ما با شماييم و ما مؤمنين را استهزاء مى كرديم. خداوند آنان را به مسخره مى گيرد و به آنان مهلت مى دهد كه در طغيان خود متحير بمانند» .

و اما تفصيل ماجرا چنين است:

پس از بازگشت از غدير، در حالى كه مسافرين مدينه بعد از سفر يك ماهه خود در فكر استراحت و آرامش بودند، منافقين ورود به مدينه را آغازى براى زمينه سازى

ص: 118

با اين دستور الهى، پيامبر صلى الله عليه و آله به آن جماعتى كه درباره آنان خبرهايى از مخالفت با على عليه السلام رسيده بود، دستور حركت به بيرون شهر مدينه را داد. آنان همراه حضرت آمدند تا در دامنه يكى از كوه هاى اطراف مدينه مستقر شدند.

پيامبر صلى الله عليه و آله به اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: يا على، خداوند عزوجل اينان را به نصرت و يارى تو و آمادگى در خدمتت و جديت در اطاعت تو امر فرموده است. اگر از تو اطاعت كنند براى آنان خير است و در بهشت خدا پادشاهان دائمى و غرق در نعمت خواهند بود، ولى اگر با تو مخالفت كنند براى آنان شرّ است و به جهنم خواهند رفت و در آنجا دائمى و معذب خواهند بود.

سپس حضرت رو به آن گروه منافق كرد و فرمود: بدانيد كه اگر شما از على اطاعت كنيد سعادتمند مى شويد، و اگر با او مخالفت كنيد شقاوتمند مى گرديد. خداوند هم او را از شما بى نياز ساخته با كسانى كه به شما نشان خواهد داد و با چيزهايى كه به شما نشان خواهد داد.

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، از پروردگارت بخواه به جاه محمد و آل طيبين او - كه تو بعد از محمد سيد آنان هستى - كه اين كوه ها را براى تو به آنچه مى خواهى تبديل كند !

اميرالمؤمنين عليه السلام از پروردگار اين درخواست را نمود، و آن كوه ها تبديل به نُقره شدند و آن حضرت را صدا زدند: اى على، اى وصى رسول رب العالمين، خداوند ما را براى تو آماده كرده كه اگر خواستى در امر خلافت خود خرج كنى. هرگاه ما را بخوانى ما با پاسخ مثبت در اختيار تو هستيم تا حكم خود را درباره ما اجرا فرمايى و امر خود را درباره ما به انجام رسانى.

سپس همه آن كوه ها به طلاى سرخ تبديل شدند و همان سخنان را تكرار كردند.

بعد از آن به مُشك و عنبر و عبير و جواهر و ياقوت تبديل شدند، و به هر كدام كه تبديل مى شدند اميرالمؤمنين عليه السلام را چنين صدا مى زدند: يا ابا الحسن، اى برادر پيامبر،

ص: 120

در ماجرايى كه ابان از سليم نقل مى كند، در گفتگويى كه اميرالمؤمنين عليه السلام با منافقين و دشمنان و به خصوص طلحه در زمان عثمان داشت و اتمام حجت فرمود، نام عمر و اينكه حجت بر او تمام شده را آوردند. از جمله حضرت فرمود:

اى طلحه، دليل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در روز غدير خم فرمود: «هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است» . من چگونه مى توانم بر آنان صاحب اختيارتر از خودشان باشم در حالى كه آنان اميران و حاكمان بر من باشند ؟ !

دليل بر دروغ و باطل و ناحقشان اين است كه آنان به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله بر من به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كردند.

و اين مطلب بر آنان (ابوبكر و عمر) و بر تو (اى طلحه) به خصوص و بر اين كه همراه توست - يعنى زبير - و بر همه امت و بر اين دو نفر - و حضرت به سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره كردند - و بر اين خليفه ظالم شما - يعنى عثمان - حجت است.(1)

كه در طول هزار و چهارصد سال حديث غدير را روايت كرده اند نيز به گونه اى جهاد خود را در مقابله با اهل سقيفه به نمايش گذاشته اند.

پس از انتشار خبر غدير و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در شهرها، متأسفانه منع از نقل حديث در حكومت سقيفه باعث شد مردم غدير را به فراموشى بسپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

ولى در همين جوّ خفقان، شخص اميرالمؤمنين و فاطمه زهرا عليهماالسلام كه ركن غدير بودند، و نيز ائمه عليهم السلام يكى پس از ديگرى تأكيد خاصى بر حفظ اين حديث داشتند و بارها در مقابل دوست و دشمن بدان احتجاج و استدلال كردند.(1) حتى در آن شرايط خفقان، امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى اصحابشان بيان فرموده اند.

از سوى ديگر، سزاوارترين كسى كه احتجاج با غدير حق او بوده صاحب آن اميرالمؤمنين عليه السلام است، و مناسب ترين اوقات براى اتمام حجت با غدير روزهاى آغازين غصب خلافت و دوران حيات آن حضرت است. به همين جهت از همان روزهاى اول رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله غدير به صورت تبليغ، احتجاج، مناشده و مناظره با حضور شخص اميرالمؤمنين عليه السلام مطرح شد.

روز هفتم غصب خلافت حضرت به مسجد آمدند و در برابر غاصبين با حضور مردم غدير را مطرح فرمودند. هنگام طلب بيعت از آن حضرت و آنگاه كه درِ خانه اش را آتش زدند و حضرت را به اجبار براى بيعت بردند و در زير شمشيرها از او بيعت خواستند باز هم با غدير استدلال بر حق خويش فرمود.

آن حضرت در زمان ابوبكر و عمر چندين مورد با حضور مردم و به طور خصوصى، مسئله غدير را مطرح كردند. در شورايى كه پس از قتل عمر براى تعيين خليفه تشكيل شد و هنگام بيعت مردم با عثمان و در زمان عثمان نيز بارها غدير را مطرح فرمودند.

ص: 124

با آغاز خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام، آن حضرت در ميدان جنگ جمل با غدير احتجاج كردند. جنگ صفين بحبوحه كارآيى غدير بود كه در نامه هاى حضرت به معاويه، و در خود ميدان جنگ بارها مطرح شد.

در دوران پنج ساله حكومت ظاهرى حضرت، مجلس بزرگى در ميدان اصلى كوفه تشكيل شد و حقيقت بزرگ غدير براى عموم مردم تبيين شد. در زمان حضرت غدير رسما عيد گرفته شد و سخنرانى مفصلى درباره عظمت اين روز از سوى حضرت ايراد شد.

اميرالمؤمنين عليه السلام در روزهاى آخر عمر، نوشته اى آماده كردند كه هر جمعه بر مردم خوانده شود و در آن با غدير استدلال كردند، و بالأخره اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان بالاترين فضيلت خود غدير را مطرح كردند.

در واقع نبأ عظيمِ خداوند حجت اعظم اوست كه دستور داد ولايتش در غدير تفسير شود. غدير، دليل ما در برابر سقيفه است چرا كه همه در بيعتِ غدير شنيدند و پذيرفتند كه اختيار او بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. اكنون كه پيمان او در غدير گرفته شده مردم بايد سراغ او بيايند نه اينكه على عليه السلام سراغ مردم برود.

در مورد احتجاجات اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير كتاب مستقلى نيز تأليف شده است:

«حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام» ، محمد محمديان، فارسى، چاپى، معارف، قم، اول، 1402 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب 14 مورد تبليغ و احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير جمع آورى شده؛ و در مورد پانزدهم با عنوان «موارد ديگر» 10 مورد ديگر آورده شده است.

به بيان ديگر:

تاريخ مدوّن اسلام، گر چه از فراز و نشيب هاى فراوانى عبور كرده و از كانال هاى مختلفى گذشته و به دفعات و مكرر مورد بازبينى حزب بنى اميه و بنى عباس قرار گرفته است، اما با همه اين مشكلات هنوز نقاط روشن و غير قابل انكارى دارد.

ص: 125

چنانچه هر فرد منصف و اهل تحقيق كتب تاريخ اسلام را ورق بزند و به دور از تعصبات و پيش داورى ها فقط در صدد يافتن حقيقت باشد، به وضوح خواهد فهميد كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله اهتمام خاصى نسبت به امر جانشينى خود ولايت امر و رهبرى مسلمين داشته و در فرصت هاى مختلف با صراحت تمام دستور الهى را در اين باره به مردم ابلاغ و به شدت بر آن پافشارى و تأكيد نموده است.

از همان «يوم الانذار» يا «يوم الدار» كه دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله علنى شد و اولين جلسه رسمى براى ابلاغ دعوت تشكيل گشت، پيامبر صلى الله عليه و آله در صدد معرفى جانشين خود برآمد.(1) اين سيره مستمر رسول خدا صلى الله عليه و آله بود، تا اينكه بعد از حجة الوداع در غدير خم در شرايطى خاص كه همه منتظر بودند پيامبر صلى الله عليه و آله كلام نهايى را در اين زمينه بر زبان آورد، با جمله معروف «من كنت مولاه فعلى مولاه» رسما و صراحتا جانشين خود را معرفى و راه آينده امت را مشخص نمود.

آيا در ميان اصحاب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى توان شخصيتى را يافت كه با صراحت تمام خود را جانشين و وصى و خليفه رسول خدا صلى الله عليه و آله معرفى كند، و به وضوح اعلام نمايد كه پيامبر صلى الله عليه و آله مرا براى امامت و رهبرى مسلمانان تعيين نموده است ؟

اگر همه كتب تاريخى و روايى اهل سنت و شيعيان بررسى شود، قطعا غير از حضرت على عليه السلام كسى پيدا نخواهد شد كه چنين ادعايى نموده باشد، و تنها با اميرالمؤمنين عليه السلام مواجه خواهيم شد كه به دفعات مكرر و در فرصت هاى گوناگون خود را جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله خوانده، و تأكيد نموده است كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله امر ولايت و رهبرى حكومت طبق نصّ روشن ايشان از آن وى مى باشد.

آنچه ما در كتب و منابع اوليه جستجو كرديم، حتى يك مورد نيافتيم كه كسى در مقابل اين ادعاى حضرت لب به سخن گشوده باشد، و كلام حضرت را نفى و يا اينكه

ص: 126

كثرت جمعيت در حج آن سال - كه از همه نقاط عربستان گرد هم آمده بودند - زمينه را براى پخش خبر مهم و سرنوشت ساز به صورت گسترده آماده كرده بود.

زمينه هاى ديگرى نيز تعمدا ايجاد شد تا توجه ها بيشتر جلب شود، و در نهايت يك خاطره فراموش ناشدنى از غدير در اذهان مسلمانان ثبت و ضبط گردد. به گونه اى كه با گذشت هزار و چهار صد سال از آن تاريخ، و با وجود فراز و نشيب هاى فراوان، هيچ اهل تحقيق و تتبعى جرأت انكار و يا نفى آن را نداشته باشد.

به جرأت مى توان گفت: بعد از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله، هيچ كس به اندازه شخص اميرالمؤمنين عليه السلام در تبليغ و ترويج حديث غدير و انتقال آن به نسل هاى بعدى اهتمام نورزيده، و براى حفظ و تبيين آن قدم بر نداشته است.

در ميان ادله و براهينى كه حضرت على عليه السلام براى اثبات ادعاى خويش مبنى بر جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله و امامت مسلمين اقامه كرد، بيشترين تأكيد بر حديث غدير بوده، و به كرّات و دفعات متعدد و در فرصت هاى گوناگون مورد استناد حضرت واقع شده و آن بزرگوار در احتجاجات خود به آن تمسك نموده است.

چقدر جاى تعجب است از كسانى كه ندانسته و تحقيق نكرده ادعا مى كنند كه حضرت على عليه السلام به حديث غدير احتجاج و استناد نكرده، و گاهى به عنوان حل مشكل در صدد توجيه اين امر بر آمده و دلايلى نيز بر اين مطلب موهوم دست و پا مى كنند، و به زعم خود اشكال بزرگى را از سر راه حديث غدير بر مى دارند ! !

در كتب شيعه و اهل سنت موارد فراوانى به چشم مى خورد كه اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير احتجاج كرده و در سخنان خويش به آن استناد كرده، و يا به مناسبت هايى آن را نقل و به آن استشهاد نموده اند. آن هم در فضاى حاكم بر آن زمان و شرايطى كه حضرتش در آن سخن مى گفته است.

ص: 128

فراموش كردن روز غدير و سپس غصب كردن خلافت و آنگاه تراشيدن بهانه هاى واهى براى اين اقدام تعجب دارد. ولى از همه عجيب تر آن است كه على بن ابى طالب عليه السلام را كه اميرمؤمنان است و همه بايد با او بيعت كنند، براى بيعت با كسى ببرند كه قبلاً با او بيعت كرده، و اكنون به او مى گويد: بايد با من بيعت كنى ! آيا نبايد انگشت حيرت به دندان گزيد ؟

ابوبكر و عمر براى بيعت گرفتن از اميرالمؤمنين عليه السلام به خانه آن حضرت آمدند و پس از صحبت هايى در اين باره بيرون آمدند. بلافاصله اميرالمؤمنين عليه السلام به مسجد آمد و پس از حمد و ثنا و مطالبى ديگر، فرمود:

ابوبكر و عمر نزد من آمدند و از من طلب بيعت نمودند با كسى كه او بايد با من بيعت كند ... . من صاحب روز غديرم و درباره من سوره اى از قرآن نازل شده است. منم وصى بر رفتگان اهل بيتش، منم يادگار و باقيمانده او بر زندگان از امتش. تقوا پيشه كنيد تا شما را ثابت قدم بدارد و نعمتش را بر شما تمام كند. سپس حضرت به خانه بازگشتند.(1)

وقتى اميرالمؤمنين عليه السلام را به اجبار براى بيعت با ابوبكر آوردند و آن حضرت امتناع فرمود و احتجاجاتى نمود، بشير بن سعيد و عده اى از انصار كه طرفدار ابوبكر بودند گفتند: اى ابا الحسن، اگر انصار اين سخنان را قبل از بيعت با ابوبكر از تو مى شنيدند، حتى دو نفر در امامت تو اختلاف نمى كردند.

اميرالمؤمنين عليه السلام درباره اين مناظر بُهت انگيز و در پاسخ فرمود:

... به خدا قسم هرگز ترس آن نداشتم كه كسى براى خلافت خود را بالا بگيرد و با ما اهل بيت در آن نزاع كند و آنچه شما انجام داديد حلال به شمارد ! گمان ندارم پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم براى احدى حجتى و براى گوينده اى سخنى باقى گذاشته باشد. قسم مى دهم كسانى را كه از پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيدند كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ، برخيزند و به آنچه شنيده اند شهادت دهند.(1)

دوازده نفر از اهل بدر برخاستند و به ماجراى غدير شهادت دادند، و ساير مردم هم در اين باره مطالبى گفتند و سر و صدا بلند شد. عمر ترسيد مردم سخنان اميرالمؤمنين عليه السلام را بپذيرند، و لذا مجلس را تعطيل كرد ! !(2)

سپس همگى برخاستيد و به پيامبر صلى الله عليه و آله و به من به خاطر اين كرامت خداوند تبريك گفتيد. عمر جلو آمد و بر كتف من زد و در حضور شما گفت: خوشا به حال تو اى پسر ابوطالب كه صاحب اختيار من و مؤمنين شدى !(1)

در لحظات بسيار حساس غصب خلافت كه آينه غدير در حال شكستن بود، اميرالمؤمنين عليه السلام از زير شمشيرهاى منافقين، ايام غدير را يادآور شد، كه آيا در آن روز با آن جمعيت بى شمار خلافت براى من تعيين نشد ؟ و فرمود: اگر بيعت نكنم چه خواهيد كرد ؟ گفتند: تو را با ذلت و خوارى مى كشيم !

در چنين حالتى اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: اى مسلمانان، اى مهاجرين و انصار، شما را به خدا قسم مى دهم آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در روز غدير خم چه مى فرمود ؟ ! ! و در جنگ تبوك آن مطالب را مى فرمود(1) ؟

سپس حضرت آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به طور علنى نزد عموم مردم فرموده بود برايشان يادآور شد، و چيزى باقى نگذاشت مگر آنكه براى آنان يادآور شد. در آنجا همه تصديق مى كردند و مى گفتند: آرى بخدا قسم شنيديم.(2)

شايد بتوان گفت كه شيرين ترين و تلخ ترين احتجاج به غدير همين مورد است كه صاحب غدير از زير شمشيرهاى آخته اى كه بر سر او گرفته اند و از حلقومى كه در فشار طناب غاصبين بود، نام غدير را بر زبان جارى نموده است !

غاصبين خلافت پاسخ اين لحظه حساس را پيش بينى كرده بودند، چرا كه هم رو در روى پيامبر صلى الله عليه و آله آن را گفتند و هم هنگام بيعت غدير آن را بر زبان آوردند، و هم در متن صحيفه ملعونه دوم آن را ثبت كردند.

اين بود كه ابوبكر بلافاصله گفت: آرى، پيامبر آن مطالب را درباره خلافت تو گفته ولى آن را نسخ كرده و گفته: اِنَّ اللّه َ لا يَجْمَعُ لَنَا النُّبُوَّةَ وَ الْخِلافَةَ: خداوند نبوت و خلافت را براى ما جمع نمى كند ! مى بينيم غدير قابل انكار نبود، كه عنوان منسوخ شدن غدير را با يك روايت جعلى - كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت دادند - به ميان آوردند.

ص: 136

و اين يعنى نداى غدير از حنجره صاحب مظلوم آن در بحرانى ترين شرايطى كه سقيفه آن را لگد مال مى كرد.

صاحب غدير از ابوبكر پرسيد كه آيا درباره اين حديث شاهدى هم دارد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده باشد ؟ از ميان آن همه جمعيت فورا چهار نفر براى شهادت برخاستند: عمر، ابوعبيده، معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه ! ! مردم بى خبر از نقشه هاى پنهان با مسئله اى جديد رو به رو شده بودند كه قدرت فكر كردن و نفى و اثبات را از آنان گرفته بود.

خداوند در آن فتنه سياه، توسط حجت عظماى خود على بن ابى طالب عليه السلام اتمام حجت نمود. در حالى كه شمشيرها بالاى سر على عليه السلام براى بيعت اجبارى آماده فرود بود، و همه مى ديدند و مى شنيدند حضرت فرمود:

وفا كرديد به صحيفه ملعونه خود كه در كعبه بر سر آن هم پيمان شديد، كه اگر خدا محمد را بكشد و يا بميرد اين خلافت را از ما اهل بيت عليهم السلام بگيريد.

آنان كه هرگز انتظار چنين افشاگرى در آن موقعيت حساس را نداشتند بى اختيار در پيشگاه مردم اقرار كردند. ابوبكر فورا گفت: تو از كجا مى دانى ؟ ! ما كه تو را از آن مطلع نكرده بوديم ! ! !

ظاهرا اين مقدار اتمام حجت براى آن مردم كوردل كم بود كه نياز به شاهد بود. اميرالمؤمنين عليه السلام فورا فرمود:

اى سلمان، اى ابوذر، اى مقداد، اى زبير، شما را به خدا و حق اسلام قسم مى دهم، آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در حضور شما مى فرمود: اين پنج نفر - كه نامشان را به خصوص ذكر كرد - در كعبه بين خود صحيفه اى نوشته اند و پيمان بسته اند كه اگر من كشته شدم يا مُردم خلافت را - اى على - از تو مانع شوند ؟ !

اين چهار نفر شهادت دادند كه اين مطلب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند، و اين يادگارِ روزى بود كه پس از امضاى صحيفه، پيامبر صلى الله عليه و آله خبر آن را به اين چند نفر از اصحاب

ص: 137

خود داد. آنان اضافه كردند كه تو از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدى كه اگر نقشه اينان اجرا شد به من امر مى فرمايى چه كنم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

اگر يارانى يافتى با آنان جهاد كن و در مقابل آنان مقاومت كن، و اگر يارانى نيافتى دست نگهدار و خون خود را هدر مده.

اكنون مُشت اصحاب صحيفه و سقيفه به گونه اى باز شده بود و چنان پرده از توطئه هاى آنان كنار رفته بود كه جاى هيچ گونه انكارى نبود. اگر غدير عظيم ترين اتمام حجت بر خلق جهان بود، پرده برداشتن از نقشه هاى دشمنان غدير كمتر از آن نبود. آن روز با آنكه هر چه بايد گفته مى شد در واضح ترين شكل خود بيان گرديد، ولى باز هم به اجبار از صاحب غدير براى دشمن غدير بيعت گرفتند.(1)

در ادامه و در همين ماجراى بيعت اجبارى اميرالمؤمنين عليه السلام با ابوبكر، سلمان به عمر گفت: من شهادت مى دهم كه در بعضى از كتاب هاى نازل شده خداوند خوانده ام كه تو با اسم و صفتت يكى از درهاى جهنم هستى.(2)

و نيز سلمان گفت: سَمِعْتُ رسول اللّه صلى الله عليه و آله يَقُولُ: انَّ عَلَيْكَ وَ عَلى صاحِبِكَ الَّذى بايَعْتَهُ مِثْلَ ذُنُوبِ جَميعِ امَّتِهِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ مِثْلَ عَذابِهِمْ جَميعا: از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: مثل گناه همه امت تا روز قيامت و نيز مثل عذاب همه آنان بر تو و رفيقت خواهد بود كه با او بيعت كردى.(3)

البته احاديث بسيارى وارد شده درباره اينكه تمام گناهان امت و هر ظلمى انجام شود و خون به ناحقى ريخته شود بر عهده ابوبكر و عمر است كه ذكر خواهد شد.(4)

و اما مستند اين ماجرا چنين است:

ص: 138

ابان بن ابى عيّاش از سليم بن قيس نقل مى كند كه گفت: از سلمان فارسى شنيدم كه درباره ماجراهاى سقيفه مى گفت:

على عليه السلام را براى بيعت بردند در حالى كه به شدت او را مى كشيدند، تا آنكه نزد ابوبكر رسانيدند. اين در حالى بود كه عمر بالاى سر ابوبكر با شمشير ايستاده بود، و خالد بن وليد و ابوعبيدة بن جراح و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل و مغيرة بن شعبة و اسيد بن حضير و بشير بن سعيد و ساير مردم اطراف ابوبكر نشسته بودند و اسلحه همراهشان بود.

سلمان مى گويد: على عليه السلام را نزد ابوبكر رساندند در حالى كه مى فرمود:

به خدا قسم، اگر شمشيرم در دستم قرار مى گرفت مى دانستيد كه هرگز به اين كار دست نمى يابيد. به خدا قسم خود را در جهاد با شما سرزنش نمى كنم، و اگر چهل نفر برايم ممكن مى شد جمعيت شما را متفرق مى ساختم، ولى خدا لعنت كند اقوامى را كه با من بيعت كردند و سپس مرا خوار نمودند.

ابوبكر تا چشمش به على عليه السلام افتاد فرياد زد: او را رها كنيد ! على عليه السلام فرمود: اى ابوبكر، چه زود جاى پيامبر را ظالمانه غصب كرديد ! تو به چه حقى و با داشتن چه مقامى مردم را به بيعت خويش دعوت مى نمايى ؟ آيا ديروز به امر خدا و پيامبر با من بيعت نكردى ؟

وقتى على عليه السلام را نزد ابوبكر رسانيدند عمر به صورت اهانت آميز گفت: بيعت كن و اين اباطيل را رها كن ! على عليه السلام فرمود: اگر انجام ندهم چه خواهيد كرد ؟ گفتند: تو را با ذلت و خوارى مى كشيم ! حضرت رو به آنان كرد و فرمود: اى گروه مسلمانان، و اى مهاجرين و انصار، شما را به خدا قسم مى دهم كه آيا در روز غدير خم از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديد كه آن مطالب را مى فرمود، و در جنگ تبوك آن مطالب را مى فرمود ؟(1)

ص: 139

كه اگر من كشته شدم يا مُردَم، بر عليه تو اى على متحد شوند و اين خلافت را از تو بگيرند.

تو گفتى: پدر و مادرم فدايت يا رسول اللّه، هر گاه چنين شد دستور مى دهى چكنم ؟ فرمود: اگر يارانى بر عليه آنان يافتى با آنها جهاد كن و اعلام جنگ نما، و اگر يارانى نيافتى بيعت كن و خون خود را حفظ نما.

على عليه السلام فرمود: به خدا قسم، اگر آن چهل نفر كه با من بيعت كردند وفا مى نمودند در راه خدا با شما جهاد مى كردم. ولى به خدا قسم بدانيد كه احدى از نسل شما تا روز قيامت به خلافت دست پيدا نخواهد كرد.(1)

در اينجا بد نيست به دو مورد اشاره شود:

مورد اول

در نامه عمر به معاويه - كه از پشت پرده با هم سخن گفته اند - نمونه هايى از كينه را مى بينيم، كه اگر خود او تصريح نكرده بود از ظاهر عمل نمى شد به عمق آن جنايت پى برد.(2)

درباره قساوتى كه در بردن اميرالمؤمنين عليه السلام به مسجد براى بيعت به كار گرفته مى گويد:

عده زيادى را جمع كردم، نه براى آنكه در مقابل على زياد باشيم، بلكه براى آنكه قلب خود را محكم نمايم. آمديم در حالى كه على در محاصره قرار گرفته بود. او را به اجبار از خانه اش بيرون آوردم و كشان كشان براى بيعت بردم، در حالى كه يقين داشتم بدون شك كه اگر من و همه مردم زمين بخواهيم او را به زور حركت دهيم و او نخواهد ما نيز قادر نخواهيم بود، ولى مطالبى در دل او بود كه من مى دانستم ولى به زبان نمى آوردم ! !

ص: 141

من مايل نبودم او را وادار به بيعت كنم، چرا كه مى ترسيدم در بلايى كه از من به تأخير انداخته تعجيل كند، و ابوبكر هم آرزو كرد كه اى كاش على را در آن مكان نمى ديد به خاطر وحشت و ترسى كه از او بر دلش افتاده بود ! اى معاويه، چه كسى توانسته كارى مثل من انجام دهد؟ و چه كسى توانسته انتقام كينه هاى گذشته اش را مثل من بگيرد ؟ ! !

مورد دوم

يكى از آياتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد امتحان امت در خطبه غدير به آن استشهاد فرمود آيه 144 سوره آل عمران است:

«وَ ما مُحَمَّدٌ إلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أ فَإِنْ ماتَ أوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه الشَّاكِرِينَ»(1): «و محمد نيست جز رسولى كه قبل از او پيامبران بوده اند آيا اگر بميرد يا كشته شود به عقب باز مى گرديد و هر كس به عقب باز گردد به خدا هيچ ضررى نمى رساند و به زودى خدا شاكرين را جزا مى دهد» .

پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير فرمود:

مَعاشِرَ النّاسِ، انْذِرُكُمْ انّى رسول اللّه قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِىَ الرُّسُلُ، افَإِنْ مِتُّ اوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه الشَّاكِرِينَ الصّابِرينَ. الا وَ انَّ عَلِيّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ:

اى مردم، من شما را مى ترسانم و انذار مى نمايم كه من رسول خدا هستم و قبل از من پيامبران بوده اند، آيا اگر من بميرم يا كشته شوم شما عقبگرد مى نماييد ؟ هر كس به عقب باز گردد به خدا ضررى نمى رساند؛ و خداوند به زودى شاكرين و صابرين را پاداش مى دهد. بدانيد كه على است توصيف شده به صبر و شكر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

ص: 142

سخن او را گوش نمى دهم و از او اطاعت نمى كنم. سپس به او تكيه داد و با تكبر به راه افتادند و رفتند.

خداوند هم به عنوان وعيد و منع او درباره اش چنين نازل كرد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى. ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى. اَوْلى لَكَ فَاَوْلى. ثُمَّ اَوْلى لَكَ فَاَوْلى»(1): «نه تصديق كرد و نه نماز خواند. بلكه تكذيب كرد و پشت نمود. سپس با حال تبختر نزد اهل خود رفت. دورى از خير دنيا براى تو باد. دورى از خير آخرت براى تو باد» !

اميرالمؤمنين عليه السلام پس از بيان اهانت ابوبكر و عمر در غدير فرمود: ... از همه اينها مهم تر كه پيامبر صلى الله عليه و آله هشتاد نفر كه چهل نفر از عرب و چهل نفر از عجم بودند جمع كرد و اين دو نفر هم در بين آنان بودند، و آنان به عنوان «اميرالمؤمنين» بر من سلام كردند.

سپس فرمود: من شما را شاهد مى گيرم كه على برادر من و وزيرم و وارث من و خليفه ام در امتم و وصىِّ من در خاندانم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من است. به او گوش فرا دهيد و او را اطاعت كنيد.

در ميان آن عده، ابوبكر و عمر و عثمان و طلحه و زبير و سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف و ابوعبيده و سالم و معاذ بن جبل و عده اى از انصار بودند. سپس فرمود: من خدا را بر شما شاهد مى گيرم.

سپس على عليه السلام رو به مردم كرد و فرمود: سبحان اللّه از ابتلا به اين دو نفر و فتنه ايشان يعنى گوساله و سامريشان، كه در قلوب اين امت جا گرفته است !(2)

آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد ... ، و فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيارِ من، و من صاحب اختيارِ مؤمنين هستم و اختيارم بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. أَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

صاحب ولايت، جعلى بودن اين حديث را با استناد به غدير بر ملا ساخت كه اگر خدا نبوت و خلافت را جمع نمى كند پس چگونه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير طى آن مراسم عظيم صريحا اين دو را جمع كرد و به صراحت على عليه السلام را خليفه مردم قرار داد ؟

و لذا اميرالمؤمنين عليه السلام در زمان عثمان اتمام حجتى در مسجد داشت؛ مجلسى كه دويست تن از سرشناسان مهاجر و انصار در آن حضور داشتند. از جمله اميرالمؤمنين عليه السلام در مورد كارشكنى ابوبكر و عمر در غدير و اعتراضشان به آيات تفسير شده مطالبى فرمودند.

اين مجلس يكى از احتجاج هاى بزرگ و مهم اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير است، كه در زمان عثمان و در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است. حضرت در اين خطبه و احتجاج خود، از جمله فرمود: در پى اين فرمان الهى بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم مرا به ولايت و زمامدارى مردم منصوب كرد.

و اما توضيح ماجرا:

در ايام خلافت عثمان مجلسى در مسجد النبى صلى الله عليه و آله در مدينه بر پا شد كه جمع كثيرى از بزرگان و مهاجر و انصار در آن حضور داشتند. بيش از دويست تن از شخصيت هاى برجسته آن روز در آن جسله بودند از جمله:

حضرت على عليه السلام، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى وقاص، طلحه، زبير (كه اين پنج تن اعضاى شوراى عمر براى خلافت بودند) ، امام حسن و امام حسين عليهماالسلام، مقداد، ابوذر، هاشم بن عتبه، عبداللّه ين عمر، محمد بن ابوبكر، عبداللّه بن جعفر طيار، عبداللّه بن عباس پسرعموى پيامبر صلى الله عليه و آله، جابر بن عبداللّه انصارى، ابوايوب انصارى، و بسيارى از بزرگان ديگر.

بديهى است اين چنين مجلسى و با حضور آن همه شخصيت هاى سرشناس، به صورت اتفاقى تشكيل نمى شود. بلكه تا امر مهم و ضرورى پيش نيايد و يا مناسبت خاصى نباشد، اين همه افراد برجسته دور هم جمع نمى شوند. ولى متأسفانه در

ص: 153

كتاب هاى تاريخى علت تشكيل اين مجلس ذكر نشده، و فقط اشاره كرده اند كه عثمان - خليفه وقت - از آن اطلاع نداشته است.

با اين اشاره مى توان حدس زد كه اين جمع بزرگ در پى اعتراض هاى فراوانى كه به عملكرد عثمان داشتند و جهت چاره انديشى دور هم گرد آمده بودند، و براى اظهار نظر و تعيين صلاحيت ها و شايستگى هاى افراد و يا قبايل براى زمامدارى امت مسلمان بعد از عثمان رايزنى مى كردند.

اما به دليل سلايق مختلف و گرايش هاى متنوع از جمله تعصب قبيله اى و رقابت هاى موجود بين قبايل، بحث به ذكر فضائل قريش و انصار و قبايل كشيده شده، و افراد هر گروهى در صدد بيان سوابق و امتيازات گروه خود برآمده و به نوعى براى جماعت خود سهمى در حكومت قائل شده اند.(1)

اين مجلس از اول صبح تا هنگام ظهر ادامه داشت، و محور سخنان نقل شده در آن محفل بيان افتخارات و امتيازات قبائل و تيره ها بود كه توسط افراد شاخص هر گروهى بيان مى شد. چون حالت رقابت بين گروه ها ايجاد شده بود، هر گروهى سعى داشت با ذكر سوابق و افتخارات بيشتر برترى خود را نسبت به گروه هاى ديگر اثبات كند و گوى سبقت را در اين مسابقه نصيب خود سازد.

نكته جالب توجه در اين مجلس اين است كه ملاك و ميزان در ذكر فضيلت ها و افتخارات، سخنانى بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به يادگار مانده بود كه مورد استناد واقع مى شد. سخنانى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در مناسبت هاى مختلف پيرامون امتيازات و نقاط قوت گروه هاى مختلف بيان كرده بودند، تا ضمن تشويق آنان به كرامت هاى اخلاقى، از جانفشانى ها و تحمل سختى ها و سعى و كوشش آنان تشكر كرده باشند.

ص: 154

به همين مناسبت، جريان غدير خم را يادآورى كردند و كلمات دلنشين رسول خدا صلى الله عليه و آله را در آن روز تاريخى نقل كرده، و از جمعيت حاضر خواستند كسانى كه در آن روز حضور داشتند و كلمات پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را شنيده اند، صحت گفتارش را تأييد نمايند. اكثريت قاطع اهل مجلس نيز سخنان حضرت را تصديق كردند.

اميرالمؤمنين عليه السلام براى روشن تر شدن جريان غدير خم، ابتدا آياتى از قرآن را ذكر كردند كه به جريان رهبرى و زمامدارى امت اسلام اشاراتى داشته و امر ولايت و امامت را تعيين مى نمايند، و اين آيات را زمينه ساز به وجود آمدن غدير خم معرفى مى كنند.

و اما مستند ماجرا از اين قرار است:

ابان از سليم نقل مى كند كه گفت: در زمان حكومت عثمان، على عليه السلام را در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله با جماعتى ديدم كه گفتگو مى كردند و فقه و علم را مذاكره مى كردند.

مردم رو به على عليه السلام كردند و گفتند: چرا سخنى نمى گويى ؟ حضرت فضايل خود را بيان كرد، تا آنجا كه فرمود: آيا اقرار مى كنيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم مرا فراخواند و ولايت مرا اعلام كرد و فرمود: حاضران به غايبان برسانند ؟ گفتند: آرى به خدا قسم.

به دنبال آن اميرالمؤمنين عليه السلام احتجاج خود را اينگونه ادامه داد:

سپس حضرت فضايل ديگرى را ذكر كرد و بار ديگر درباره غدير فرمود:

شما را قسم مى دهم، آيا مى دانيد كه وقتى اين آيات نازل شد:

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُوا اللّه َ و اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»(1) : «اى كسانى كه ايمان آورديد از خدا و رسول و اولى الامرتان اطاعت كنيد» .

ص: 157

در همان غدير خم سلمان برخاست و عرض كرد: يا رسول اللّه، ولايت و صاحب اختيارى او چگونه است ؟ فرمود: ولايت و صاحب اختيارى او همچون ولايت من است. هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.

خداوند هم اين آيه را نازل كرد: «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمْ الاِسْلامَ دينا»(1) : «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» . پيامبر صلى الله عليه و آله سه مرتبه تكبير گفت و فرمود: اللّه اكبر، كمال نبوت من و تكميل دين خدا ولايت على بعد از من است.

ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند: يا رسول اللّه، آيا اين آيات به خصوص درباره على است ؟ ! فرمود: آرى، درباره او و جانشينانم تا روز قيامت است. گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما.

فرمود: برادرم و وزيرم و وارثم و وصيّم و جانشينم در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من على، سپس پسرم حسن، سپس پسرم حسين، سپس نُه نفر از فرزندان پسرم حسين عليهم السلام، يكى پس از ديگرى، كه قرآن با آنان و آنان با قرآن اند. نه آنها از قرآن جدا مى شوند و نه قرآن از ايشان جدا مى شود تا بر سر حوض بر من وارد شوند.

همه حاضرين در مجلس مناشده گفتند: آرى به خدا قسم، همه آنچه گفتى دقيقا شنيديم و حاضر بوديم.

در ادامه اين ماجرا آمده است:

آنجا زيد بن ارقم و براء بن عازب و ابوذر و مقداد و عمار گفتند: شهادت مى دهيم سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد داريم، كه بر منبر ايستاده بود و تو در كنار او بودى و مى فرمود:

ص: 159

اميرالمؤمنين عليه السلام از سخن طلحه به غضب در آمدند و به پاخاسته فرمودند: ... دليل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند سخن پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در غدير خم فرمود: «هر كس من نسبت به او صاحب اختيارم على نسبت به او صاحب اختيار است» . من چگونه نسبت به آنان صاحب اختيارتر از خودشان هستم در حالى كه آنان امير و حاكم بر من باشند ؟ !(1)

دليل بر دروغ و باطل و ناحقشان اين است كه آنان به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله بر من به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كردند.

و اين مطلب بر آنان (ابوبكر و عمر) و بر تو (اى طلحه) به خصوص و بر اين كه همراه توست - يعنى زبير - و بر همه امت و بر اين دو نفر - و حضرت به سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره كردند - و بر اين خليفه ظالم شما - يعنى عثمان - حجت است.

در ادامه اين ماجرا و افشاگرى اميرالمؤمنين عليه السلام در مورد صحيفه ملعونه، هنگامى كه طلحه شبهه افكنى نمود و گفت: همه آنچه گفتى و ادعا كردى حق است، و آنچه از سابقه و فضيلت كه با آنها استدلال كردى ما هم اقرار مى كنيم و قبول داريم ولى درباره خلافت، اين پنج نفر به آنچه شنيدى شهادت دادند !

على عليه السلام بپاخاست و از سخن طلحه به غضب آمد و چيزى را كه كتمان مى كرد فاش نمود و مطلبى را روشن كرد كه در روز مرگ عمر فرموده بود ولى مردم مقصود آن حضرت را نفهميده بودند.

حضرت رو به طلحه كرد و در حالى كه مردم مى شنيدند فرمود: اى طلحه، به خدا قسم نوشته اى كه روز قيامت با آن خدا را ملاقات كنم محبوب تر از نوشته اين پنج نفر

ص: 161

در اينجا بد نيست به اين ماجرا هم اشاره داشته باشيم:

اصحاب صحيفه در حجة الوداع پيمان نامه خود را امضا كردند و كار خود را آغاز نمودند. اين وِزر و بال عظيم كه در نامه اعمال خود گذاشتند براى ابوبكر كمتر از سه سال و براى عمر كمتر از پانزده سال روز شمار لذت دنيا داشت، و با پايان آن حسرت و ندامت آغاز شد. اين حسرت و ندامت دامنگير تمام پيروان آنان نيز هست هنگامى كه مرگ به سراغ آنان آيد.

محمد بن ابى بكر مى گويد: عبداللّه بن عمر را در زمان عثمان ملاقات كردم و گفته هاى پدرم (ابوبكر) را برايش نقل كردم. او گفت: به خدا قسم پدر من هم نظير گفته هاى پدرت را بدون كم و زياد گفت.

محمد بن ابى بكر در ذكر جزئيات بيشترى از ماجراهاى هنگام مرگ پدرش مى گويد: هنگام مرگ او عبدالرحمن و عايشه و عمر حاضر بودند كه صداى واويلايش بلند شد.

عمر گفت: اى خليفه رسول اللّه ! چرا واى و ويل مى گويى ؟ گفت: اكنون اين رسول اللّه همراه على بن ابى طالب است كه مرا به آتش بشارت مى دهند و نزد اوست صحيفه اى كه در كعبه بر سر آن پيمان بستيم و مى گويد: به پيمان خود وفا كردى و بر ضد ولى خدا قيام كردى. بشارت باد تو و رفيقت را به آتش در اسفل السافلين.

عمر تا اين سخن را شنيد برخاست تا خارج شود و در آن حال مى گفت: او هذيان مى گويد. ابوبكر گفت: نه به خدا قسم هذيان نمى گويم، كجا مى روى ؟ ! عمر گفت: چگونه هذيان نمى گويى در حالى كه تو دومى آن دو نفر هستى هنگامى كه در غار بوديد !

ابوبكر گفت: هنوز هم اين را مى گويى ؟ ! آيا من آن روزها برايت نقل نكردم كه محمد در غار به من گفت: من كشتى جعفر و اصحابش را مى بينم كه در دريا شناور است. و من از او خواستم به من هم نشان دهد و او دستى بر صورت من كشيد و من او

ص: 164

را ديدم، و همان موقع معتقد شدم كه او ساحر است ! ! و اين ماجرا را در مدينه براى تو بازگو كردم و نظر هر دومان بر اين قرار گرفت كه او ساحر است ؟ !

محمد بن ابى بكر در ادامه ماجرا مى گويد: سپس گفتم: پدر، بگو: لا الهَ الاَّ اللّه. گفت: نمى گويم و نمى توانم بگويم تا وارد آتش شوم و داخل تابوت گردم. وقتى نام «تابوت» را آورد گمان كردم هذيان مى گويد. اين بود كه گفتم: كدام تابوت را مى گويى ؟ گفت: تابوتى از آتش كه با قفلى از آتش قفل زده شده و در آن دوازده نفرند، از جمله من و اين رفيقم.

گفتم: عمر ؟ گفت: آرى، و ده نفر ديگر در چاهى از جهنم كه صخره اى روى آن است. هرگاه خدا بخواهد جهنم را شعله ور كند آن صخره را بر مى دارد. گفتم: گويا هذيان مى گويى ! گفت: نه به خدا قسم هذيان نمى گويم. خدا پسر صهاك را لعنت كند. او بود كه مرا از ياد خدا گمراه كرد بعد از آنكه برايم آمد، و او چه بد رفيقى است !

سپس بار ديگر صداى واى و ويل او بلند شد تا از دنيا رفت.(1)

و اولى الامر خود اطاعت كنيد» ، و قول خداوند: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(1) : «صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و نيز مى فرمايد: «وَ لَمْ يَتَّخِذْ مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(2) : «غير از خدا و رسولش و مؤمنين براى خود محل اعتمادى بر نمى گزيند» .

مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه آنان است ؟ اينجا بود كه خداوند عزوجل دستور داد تا به مردم بفهماند كه آيات درباره چه كسى نازل شده است و ولايت را براى آنان تفسير كند همانطور كه نماز و روزه و زكات و حجّشان را بيان كرده است.

آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد و فرمود: خداوند رسالتى را به من سپرده كه به خاطر آن سينه ام به تنگ آمده است و چنين گمان برده ام كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خداوند مرا ترسانده كه بايد ابلاغ كنم و گرنه مرا عذاب خواهد كرد. اى على، بپا خيز !

سپس نداى نماز جماعت داد و نماز ظهر را با مردم خواند و سپس فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيار من و من صاحب اختيار مؤمنين هستم و اختيارم بر آنان از خودشان بيشتر است. بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. پروردگارا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد. يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار گردان هر كس او را خوار كند.

پس از اين سخنان اميرالمؤمنين عليه السلام، دوازده نفر از كسانى كه از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند و در صفين همراه حضرت حضور داشتند برخاستند و به گفتار

ص: 172

ولايت پذيرفته شده على عليه السلام را كنار گذاشتند و صاحب ولايت را - كه هميشه اسلام مديون او بود - كنار زدند. آرى اين نبأ عظيمى بود كه خبرهاى عظيمى را به دنبال داشت و دامنه اختلاف آن طولانى شد و ادامه يافت. مظلوم ترين مرد جهان با نگاهى به آنچه بر سر غدير آمد بيانى فرمود.

خداوند «نَبَأ عَظيم» را در آغاز جزء سى ام كتابش آورده، آنگونه سؤال برانگيز كه خود خدا هم پرسشى در كنارش آورده: «عَمَّ يَتَسائلونَ ؟» ! ! اكنون لشكر معاويه مى خواهد از اين آيه براى رجزخوانى در جنگ استفاده كند.

در جنگ صفين حضرت استشهاد به «نَبَأِ عَظيم» فرمود، چرا كه بايد دو لشكر معناى «نَبَأِ عظيم» را در متن قرآن بدانند و اين تفسير هنگامى صورت مى گيرد كه سوره «عَمَّ يَتَساءَلُونَ» در وسط ميدان جنگ مطرح شود. اميرالمؤمنين عليه السلام نبأ عظيم را خبر ولايت خود بيان مى كند كه در غدير اعلام گرديد و براى هميشه بر سر آن اختلاف شد.

در روز جنگ صفين مردى از لشكر معاويه به ميدان آمد در حالى كه از يك سو غرق اسلحه بود و از سوى ديگر قرآنى را جلوى اسلحه اش گرفته بود و اين آيه را مى خواند: «عَمَّ يَتَسائَلونَ. عَنِ النَبَأ العَظيمِ. الَّذِى هُم فِيهِ مُختَلِفُونَ» .(1)

علقمه مى گويد: من خواستم به مبارزه او بروم ولى اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «بر سر جايت باش» ! و خود حضرت به جنگ او رفتند. ابتدا به او فرمودند: آيا مى شناسى نبأ عظيم را كه مردم بر سر آن اختلاف دارند ؟ آن مرد گفت: نه ! حضرت فرمود:

به خدا قسم منم نبأ عظيم كه بر سر آن اختلاف دارند. بر سر ولايت من نزاع كرديد و از ولايت من بازگشتيد پس از آنكه آن را پذيرفتيد، و پس از آنكه به شمشير من نجات يافتيد با ظلم خود هلاك شديد. در روز غدير دانستيد و روز قيامت خواهيد دانست كه چه كرديد. سپس حضرت شمشير كشيده سر از تنش جدا كردند.(2)

ص: 176

امام حسين عليه السلام هم مطالبى فرمود و در پايان عرضه داشت: شما نزد خداوند از من افضل هستى، ولى من از نظر پدران و مادران و اجداد بر شما فخر مى نمايم ! سپس امام حسين عليه السلام با پدر هم آغوش شدند و يكديگر را بوسيدند ... .(1)

اميرالمؤمنين عليه السلام درباره اينكه پس از بيعت غدير هر كوتاهى از سوى مردم به عهده خودشان است، فرمود:

پيامبر صلى الله عليه و آله به من وصيت كرد و فرمود: يا على، اگر گروهى يافتى كه با آنان بجنگى حق خود را طلب كن، و گرنه در خانه ات بنشين چرا كه من پيمان تو را در روز غديرخم گرفته ام كه تو وصى و خليفه من و صاحب اختيار مردم نسبت به خودشان هستى. مَثَل تو مثل بيت اللّه الحرام است، كه مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.(1)

خداوند لطيف خبير با من عهد كرده است كه آن دو از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند، مانند اين دو - و حضرت به دو انگشت سبابه خود اشاره فرمودند - و نمى گويم مثل اين دو - و حضرت به دو انگشت سبابه و وسط اشاره كردند - زيرا يكى از اين دو جلوتر از ديگرى است.(1)

پس به اين دو تمسك كنيد تا گمراه نشويد، و از آنان پيشى نگيريد كه هلاك مى شويد، و از آنان عقب نمانيد كه متفرق مى شويد، و به آنان چيزى ياد ندهيد كه از شما عالم ترند ... .(2)

و اما توضيح ماجرا:

اختلافاتى كه در جريان حكميت پديد آمد و لشكريان اميرالمؤمنين عليه السلام را به دو گروه موافق و مخالف تقسيم نمود روز به روز دامنه دارتر شد، و در نهايت يك جنگ كاملاً داخلى را براى بار سوم به اميرالمؤمنين عليه السلام تحميل كرد.

گر چه جنگ نهروان با پيروزى مطلق جبهه علوى پايان يافت، اما تبعات آن در اعماق جامعه اسلامى تأثير گذاشت و توان ايستادگى و مقاومت را از بسيارى سلب كرد. همچنين زمينه را براى تبليغات گسترده و سم پاشى هاى ايادى معاويه فراهم آورد.

همانگونه كه در فصل هاى گذشته اشاره شد، دستگاه تبليغاتى معاويه در برابر شخصيت برجسته اميرالمؤمنين عليه السلام و امتيازات ويژه ايشان حرفى براى گفتن نداشت، و هنرى در شخصيت معاويه نبود كه بتوانند آن را علم كنند.

لذا مظلوميت عثمان و خون ريخته شده او تنها مستمسك آنها شد و در كنار آن بهره گيرى از قداست و احترام خليفه اول و دوم و بزرگ نمايى اختلافات اميرالمؤمنين عليه السلام با آنها در دستور كار قرار گرفت، و روز به روز بر حجم شبهات و سؤالات جهت دار افزوده شد.

تلاش اميرالمؤمنين عليه السلام براى راه اندازى مجدد مردم به سوى صفين و جنگ با معاويه - كه مى توانست ريشه همه فتنه ها را بخشكاند - به نتيجه نرسيد، و لشكريان حضرت با پايان يافتن فتنه خوارج به كوفه برگشتند.

براى دلدادگان معاويه - كه در كوفه به سر مى برند - فضاى مناسبى فراهم شد تا زخم هاى كهنه تاريخ اسلام باز كنند و با استفاده از جهل و تعصب كور مردم، شخصيت اميرالمؤمنين عليه السلام را زير سؤال ببرند.

محور سؤالات و شبهات، بحث پيرامون ابوبكر و عمر و عثمان بود، و اينكه آيا حق با آنهاست يا با اميرالمؤمنين عليه السلام كه مدعى جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله بود !

ص: 187

براى على عليه السلام بسيار سخت و تلخ بود كه فضاى فكرى جامعه با اين سخنان مشغول گردد، و در همان زمان لشكريان معاويه با هجوم وحشيانه خود به مرزهاى كشور علوى، دست به قتل و غارت بزنند و امنيت را از مردم مسلمان سلب كنند، و در عمل ضعف حكومت مركزى را در برقرارى ثبات و امنيت به اثبات رسانند.

اما چه مى شد كرد ؟ شبهات به طور گسترده در سطح جامعه مطرح شده بود و عامه مردم بدون توجه به پشت پرده اين مسائل و بهره هاى فراوانى كه دستگاه بنى اميه از آن فضا نصيب خود مى ساخت، درگير اين مباحث شده بودند، و در انتظار پاسخ هاى حضرت به سر مى بردند.

اميرالمؤمنين عليه السلام به صراحت ناراحتى خود را از اين مباحث اعلام داشت، و با عتاب شديد به مردم فرمود:

قَد تَفَرَّغتُم لِلسُؤالِ عَمّا لا يَعنيكُم ! وَ هذِهِ مِصرُ قَدِ انفُتِحَت، وَ قُتِلَ مُعاويَةُ بنُ خُدَيجٍ وَ مُحَمَّدُ بنُ أبى بَكرٍ. فَيا لَها مِن مُصيبَةٍ ما أعظَمَها مُصيبَتى بِمُحَمَّدٍ. فَوَ اللّه ِ ما كانَ إلاّ كَبَعضِ بُنَىَّ. سُبحانَ اللّه ِ ! بَينا نَحنُ نَرجو أن نَغلِبَ القَومَ عَلى ما فى أيديهِم، إذ غَلَبونا عَلى ما فى أيدينا:

اين پرسش هاى بى حاصل را چه سود ؟ بنگريد كه مصر را تصرف كرده اند، و معاوية بن خديج و محمد بن ابى بكر به دست لشكريان معاويه به قتل رسيده اند. چه مصيبت بزرگى ! كشته شدن محمد بن ابى بكر براى من مصيبتى بزرگ است. به خدا سوگند كه او مانند يكى از فرزندان من بود. سبحان اللّه ! ما اميدوار بوديم كه بر اين قوم و متصرّفاتشان چيره شويم، اما ناگهان آنان بر ما تاختند و متصرفات ما را تصاحب كردند.

سپس اميرالمؤمنين عليه السلام وعده دادند كه در پاسخ به پرسش هاى آنان نامه اى بنويسند و حقايق را با آنان در ميان بگذارند. حضرت به دبير خود عبيداللّه بن ابى رافع دستور دادند: ده تن از اصحاب وفادار و مورد اعتمادم را دعوت كن.

ص: 188

عبيداللّه از حضرت خواست آن افراد را نام ببرند تا به خدمت حضرت دعوت شوند. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: اصبغ بن نباته، ابوالطفيل كنانى، رزين اسدى، حارثة بن مضرب همدانى، جويريه، خندف، حارث همدانى، مصباح نخعى، علقمه، كميل و عمير بن زراره.

آنان حاضر شدند و حضرت به ايشان فرمود: اين نامه را بگيريد و عبيداللّه بن ابى رافع آن را هر جمعه بر مردم بخواند و شما حاضر باشيد، كه اگر كسى بر آن ايرادى وارد كرد، شما با كتاب خدا پاسخ دهيد و انصاف را مراعات نماييد. حضرت نامه را اينگونه آغاز كردند:

بِسمِ اللّه ِ الرَحمنِ الرحيمِ. مِن عَبدِ اللّه ِ عَلىٍّ أميرِالمُؤمِنينَ إلى شيعَتِهِ مِنَ المُؤمِنينَ وَ المُسلِمينَ. فَإنَّ اللّه َ يَقولُ: «وَ إنَّ مِن شيعَتِهِ لإبراهيم» .(1) وَ هُوَ إسمٌ شَرَّفَهُ اللّه ُ تَعالى فِى الكِتابِ. وَ أنتُم شيعَةُ النَبىِّ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله، كَما إنَّ مِن شيعَتِهِ إبراهيمُ. إسمٌ غَيرُ مُختَصٌ، وَ أمرٌ غَيرُ مُبتَدَعٌ. وَ سَلامٌ عَلَيكُم، وَ اللّه ُ هُوَ السَلامُ، المُؤمِنُ أولياؤهُ مِنَ العَذابِ المَهينِ، الحاكِمُ عَلَيهِم بِعَدلِهِ:

به نام خداوند بخشنده مهربان. از بنده خدا على اميرالمؤمنين به مؤمنان و مسلمانان از شيعيانش. خداوند متعال مى فرمايد: «ابراهيم از شيعيان او بود» . شيعه نامى است كه خداوند متعال در كتاب خود آن را عزيز داشته و شرافت بخشيده است. شما شيعيان پيامبر محمد صلى الله عليه و آله هستيد، همانگونه كه ابراهيم عليه السلام نيز از شيعيان او مى باشد. شيعه، كلمه جديدى نيست كه سابقه قبلى نداشته، و يا مختص افراد مشخصى باشد و به گروه ويژه اى طلاق شود. سلام خدا بر شما باد، و خداوند سلام مؤمن است، كه دوستان خود را سلامتى مى بخشد و از عذاب خواركننده به سلامت مى رهاند وبا عدل خود بر آنان فرمان مى راند.

ص: 189

سپس اميرالمؤمنين عليه السلام كيفيت زندگى اعراب را قبل از بعثت رسول اكرم صلى الله عليه و آله ترسيم نموده و نعمت بزرگ وجود پيامبر صلى الله عليه و آله را بر آنان گوشزد مى كند. تا اينكه به مصيبت عظيم شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله مى رسد و مى نويسد:

فَمَضى نَبىُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، وَ قَد بَلَغَ ما أُرسِلَ بِهِ. فَيا لَها مُصيبَةٌ خَصَّتِ الأقربينَ وَ عَمَّتِ المُؤمِنينَ. لَم تُصابوا بِمِثلِها وَ لَن تَعايَنوا بَعدَها مِثلَها. فَمَضى لِسَبيلِهِ صلى الله عليه و آله وَ تَرَكَ كِتابَ اللّه ِ وَ أهلَ بَيتِهِ إمامَين لا يَختَلِفان، وَ أخَوَين لا يَتَخاذَلان، وَ مُجَتَمِعَينَ لا يَفتَرِقان. وَ لَقَد قَبَضَ اللّه ُ نَبيَّهُ صلى الله عليه و آله وَ لأنَا أولى بِالناسِ مِنّى بِقَميصى هذا. وَ ما ألقى فى رَوعى وَ لا عرض فى رأيى أن وَجَّه الناسُ إلى غَيرى:

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پس از ابلاغ رسالت خود به مردم از دنيا رفت و همگان را عزادار شهادت خود ساخت. شهادت او براى نزديكانش مصيبت بزرگى بود، و براى عموم مؤمنين نيز تحمل آن سخت بود. گويى تا آن روز به مصيبتى مانند آن دچار نشده بودند، و چنان بدبختى اى نديده بودند.

رسول بزرگوار صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، در حالى كه كتاب خدا و اهل بيت خويش را در ميان مردم به يادگار گذاشته بود، و امانتى كه پيشواى مردم هستند و اختلافى ميانشان نيست، همانند دو برادرى كه با هم متحدند و جدايى ناپذير. خداوند در حالى حضرت محمد صلى الله عليه و آله را قبض روح نمود كه من به او نزديك ترين فرد بودم؛ نزديك تر از پيراهن به تن. و بر خاطرم نمى گذشت و در انديشه ام خطور نمى كرد كه مردم از من روى برگردانده و سراغ كس ديگرى خواهند رفت.

حضرت در ادامه نامه به اختلافات بين قريش و انصار در انتخاب خليفه اشاره نموده و استدلال هاى آنان را بر ادعايشان نقل مى كنند. سپس دليل سكوت خود را در برابر جريان جديد اينگونه توجيه مى نمايند:

فَلَمّا رَأيتُ راجِعَةً مِنَ الناسِ قَد رَجَعَت عَنِ الإسلامِ؛ تَدعو إلى مَحوِ دينِ مُحَمَّدٍ وَ مِلَّةِ إبراهيمَ عَلَيهِما السَلامُ، خَشيتُ إن أنا لَم أنصُر الإسلامَ وَ أهلَهُ، أرى فيهِ ثُلَّما

ص: 190

وَ هَدما تَكونُ المُصيبَةُ عَلىَّ فيهِ أعظَمَ مِن فَوتِ وِلايَةِ أمورِكُم، الَتى إنَّما هِىَ مَتاعُ أيّامٍ قَلائِلٍ. ثُمَّ تَزولُ وَ تَنقَشِعُ كَما يَزولُ وَ يَنقَشِعُ السَحابُ. فَنَهَضتُ مَعَ القَومِ فى تِلكَ الأحداثِ حَتّى زَهَقَ الباطِلُ. وَ كانَت كَلِمَةُ اللّه ِ هِىَ العُليا، وَ إن رَغِمَ الكافِرونَ:

هنگامى كه مشاهده كردم گروهى از مردم از دين اسلام روى بر مى تابند و مردم را به نابودى دين محمد صلى الله عليه و آله و ملت ابراهيم عليه السلام فرا مى خوانند، ترسيدم كه اگر به اسلام و مسلمانان يارى نرسانم، آسيب جدى به دين وارد شود و اين بناى عظيم در هم فرو ريزد. اين مصيبت بسيار بزرگ تر از آن بود كه حكومت شما و خلافت بر شما را از دست بدهم، چرا كه حكومت چند روز كوتاه است و سپس مانند ابر از ميان مى رود و ناپديد مى گردد. پس به يارى دين خدا شتافتم و با مردم هماهنگ شدم و با مسلمانان همگامى كردم، تا باطل از ميان رفت و مقام رفيع كلام الهى آشكار گشت. گر چه كافران نمى خواستند و بر خلاف ميل آنان بود.

اميرالمؤمنين عليه السلام توضيح مى دهند كه مخالفت از حكومت جديد مختص ايشان نبود و كسان ديگرى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند كه به مخالفت برخاستند، و سخنان تندى نيز بين آنان رد و بدل شد، و حتى بعضى تا آخر عمر حاضر به پذيرش بيعت نشدند.

حضرت توضيحاتى نيز پيرامون حكومت سه خليفه ارائه مى دهند و از فقدان شيوه واحدى براى انتخاب خليفه گله مى كنند، و به اين نكته اشاره مى كنند كه وجه مشترك هر سه حكومت، حذف امام از دايره حكومت و كنار راندن از مسائل سياسى جامعه بود. به تناسب اين بحث، به حق ويژه خود براى حكومت و زمامدارى مسلمانان اشاره نموده و جريان غدير خم را شاهدى گويا بر اين حق ذكر مى نمايند:

فَما جازَ لِقُرَيشٍ مِن فَضلِها عَلَيها بِالنَبىِّ صلى الله عليه و آله جازَ لى عَلى بَنى هاشِمٍ، بِقَولِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله يَومَ غَديرِ خُمٍّ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. ألا إن تَدَّعى قُرَيشُ فَضلَها عَلَى العَرَبِ بِغَيرِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله. فَإن شاؤوا فَليَقولوا ذلِكَ:

ص: 191

(ادعاى قريش مبنى بر اولويت خود به جانشينى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مستند به اين بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از طايفه قريش بود) اگر ادعاى قريش صحيح باشد و آنها به سبب وجود رسول اكرم صلى الله عليه و آله بر ديگر افراد امت برترى داشته باشند، بايد پذيرفت كه با همين دليل بنى هاشم نيز بر قريش برترى دارد (زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله از تيره هاشم بود) . و باز با همين دليل من نيز بر بنى هاشم برترى دارم (زيرا از همه طايفه بنى هاشم به رسول خدا صلى الله عليه و آله نزديك تر بودم) . و به دليل گفتار رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم كه فرمود: هر كس من او هستم، على نيز مولاى او است.

مگر اينكه قريش براى اثبات برترى خود بر ديگر عرب ها دليل ديگرى جز انتساب به رسول اكرم صلى الله عليه و آله داشته باشند. اگر اين سخن را مى توانند بر زيان آورند بگويند.

اين نامه بسيار طولانى است، و اميرالمؤمنين عليه السلام از كيفيت بيعت مردم با ايشان و شور و اشتياق آنان به پذيرش خلافت از جانب وى گزارش مبسوطى ارائه مى دهند. سپس جريان پيمان شكنى طلحه و زبير و شعله ور شدن جنگ جمل و پس از آن جنگ صفين و حادثه حكميت و جريان خوارج و جنگ با آنان را شرح مى دهند. در پايان مجددا به نصيحت مردم پرداخته و از افتادن در دام فتنه ها و شبهات بر حذرشان مى دارند. سخن نهايى خود را كه تصميم جدى براى از ميان بر داشتن معاويه است با مردم در ميان گذاشته، آنان را براى اين كار بزرگ تشويق مى كنند.(1)

كتمان كند در حالى كه بر صحت آن آگاهى دارد، قبل از اينكه او را از دنيا خارج كنى نشانه اى در او قرار ده تا با آن شناخته شود.

مبنى بر گواهى دادن به صحت حديث غدير به پا مى خاستند، و با كمال افتخار و سرافرازى جريان غدير را براى مردم تعريف و سخنان حضرت را تأييد مى كردند.

اينان كه بيشتر از انصار بودند، بدون نگرانى از تبعات اين شهادت ها و بدون مصلحت انديشى و آينده نگرى، فقط براى انجام وظيفه و وفادارى بر عهد و پيمان خود، صادقانه با مردم سخن مى گفتند و پرده هاى ضخيم شبهات را از چهره تاريخ كنار زده و حقايقى را كه در غدير خم اتفاق افتاده بود براى مردم تشريح مى كردند، و غبار شك و ترديد را از دهان مردم مى زدودند.

در مقابل، جمع ديگرى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله براى تأييد حديث غدير محذوراتى داشتند و با مشكلات و سؤالاتى مواجه مى شدند، كه پاسخ به آنها كار آسانى نبود.

كسانى كه به هر دليلى پس از شهادت رسول مكرم اسلام صلى الله عليه و آله نتوانستند به طور شايسته به وصاياى ايشان جامعه عمل بپوشند، و در برابر خواست آن حضرت - كه همان امر الهى بود - تمكين نمايند، و در مقابل نصّ صريح آن حضرت به اجتهاد پرداخته و روشى مغاير با روش پيامبر صلى الله عليه و آله براى حكومت و زمامدارى مسلمانان ابداع كردند.

متأسفانه در همين روش جديد و ابداعى خود نيز، هيچ حقى براى عترت رسول خدا و اهل بيت عليهم السلام ايشان قائل نشدند. بلكه با ترفندهاى متعدد، خاندان رسول خدا عليهم السلام را وادار به خانه نشينى و عزلت كردند.

كسانى كه به خوبى اميرالمؤمنين عليه السلام را مى شناختند، و از توانايى ها و شايستگى هايش خبر داشتند، و موقعيت خاص ايشان را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله مى دانستند، و نقش ممتاز و سرنوشت ساز حضرت را در ميادين مختلف دفاع از دين مشاهده كرده بودند، و در غدير خم سخنان مهم رسول خدا صلى الله عليه و آله را در معرفى حضرت على عليه السلام به جانشينى خود شنيده و در همانجا با ايشان بيعت كرده بودند.

ص: 194

در تاريخ شش تن از اصحاب نام برده شده اند كه حاضر به اداء شهادت نشدند، و با اينكه در غدير خم حضور داشتند آن را كتمان كردند. اما چون تقاضاى صريح حضرت را رد كردند و به حق روشن پشت كردند، مورد نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام قرار گرفتند و دعاى حضرت درباره آنها در همين دنيا به اجابت رسيد و مردم آثار آن را ديدند.

به همين دليل اين افراد شهره تاريخ شدند و اكثر مورخين جريان آنها را نقل كردند. شش تن عبارتند از: زيد بن ارقم، انس بن مالك، براء بن عازب، اشعث بن قيس، جرير بن عبداللّه، خالد بن يزيد.

احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه را به بيان ديگر نيز مى توان گفت:

با گذشت بيست و پنج سال، چه كسى احتمال مى داد خاكسترِ سياه سقيفه اثرى از غدير در دل ها باقى گذاشته باشد. اما بنيانگذارش چنان برنامه اى تدارك ديده كه هيچ اقدامى قادر به محو آن نمى توانست باشد.

شايد فرصت ديگرى پيش نيايد كه يك اتمام حجت كامل عيار عمومى براى غدير در جمع حاضران انجام شود. پس تا صاحب غدير زنده است و قدرت را در دست دارد حساس ترين زمان براى اجراى اين هدف است، كه يك روز هم نبايد آن را به تأخير انداخت. بايد مجلسى لايق اين هدف و اين موقعيت پر حساسيت تنظيم كرد، كه از نظر مكان و افراد پاسخگو باشد همان گونه كه گفته هاى چنين مجلسى بايد با اهداف آن تطابق كامل داشته باشد.

به دليل همين حساسيت، مكان چنين مجلسى ميدان بزرگ كوفه در فضاى باز تعيين شد. به آنجا «رحبه» مى گفتند، كه از نظر موقعيت جغرافيايى مركزى ترين نقطه پايتخت كشور پهناور اسلام بود، كه شامل حجاز و عراق و شام و ايران مى شد. ميدانى كه دقيقا كنار مسجد كوفه و دار الاماره قرار داشت و جايى وسيع تر و همگانى تر و حساس تر از آن وجود نداشت.

ص: 196

از نظر افراد صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله كه در غدير حاضر بودند، چه از دوستان غدير و چه از مخالفين آن به مجلس دعوت شدند، تا گذشته از حضور در مجلس درباره آن شهادت دهند، و بايد پيش بينى مى شد كه اگر به نيت تخريب غدير درباره آن شهادت ندادند چه عكس العملى انجام شود.

پنج سال خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام حساس ترين روزهايى بود كه غدير مى رفت تا جان تازه اى به خود بگيرد و محتواى بلند آن از زبان صاحب غدير بيان شود. نسلى كه 25 سال از غدير فاصله داشتند و خفقان علمى و اقدامات وحشيانه عليه غدير مى رفت تا نسل جديد را كاملاً از آن بى خبر نمايد و از صفحه اعتقادش پاك كند.

از سوى ديگر عده اى فتنه گر - كه باقيماندگان سقيفه بودند - دست به اقدامات مخرب مى زدند و شايع مى كردند كه على بن ابى طالب درباره مقدم بودن خود در خلافت و فضيلتش بر ديگران دليلى ندارد.

در شرايطى كه صاحب غدير براى احياى آن آستين بالا زده بود، نياز به عده اى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله از حاضرين در غدير بود كه مؤيد او باشند و به حضور خود در آن ماجرا شهادت دهند.

در چنين شرايطى اميرالمؤمنين عليه السلام مجلسى در ميدان بزرگ كوفه - كه مقابل مسجد كوفه و دارالاماره قرار داشت - تشكيل دادند و منبرى در آنجا نصب كردند و مردم جمع شدند. اين مجلس فقط براى شهادت دادن كسانى بود كه 25 سال پيش در غدير حضور داشتند و اكنون مى بايست در پيشگاه ملت به پا خيزند و آنچه به چشم خود ديده اند بازگو كنند.

اكنون صاحب غدير حكومت را در دست داشت و كار زدودنِ آثار سقيفه آغاز شده بود. احياى غدير نشانه گيرى قلب سقيفه با تير فولادين ولايت بود، كه اميرالمؤمنين عليه السلام در اولين اقدامات خود دست به كار آن شد.

ص: 197

شيوه تبليغ غدير در آن شرايط، استفاده از شهرت و شيوع خبر آن بود كه طرفداران سقيفه هم به عنوان جذاب ترين خاطره زندگى آن را به ياد داشتند، حتى اگر جنگ بدر و اُحُد و خيبر را فراموش كرده بودند !

مجلسى عظيم و غير عادى تشكيل شد، كه تا آن زمان مردم تجربه نكرده بودند. در ميدان بزرگ كوفه سيل عظيم جمعيت آمدند و در برابر منبرى آماده نشستند، و در رديف هاى اول جلوى منبر حاضرين در غدير را نشاندند.

با آماده شدن مجلس، حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان حاكم مطلق كشور بزرگ اسلام بر فراز منبر قرار گرفت و صحابه را درباره غدير دو گونه قسم داد. يكى اينكه به اصل واقعه غدير شهادت دهند، و ديگر اينكه جزئيات ماجراى غدير را براى مردم بازگو كنند.

حضرت در آن موقعيت استثنائى، حاضرين غدير را از اين جهت كه به صورت سمعى و بصرى در غدير حاضر بوده اند و با تمام وجود در همه مراحل آن ماجرا حضور داشته و آن را به طور ملموس شاهد بوده اند، ملزم كرد كه مشاهدات خود را براى نسلى كه در آن روز نبوده اند بازگو كنند.

در چنين شرايطى كه سقيفه رنگ مى باخت و صاحب غدير براى احياى آن آستين بالا زده بود، و عِده اى از صحابه حاضر در غدير نيز در اجتماع حضور داشتند، اميرالمؤمنين عليه السلام مجلسى استثنائى براى اين منظور تدارك ديد.

آن حضرت طى يك دعوت عمومى مردم را به ميدان بزرگ كوفه فرا خواند، كه مقابل مسجد كوفه و ساختمان حكومتىِ دار الاماره قرار داشت. در آنجا منبرى نصب كردند و مردم جمع شدند و مجلسى بسيار عظيم و پر ابهت تشكيل شد.

استفاده از شهرت غدير براى نسلى كه ربع قرن از آن فاصله داشتند، فقط به اين طريق عملى مى شد كه حاضران 25 سال پيش در غدير در پيشگاه ملت بپا خيزند و آنچه به چشم خود ديده اند بازگو كنند.

ص: 198

اين بود كه اميرالمؤمنين عليه السلام بر فراز منبر قرار گرفت و اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله در رديف هاى اول جلوى منبر نشستند. در اين حال كه مردم نمى دانستند حضرت از كجا آغاز خواهد كرد و هدف از اين اجتماع چيست، اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

به خدا قسم مى دهم باقيماندگان از كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را ديده اند، و در روز غدير خم در بازگشت از حجة الوداع از آن حضرت شنيده اند كه درباره من - در حالى كه دستان مرا بلند كرده بود - فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ وَ اَحِبَّ مَن اَحَبَّهُ. قسم مى دهم هر كس اين واقعه را حاضر بوده و به چشم خود ديده و به گوش خود شنيده، برخيزد و شهادت دهد.

پس از اين كلام حضرت، حساسيت مجلس هنگامى بيشتر شد كه عده زيادى - كه حداقل سى نفر ذكر شده اند - برخاستند و واقعه و خطبه غدير را بازگو نمودند و شهادت خود را نسبت به آن اعلام كردند.

حساسيت ديگرى كه مجلس غدير خم با آن همه اهميت پيدا كرد كوتاهى چند نفر از صحابه در شهادت درباره غدير بود. اميرالمؤمنين عليه السلام ديد چند نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله براى شهادت دادن برنخاستند، و گويى سكوت آنان توجه مردم را جلب كرده بود.

اميرالمؤمنين عليه السلام ديد چند نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله براى شهادت برنخاستند، و گويى سكوت آنان توجه مردم را جلب كرده بود. لازم بود براى اثبات شهرت غدير و جلوگيرى از هر گونه شك و شبهه درباره آن اقدامى صورت گيرد كه لال مانده هاى سقيفه را بر سر جايشان بنشاند.

لذا حضرت نگذاشت اين حركت منافقانه غدير را بشكند و فرمود: جلوى اين منبر چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هستند (كه از آنها انتظار شهادت دادن مى رود) كه عبارتند از انس بن مالك و براء بن عازب و اشعث بن قيس و خالد بن يزيد !

ص: 199

لذا فرمود: در جلوى اين منبر چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هستند (كه از آنها انتظار شهادت دادن مى رود) كه عبارتند از انس بن مالك و براء بن عازب و اشعث بن قيس و خالد بن يزيد. سپس رو به آنان كرده فرمود: شما كه در غدير حاضر بوده ايد، چرا برنمى خيزيد و شهادت نمى دهيد ؟ گفتند: سنِّ ما بالا رفته و فراموش كرده ايم ! ! !

حضرت رو به آنان كرده فرمود: اى انس، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ، و امروز بر نمى خيزى براى من به ولايت شهادت دهى، از دنيا نروى مگر آنكه به بَرَص (پيسى) مبتلا گردى كه نتوانى آن را پنهان كنى.

و تو اى اشعث، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز براى من به ولايت شهادت نمى دهى، از دنيا نروى مگر آنكه خداوند چشمانت را كور كند.

و اما تو اى خالد بن يزيد، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت براى من شهادت نمى دهى، خدا تو را به مرگ جاهليت بميراند.

و اما تو اى براء بن عازب، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت من شهادت نمى دهى، خدا تو را در همانجايى كه از آن هجرت كرده اى (يعنى يمن) بميراند.

حضرت هر يك از آنان را - به دليل اينكه دانسته كتمان مى كنند - نفرين كرد، اما اين چهار نفر بر عناد خود ادامه دادند و براى شهادت برنخاستند. خدا هم هر يك را به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا كرد:

انس بن مالك در پيشانيش لكّه پيسى پيدا شد، كه هر قدر عمامه را پايين مى آورد نمى توانست آن را پنهان كند. اشعث بن قيس هم كور شد. خالد بن يزيد هم طبق مراسم جاهليت به خاك سپرده شد، و براء بن عازب از طرف معاويه حاكم يمن شد و در همانجا - كه وطن اصلى او بود و از آنجا به مدينه هجرت كرده بود - از دنيا رفت.

ص: 200

انس بن مالك - كه خدمتكار پيامبر صلى الله عليه و آله بود - نيز در غدير همه ماجرا را از نزديك ديده و شنيده است. او يكى از كسانى است كه در حساس ترين موقعيت كه اميرالمؤمنين عليه السلام از او خواست در پيشگاه مردم به آنچه در غدير ديده شهادت دهد، از شهادت دادن سر باز زد. حضرت او را نفرين كرد و او در پيشانيش مبتلا به برص شد، به طورى كه قابل كتمان نبود و همه او را به عنوان نفرين شده اميرالمؤمنين عليه السلام مى شناختند.

انس پس از مبتلا شدن به نفرين حضرت تصميم گرفت هرگز ماجراى غدير را كتمان نكند و در هر جايى كه از او در اين باره سؤال شود به صراحت بيان كند. نمونه اى از آن چنين است كه گفت: من در روز غدير خم از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم در حالى كه دست على عليه السلام را گرفته بود فرمود: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

چهار نفر ديگر هم بودند كه براى شهادت برنخاستند و حضرت هر يك از آنان را نيز نفرينى كرد كه مبتلا شدند: زيد بن ارقم(2)، جرير بن عبداللّه بجلى، يزيد بن وديعه، عبدالرحمن بن مدلج؛ و بدين صورت بر همه ثابت شد كه شهرت و معروفيت غدير مسئله اى انكار ناپذير است.(3)

شخصى مانند زيد بن ارقم كه در غدير بالاى سر پيامبر صلى الله عليه و آله شاخه هاى درختان را بالا گرفته بود تا هنگام سخنرانى به آن حضرت برخورد نكند و اين مقدرا به پيامبر صلى الله عليه و آله

ص: 201

نزديك بود در موقعيت حساسى نياز به شهادت او درباره غدير بود. در كوفه اميرالمؤمنين عليه السلام از او خواست تا برخيزد و درباره غدير در پيشگاه مردم شهادت دهد. ولى او برنخاست و شهادت نداد و ادعا كرد غدير را فراموش كرده است ! !

حضرت فرمود: اگر شما دروغ مى گوييد و بهانه مى آوريد در حالى كه در غدير حاضر بوده و شنيده ايد، خدا هر يك از شما را به بلايى آشكار گرفتار كند.

اين نفرين براى احياى غدير و اثبات دروغ منافقان و دشمنان درونى در عذر بى جايشان، از لسان كسى انجام شد كه مستجاب الدعوه بود و حتى همگان به اين مطلب اعتراف داشتند. هر هشت نفر آنان هم به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا شدند و حجت بر همه تمام شد.

اين هشت نفر دنباله ماجراى حارث فهرى بودند كه در روز غدير در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله رسما عذاب الهى را درخواست كرد و آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»(1) نازل شد و خداوند با فرستادن سنگ و صاعقه آسمانى و هلاك او بر همگان ثابت كرد كه غدير ريشه الهى دارد و خدا پشتيبان آن است.

پس از بيست و پنج سال همان ماجرا به گونه اى ديگر تكرار شد، و اينان با اينكه خود را در حضور صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام مى ديدند و خود مى دانستند كه دروغ مى گويند، و نيز مى دانستند كه نفرين على بن ابى طالب عليه السلام چوب الهى است و يقينا بر سرشان خواهد خورد، ولى با اين همه كتمان كردند و لب به شهادت نگشودند.

به فاصله بسيار كمى كه به دعاهاى اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا شدند و خداوند عذابش را مانند عذاب حارث فهرى بر سرشان فرستاد، بار ديگر بر همگان ثابت شد كه غدير پشتوانه الهى دارد.

ص: 202

وقوع اين ماجرا در موقعيت حساسى بود كه نياز مبرم به شهادت چنين افرادى بود، و اكنون كه شهادت ندادند، خداوند گواهى داد كه اينان دروغ مى گويند و غدير و صاحب غدير راست مى گويد و اينگونه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد.(1)

همچنين شخصى مانند زيد بن ارقم بايد بارها ماجراى غدير را نقل كرده و شهادت خود را ارائه كرده باشد. در حساس ترين موقعيتى كه نياز به گواهى او بود از اين اقدام سرباز زد، و آن روزى بود كه در كوفه اميرالمؤمنين عليه السلام از او و چند نفر ديگر خواست تا برخيزند و درباره غدير به آنچه با چشم خود ديده و با گوش خود شنيده اند شهادت دهند.

با آنكه هيچ شرايط تقيه و نگران كننده اى نبود و عده اى هم برخاستند و شهادت دادند، ولى او برنخاست و شهادت نداد !

در آنجا اميرالمؤمنين عليه السلام او را نفرين كرد و از مجلس بيرون نرفته چشمانش كور شد، و اين معجزه چنان درباره او معروف شد كه هر جا مى رفت به عنوان نفرين شده اميرالمؤمنين عليه السلام او را نشان مى دادند.

او هم قسم ياد كرد از آن پس هر كس درباره غدير بپرسد آنچه ديده و شنيده را بيان كند و شهادت دهد.(2)

بدين گونه سى سال پس از واقعه غدير بار ديگر اتمام حجت پروردگار ظاهر شد و هر يك از اينان به مرضى گرفتار شدند به طورى كه همه ديدند. مبتلا شدگان نزد مردم اقرار مى كردند كه ما با دعاى حضرت به عذاب الهى دچار شده ايم.(3)

اين بود بزرگ ترين و مهم ترين مجلس تاريخ بعد از واقعه غدير. مجلسى كه در شهر صاحب غدير يعنى شهر كوفه، با شكوه و حساسيت تمام برگزار شد. مجلسى كه

ص: 203

حضرت آميخته اى از معجزه و اتمام حجت و ابلاغ در زمينه غدير با حضور اميرِ غدير به انجام رسيد.

5 . يحيى بن آدم بن سليمان قرشى اموى

6 . اسود بن عامر شاذان شامى، ابوعبدالرحمن

7. عبدالرزّاق بن همّام صنعانى

8 . حسين بن محمد بن بهرام تميمى، ابواحمد

9. عبيداللّه بن عمر قواريرى

10. احمد بن حنبل شيبانى

11. محمد بن مثنّى عَنَزى

12. حسن بن على بن عفّان عامرى

13. احمد بن عمرو بن شيبانى، ابوعاصم

14. عبداللّه بن احمد بن حنبل

15. على بن محمد بن مصيصى، ابوالمضا

16. احمد بن عمرو بن عبدالخالق بَزّار

17. ابوعبدالرحمن نَسايى

18. احمد بن على موصلى، ابويَعلى

19. احمد بن محمد بن سعيد، ابوالعباس، ابن عقده

20. محمد بن عبداللّه بزّاز شافعى، ابوبكر

21. سليمان بن احمد طَبَرانى، ابوالقاسم

22. عمر بن احمد بن عثمان، ابن شاهين

23. احمد بن على، ابوبكر، خطيب بغدادى

24. على بن محمد جُلاّبى، ابوالحسن، ابن مَغازلى

25. على بن حسن بن حسين خِلَعى

26. احمد بن محمد عاصمى

27. موفّق بن احمد، اخطب خوارزم

ص: 205

28. على بن محمد جَزَرى، ابن اثير

29. محمد بن طلحه قرشى شافعى

30. يوسف بن قِزُغْلى، سبط بن جوزى

31. احمد بن عبداللّه طبرى، محب الدين

32. ابراهيم بن عبداللّه وصابى يمنى

33. اسماعيل بن عمر دمشقى، ابن كثير

34. عمر بن حسن مراغى، ابوحفص

35. محمد بن محمد جَزَرى، شمس الدين

36. على بن عبداللّه سَمهودى،نورالدين

37. عبدالرحمن سُيوطى، جلال الدين

38. محمود بن محمد شيخانى قادرى

39. على بن ابراهيم حلبى، نورالدين

40. احمدبن فضل بن محمد باكثيرمكّى

41. محمد بن معتمدخان بدخشانى

42. محمد صدر عالم

43. محمد بن اسماعيل بن صلاح امير

44. مولوى ولى اللّه لكهنوى

و اما بيان هر يك از اين موارد:

1. محمد بن عبداللّه بن ابراهيم بن عبدويه بن موسى بن بنان جبلّى شافعى، ابوبكر (ت 260 - م 354 ق) ابوبكر شافعى در «الفوائد» ماجراى اين مُناشده را با سند خود از زيد بن ارقم

ص: 206

روايت كرده است.(1) سمعانى و ذهبى و ذهبى(2): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند. ابوالحسن على بن عمر بن احمد دارقطنى و حافظ ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه از او حديث نوشته اند. حمزه سهمى از دارَقُطنى، ابن مخلد و خطيب او را توثيق كرده و ستوده اند.

2. ابن مَغازلى، ابوالحسن جُلاّبى

ابن مغازلى در مناقب خود با اسنادش حديث مناشده را از عُمَيرة بن سعد روايت كرده است. سپس مى گويد: ابوالقاسم فضل بن محمد گويد: اين حديث صحيحى است كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است. حديث غدير خم را نزديك به صد نفر - كه عشره مُبَشَّره هم از شمار آنان اند - روايت كرده اند. حديث غدير حديث ثابتى است كه هيچ عيب و اشكالى در آن نمى شناسم. على عليه السلام در اين فضيلت يكتاست و هيچ كس در آن همتا و شريك او نيست.(3)

3. خطيب خوارزمى

خوارزمى نيز در مناقب خود با اسنادش حديث مناشده را از سعيد بن وهب و عبدخير روايت كرده است. وى سپس در معناى مناشده مى نويسد: گفته مى شود: نَشَدتُكَ اللّه َ وَ ناشَدتُكَ اللّه َ وَ أنشَدتُكَ بِاللّه ِ، يعنى تو را به خدا سوگند مى دهم و از تو مى خواهم و درخواست مى كنم. اين مجاز و برگرفته از نَشَدَ الضّالَّةَ يَنشُدُهاست كه به معناى طلب كردن گمشده است، و أنشَدَها يعنى آن را شناساند.

4. على بن محمد بن اثير جَزَرى، ابوالحسن، ابن اثير

ابن اثير در «اسد الغابة» با اسناد خود از يَعلَى بن مرّه (با دو اسناد) و عبدالرحمن بن

ص: 207

ابى ليلى و براء بن عازب و اصبغ بن نباته و ابوالطُفَيل حديث مناشده را نقل كرده است. همچنين گفته كه اين خبر را از ابونُعَيم و ابوموسى و ابن عقده نقل كرده اند.(1)

5 . ابن حجر عسقلانى

ابن حجر در «الاصابة» حديث مناشده را از ابن عقده در كتاب «الموالاة» و او از ابواسحاق و ابوالطُفَيل روايت كرده كه او گفته است: كسانى كه من آنان را به شمار نمى آورم برايم روايت كرده اند كه على عليه السلام در رَحبه، مردم را سوگند داد ... . سپس مى گويد: اين خبر را ابن شاهين از ابن عقده نقل و آن را استدراك كرده است.(2)

6 . ابراهيم بن عبداللّه يمنى وصابى شافعى

وصابى شافعى در «الاكتفاء فى فضل الأربعة الخلفاء» نيز حديث مناشده را از عبدالرحمن بن ابى ليلى و زيد بن ارقم و عمير بن سعيد روايت كرده، و سپس مى گويد: عبداللّه فرزند امام احمد در زوائد «المسند» و ابويَعلى در «المسند» و ابن جرير در «تهذيب الآثار» و خطيب در تاريخش و ضياء در «المختارة» و طَبَرانى در «المعجم الكبير» و «المعجم الاوسط» آورده است.(3)

7. على بن عبداللّه سَمهودى، نورالدين

سَمهودى در «جواهر العقدين» ماجراى مناشده را از ابوالطُفَيل نقل كرده است. سپس مى گويد: ابن عقده اين حديث را از طريق محمد بن كثير از فِطر و ابوالجارود از ابوالطُفَيل نقل كرده است.(4)

دو. نفرين امام عليه السلام بر كسانى كه شهادت ندادند پس از تثبيت ماجراى مناشده نزد بزرگان اهل سنت، نكته ديگر اينكه: بسيار روشن است كه ماجراى مُناشده نشان مى دهد كه حديث غدير به امامت و جانشينى

ص: 208

اميرالمؤمنين عليه السلام دلالت تامّ دارد، زيرا اگر مراد از حديث غدير اين بود كه على عليه السلام براى مؤمنان يار يا محبّ يا محبوب يا مانند اينهاست - اوصافى كه براى ديگر صحابه نيز حاصل است - براى اثبات اين اوصاف به سوگند دادن نيازى نبود.

هيچ كس از مردم منكر وجود اين صفات در آن حضرت نيست تا براى اثبات وجود آنها در حضرتش نياز به مناشده و طلب شهادت باشد. پس مراد امامت و جانشينى بوده است.

و لذا در احاديث و اخبار اهل سنت آمده كه گروهى از صحابه اين حقيقت را كتمان كرده و با عدم شهادت خود به دلالت حديث غدير به امامت و جانشينى گواهى ندادند.

از اين رو، امام عليه السلام آنان را نفرين كرد و نفرين او در حق ايشان مستجاب شد. بنا بر اين، اگر مراد از حديث غدير چيزى غير از امامت و جانشينى بود، قطعا گروهى آن را كتمان نمى كردند.

1. نقل نفرين حضرت و بلاى كتمان كنندگان

در «أُسد الغابة» از عبدالرحمن بن مدلج از ابن عقده به سندش و احمد بن احمد در «مسند» و ابن كثير دمشقى از مسند احمد و نيز در «كنز العمّال» ، ماجراى مناشده اميرالمؤمنين عليه السلام در كوفه را نقل كرده، و در آخر اضافه كرده اند كه چند تن برخاستند و شهادت دادند كه اين سخن را از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده اند، و عده اى هم كتمان كردند.

حضرت كتمان كنندگان را نفرين كردند، و اينان از دنيا نرفتند مگر اينكه كور شدند يا برص گرفتند و آفتى به ايشان رسيد. يزيد بن وديعه و عبدالرحمن بن مدلج از آنان بودند.(1)

ص: 209

2. نام بعضى از كتمان كنندگان

از روايات پيشين روشن شد كه جماعتى شهادت يادشده را كتمان كردند و عبدالرحمن بن مدلج و يزيد بن وديعه دو تن از كتمان كنندگان بودند. زيد بن ارقم و انس بن مالك و براء بن عازب نيز - كه از صحابه بزرگ بودند - نيز در شمار آن كسان اند.

حلبى مى نويسد: سخن بعضى كه گفته اند دنباله «خدايا با هر كس با او دوستى كند دوستى كن ... » ساختگى است، مردود است. اين دنباله از طُرقى وارد شده كه ذهبى بسيارى شان را صحيح دانسته است. روايت شده كه على عليه السلام برخاست و خطبه خواند و خداى تعالى را سپاس گفت و ستود و سپس فرمود:

هر كس را در روز غدير خم حضور داشته سوگند مى دهم كه برخيزد؛ و تنها كسانى برخيزند كه به دو گوش خود شنيده اند و به خاطر سپرده اند، نه آنان كه از ديگران شنيده اند و آگاه گشته اند.

هفده صحابى برخاستند. در روايتى آمده كه سى صحابى برخاستند. در «المعجم الكبير» شانزده صحابى و در روايت ديگرى دوازده صحابى آمده است. على عليه السلام به آنان فرمود: آنچه را شنيده ايد، عرضه كنيد.

آنان حديث را ذكر كردند كه در آن آمده بود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. در روايت ديگرى آمده است: ... فَهذا مَولاهُ. از زيد بن ارقم نقل شده كه گفت: من از كسانى بودم كه (شهادت ندادم و) كتمان كردم و خدا مرا نابينا گرداند، و على عليه السلام كتمان كنندگان را نفرين كرده بود.(1)

ابن مغازلى نيز با سندش از زيد بن ارقم روايت كرده است: على عليه السلام مردم را در مسجد سوگند داد و فرمود: هر مردى كه شنيده كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمود: «هر كس من

ص: 210

مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى بورز» سوگند مى دهم كه شهادت دهد. من از كسانى بودم كه كتمان كردم و به همين خاطر كور شدم.(1)

جمال الدين عطاءاللّه شيرازى مى نويسد: زِرّ بن حُبَيش روايت كرده است: على عليه السلام از دارالاماره بيرون آمد. سوارانى كه شمشيرها را به گردن آويخته و دستارها را بر سر نهاده و تازه از سفر رسيده بودند به پيشوازش رفتند و گفتند: سلام و رحمت و بركات خدا بر تو اى اميرالمؤمنين، درود بر تو اى مولاى ما.

على عليه السلام پس از پاسخ سلام ايشان فرمود:

اينجا چه كسانى از اصحاب رسول اللّه صلى الله عليه و آله هستند ؟ دوازده مرد، از جمله: ابوايّوب خالد بن زيد انصارى، خُزَيمة بن ثابت ذوالشهادتين، ثابت بن قيس بن شماس، عمّار بن ياسر، ابوهيثم بن تَيّهان، هاشم بن عُتبَة بن ابى وقّاص و حبيب بن بديل بن ورقاء، برخاستند و شهادت دادند كه در روز غدير خم شنيدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است.

على عليه السلام به انس بن مالك و براء بن عازب فرمود: چه شما را بازداشت كه برخيزيد و شهادت دهيد كه شما هم آنچه را ديگران شنيده اند، شنيده ايد ؟ سپس فرمود: خدايا، اگر اين دو از سر دشمنى كتمان كردند مبتلايشان كن.

براء كور شد، و هنگامى كه راه خانه اش را از ديگران مى پرسيد به خود پاسخ مى داد: كسى كه نفرين او را فرو گرفته چگونه راه يابد ؟ و انس پاهايش مبتلا به برص شد.

گفته اند كه وقتى على عليه السلام از انس خواست شهادت دهد كه سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير - يعنى: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است - را شنيده، عذر آورد كه

ص: 211

فراموش كرده است. على عليه السلام دعا كرد: خدايا، اگر او دروغگو است لكّه سپيدى برص را بر سر او قرار بده، به گونه اى كه دستار آن را نپوشاند. پس چهره انس گرفتار برص شد، و پس از آن روبندى به چهره اش مى افكند.(1)

در روايت بَلاذرى آمده است:

على عليه السلام بر منبر گفت: هر كس شنيده كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم فرمود: خدايا با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى بورز، به خدا سوگند مى دهم كه برخيزد و شهادت دهد.

انس بن مالك و براء بن عازب و جرير بن عبداللّه (بجلى) پايين منبر نشسته بودند. على عليه السلام سخن خود را تكرار كرد و هيچ كس پاسخ نداد. حضرت فرمود: خدايا، هر كس اين شهادت را آگاهانه كتمان كند، از دنيا مبر مگر اينكه نشانه اى بر او قرار دهى كه به آن شناخته شود. انس به برص مبتلا گشت و براء كور شد و جرير مرتدّ شد و به سَراة(2) رفت و در خانه مادرش در سَراة از دنيا رفت.(3)

حافظ ابونعيم شرح حال ابومحمد طلحة بن مُصَرِّف را نوشته و او را به پاكدامنى و مشتاق به عبادت و راستگويى و وفادارى و خوشخويى و صفا ستوده و گفته است: سليمان بن احمد، از احمد بن ابراهيم بن كيسان، از اسماعيل بن عمرو بجلى، از مِسعَر بن كِدام، از طلحة بن مُصَرِّف، از عُمَيرة بن سعد براى ما نقل كرد:

على عليه السلام را ديدم كه بر فراز منبر - كه دوازده تن گرداگرد آن بودند - اصحاب رسول اللّه صلى الله عليه و آله را - كه ابوسعيد و ابوهريره و انس بن مالك در شمار ايشان بودند - سوگند داد و گفت: شما را به خدا سوگند مى دهم، آيا شنيده ايد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله بفرمايد: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است ؟

ص: 212

همگى برخاستند و عرضه داشتند: به خدا سوگند آرى. ولى يك تن از ايشان برنخاست و شهادت نداد. على عليه السلام به او فرمود: چه مانع شد كه برخيرى و شهادت دهى ؟

گفت: اى اميرالمؤمنين، پير شده ام و فراموش كرده ام.

على عليه السلام گفت: خدايا، اگر او دروغگو است به بلا گرفتارش كن. و ما ديديم كه پيش از آنكه از دنيا برود، در ميان دو چشمش نقطه سفيدى پديد آمد كه عمامه آن را نمى پوشاند.(1)

سه. نتيجه بحث

اينها روايات اهل سنت پيرامون رخداد مُناشده و كتمان گروهى از صحابه و شهادت ندادن آنان به حديث غدير و نفرين حضرت بر آنان بود.

چكيده و نتيجه بحث اين است:

1. امام عليه السلام با اهتمام كامل و با پافشارى، صحابه را سوگند داد كه هر يك از ايشان كه در روز غدير خم حاضر بوده و آن رخداد را به چشم خود ديده و به گوش خود سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله را شنيده شهادت دهد تا به شهادت ايشان احتجاج كند. اين مُناشده را پيشوايان و دانشمندان بزرگ اهل سنت روايت كرده اند.

2. اين مُناشده به اين كيفيت و با اين احوال و قرائن، دلالت مى كند كه مراد پيامبر صلى الله عليه و آله از سخن: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است، امامت و جانشينى است، زيرا اگر مراد از «مَولى» محبّ يا محبوب يا ناصر يا مانند اينها بود، مُناشده معنايى نداشت، چرا كه اين اوصاف به اعتراف همگان در اميرالمؤمنين عليه السلام وجود داشته و كسى هرگز آنها را انكار نكرده است. اين اوصاف حتى در ديگر صحابه هم وجود داشته است.

ص: 213

3. جماعتى از صحابه از سر دشمنى با امام عليه السلام اين شهادت را كتمان كردند. اين نيز گواه آن است كه حديث غدير به امامت دلالت مى كند، زيرا اگر مراد از اين حديث امامت نبود، هرگز موردى براى كتمان وجود نمى داشت.

4. امام عليه السلام كتمان كنندگان را نفرين كرد و نفرين او بر آنان كارگر گشت. اگر معناى حديث غدير امامت و جانشينى نبود هرگز آنها را نفرين نمى كرد.

5 . اخبار مناشده و كتمان بعضى از صحابه، بنياد اعتقاد اهل سنت به عدالت همه صحابه را ويران مى كند، چرا كه كتمان شهادت از گناهان كبيره است و مرتكب كبيره بى ترديد فاسق است.

6 . اين اخبار نشان مى دهد كه گروهى از صحابه با اميرالمؤمنين عليه السلام دشمنى داشته اند و دشمنى شان با او به اندازه اى بوده كه شهادت يادشده را كتمان كنند و مرتكب اين گناه كبيره شوند. اين از مواردى است كه ادعاى دهلوى را به اينكه همه صحابه با امام عليه السلام دوستى مى كردند، باطل مى گرداند.

7. اين اخبار نشان مى دهد كه اين سخن بعضى از اهل سنت باطل است كه مى گويند: كتمان نصّ امامت و جانشينى امام عليه السلام از سوى صحابه محال است. زيرا اگر حديث غدير نصّ جانشينى امام عليه السلام باشد - كه هست - آنچه ما گفتيم ثابت شده است، چرا كه صحابه تلاش كرده اند تا اين نصّ روشن را كه در آن انجمن بزرگ از پيامبر صلى الله عليه و آله صادر شد كتمان كنند، تا جايى كه امام به طلب گواهى از صحابه و سوگند دادن آنان نيازمند مى شود !

اگر حديث غدير نصّ بر امامت و جانشينى نبود و مراد پيامبر صلى الله عليه و آله فقط محبت امام عليه السلام بود، اخبار مناشده نشان دهنده مخالفت صحابه با همين دستور است و باز هم ادعاى ما ثابت مى شود.

زيرا كسانى كه سخن نبوى دالّ بر وجوب محبت امام عليه السلام را پنهان كنند، به طريق اولى آنچه را بر امامت و جانشينى وى دلالت كند پنهان خواهند كرد.

ص: 214

و در بالاترين درجات تواتر است. از اين رو آن را مستفيض گونه دانستن دورى از انصاف و دشمنى با حق است.

پاسخ سوم: نمونه هايى از نفرين پيامبر صلى الله عليه و آله بر مخالفان

سخن ابن روزبهان كه اخلاق اميرالمؤمنين عليه السلام چنين نبوده كه كسى را نفرين كند باطل است، چرا كه در حقيقت خرده گيرى از انبياء و اوصياست. زيرا نفرين مخالفان سنّتى از سنت هاى پيامبران و جانشينان آنان در بعضى زمان هاست. همچنين هر كس به سيره پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مراجعه كند، به موارد پرشمارى از اين دست آگاه خواهد گشت. اينك نمونه هايى از آن موارد:

مورد اول

يكى از اين نمونه ها نفرين نبى صلى الله عليه و آله بر منافقانى است كه در ليلة العقبه خواستند كه گزندى به حضرتش رسانند. حلبى گويد: هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله صبح كرد، اسيد بن حضير نزد حضرت آمد و گفت: اى فرستاده خدا، چرا ديشب از راه درّه نرفتى، با آنكه از راه گردنه آسان تر بود ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ فرمود: آيا مى دانى منافقان چه مى خواستند ؟ و ماجرا را براى او بازگو فرمود. اسيد گفت: اى فرستاده خدا، مردم رسيده و گرد آمده اند. هر طايفه اى را فرمان ده تا كسى را كه چنين قصدى كرده بكشند، و اگر دوست دارى نام هاى آنان را آشكار گردان. سوگند به آن كس كه تو را به حق بر انگيخت، به هيچ كارى نپردازم تا اينكه سرهاى آنها را برايت بياورم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من خوش ندارم مردم بگويند كه محمد به يارى قومى با مخالفانش جنگيد تا اينكه خدا به سبب آنان او را بر ديگران مسلط گرداند، ولى او پس از اين به كشتن يارانش پرداخت. اسيد گفت: اى فرستاده خدا، اينان ديگر ياران و اصحاب تو به شمار نمى روند. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آيا شهادتين نمى گويند ؟

پس از آن، پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را گرد آورد و به آنها گفت كه از سخنى كه گفته و به آنچه بر آن همداستان گشته بودند آگاه است. اما آنان به خدا سوگند خوردند كه چنين سخنى نگفته و چنين قصدى نداشته اند. در اين هنگام خدا اين آيات را فرو فرستاد: «يَحلِفُونَ

ص: 216

بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَد قالُوا كَلِمَةَ الكُفرِ ... وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالُوا»(1): «به خدا سوگند مى خورند كه سخنى نگفته اند حال آنكه سخن كفر را بر زبان رانده اند ... و آهنگ كارى را كردند كه به آن دست نيافتند» .

رسول خدا صلى الله عليه و آله آنان را نفرين كرد و فرمود: خدايا، آنان را با «دبيله» بزن. «دبيله» آتشى برافروخته است كه ميان دو شانه آنان نمايان مى شود تا از ميان سينه هاى آنان آشكار گردد. در روايت ديگرى هست كه «دبيله» پاره اى از آتش است كه بر رگ هاى قلب هر يك از ايشان بيفتد و آنان را هلاك كند.(2)

مورد دوم

نمونه ديگر نفرين پيامبر صلى الله عليه و آله است بر كسى كه نمازش را قطع كند. حلبى مى نويسد: در «الإمتاع» آمده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در تبوك، كنار درخت خرمايى نماز مى خواند كه كسى آمد و از ميان او و آن درخت خرما گذشت. در روايتى هست كه آن كس بر الاغى سوار بود. حضرتش او را چنين نفرين كرد: نماز ما را بريد، خدا جاى پايش را ببرد. پس او زمينگير شد.(3)

مورد سوم

نمونه ديگر نفرين پيامبر صلى الله عليه و آله است براى كسى كه با تقليد از نحوه راه رفتن، حضرتش را ريشخند مى كرد. سيوطى مى نويسد: ابوالشيخ از قَتاده و ابن مردوَيه از ابن عمر روايت كرده اند: مردى پشت سر پيامبر صلى الله عليه و آله از حضرتش تقليد مى كرد و خود را به زمين مى افكند. حضرت او را ديد و فرمود: همين گونه بمان. آن مرد نزد خانواده اش بازگشت، ولى يك ماه از هوش رفته و بر زمين افتاده بود. وقتى به هوش آمد به هيئتى بود كه از پيامبر صلى الله عليه و آله تقليد و حضرتش را ريشخند مى كرد.(4)

ص: 217

مسلمانان هم بر اين باور بودند كه طاعونى كه در عِمَواس گريبان آنان را گرفت از نفرين عمر بوده است. عمر مردم شام را در ذمّه حكومت قرار داد تا به مسلمانان خراج بپردازند.

همچنين ولى اللّه دهلوى اين ماجرا را نقل كرده است. در كتاب «الرَّوض الأُنُف» نيز اين ماجرا را در سفر عمر به شام و پس از فتح آن نقل كرده، و ايده تقسيم نكردن آن را مشورت دادن معاذ به عمر نقل كرده است. همچنين فخرالدين زيلعى از ابوبكر رازى اين ماجرا نقل كرده است.(1)

پاسخ ششم: پاسخ صاحب «احقاق» به ابن روزبهان

بطلان كلام ابن روزبهان با ادله يادشده روشن شد. صاحب «احقاق الحق» در پاسخ گفته است:

اينكه او از اخلاق اميرالمؤمنين عليه السلام دور دانسته كه دمساز و خادم رسول خدا صلى الله عليه و آله را نفرين كند تا گرفتار برص شود، صوفى گرى بى معنايى است؛ زيرا آنگاه كه انس با داشتن علم يقينى در اظهار حق خويشاوندان پيامبر صلى الله عليه و آله از شهادت خوددارى كرده، در واقع در محبت آنان كه به نص قرآن مجيد واجب است كوتاهى كرده و ريسمان پيروى پيامبر صلى الله عليه و آله را از گردنش گشود و خداوند كار و خدمتش را باطل گرداند.

بنا بر اين، كمترين درجه كيفرش در دنيا اين است كه بر او نفرين شود تا گرفتار بيمارى هاى تمسخرآميز شود، و البته نتيجه كار خود را در آخرت خواهد چشيد. با اين همه، در سخن ابن روزبهان دو فايده هست:

فايده اول: ابن روزبهان طلب گواهى بر آنچه را شنوندگانش پرشمار و مستفيض گونه باشد انكار كرده است. ما بر پايه اين سخن مى گوييم: وجوب محبت على عليه السلام امر ثابت و مستفيضى است كه طلب شهادت درباره آن باطل است، ولى چنانكه دانستى بنا بر روايات اهل تسنّن، امام عليه السلام براى حديث غدير طلب گواهى كرد.

ص: 220

بنا بر اين، روشن مى شود كه مراد از حديث غدير ايجاب محبت و مودّت او نبوده، بلكه امر شكوهمندى بوده كه بيشتر اصحابى كه آن را شنيده و به خاطر سپرده بودند انكارش كرده بودند. از اين رو، امام عليه السلام به طلب شهادت بر آن حاجت پيدا كرده است.

فايده دوم: ابن روزبهان در سخنش به كثرت شنوندگان خبر رويداد غدير خم اعتراف كرده است. بنا بر اين، در وقوع اين رويداد و ثبوت اين خبر شريف شكّى نخواهد ماند. و اين ردّ متعصبان و ستيزه جويانى است كه حديث را انكار مى كنند و دروغ مى شمارند.

پنج. اعتراف حلبى به دلالت شهادت طلبى

تا اينجا ثابت شد كه امام عليه السلام از جماعتى از صحابه خواست كه بر حديث غدير خم شهادت دهند، كه بعضى از آنان شهادت دادند و بعضى كتمان كردند. اين امر مناقشات ابن روزبهان و فخر رازى در «نِهاية العقول» را باطل مى كند.

همچنين ثابت شد كه اين طلب گواهى براى امر شكوهمند و بزرگى بوده كه بيشتر صحابه انكارش كرده بودند. اين امر جز جانشينى نبوده، زيرا اگر آن امر چيزى غير از جانشينى و امامت مى بود، بعضى از صحابه انكارش نمى نمودند و كتمان كنندگان كتمانش نمى كردند.

الف. اشكال حلبى

اعتراف حلبى به اينكه امام عليه السلام براى ردّ كسانى كه در خلافت با او كشمكش كردند به حديث غدير احتجاج كرد، به درستى سخن ما گواهى مى دهد. حلبى مى نويسد:

اگر بپذيريم كه مرادِ حديث آن است كه على عليه السلام به امامت أولى است، مقصود امامت در آينده است نه در زمان صدور حديث، زيرا در غير اين صورت على عليه السلام با وجود پيامبر صلى الله عليه و آله امام بوده است. براى آينده نيز وقت خاصى تعيين نشد. پس از كجا ادّعا مى شود كه اين آينده پس از درگذشت رسول خدا صلى الله عليه و آله بوده است ؟ بلكه رواست كه اين آينده بعد از آن باشد كه با على عليه السلام بيعت كردند و او خليفه گشت.

ص: 221

دليل اين سخن آن است كه على عليه السلام تنها زمانى به حديث غدير احتجاج كرد كه خلافت به او بازگشت. در آن زمان - چنانكه گذشت - براى ردّ كسانى كه با او كشمكش كردند به اين حديث احتجاج كرد. بنا بر اين، سكوت على عليه السلام از احتجاج به اين حديث تا زمان خلافتش براى كسانى كه اندك خردى دارند - چه رسد به مردم فهيم - گواه آن است كه حديث غدير نصّ بر امامت او نيست.(1)

ب. پاسخ اشكال حلبى

و اما پاسخ سخنان حلبى:

پاسخ اول

حلبى مى گويد: مقصود امامت در آينده است نه در زمان صدور حديث، چرا كه در غير اين صورت على عليه السلام با وجود پيامبر صلى الله عليه و آله امام بوده است. اين سخن باطل است، زيرا در حديث قيدى وجود ندارد كه مقتضى اين معنى باشد، بلكه حديث مطلق است.

بنا بر اين، معنايش اين است كه: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ أولى مِنهُ بِالإمامَةِ: هر كس من مولاى او هستم على از او به امامت سزاوارتر است. اين معنايى است كه شيعه اماميه در گذشته و اكنون آن را اثبات مى كند، و ستيزه جويان اهل سنت با آن مى ستيزند.

پاسخ دوم

حلبى مى گويد: رواست كه اين آينده بعد از آن باشد كه با على عليه السلام بيعت كردند و او خليفه گشت. معناى اين سخن حمل «اولويّت به امامت» در زمانِ پس از عثمان بن عفّان است.

اين حمل جدا نادرست است و تبريك ابوبكر و عمر به اميرالمؤمنين عليه السلام پس از حديث غدير - چنانكه در «الصواعق» و كتاب هاى ديگر آمده بنياد سست آن را از ريشه كن مى كند، زيرا آن دو اعتراف كردند كه امام عليه السلام مولاى هر مؤمنى است.

ص: 222

در نتيجه، به اعتراف آنها امام عليه السلام مولاى آن دو نيز خواهد بود، چه اينكه آن دو از مؤمنان باشند يا نباشند. بنا بر اين، على عليه السلام از آن دو به امامت سزاوارتر خواهد بود. بنا بر همه اينها، مقيّد كردن ولايت به زمان پس از عثمان بر پايه فهم و اعتراف ابوبكر و عمر باطل است.

همچنين، بنا بر حمل مَولى بر «أولى به امامت» ، شكّى در دلالت حديث غدير به امامت مطلقه اميرالمؤمنين عليه السلام بر جاى نمى ماند. پس بنا بر اينكه بر امامت و جانشينى خلفاى سه گانه نصّى وجود ندارد - اين مطلب نزد اهل تسنّن ثابت و پذيرفته است، تا جايى كه شخص دهلوى به آن معترف است - مطلق وجود نصّ بر جانشينى امام عليه السلام خلافت بلافصل او را ثابت مى كند، چرا كه مقدّم داشتن غير منصوص بر منصوصٌ عليه قبيح است.

پاسخ سوم

حلبى مى گويد: سكوت على عليه السلام از احتجاج به اين حديث تا زمان خلافتش ... ، گواه آن است كه حديث غدير نصّ بر امامت او نيست. اين سخن نيز به دليل مناشده امام عليه السلام با ابوبكر و اصحاب شورى مردود است؛ شيعه سكوت على عليه السلام را قبول ندارد، بلكه شيعيان اين ادعا را انكار مى كنند. پس اين ادعاى حلبى در برابر شيعه اماميه سودى به حالش ندارد و حديث غدير را از صلاحيت احتجاج و استدلال ساقط نمى كند.

در اينجا به بعضى از روايات شيعه اماميه كه در بردارنده مناشده امام عليه السلام با ابوبكر و اصحاب شورى به حديث غدير است اشاره مى كنيم:

1. شيخ صدوق روايت كرده كه اميرالمؤمنين عليه السلام به ابوبكر بن ابى قحافه فرمود: به من بگو شايسته امر خلافت به چه ويژگى هايى شايسته اين امر مى شود ؟ ابوبكر گفت: به خيرخواهى و وفا، دفع سازشكارى و چاپلوسى و جانبدارى، نيكوروشى، آشكار كردن عدل، علم به كتاب، سخنى كه جداكننده حق و باطل باشد، زهد در دنيا و بى اعتنايى به آن، ستاندن داد ستمديده از ستمگر؛ چه نزديك باشد و چه دور. و سپس خاموش شد.

ص: 223

على عليه السلام فرمود: اى ابوبكر، تو را به خدا سوگند مى دهم، اين ويژگى ها را در خود مى يابى يا در من ؟ ابوبكر گفت: نه در خودم، بلكه در تو.

على عليه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، من پيش از همه مردان مسلمان پيامبر صلى الله عليه و آله را اجابت كردم يا تو ؟ ابوبكر گفت: بلكه تو.

على عليه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، من حاضرين در موسم و همه مسلمانان را به سوره برائت آگاه كردم يا تو ؟ ابوبكر گفت: بلكه تو.

على عليه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، من در روز غار با جان خود از رسول خدا صلى الله عليه و آله نگهدارى كردم يا تو ؟ ابوبكر گفت: بلكه تو. على عليه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، آيا من از سوى خدا در آيه بخشش انگشترى در كنار پيامبر صلى الله عليه و آلهصاحب ولايت شدم يا تو ؟ ابوبكر گفت: بلكه تو. على عليه السلام فرمود: تو را به خدا سوگند مى دهم، آيا من بر پايه حديث پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير مولاى تو و هر مسلمانى ام يا تو ؟ ابوبكر گفت: بلكه تو.(1)

2. شيخ طوسى از امام رضا از پدرانش عليهم السلام روايت كرده است: هنگامى كه ابوبكر و عمر به خانه اميرالمؤمنين عليه السلام و از او درخواست بيعت كردند و سپس از نزد او بيرون آمدند، حضرتش از خانه به مسجد رفت و (به سخنرانى پرداخت) و خداى را به خاطر نيكويى هايى كه به آنان - يعنى اهل بيت عليهم السلام - كرده و در ميان آنان فرستاده اى از ايشان برانگيخته و پليدى را از آنان دور كرده و به گونه اى خاص پاكشان ساخته است سپاس گذارد و ستود، و سپس فرمود:

فلان و فلان نزد من آمدند و از من خواستند تا با كسى بيعت كنم كه او خود بايد با من بيعت كند. من پسرعموى پيامبر صلى الله عليه و آله و پدر پسران او و صدّيق اكبر و برادر رسول خدا صلى الله عليه و آله هستم، و هر كس جز من چنين دعوى كند دروغگو است. من پيش از هر كسى اسلام آوردم و نماز گزاردم.

ص: 224

من وصىّ پيامبر صلى الله عليه و آله و همسر دخترش سرور زنان جهان فاطمه بنت محمد عليهاالسلام هستم. من پدر حسن و حسين عليهماالسلام دو نوه رسول خدا صلى الله عليه و آله هستم. ما خاندان رحمتيم. خدا به سبب ما شما را هدايت كرد و از گمراهى نجات داد. من صاحب روز غديرم، و در اين باره آياتى در حق من نازل شده است.

من وصى نبى صلى الله عليه و آله در امور كسانى از خاندان اويم كه مى ميرند، و من معتمَد وى در ميان زندگان امت او هستم. پس از خدا پروا كنيد و او را در نظر داشته باشيد تا گام هايتان را استوار گرداند و نعمتش را بر شما تمام كند. سپس به خانه اش بازگشت.(1)

3. شيخ حسن بن محمد ديلمى روايت مى كند: از امام صادق عليه السلام روايت شده كه ابوبكر در كوى بنى نجّار اميرالمؤمنين عليه السلام را ديد. به او سلام كرد و با او دست داد و به او فرمود: اى ابوالحسن، آيا در دلت نسبت به اينكه مردم مرا به جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله گماردند و آنچه در روز سقيفه رخ داد و كراهتت از بيعت، كدورتى دارى ؟ به خدا سوگند كه من چنين نمى خواستم، بلكه مسلمانان در كارى همداستان گشتند كه مرا نمى رسيد در آن با ايشان مخالفت كنم ... .

اميرالمؤمنين عليه السلام به ابوبكر فرمود: اى ابوبكر، آيا كسى را ثقه تر از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى شناسى ؟ او در چهار جا براى من از تو و جماعت همراه تو - كه عمر و عثمان در ميانشان بودند - بيعت گرفت: در «يوم الدار» و در «بيعت رضوان» زير درخت و در روز جلوسش در خانه ام سلمه و در روز غدير پس از بازگشتش از حجة الوداع. (در روز غدير) همه شما گفتيد: شنيديم و خدا و فرستاده اش را فرمان برديم.

و پيامبر صلى الله عليه و آله به شما فرمود: خدا و فرستاده اش بر شما گواه اند. و شما همگى پاسخ داديد: خدا و فرستاده اش بر ما گواه اند. پس پيامبر صلى الله عليه و آله به شما فرمود: بر اين امر گواه يكديگر باشيد و حاضرانتان آن را به غايبانتان برسانند، و هر كس از شما كه آن را شنيده براى كسانى كه نشنيده اند بازگو كند.

ص: 225

در اين ميان تو گفتى: آرى اى رسول خدا. و همگى به پيامبر صلى الله عليه و آله و به من به خاطر اينكه خدا ما را گرامى داشت تبريك گفتيد. سپس عمر نزديك شد و به شانه من زد و در حضورتان گفت: بَخٍّ بَخٍّ اى پسر ابوطالب ! مولاى ما و مولاى مؤمنان گشتى.

ابوبكر گفت: اى اميرمؤمنان، امرى را به ياد من آوردى كه اگر رسول خدا صلى الله عليه و آله شاهد آن بود آن را از او مى پذيرفتم.(1)

اگر اهل سنت از پذيرش اين روايات سر باز زنند، ما استدلال اميرالمؤمنين عليه السلام به نصّ بر امامتش در روزگار خلافت ابوبكر را از روايات ايشان مى آوريم:

اسعد بن ابراهيم بن حسن بن على حنبلى در اربعينش، از استادش عمر بن حسن معروف به ابن دحيه(2) روايت كرده است: حديث سوم: ثَورى، از اعمش، از سالم بن ابى جعد روايت كرده است: نزد انس بن مالك رفتم، در حالى كه چشمش كور و بر چهره اش سپيدى برص نمايان بود.

كسى - كه گويا بين او و انس كينه اى بود - به سوى انس برخاست و گفت: اى همراه رسول خدا، اين علامتى چيست كه به چهره ات مى بينم ؟ حال آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: مؤمن دچار برص و جذام نمى شود ! انس سر به زير انداخت و چشمانش اشك مى باريد. در اين حال گفت: اين سپيدى به سبب نفرين اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام بر من، بر چهره ام پديد آمده است. جماعتى از حاضران از انس خواستند كه حديث اين ماجرا را باز گويد.

انس گفت: هنگامى كه سوره كهف نازل شد، بعضى از صحابه از پيامبر صلى الله عليه و آله خواستند كه اصحاب كهف را به ايشان نشان دهد. پيامبر صلى الله عليه و آله وعده داد كه چنين كند. فرشى به حضرتش هديه شد و صحابه آن وعده را به ياد وى آوردند. حضرتش فرمود: على عليه السلام را حاضر كنيد.

ص: 226

چون على عليه السلام آمد به من فرمود: اى انس، فرش را بگستران. من فرش را گستردم. پيامبر صلى الله عليه و آله به صحابه دستور داد كه بر فرش بنشينند. چون بر فرش نشستند، فرش بلند شد و به هوا رفت تا نيمروز به سير خود ادامه داد.

سپس ايستاد و ما از جاى برخاستيم و بر زمين راه رفتيم تا به غار رسيديم. مردمانى را ديديم كه در خواب بودند و چهره هايشان همچون چراغ مى درخشيد. جامه هاى سپيدى بر تن داشتند و سگ آنان دو بازويش را بر درگاه غار گسترده و نشسته بود. سراسر وجود ما ترس شد.

اميرالمؤمنين عليه السلام به پيش رفت و فرمود: سلام بر شما. آنان نيز سلام او را پاسخ دادند. ديگران نيز پيش رفتند و سلام كردند، ولى آنان سلامشان را پاسخ نگفتند. على عليه السلام به اصحاب كهف فرمود: چرا سلام اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله را پاسخ نمى دهيد ؟

يكى از آنان گفت: از پسرعمو و پيامبرت بپرس.

سپس على عليه السلام به آن جماعت فرمود: بر جاى خود بنشينيد. چون بر جاى نشستند، على عليه السلام گفت: اى فرشتگان خدا، فرش را بالا بريد. فرش بالا رفت و ما به اندازه اى - كه خدا مى داند - در هوا سير كرديم. سپس فرمود: ما را بر زمين نهيد تا نماز ظهر را بگذاريم.

ناگاه ديديم در سرزمينى هستيم كه در آن آبى نيست تا بنوشيم و وضو بگيريم. على عليه السلام با پايش بر زمين زد و آب گوارايى از زمين جوشيد. وضو گرفتيم و نماز گزارديم و آب نوشيديم. على عليه السلام فرمود: نماز عصر را با رسول خدا صلى الله عليه و آله خواهيد گزارد.

فرش ما را تا عصر سير داد و ناگاه ما در كنار درِ مسجد بوديم.

چون پيامبر صلى الله عليه و آله ما را ديد فرمود: شما ماجرا را بازگو مى كنيد يا من بگويم ؟ و شروع به بازگو كردن ماجرا كرد، گويا كه همراه ما بوده است. على عليه السلام به حضرتش عرض كرد: چرا اصحاب كهف سلام مرا پاسخ گفتند، ولى سلام همراهانم را نه ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آنان تنها سلام پيامبر يا جانشين پيامبر را پاسخ مى دهند. سپس افزود: اى انس، براى على گواهى بده.

ص: 227

پس از آن، چون روز سقيفه فرا رسيد، على عليه السلام از من خواست كه به ماجراى آن فرش گواهى دهم، اما من گفتم: فراموش كرده ام.

على عليه السلام فرمود: اگر پس از سفارش رسول اللّه صلى الله عليه و آله آن را كتمان مى كنى، خدا بر چهره ات سپيدى برص نشاند و آتشى در شكمت افكند و چشمت را كور گرداند. و من گرفتار برص شدم و شكمم آتش گرفت و كور گشتم.

انس به سبب حرارتى كه در شكمش بود، نمى توانست در ماه رمضان و غير آن روزه بگيرد، و در برابر هر روزى از ماه رمضان كه روزه نمى گرفت تهيدستى را غذا مى داد. انس در بصره مرد.(1)

اما عدم نقل احتجاج امام عليه السلام به حديث غدير در روزگار خلافت ابوبكر و غير او از سوى اهل سنت هرگز حجتى در برابر شيعه نخواهد بود، چنانكه نقل يكى از فريقين بر ديگرى حجت نيست.

فخر رازى در كتاب خود «نِهاية العقول» در وجه استدلال به حديث غدير نوشته است:

دوم: بى گمان على عليه السلام در روز شورى هنگامى كه مى كوشيد تا فضائلش را بيان كند، حديث غدير را ياد كرد و هيچ كس او را انكار نكرد. عدم انكار حاضران نسبت به حديث غدير با وجود انگيزه هاى بسيار در خدشه كردن بر چيزى كه آدمى خواهان آن است تا به آن بر ديگران تفاخر كند، دليل صحت آن است.

فخر رازى خود در ادامه، در پاسخ به اين استدلال نوشته است:

اما وجه دوم؛ يعنى مناشده در روز شورى ضعيف است، زيرا همانگونه كه بايد صحت اصل حديث اثبات شود، صحت اين مُناشده هم بايد اثبات شود، بلكه اثبات صحت مناشده مهم تر است. چنانچه بيشتر محدثان اين مناشده را انكار مى كنند. اما به

ص: 228

فرض صحت آن، ما نمى پذيريم كه آن به همه صحابه رسيده باشد. و با فرض اينكه به همه صحابه رسيده باشد، اين را نخواهيم پذيرفت كه در ميان ايشان كسى يافت نشود كه آن را انكار نكرده باشد.(1)

چگونه فخر رازى مى گويد: اين را نخواهيم پذيرفت كه در ميان صحابه كسى يافت نشود كه آن را انكار نكرده باشد ؟ با اينكه پيروانِ منحرفان از اميرالمؤمنين عليه السلام در نقل اين انكار انگيزه هاى بسيارى داشته اند، حال آنكه هرگز كسى چنين انكارى را نقل نكرده است.

و اگر عدم نقل در همچون امورى كه انگيزه ها در نقلش فراوان است دليل عدم اصل انكار نيست، چگونه است كه عدم نقل استدلال و احتجاج امام عليه السلام به حديث غدير در زمان ابوبكر و غير او كه البته انگيزه هاى اين عدم نقل نيز فراوان بوده، دليل بر عدم اصل استدلال و احتجاج امام عليه السلام است ؟ !

افزون بر اين، پيشتر معلوم شد كه واحدى اشعارى را روايت كرده كه امام عليه السلام آنها را در حضور ابوبكر و عمر و عثمان و ديگران خوانده، و آن اشعار نمونه هايى از فضائل و ويژگى هاى او از جمله حديث غدير را در بر داشته است. بنا بر اين، ادعاى سكوت امام از احتجاج به حديث غدير در زمان خلفاى سه گانه دروغ است.

شش. استبعاد ابوالطُفَيل نسبت به حديث غدير

بى گمان انكار و استبعاد ابوالطُفَيل نسبت به حديث غدير در ماجراى مناشده حضرت، از ادلّه استوار بر دلالت اين حديث به امامت و جانشينى است، چرا كه اگر حديث غدير معنايى غير از امامت پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله داشت، انكار و شك وجهى نداشت.

در روايت احمد بن حنبل از ابوالطُفَيل آمده است: (پس از مناشده) از رَحبه بيرون آمدم، ولى گويا در دلم چيزى خلجان مى كرد. زيد بن ارقم را ديدم و به او گفتم: شنيدم

ص: 229

كه على عليه السلام چنين و چنان مى گفت. زيد گفت: چه را انكار مى كنى ؟ من خود از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه اين سخنان را بر زبان آورد.(1)

همچنين در روايت نسايى و ابن كثير و در «زين الفتى» و نيز در «الرياض النضرة» از طريق ابن حِبّان همين آمده است.(2)

اگر گفته شود: شايد ابوالطفيل نسبت به وجوب محبت على بن ابى طالب عليه السلام دچار شك گشته و به آن سبب كه على عليه السلام ناصر يا محب مؤمنان باشد دلش گرفتار ترديد شده بود ؟ !

جوابش اين است كه اين را هيچ كس در حق ابوالطفيل - كه از بزرگان و دانشمندان صحابه است - جايز نمى شمارد.

و در مورد ابوالطفيل، ابن عبدالبَرّ و ابن اثير گفته اند(3):

ابوالطفيل عامر بن واثلة، در روز اُحد زاده شد، و از هجرت رسول اللّه صلى الله عليه و آله هشت سال را درك كرد. وى بعدها در كوفه ساكن شد، و على عليه السلام را در همه جنگ هايش همراهى نمود. هنگامى كه حضرت به شهادت رسيد، به مكه بازگشت و در آنجا ماند تا اينكه در سال 100 درگذشت.

وى فاضل و دانشمند و حاضر جواب و فصيح بوده، و اهل تشيع على عليه السلام بود و او را از ديگران برتر مى دانست. او ابوبكر و عمر را مى ستود و بر عثمان رحمت مى فرستاد. وى ماجرايى در مجلس معاويه دارد، كه در آنجا از اميرالمؤمنين عليه السلام دفاع كرد.

ص: 230

اولين مجلسى كه در سى امين سالگرد غدير خم تشكيل شد، همراه با سخنرانى شخص اول جريان غدير بود. اميرالمؤمنين عليه السلام در آن مجلس از غدير خم به عنوان عيد بزرگ مسلمانان ياد كرد، و بدين ترتيب سنّت حسنه عيد گرفتن روز غدير را پى ريزى نمود، و در حقيقت آغاز جشن هاى غدير كه در طول تاريخ شيعه از اعياد مهم به شمار آمد و مورد اهتمام جدى قرار گرفت، با همان خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام بود.

اميرالمؤمنين عليه السلام با آن خطبه زيبا و پرمحتوا، اساس مستحكمى را بنا نهاد و سنتى را پى ريزى كرد كه با حيات تشيع گره خورد و در بقاى آن نقش مهمى را ايفا نمود.

سنّت عيد گرفتن غدير و برگزارى مراسم جشن و شادى، و باز كردن سفره هاى احسان و پذيرايى از مهمانان و دادن هدايا كه در ميان شيعيان رواج يافت، ادامه همان اساس و بنايى است كه با دست تواناى اميرالمؤمنين عليه السلام بنا نهاده شد.

اميرالمؤمنين عليه السلام اين خطبه را با حمد و ثناى الهى آغاز مى كند، و با بيان سخنان بلندى در زمينه خداشناسى و توحيد، به مبحث نبوت پرداخته و ارتباط آن را با توحيد تبيين مى نمايد.

مبحثى كه تا آن زمان كمتر مورد توجه قرار گرفته بود و خلأ آن احساس مى شد مبحث امامت بود. لذا حضرت على عليه السلام در اين خطبه به تشريح جايگاه والاى امامت در معارف دينى پرداخته و ارتباط توحيد ونبوت و امامت را به نحو زيبا و رسايى ترسيم كرده است، و از جايگاه ويژه امامان در نظام آفرينش و دنيا و آخرت و دين و شريعت سخن به ميان آورده است.

با اين مقدمات، به بحث اصلى خطبه كه غدير خم است پرداخته و گزارش جامعى از آن حادثه عظيم تاريخى ارائه و نكته هاى مهمى پيرامون آن بر شمرده است، و به تناسب بحث به معرفى خود نيز پرداخته و به گوشه اى از حقايق گسترده و ژرف شخصيت خويش اشاره كرده، و در پايان اهميت روز غدير و آداب آن روز و لزوم عيد گرفتن آن توسط مسلمانان را گوشزد نموده است.

ص: 232

شيخ طوسى به اسناد خود از فياض بن محمد نقل مى كند، در ايامى كه امام رضا عليه السلام در طوس به سر مى بردند روزى كه مصادف با غدير بود در محضر ابوالحسن على بن موسى الرضا عليه السلام بودم، و جمعى از دوستان صميمى و خواص حضرت نيز در منزل ايشان مهمان بودند و حضرت آنان را براى صرف افطار نگه داشته بود، و در عين حال هداياى فراوانى نيز از قبيل خوراكى، لباس، انگشترى، كفش و ... براى خانواده هاى آنان فرستاده بود.

برخورد و رفتار حضرت آن روز با روزهاى ديگر متفاوت بود و احسان و بخشش حضرت، به وفور شامل حال دوستانش مى شد و سر و سامانى به وضع آنها مى بخشيد. در كنار اين پذيرايى ها و هدايا، امام رضا عليه السلام پيوسته از فضيلت روز غدير مى فرمود و مسائل تاريخى آن روز را يادآورى مى كرد.

از جمله سخنان حضرت اين بود كه فرمود: پدرم از امام صادق عليه السلام و ايشان از امام باقر عليه السلام و ايشان از امام سجاد عليه السلام و ايشان از امام حسين عليه السلام روايت كردند:

در ايام حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام يك سالى، روز جمعه با عيد غدير همزمان گشت. اميرالمؤمنين عليه السلام با گذشت پنج ساعت از روز، براى ايراد خطبه بر بالاى منبر رفت و در آغاز سخنرانى خود چنان حمد و ثنايى براى خداوند گفت كه تا آن روز كسى مانند آن را نشنيده بود، و براى خداوند حمدى گفت كه جز او كسى آن مطالب بلند را درك نمى كرد.

اين خطبه و اقامه نماز شريف غدير خم به جماعت را شيخ الطائفه شيعه ابوجعفر محمد بن حسن طوسى (م 460 ق) در كتاب «مصباح المتهجد» و سيد بن طاوس (م 664 ق) در كتاب «اقبال الاعمال» و «مصباح الزائر» نقل نموده اند.

لازم به ذكر است كه متن خطبه ذكر شده حاصل مقابله سه نسخه اصلى است:

مصباح المتهجد، اثر شيخ طوسى.

مصباح الزائر، اثر سيد بن طاووس.

الجنة الواقية (معروف به «مصباح» ، اثر مرحوم كفعمى.

ص: 233

وَ أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاّ اللّه ُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ؛ شَهَادَةً نُزِعَتْ(1) عَنْ إِخْلاصِ الطَّوِى، وَ نُطْقَ اللِّسَانِ بِهَا عِبَارَةً عَنْ صِدْقٍ خَفِىٍّ أَنَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْ ءٌ إِذْ كَانَ الشَّىْ ءُ مِنْ مَشِيَّتِهِ، فَكَانَ لا يُشْبِهُهُ مُكَوَّنُهُ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ. اسْتَخْلَصَهُ فِى الْقِدَمِ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ عَلَى عِلْمٍ مِنْهُ. انْفَرَدَ عَنِ التَّشَاكُلِ وَ التَّمَاثُلِ مِنْ أَبْنَاءِ الْجِنْسِ، وَ انْتَجَبَهُ آمِرا وَ نَاهِيا عَنْهُ أَقَامَهُ فِى سَائِرِ عَالَمِهِ فِى الْأَدَاءِ مَقَامَهُ. إِذْ كَانَ لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ، وَ لا تَحْوِيهِ خَوَاطِرُ الْأَفْكَارِ، وَ لا تُمَثِّلُهُ غَوَامِضُ الظِّنَنِ(2) فِى الْأَسْرَارِ، لا إِلَهَ إِلاّ هُوَ الْمَلِكُ الْجَبَّارُ. قَرَنَ الاِعْتِرَافَ بِنُبُوَّتِهِ بِالاعْتِرَافِ بِلاَهُوتِيَّتِهِ وَ اخْتَصَّهُ مِنْ تَكْرِمَتِهِ(3) بِمَا لَمْ يَلْحَقْهُ فِيهِ أَحَدٌ مِنْ بَرِيَّتِهِ. فَهُوَ أَهْلُ ذَلِكَ بِخَاصَّتِهِ وَ خَلَّتِهِ، إِذْ لاَ يَخْتَصُّ مَنْ يَشُوبُهُ التَّغْيِيرُ، وَ لا يُخَالِلُ مَنْ يَلْحَقُهُ التَّظْنِينُ.

وَ أَمَرَ بِالصَّلاةِ عَلَيْهِ مَزِيدا فِى تَكْرِمَتِهِ(4) وَ طَرِيقا لِلدَّاعِى إِلَى إِجَابَتِهِ.(5) فَصَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ كَرَّمَ وَ شَرَّفَ وَ عَظَّمَ مَزِيدا، لا يَلْحَقُهُ التَّنْفِيدُ وَ لا يَنْقَطِعُ عَلَى التَّأْبِيدِ.

وَ أَنَّ اللّه َ تَعَالَى اخْتَصَّ لِنَفْسِهِ بَعْدَ نَبِيِّهِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ مِنْ بَرِيَّتِهِ خَاصَّةً، عَلاّهُمْ بِتَعْلِيَتِهِ وَ سَمَا بِهِمْ إِلَى رُتْبَتِهِ، وَ جَعَلَهُمُ الدُّعَاةَ بِالْحَقِّ إِلَيْهِ وَ الْأَدِلاّءَ بِالاْءِرْشَادِ عَلَيْهِ، لِقَرْنٍ قَرْنٍ وَ زَمَنٍ زَمَنٍ.

أَنْشَأَهُمْ فِى الْقِدَمِ قَبْلَ كُلِّ مَذْرُوٍّ وَ مَبْرُوٍّ، أَنْوَارا أَنْطَقَهَا بِتَحْمِيدِهِ وَ أَلْهَمَهَا شُكْرَهُ وَ تَمْجِيدَهُ، وَ جَعَلَهَا الْحُجَجَ عَلَى كُلِّ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِمَلَكَةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَ سُلْطَانِ الْعُبُودِيَّةِ،

ص: 235

وَ اسْتَنْطَقَ بِهَا الْخَرَسَاتِ بِأَنْوَاعِ اللُّغَاتِ بُخُوعا لَهُ فَإِنَّهُ(1) فَاطِرُ الْأَرَضِينَ وَ السَّمَاوَاتِ، وَ أَشْهَدَهُمْ خَلْقَهُ وَ وَلاّهُمْ(2) مَا شَاءَ مِنْ أَمْرِهِ. جَعَلَهُمُ تَرَاجِمَ مَشِيَّتِهِ وَ أَلْسُنَ إِرَادَتِهِ عَبِيدا لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ، يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ، وَ لا يَشْفَعُونَ(3) إِلاّ لِمَنِ ارْتَضى وَ هُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ.

يَحْكُمُونَ بِأَحْكَامِهِ وَ يَسْتَنُّونَ بِسُنَّتِهِ وَ يَعْتَمِدُونَ(4) حُدُودَهُ وَ يُؤَدُّونَ فَرْضَهُ(5)، وَ لَمْ يَدَعِ الْخَلْقَ فِى بُهَمٍ صُمّا وَ لا فِى عَمْيَاءَ بُكْما بَلْ جَعَلَ لَهُمْ عُقُولاً.

مَازَجَتْ شَوَاهِدَهُمْ وَ تَفَرَّقَتْ فِى هَيَاكِلِهِمْ وَ حَقَّقَهَا فِى نُفُوسِهِمْ، وَ اسْتَعْبَدَ لَهَا حَوَاسَّهُمْ فَقَرَّرَ بِهَا عَلَى أَسْمَاعٍ وَ نَوَاظِرَ وَ أَفْكَارٍ وَ خَوَاطِرَ، أَلْزَمَهُمْ بِهَا حُجَّتَهُ وَ أَرَاهُمْ بِهَا مَحَجَّتَهُ وَ أَنْطَقَهُمْ عَمَّا شَهِدَ(6) بِأَلْسُنٍ. ذَرِبَةٍ بِمَا قَامَ فِيهَا مِنْ قُدْرَتِهِ وَ حِكْمَتِهِ وَ بَيَّنَ عِنْدَهُمْ بِهَا، لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَىَّ عَنْ بَيِّنَةٍ(7)، وَ إِنَّ اللّه َ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ بَصِيرٌ شَاهِدٌ خَبِيرٌ.

ثُمَّ(8) إِنَّ اللّه َ تَعَالَى جَمَعَ لَكُمْ مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ فِى هَذَا الْيَوْمِ عِيدَيْنِ عَظِيمَيْنِ كَبِيرَيْنِ، لا يَقُومُ أَحَدُهُمَا إِلاّ بِصَاحِبِهِ.(9) لِيُكْمِلَ عِنْدَكُمْ جَمِيلَ صَنِيعَتِهِ(10) وَ يَقِفَكُمْ عَلَى طَرِيقِ

ص: 236

رُشْدِهِ، وَ يَقْفُو بِكُمْ آثَارَ الْمُسْتَضِيئِينَ بِنُورِ هِدَايَتِهِ، وَ يَشْمَلَكُمْ(1) مِنْهَاجَ قَصْدِهِ، وَ يُوَفِّرَ عَلَيْكُمْ هَنِى ءَ رِفْدِهِ.

فَجَعَلَ الْجُمُعَةَ مَجْمَعا نَدَبَ إِلَيْهِ لِتَطْهِيرِ مَا كَانَ قَبْلَهُ وَ غَسْلِ مَا كَانَ أَوْقَعَتْهُ مَكَاسِبُ السَّوْءِ مِنْ مِثْلِهِ إِلَى مِثْلِهِ، وَ ذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ، وَ تِبْيَانِ(2) خَشْيَةِ الْمُتَّقِينَ، وَ وَهَبَ مِنْ ثَوَابِ الْأَعْمَالِ فِيهِ أَضْعَافَ مَا وَهَبَ لِأَهْلِ طَاعَتِهِ فِى الْأَيَّامِ قَبْلَهُ، وَ جَعَلَهُ لا يَتِمُّ إِلاّ بِالايْتِمَارِ لِمَا أُمِرَ بِهِ، وَ الانْتِهَاءِ عَمَّا نُهِىَ عَنْهُ، وَ الْبُخُوعِ بِطَاعَتِهِ فِيمَا حَثَّ عَلَيْهِ وَ نَدَبَ إِلَيْهِ.

فَلا يَقْبَلُ تَوْحِيدَهُ(3) إِلاّ بِالاعْتِرَافِ لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِنُبُوَّتِهِ، وَ لا يَقْبَلُ دَيْنا إِلاّ بِوَلايَةِ مَنْ أَمَرَ بِوَلايَتِهِ، وَ لا تَنْتَظِمُ أَسْبَابُ طَاعَتِهِ إِلاّ بِالتَّمَسُّكِ بِعِصَمِهِ وَ عِصَمِ أَهْلِ وَلايَتِهِ. فَأَنْزَلَ عَلَى نَبِيِّهِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِى يَوْمَ الدَّوْحِ مَا بَيَّنَ بِهِ(4) عَنْ إِرَادَتِهِ فِى خُلَصَائِهِ وَ ذَوِى اجْتِبَائِهِ(5)، وَ أَمَرَهُ بِالْبَلاغِ وَ تَرْكِ الْحَفْلِ بِأَهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفَاقِ، وَ ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ، وَ كَشَفَ مِنْ خَبَايَا أَهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمَائِرِ أَهْلِ الارْتِدَادِ مَا رَمَزَ فِيهِ.(6)

فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنَافِقُ، فَأَعَزَّ مُعِزٌّ(7) وَ ثَبَتَ عَلَى الْحَقِّ ثَابِتٌ، وَ ازْدَادَتْ جَهْلَةُ(8) الْمُنَافِقِ وَ حَمِيَّةُ الْمَارِقِ، وَ وَقَعَ الْعَضُّ عَلَى النَّوَاجِدِ، وَ الْغَمْزُ عَلَى السَّوَاعِدِ، وَ نَطَقَ نَاطِقٌ، وَ نَعَقَ نَاعِقٌ، وَ نَشَقَ نَاشِقٌ، وَ اسْتَمَرَّ عَلَى مَارِقَتِهِ(9) مَارِقٌ. وَ وَقَعَ الاْءِذْعَانُ مِنْ طَائِفَةٍ بِاللِّسَانِ دُونَ حَقَائِقِ الاْءِيمَانِ، وَ مِنْ طَائِفَةٍ بِاللِّسَانِ وَ صِدْقِ الاْءِيمَانِ.

ص: 237

وَ كَمَّلَ(1) اللّه ُ دِينَهُ، وَ أَقَرَّ عَيْنَ نَبِيِّهِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُتَابِعِينَ(2)، وَ كَانَ مَا قَدْ شَهِدَهُ بَعْضُكُمْ وَ بَلَغَ بَعْضَكُمْ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه ِ الْحُسْنَى الصَّابِرِينَ، وَ دَمَّرَ اللّه ُ مَا صَنَعَ فِرْعَوْنُ(3) وَ هَامَانُ وَ قَارُونُ وَ جُنُودُهُ(4) وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ.

وَ بَقِيَتْ خُثَالَةٌ(5) مِنَ الضَّلالِ(6) لا يَأْلُونَ النَّاسَ خَبَالاً.(7) يَقْصِدُهُمْ اللّه ُ فِى دِيَارِهِمْ، وَ يَمْحُو اللّه ُ آثَارَهُمْ، وَ يُبِيدُ مَعَالِمَهُمْ، وَ يُعْقِبُهُمْ عَنْ قُرْبِ الْحَسَرَاتِ، وَ يُلْحِقُهُمْ بِمَنْ بَسَطَ أَكُفَّهُمْ وَ مَدَّ أَعْنَاقَهُمْ وَ مَكَّنَهُمْ مِنْ دِينِ اللّه ِ حَتَّى بَدَّلُوهُ، وَ مِنْ حُكْمِهِ حَتَّى غَيَّرُوهُ، وَ سَيَأْتِى نَصْرُ اللّه عَلَى عَدُوِّهِ لِحِينِهِ(8) وَ اللّه ُ لَطِيفٌ خَبِيرٌ.

وَ فِى دُونِ مَا سَمِعْتُمْ كِفَايَةٌ وَ بَلاغٌ. فَتَأَمَّلُوا رَحِمَكُمُ اللّه ُ مَا نَدَبَكُمُ اللّه ُ إِلَيْهِ وَ حَثَّكُمْ عَلَيْهِ، وَ اقْصِدُوا شَرْعَهُ وَ اسْلُكُوا نَهْجَهُ، «وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ» .(9)

إِنَّ هَذَا يَوْمٌ عَظِيمُ الشَّأْنِ فِيهِ؛ وَقَعَ الْفَرَجُ وَ رُفِعَتِ الدَّرَجُ وَ وَضَحَتِ الْحُجَجُ، وَ هُوَ يَوْمُ الاْءِيضَاحِ وَ الاْءِفْصَاحِ عَنِ الْمَقَامِ الصُّرَاحِ، وَ يَوْمُ كَمَالِ الدِّينِ.

وَ يَوْمُ الْعَهْدِ الْمَعْهُودِ وَ يَوْمُ الشَّاهِدِ وَ الْمَشْهُودِ، وَ يَوْمُ تِبْيَانِ الْعُقُودِ عَنِ النِّفَاقِ وَ الْجُحُودِ، وَ يَوْمُ الْبَيَانِ عَنْ حَقَائِقِ الاْءِيمَانِ، وَ يَوْمُ دَحْرِ الشَّيْطَانِ، وَ يَوْمُ الْبُرْهَانِ.

ص: 238

هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.(1) هَذَا يَوْمُ الْمَلاَءِ الْأَعْلَى الَّذِى أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ.(2) هَذَا يَوْمُ النَبَأ العَظيمِ(3) هَذَا يَوْمُ الاْءِرْشَادِ، وَ يَوْمُ مِحْنَةِ(4) الْعِبَادِ، وَ يَوْمُ الدَّلِيلِ عَلَى الْرُّوَّادِ. هَذَا يَوْمُ أَبْدَى خَفَايَا الصُّدُورِ وَ مُضْمَرَاتِ الْأُمُورِ.

هَذَا يَوْمُ النُّصُوصِ عَلَى أَهْلِ الْخُصُوصِ. هَذَا يَوْمُ شِيثٍ. هَذَا يَوْمُ إِدْرِيسَ. هَذَا يَوْمُ يُوشَعَ. هَذَا يَوْمُ شَمْعُونَ. هَذَا يَوْمُ الْأَمْنِ الْمَأْمُونِ. هَذَا يَوْمُ إِظْهَارِ الْمَصُونِ مِنَ الْمَكْنُونِ. هَذَا يَوْمُ إِبْلاءِ السَّرَائِرِ.

فَلَمْ يَزَلْ عليه السلام يَقُولُ: هَذَا يَوْمُ هَذَا يَوْمُ.

فَرَاقِبُوا اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتَّقُوهُ وَ اسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوهُ وَ احْذَرُوا الْمَكْرَ وَ لا تُخَادِعُوهُ، وَ فَتِّشُوا ضَمَائِرَكُمْ وَ لا تُوَارِبُوهُ، وَ تَقَرَّبُوا إِلَى اللّه ِ بِتَوْحِيدِهِ وَ طَاعَةِ مَنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُطِيعُوهُ وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ، وَ لا يُجَنِّحُ بِكُمُ الْغَىُّ فَتَضِلُّوا عَنْ سَبِيلِ الرَّشَادِ بِاتِّبَاعِ أُولَئِكَ الَّذِينَ ضَلُّوا وَ أَضَلُّوا؛ قَالَ اللّه ُ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ فِى طَائِفَةٍ ذَكَرَهُمْ بِالذَّمِّ فِى كِتَابِهِ: «إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا. رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْنا كَبِيرا» .(5)

وَ قَالَ تَعَالَى: «وَ إِذْ يَتَحاجُّونَ فِى النَّارِ «فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا»(6) «مِنْ عَذابِ اللّه ِ مِنْ شَىْ ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللّه ُ لَهَدَيْناكُمْ» .(7)

ص: 239

أَ فَتَدْرُونَ الاسْتِكْبَارُ مَا هُوَ ؟ هُوَ تَرْكُ الطَّاعَةِ لِمَنْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ وَ التَّرَفُّعُ عَلَى مَنْ نَدَبُوا إِلَى مُتَابَعَتِهِ. وَ الْقُرْآنُ يَنْطِقُ مِنْ هَذَا عَنْ كَثِيرٍ، أَنْ تُدَبِّرَهُ مُتَدَبِّرٌ زَجْرَهُ وَ وَعْظَهُ.

وَ اعْلَمُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ أَنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ: «إِنَّ اللّه َ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِى سَبِيلِهِ صَفّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ» .(1) أَ تَدْرُونَ مَا سَبِيلُ اللّه ِ وَ مَنْ سَبِيلُهُ وَ مَنْ صِرَاطُ اللّه ِ وَ مَنْ طَرِيقُهُ ؟

أَنَا صِرَاطُ اللّه ِ الَّذِى مَنْ لَمْ يَسْلُكْهُ بِطَاعَةِ اللّه ِ فِيهِ هُوِىَ(2) بِهِ إِلَى النَّارِ، وَ أَنَا سَبِيلُهُ الَّذِى نَصَبَنِى لِلاِتِّبَاعِ بَعْدَ نَبِيِّهِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ. أَنَا قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ، وَ أَنَا حُجَّةُ اللّه ِ عَلَى الْفُجَّارِ وَ نُورُ الْأَنْوَارِ.

فَانْتَبِهُوا عَنْ رَقْدَةِ الْغَفْلَةِ، وَ بَادِرُوا بِالْعَمَلِ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ، وَ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ بِالسُّورِ بِبَاطِنِ الرَّحْمَةِ وَ ظَاهِرِ الْعَذَابِ، فَتُنَادَوْنَ فَلا يَسْمَعُ نِدَاؤُكُمْ وَ تَضِجُّونَ فَلا يُحْفَلُ بِضَجِيجِكُمْ. وَ قَبْلَ أَنْ تَسْتَغِيثُوا(3) فَلا تُغَاثُوا.(4)

سَارِعُوا إِلَى الطَّاعَاتِ قَبْلَ فَوْتِ الْأَوْقَاتِ، فَكَانَ قَدْ جَاءَكُمْ هَادِمُ اللَّذَّاتِ فَلا مَنَاصَ نَجَاءٍ(5) وَ لا مَحِيصَ تَخْلِيصٍ.

عُودُوا رَحِمَكُمُ اللّه ُ بَعْدَ انْقِضَاءِ مَجْمَعِكُمْ بِالتَّوْسِعَةِ عَلَى عِيَالِكُمْ، وَ الْبِرِّ بِإِخْوَانِكُمْ، وَ الشُّكْرِ للّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى مَا مَنَحَكُمْ، وَ أَجْمِعُوا(6) يَجْمَعِ اللّه ُ شَمْلَكُمْ، وَ تَبَارُّوا يَصِلِ اللّه ُ أُلْفَتَكُمْ، وَ تَهَادَوْا نِعَمَ اللّه ِ كَمَا مَنَّاكُمْ بِالثَّوَابِ فِيهِ عَلَى أَضْعَافَ الْأَعْيَادِ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ إِلاّ فِى

ص: 240

مِثْلِهِ وَ الْبِرُ فِيهِ يُثْمِرُ(1) الْمَالَ وَ يَزِيدُ فِى الْعُمُرِ وَ التَّعَاطُفُ فِيهِ، يَقْتَضِى رَحْمَةَ اللّه ِ وَ عَطْفَهُ، وَ هَيِّئُوا لاِءِخْوَانِكُمْ وَ عِيَالِكُمْ عَنْ فَضْلِهِ بِالْجُهْدِ مِنْ جُودِكُمْ(2) وَ بِمَا تَنَالُهُ الْقُدْرَةُ مِنِ اسْتِطَاعَتِكُمْ، وَ أَظْهِرُوا الْبِشْرَ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ السُّرُورَ فِى مُلاقَاتِكُمْ، وَ الْحَمْدُ للّه ِ عَلَى مَا مَنَحَكُمْ، وَ عُودُوا بِالْمَزِيدِ مِنَ الْخَيْرِ عَلَى أَهْلِ التَّأْمِيلِ لَكُمْ، وَ سَاوُوا بِكُمْ ضُعَفَاءِكُمْ فِى مَآكِلِكُمْ وَ مَا تَنَالُهُ الْقُدْرَةُ مِنِ اسْتِطَاعَتِكُمْ وَ عَلَى حَسَبِ إِمْكَانِكُمْ؛ فَالدِّرْهَمُ فِيهِ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ الْمَزِيدُ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ صَوْمُ هَذَا الْيَوْمِ مِمَّا نَدَبَ اللّه ُ تَعَالَى إِلَيْهِ وَ جَعَلَ الْجَزَاءَ الْعَظِيمَ كَفَالَةً عَنْهُ، حَتَّى لَوْ تَعَبَّدَ لَهُ عَبْدٌ مِنَ الْعَبِيدِ فِى الشَّبِيبَةِ مِنِ ابْتِدَاءِ الدُّنْيَا إِلَى تَقَضِّيهَا(3) صَائِما نَهَارَهَا قَائِما لَيْلَهَا إِذَا أَخْلَصَ الْمُخْلِصُ فِى صَوْمِهِ لَقَصُرَتْ إِلَيْهِ أَيَّامُ الدُّنْيَا عَنْ كِفَايَةٍ، وَ مَنْ أَسْعَفَ أَخَاهُ مُبْتَدِئا وَ بَرَّهُ رَاغِبا وَ أقرَضَهُ(4) فَلَهُ كَأَجْرِ(5) مَنْ صَامَ هَذَا الْيَوْمَ وَ قَامَ لَيْلَتَهُ، وَ مَنْ فَطَّرَ مُؤْمِنا فِى لَيْلَتِهِ فَكَأَنَّمَا فَطَّرَ فِئَاما وَ فِئَاما يَعُدُّهَا بِيَدِهِ عَشَرَةً.

فَنَهَضَ نَاهِضٌ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ مَا الْفِئَامُ ؟ قَالَ: مِائَةُ أَلْفِ نَبِىٍّ وَ صِدِّيقٍ وَ شَهِيدٍ، فَكَيْفَ بِمَنْ تَكَفَّلَ عَدَدا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ ! وَ أَنَا ضَمِينُهُ عَلَى اللّه ِ تَعَالَى الْأَمَانَ مِنَ الْكُفْرِ وَ الْفَقْرِ، وَ إِنْ مَاتَ فِى لَيْلَتِهِ أَوْ يَوْمِهِ أَوْ بَعْدَهُ إِلَى مِثْلِهِ مِنْ غَيْرِ ارْتِكَابِ كَبِيرَةٍ فَأَجْرُهُ عَلَى اللّه ِ تَعَالَى، وَ مَنِ اسْتَدَانَ لاِءِخْوَانِهِ وَ أَعَانَهُمْ فَأَنَا الضَّامِنُ عَلَى اللّه ِ إِنْ بَقَّاهُ قَضَاهُ وَ إِنْ قَبَضَهُ حَمَلَهُ عَنْهُ، وَ إِذَا تَلاقَيْتُمْ فَتَصَافَحُوا بِالتَّسْلِيمِ وَ تَهَانَوُا النِّعْمَةَ فِى هَذَا الْيَوْمِ.

ص: 241

خداوند او را برگزيد تا از جانب او فرمان دهنده (به معروف ها) و بازدارنده (از منكرها) باشد، و او را در تمام عوالم خليفه خود ساخت (تا فيوضاتش از طريق او به خلائق برسد، و به وسيله او همه ساكنان عوالم با خدا ارتباط برقرار كنند) ، زيرا ديدگان خدا را نمى بينند و گذر انديشه ها بر او نمى افتد و در قلمرو اسرار، گمان هاى پنهان همتايى براى او نمى يابد. خدايى غير آن فرمانرواى سامان بخش نيست.

خداوند، شهادت به نبوت رسول خدا صلى الله عليه و آله را در كنار اعتراف به خداوندى خويش قرار داد، و چنان او را احترام و تكريم نمود كه هيچ مخلوقى به آن درجه از كرامت الهى نرسيد.

آرى، رسول خدا صلى الله عليه و آله به دليل خصوصيات و صداقتش شايسته چنين مقام رفيعى بود. اين مقام و منزلت نصيب كسانى نمى شود كه متغيرالحال هستند، و پيوسته دگرگون مى شوند، و رشته محبت و دوستى را پاس نمى دارند، و در دام گمان ها گرفتار مى شوند.

خداوند فرمان داد تا بر او درود و صلوات بفرستيم، و اينگونه بر احترام و تكريم او افزوده، و آن صلوات ها را راهى براى اجابت دعاى دعاكنندگان قرار داد.

خداوند خود بر او صلوات فرستاد و گراميش داشت و شرافتش بخشيد، و چنان عظمتش داد كه آن را كرانه اى نيست و تا ابد چنين خواهد بود.

اما پس از پيامبر صلى الله عليه و آله، خداوند گروه خاصى را (براى جانشينى او) انتخاب نمود، و به آنان مقام رفيعى عنايت فرمود، و تا رتبه رسولش صلى الله عليه و آله بالا برد، و آنان را دعوت كنندگان به سوى خود قرار داد. راهنمايانى كه در طول قرن ها و طى زمان ها مردم را به سوى او هدايت كنند. آنان قبل از خلقت هر پديده اى به صورت نورهايى آفريده شدند، و خداوند آنان را به حمد و ستايش خود گويا ساخت، و شكر و تمجيد از خويش را به آنان الهام نمود، و آنان را حجت هايى قرار داد بر همه كسانى كه به ربوبيّت خداوند و عبوديّت خويشتن اعتراف دارند.

ص: 243

خداوند با اين آيه از رازهاى نهفته در دل هاى اهل ترديد و مردمان از دين برگشته پرده برداشت، به گونه اى كه مؤمن و منافق مطلب را فهميد. آنگاه اهل حق كه عزيز بودند عزيزتر شدند، و آنان كه در ميدان حق ثابت قدم بودند پايدارتر گشتند.

در مقابل، نادانى منافقان و تعصّب كور از دين برگشتگان فزونى يافت. آنان از شدت عصبانيت دندان ها را بر هم مى فشردند و دست ها را فشار مى دادند. سخن ها گفتند و فريادها برآوردند و لغزش ها داشتند. برخى بر عناد و لجاجت خود پايدار ماندند و حاضر به پذيرش حق نشدند. گروهى نيز امر الهى را به زبان پذيرفتند، اما باور حقيقى و قلبى به آن نداشتند، و جمعى با زبان و قلب و ايمان صادقانه آن را پذيرفتند و به استقبالش رفتند.

در آن روز خداوند دينش را كامل نمود، و چشمان پيامبر صلى الله عليه و آله و مؤمنان و پيروان راستين را روشنى بخشيد، و به وقوع پيوست آنچه كه برخى از شما گواه آن بوديد و برخى خبر آن را شنيده ايد. آن روز نعمت زيباى خدا بر بندگان صبور و پايدارش كامل گشت، و خداوند آنچه را فرعون وهامان و قارون و لشكريانشان فراهم آورده بودند تباه ساخت وكاخ هايشان را ويران كرد.

البته گروهى از گمراهان و اراذل و اوباش باقى مانده اند، كه از هيچ ظلم و ستمى در حق مردم كوتاهى نمى كنند. خداوند آنان را نيز در سرزمينشان عذاب و آثارشان را نابود خواهد ساخت. نشانه هايشان را تباه، و به زودى حسرت را بدرقه كاروان زندگيشان مى نمايد، و به كسانى ملحق مى كند كه دست به جنايت گشودند و گردن كشى كردند، و در دين خدا دست بردند و احكام الهى را دگرگون ساختند. بدون ترديد نصرت الهى نازل مى شود و طومار دشمنان خدا را درهم مى پيچد، و خداوند لطيف و آگاه است.

آنچه شنيديد براى شما كفايت مى كند، پس خداوند شما را مورد لطف ورحمت خود قرار دهد. تأمل و تدبر كنيد در آنچه خداوند شما را به سوى آن دعوت نموده و براى آن تشويق كرده است. تصميم بر پيمودن راه خدا بگيريد، و راه روشن او را بپيماييد، و به راه هاى ديگر كه شما را از راه او متفر مى سازد وارد نشويد.

ص: 246

بپذيريد و از ما برداريد آنها مى گويند اگر خدا ما را هدايت كرده بود ما نيز شما را هدايت مى كرديم (ولى كار از اينها گذشته است) » .

آيا مى دانيد استكبار چيست ؟ استكبار ترك اطاعت از كسى است كه مأمور به اطاعت از او هستيد، و برترى جستن بر كسى است كه به پيروى از او دعوت شده ايد. قرآن در اين باره سخن فراوان گفته است. اگر كسى در آن آيات تدبر كند، از انحراف در امان مى ماند و پند مى گيرد.

اى مؤمنان بدانيد كه خداوند متعال مى فرمايد: «خداوند كسانى را دوست دارد كه در راه او در صف جهاد پيكار مى كنند مانند سدّ آهنين همدست و پايدار هستند» .

آيا مى دانيد راه خدا چيست و چه كسى راه او است و چه كسى صراط خداست و چه كسى طريق خداست ؟

من صراط خدا هستم، كه اگر كسى براى اطاعت خدا آن را نپيمايد به آتش جهنم افكنده مى شود. من راه خدا هستم، كه خداوند بعد از پيامبرش صلى الله عليه و آله براى پيروى مردم مرا منصوب كرد. من تقسيم كننده بهشت و دوزخم. من حجت خدا بر تبهكارانم. من نورِ انوارم.

پس از خواب غفلت بيدار شويد، و پيش از فرا رسيدن مرگ براى انجام كار بشتابيد، و براى كسب مغفرت خدا بر همديگر سبقت گيريد، پيش از آنكه ديوارى كشيده شود كه باطن آن رحمت و ظاهرش عذاب است. آنگاه فرياد مى زنيد اما كسى گوش فرا نمى دهد، ناله سر مى دهيد و كسى به ناله هاى شما اهميت نمى دهد، استغاثه مى كنيد و با تضرّع و زارى استمداد مى كنيد و كسى به كمك شما نمى آيد.

به سوى طاعت ها بشتابيد، قبل از آنكه فرصت ها را از دست دهيد. گويا مرگ به جانب شما رو نهاده است، مرگى كه تمامى لذايد را تباه مى سازد.

خداوند رحمتتان كند. با پايان يافتن اين اجتماع كه به خانه هايتان بر مى گرديد، براى اهل و عيال خود گشايشى داشته باشيد، و در زندگى آنها توسعه اى دهيد، به

ص: 248

10. امروز روز بيان حقايق ايمان است.

11. امروز روز راندن شيطان است.

12. امروز روز اقامه برهان است.

13. امروز روز جدايى حق و باطل است.

14. امروز روز بلند جايگاهى است كه در آن مخاصمه مى كرديد.

15. امروز روز نبأ عظيمى است كه از آن روى بر مى تافتيد.

16. امروز روز ارشاد و هدايت است.

17. امروز روز آزمايش بندگان است.

18. امروز روز راهنمايى رهپويان است.

19. امروز روز آشكار شدن اسرار درون و رازهاى اشرار دون است.

20. امروز روز نص صريح بر شايستگان و اولياى خاص خداست.

21. امروز روز امنيت كامل است.

22. امروز روز اظهار سرّ مكنون است.

23. امروز روز آشكار شدن اسرار نهان و آزمايش دل هاست.(1)

بر اهل تحقيق پوشيده نيست كه همه اين ويژگى ها در عصر ظهور تجلى كامل پيدا مى كند. به ويژه فرازهاى: دوم: فيه وقع الفرج؛ فرج و گشايش جهان آفرينش در عصر ظهور است. ششم: يوم كمال الدين؛ كه در عصر ظهور تمكّن كامل براى پياده شدن تعاليم دينى و معارف اسلامى فراهم خواهد شد. دهم: يوم البيان عن حقائق الايمان؛ كه بدون ترس و واهمه حقايق ايمانى در عرصه جهانى بيان خواهد شد. يازدهم: يوم دحر الشيطان؛ كه در عصر ظهور مدت مهلت ابليس به سر مى رسد و مولاى متقيان اميرالمؤمنين عليه السلام در يكى از رجعت هاى خود با وى نبرد مى كند.(2) مؤمنان شيطان را

ص: 252

در آن روز امنيت نداشت ! در همان روز اصحاب صحيفه گرد آمدند و پيمان بستند، و در روز سقيفه پيمان خود را به اجرا نهادند. اين امنيت در سطح جهانى و براى همه انسان ها و حتى براى همه جانداران در عصر ظهور تحقق پيدا مى كند.

در احاديث آمده است: در عصر ظهور ظلم و ستم رخت بر مى بندد و راه ها امن مى شود و كسى به كسى ستم نمى كند.(1) در كتب عهدين از آشتى كردن درندگان و همزيستى گرگ و برّه، پلنگ با بزغاله و شير با گوساله سخن رفته است.(2)

دوم. متن روايت

در ميان منابع ذكر شده، قديمى ترين منبع كتاب «مصباح المتهجد» شيخ الطائفه طوسى مى باشد، كه متن اين روايت طبق نقل اين كتاب شريف از قرار ذيل مى باشد:

أخبَرَنا جَماعَةٌ، عَن أبى مُحَمَّدٍ هارونِ بنِ موسَى التَلعَكبرَىِّ، قالَ: حَدَّثَنا أبوالحَسَنِ عَلىُّ بنُ أحمَدِ الخُراسانىُّ الحاجِبُ فى شَهرِ رَمَضانَ سَنَةَ سَبعٍ وَ ثَلاثينَ وَ ثَلاث مِائةَ، قالَ: حَدَّثَنا سَعيدُ بنُ هارونِ أبوعَمرو(1) المِروَزىُّ، وَ قَد زادَ عَلَى الثَمانينَ سَنَةٍ، قالَ: حَدَّثَنا الفَيّاضُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عُمَرِ الطَرسوسىُّ(2) بِطوسٍ سَنَةَ تِسعٍ وَ خَمسينَ وَ مِائَتَينِ وَ قَد بَلَغَ التِسعينَ:

إنَّهُ شَهِدَ أبَاالحَسنِ عَلىَّ بنَ موسَى الرِضا عليه السلام فى يَومِ الغَديرِ، وَ بِحَضرَتِهِ جَماعَةٌ مِن خاصَّتِهِ، قَدِ احتَبَسَهُم لِلإفطارِ. وَ قَد قَدَّمَ إلى مَنازِلِهِم الطَعامَ وَ البِرَّ وَ الصَلاةَ وَ الكَسوَةَ حَتَّى الخَواتيمِ وَ النِعالِ. وَ قَد غُيِّرَ مِن أحوالِهِم وَ أحوالِ حاشيَتِهِ وَ جُدِّدَت لَهُ آلَةٌ غَيرَ الآلَةِ الَتى جَرَى الرَسمُ بِابتِذالِها قَبلَ يَومِهِ، وَ هُوَ يَذكُرُ فَضلَ اليَومِ وَ قِدَمِهِ.(3)

فَكانَ مِن قَولِهِ عليه السلام: حَدَّثَنِى الهادىُ عليه السلام أبى، قالَ: حَدَّثَنى جَدّىَ الصادِقُ عليه السلام، قالَ: حَدَّثَنِى الباقِرُ عليه السلام، قالَ: حَدَّثَنى سَيدُالعابِدينَ عليه السلام، قالَ: حَدَّثَنى أبىَ الحُسَينُ عليه السلام، قالَ: إتَّفَقَ فى بَعضِ سِنى أميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام الجُمعَةُ وَ الغَديرُ. فَصَعَدَ المَنبَرَ عَلى خَمسِ ساعاتٍ(4) مِن نَهارِ ذلِكَ اليَومِ. فَحَمَدَ اللّه َ وَ أثنى عَلَيهِ حَمدا لَم يَسمَع بِمِثلِهِ، وَ أثنى عَلَيهِ ثَناءا لَم(5) يَتَوَجَّه إلَيهِ غَيرُهُ. فَكانَ ما حَفِظَ مِن ذلِكَ ... :

ص: 255

گروهى به ما خبر دادند درباره ابومحمد هارون فرزند موسى تلعكبرى، گفت: براى ما نقل كرد ابوالحسن على فرزند احمد خراسانى حاجب در رمضان سال 337 هجرى قمرى، گفت: براى ما نقل كرد سعيد فرزند هارون ابوعمر مروزى - كه بيشتر از هشتاد سال داشت - و گفت:

فياض فرزند محمد فرزند عمر طرسوسى در طوس سال 259 هجرى قمرى در حالى كه به سن 90 سالگى رسيده بود، براى ما نقل كرد كه او ديد كه ابوالحسن على بن موسى الرضا عليه السلام در روز غدير با گروهى از افراد خاص و نزديك به او كه آنها را براى افطار نگه داشت، و به خانه هايشان غذا و نيكى و پوشاك حتى كفش و انگشتر فرستاد؛ به صورتى كه اوضاعشان را تغيير داد و اوضاع نزديكانشان را نيز تغيير داد، و تمام آلات را تعويض كرد. بجز آلاتى كه با آن به ناپاكى قبل از موعدش رفتار شد. و او خصلت هاى پاك و خوب آن روز را بازگو كرد، و در كلامش بود:

پدرم هادى عليه السلام براى من نقل كرد و گفت: جدم صادق عليه السلام براى من نقل كرد و گفت: باقر عليه السلام براى من نقل كرد و گفت: سيدالعابدين عليه السلام براى من نقل كرد و گفت: پدرم حسين عليه السلام براى من نقل كرد و گفت:

در بعضى از سال هاى عمر شريف اميرالمومنين عليه السلام جمعه و غدير جمع شد. آن حضرت پنج ساعت از روز گذشته (يعنى حدود يك ساعت به ظهر مانده) بالاى منبر رفت. پس خدا را شكر كرد به طورى كه كسى قبل از آن چنين شكرى از او نشنيده و كسى چنين سپاسى نكرده بود، و قسمتى از آن حفظ شد.

پس از اين، متن خطبه آن حضرت را نقل نموده و سپس مى فرمايد:

فَنَهَضَ ناهِضٌ فَقالَ: يا أميرَالمُؤمِنينَ عليه السلام، وَ مَا الفِئامَ ؟ قالَ: مِائَةُ ألف نَبىٍّ وَ صِدّيقٍ وَ شَهيدٍ، وَ كَيفَ بِمَن تَكَفَّلَ عَدَدا مِنَ المُؤمِنينَ وَ المُؤمِناتِ ؟ وَ أنَا ضَمينُهُ عَلَى اللّه ِ تَعالى الأمانَ مِنَ الكُفرِ وَ الفَقرِ، وَ إن ماتَ فى لَيلَتِهِ أو يَومِهِ أو بَعدِهِ إلى مِثلِهِ مِن غَيرِ إرتكابِ كَبيرَةٌ فَأجرُهُ عَلَى اللّه ِ تَعالى، وَ مَنِ استَدانَ لإخوانِهِ وَ أعانَهُم فَأنَا الضامِنُ عَلَى اللّه ِ أن بَقّاهُ

ص: 256

قَضاهُ، وَ إن قَبَضَهُ حَمَلَهُ عَنهُ. وَ إذا تَلاقَيتُم فَتَصافَحوا بِألسِنَتِكُم(1) وَ تَهانوا النِعمَةَ فى هذَا اليَومِ، وَ ليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ وَ الشاهِدُ البائِنَ، وَ لَعَيَّدَ الغَنىُّ عَلَى الفَقيرَ وَ القَوىُّ عَلَى الضَعيفِ. أمَرَنى رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِذلِكَ.

ثُمَّ أخَذَ فى خُطبَةِ الجُمعَةِ، وَ جَعَلَ صَلاةَ جُمعَتِهِ صَلاةَ عيدِهِ، وَ انصَرَفَ بِوُلدِهِ وَ شيعَتِهِ إلى مَنزِلِ أبى مُحَمَّدٍ الحَسَنِ بنِ عَلىٍّ عليه السلام بِما أُعِدَّ لَهُ مِن طَعامِهِ وَ انصَرَفَ غَنيُّهُم وَ فَقيرُهُم بِرِفدِهِ إلى عِيالِهِ:

يكى از ميان جمع برخاست و گفت: اى اميرالمؤمنين عليه السلام، معنى «فئام» چيست ؟

امام فرمود: صد هزار پيامبر صلى الله عليه و آله و راستگو و شهيد، و هر كسى كه مسئوليت بعضى از مؤمنان (زن و مرد) را قبول كند خودم ضامن او هستم به خداوند در برابر سلامت از كفر و فقر، و اگر در آن شب يا روز بدون آنكه گناه كبيره اى انجام دهد بميرد، جزايش با خداست. و با هم خوشرفتار باشيد، و تقسيم نعمت كنيد، و حاضرين غائبين را خبر دهند، و انسان ثروتمند با فقير و قوى با ضعيف عيد ديدنى كند، كه پيامبر صلى الله عليه و آله خدا چنين دستورى به من داد.

سپس اميرالمؤمنين عليه السلام خطبه را خواندند و نماز جمعه را نماز عيد قرار دادند، و بعد از آن همراه با فرزند و همراهانشان به سوى خانه ابومحمد حسن بن على عليه السلام رهسپار شدند. در آنجا به همه از فقرا و ثروتمندان غذا دادند. بعد از آن به سوى خانه خود رهسپار شد.

سوم. سند و دلالت خطبه

بيان چند مطلب پيرامون سند و دلالت و منابع اين خطبه ضرورى است:

الف. استدلال به عبارت «أخبَرَنا جَماعَةٌ»

يكى از طرق اعتبار روايت با عبارت «أخبَرَنا جَماعَةٌ» مى باشد، كه نشان مى دهد

ص: 257

اين خطبه در آن زمان مشهور و معروف و بر سر زبان ها بوده، و راويان آن بسيارى بوده اند و بين آنها يك طريق انتخاب شده و ذكر گرديده است.(1)

ب. «مُعَنعَن» بودن روايت در بين ائمه عليهم السلام

حديث به صورت معنعن از زبان امام رضا عليه السلام - پسر از پدر - تا وجود مبارك اميرالمؤمنين عليه السلام وارد شده است. طبق قواعد رجال و درايه، اين نوع نقل دليل بر تأكيد در مطلب و مهم بودن موضوعِ طرح شده در حديث مى باشد.

و الا همين كه روايت به يك امام عليه السلام مى رسد و از زبان آن امام عليه السلام نقل مى شود كفايت مى كند. اين حديث را در اين موضوع به مانند حديث «سلسلة الذهب» به همان نام يا حديث «سلسلة النور» مى توان ناميد.

ج. معتبر بودن مراسيلِ(2) شيخ طوسى بسيارى از فقهاى بزرگوار با ضعيف شمردن بعضى از روايات و ارسال در روايت به اين روايت استدلال نمى كنند. ولى حق اين است كه بنا بر نظر بسيارى از بزرگان، مراسيلِ شيخ طوسى در «مصباح المتهجد» مانند مسانيد(3) وى معتبر و معتمد است.

د. سلسله سند روايت

افرادى كه در سلسله سند اين روايت وجود دارند عبارتند از:

1. ابومحمد هارون بن موسى تلعكبرى: رجالى بزرگ احمد بن عبدالرضا مهذّب الدين بصرى در كتاب «فائق المقال فى الحديث و الرجال» به نقل از «رجال النجاشى» و «الخلاصة» پيرامون او مى نويسد:

ص: 258

هارون بن موسى بن محمد بن سعيد بن ابومحمد التلعكبرى من بنى شيبان، و كان وجها وجيها من وجوه اصحابنا. جليل القدر، واسع الرواية، معتمدا عليه، لا يطعن عليه فى شى ء(1): هارون فرزند موسى فرزند محمد فرزند سعيد فرزند ابومحمد تلعكبرى از خاندان بنى شيبان بوده، و يكى از بزرگان قومش بود. او انسانى مطمئن و با دانش و مورد اعتماد و همه او را قبول داشتند.

اعتبار او تا آن اندازه والا است كه مرحوم علامه محمدتقى شوشترى در كتاب «قاموس الرجال» به نقل از «رجال شيخ طوسى» پيرامون ايشان مى فرمايد: فى رِجالِ الشَيخِ رَحِمَهُ اللّه ُ فى كَثيرٍ مِمَّن عَدَّهُم فى مَن لَم يَرَ الأئُمَّةَ عليهم السلام. رَوى عَنهُ التَلعَكبَرىُّ، وَ مَرَّ بِعُنوانِ هارونِ بنِ موسَى بنِ أحمَدٍ رَحِمَهُ اللّه ُ(2): شيخ رحمه اللّه در رجال بسيارى را بر شمرده كه ائمه عليهم السلام را نديده بودند. تلعكبرى از او روايت مى كند، و يك بار به عنوان هارون بن موسى بن احمد از او ياد مى نمايد.

2 و 3 و 4. ابوالحسن على بن احمد خراسانى حاجب، سعيد بن هارون ابوعمر (ابوعمر) مروزى، فيّاض بن محمد بن عمر طرسوسى (طوسى) : اين سه نفر تا آنجا كه تحقيق شد در منابع رجالى ما هيچ ذكرى از آنها نشده است. نه آنها توثيق شده اند و نه آنها را رجاليون ذمّ نموده اند. لذا اين سه نفر در رجال جزو مجهول ها به شمار مى آيند.

اگر چه بعضى از رجاليون مانند مرحوم خويى اينگونه روايات را - كه در روايت گنندگان آن افراد مجهول وجود دارند - معتبر ندانسته و به آن استدلال نمى كنند، ولى بزرگان رجالى مانند مرحوم بروجردى و ميرزا جواد تبريزى و ميرزا محمدحسن احمدى فقيه يزدى و بسيارى ديگر اين مطلب را موجب ضعف نمى دانند. چرا كه ممكن است آن شخص مجهول توثيق شده باشد، ولى توثيق به دست ما نرسيده باشد.

ص: 259

همچنين بيشتر رجاليون ما كوفى هستند و از احوال بيشتر موثقين قمى با اطلاع نبودند. لذا آنها را ذكر نكرده اند، و به صرف ذكر نكردن روايت از اعتبار نمى افتد. بنا بر اين روايت قابل اعتماد است.

چهارم. احكام فقهى مرتبط با روايت احكام مستخرجه از اين روايت و عمل خاص اميرالمؤمنين عليه السلام از قرار ذيل است:

1. وقت اين نماز يك ساعت قبل از ظهر است.

2. خطبه نماز روز عيد غدير قبل از نماز مى باشد.

لازم به توضيح است كه از روايت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله - كه شيخ مفيد و ديگران نقل نموده اند - به دست مى آيد كه خطبه ها بعد از نماز عيد غدير است. وقتى حجيّت هر دو روايت براى ما تمام باشد، اين نتيجه به دست مى آيد كه امام جماعت مخيّر است كه خطبه ها را بعد يا قبل از نماز بخواند.

3. آنچه كه از باقى مانده خطبه استفاده مى شود اين است كه موضوع خطبه هاى نماز عيد غدير بايستى حمد الهى و مسئله ولايت و غدير و شأن و منزلت ائمه عليهم السلام باشد.

4. احكام دو خطبه نماز غدير هم مثل همان احكام خطبه هاى نماز جمعه است، و اين نيز از عبارت فوق الذكر به دست مى آيد.

5 . نكته ديگرى كه از اين عبارت استفاده مى شود اين است كه نماز عيد غدير نيز مانند نماز جمعه و نماز عيد فطر و قربان در زمان حضور و ظهور و حكومت امام معصوم عليه السلام واجب مى باشد، چرا كه اگر واجب نبود نمى توانست جايگزين نماز جمعه واجب شود.

6 . بعضى از فقها در مقابل نقل شيخ مفيد درباره اقامه نماز عيد غدير پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در آخرين سال عمر شريفشان بيان داشته اند كه آن حضرت دو خطبه براى نماز

ص: 260

خواندند. ولى ظاهر عبارت شيخ طوسى اين است كه حضرت على عليه السلام يك خطبه خواندند.

اين استدلال نسبت به عمل حضرت على عليه السلاماشتباه مى باشد، چرا كه شيخ طوسى مى فرمايد: فكان ما حفظ من ذلك؛ يعنى قسمتى از خطبه هايى را كه حضرت على عليه السلام مى خواند نقل مى كند، و معلوم نيست حتما حضرت يك خطبه خوانده باشد. بلكه احتمال دارد كه دو خطبه بوده و مقدارى از آن نقل شده است. ضمن اينكه با توجه به نقل شيخ مفيد پيرامون دو خطبه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله، مى توان احتمال داد كه حضرت على عليه السلام نيز دو خطبه خوانده اند.

پنجم. كلمات بزرگان پيرامون خطبه غديريه بسيارى از علما در طول تاريخ به اين خطبه اشاره نموده، و بعضى نيز پيرامون جواز جماعت نماز غدير به آن استناد نموده اند، كه به يك نمونه اشاره مى كنيم:

علامه فاضل هندى در كتاب «كشف اللثام» مى فرمايد: رَوَى الشَيخُ فِى «المِصباحِ» أنَّ أميرَالمُؤمِنينَ عليه السلام صَعَدَ المَنبَرَ، عَلى خَمسِ ساعاتٍ مِن نَهارِ ذلِكَ اليَومَ. فَحَمَدَ اللّه ُ، وَ ذَكَرَ الخُطبَةَ وَ قالَ: ثُمَّ أخَذَ فى خُطبَةِ الجُمعَةِ(1)، وَ لَم يَروِ لَهُ عليه السلام صَلاةً بَعدَ الخُطبَةِ أو قَبلَها. لكِن فَرَغَ مِنَ الصَلاةِ المَذكورَةِ وَ الدُعاءِ المَأثورِ بَعدَها، يَتَّصَلُ بِالزَوالِ غالِبا. فَلِذا قَدَّموها عَلَى الصَلاةِ. وَ يَنبَغى أن يُعَرِّفَهُم الإمامُ فِى الخُطبَةِ فَضلَ ذلِكَ اليَومِ وَ ما مَنَّ اللّه ُ بِهِ فيهِ عَلى عِبادِهِ مِن إكمالِ الدينِ وَ إتمامِ النِعمَةِ، بِالنَصِ عَلى مَولَى المُؤمِنينَ وَ إمامِهِم وَ أميرِهِم، كَما فَعَلَهُ أميرُالمُؤمِنينَ عليه السلام فِى الخُطبَةِ المَرويَّةِ عَنهُ(2):

شيخ در كتاب «مصباح» روايت مى كند: اميرالمؤمنين عليه السلام در حالى كه پنج ساعت از روز گذشته بود بالاى منبر رفت و حمد و سپاس خدا را كرد، و آن خطبه را خطبه جمعه قرار داد.

ص: 261

1. امامان عليهم السلام برگزيدگان خداوند هستند.

2. شأن و موقعيتى چونان رسول خدا صلى الله عليه و آله دارند.

3. راهنمايان به توحيد اند.

4. مسئوليت هدايتگرى آنان براى همه تاريخ و زمان هاست.

5 . خداوند متعال آنان را پيش از پديد آوردن همه پديده ها پديد آورد.

6 . آنان گواهان بر آفرينش اند.

7. خداوند متعال ولايت امرش را به آنان سپرده است.

8 . آنان، بازگويان خواست اويند.

9. با اين همه اوصاف، بندگان خدايند كه از خدا در گفتار پيشى نمى گيرند و به فرمان او گردن مى نهند. از او بيم دارند و به اجراى احكامش فرمان مى دهند. سنت او را مى گسترند و حدودش را بر پا مى كنند و ... .

10. اين فصل، سلسله معارفى درباره امام شناسى دارد.

روز بزرگ غدير خم، روز امتيازدادن بين نيك و بد، روز ساكنان عالم قدس، روز آزمايش امت، روز بروز كينه هاى منافقين، روز اقامه نص براى خواص، روز اوصياء پيامبران، روز امان از آتش، پيروى از خدا و رسول و اولى الامر، پرهيز از فريب خلق، آيا مى دانيد استكبار به چه معنى است ؟ منم صراط مستقيم، منم تقسيم كننده بهشت و دوزخ، غفلت كليد همه زشتى ها، استفاده از فرصت ها، رعايت حقوق خانواده، حفظ وحدت در پرتو غدير، ثواب مضاعف كار نيك در روز غدير، اظهار نشاط و شادى در روز غدير خم، سفارش مولا درباره طبقه ضعيف و محروم جامعه، فضيلت فراوان روزه دارى در روز غدير، لزوم نشر و تبليغ غدير.

2. آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان، مولود كعبه، قم، چاپ اول، سال 1376 ش، 1417 ق، رقعى، 152 ص.

اين كتاب درباره خطبه اى است كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز جمعه مصادف با روز غدير در ايام خلافت ظاهرى خود ايراد فرموده اند. در اين كتاب هشت فصل آمده است: فصل اول: نگاهى به سرفصل هاى اساسى در خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام: توحيد، نبوت، امامت، جمعه، غدير، شخصيت اميرالمؤمنين عليه السلام، موعظه هاى اخلاقى، آداب و سنن روز غدير و عظمت ناشناخته آن روز. فصل دوم: خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير: متن خطبه، ترجمه خطبه. فصل سوم: روز غدير عيد مشترك همه مسلمانان جهان است. فصل چهارم: غدير در آئينه اوصاف: اوصاف غدير در آيات، اوصاف غدير در روايات، روز ارمغان نثار حضرت زهرا عليهاالسلام و توضيح آن، روز تباه سازى اعمال مخالفان. فصل پنجم: پيشينه غدير: همزمانى روز عيد غدير با نوروز، همزمانى غدير با دو رويداد مهم.

فصل ششم: آداب و سنن ويژه عيد غدير: شب عيد غدير، دعاى شب عيد غدير، آداب و سنن روز عيد غدير: روزه، سفارش هاى مكرر، حكايت روزه دارى برخى از پيامبران و امامان عليهم السلام در روز عيد غدير، پاداش هاى عظيم روزه داشتن در روز عيد غدير، افطارى دادن، اطعام، آراستن، لباس نو پوشيدن جلوه اى از تزئين است، بوى

ص: 266

بارى تعالى شروع مى شود. پس از تشريح اهميت نبوت و رسالت، به بيان مسئله امامت و مقام امامان مى پردازد و درباره جايگاه واقعى ائمه عليهم السلام و خلقت و نشو و نماى وجودى آنها سخن مى گويد.

در ادامه به نقش پراهميت خود مى پردازد و در كنار حجت ظاهر، شاهدى ديگر را بر حقانيت خود مطرح مى فرمايد. پس از آن، اهميت روز جمعه و عيد غدير را خاطر نشان مى سازد و فلسفه روز جمعه و اعمال مستحب آن را بيان مى نمايد. آنگاه به ارتباط توحيد، نبوت و ولايت و دين با يكديگر اشاره مى كنند و آثار و ثمرات معرفى ولىّ در واقعه غدير را به تفصيل بيان مى كند.

پس از آن نصايح و پندهاى ارزشمندى مى دهد، و با استناد به آيات قرآن مردم را به اطاعت خدا و رعايت تقوى و دورى از گناه تشويق مى نمايد. سپس در بيان معناى استكبار، استكبار را سرپيچى از پيروى كسى كه مى بايست اطاعت شود مى داند، و به تفسير «طريق» و «صراط» و «سبيل اللّه» مى پردازد و مى فرمايد كه منم صراط و سبيل اللّه و منم نوراالانوار.

در پايان خطبه، بار ديگر مردم را به اخلاق فردى، اجتماعى، مالى و ... سفارش مى كند، و استحباب روزه روز غدير و پاداش بس عظيم آن را ياد آور مى شود.(1)

در بررسى خطبه غدير، حضرت على عليه السلام نكات ارزشمندى به چشم مى خورد كه مهم ترين آنها خصائص روز غدير است، كه اينگونه بيان شده است:

در عيد بودن روز غدير روايات متعددى از پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان شيعه عليهم السلام به ما رسيده است. از جمله روايتى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى خوانيم كه فرمود: يَومُ غَديرِ خُمٍّ أفضَلُ أعيادِ أمَّتى(1): روز غدير خم برترينِ اعياد امت من است. و در جاى ديگرى مى فرمايد: غدير اشرف و اعظم اعياد است.(2)

و پيراستگى و منظور از آن مقام عصمت و امامت است كه در روز غدير از آن پرده بردارى شد و امام براى همگان مشخص شد، تا ديگر بهانه اى براى منافقان و دورويان نباشد. البته پيامبر صلى الله عليه و آله به صراحت كسى را معرفى نكرده است.

درونشان آشكار شد. در آن روز همه دانستند كه اگر واقعا معتقد به «أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ»(1) هستند، بايد از اوامر خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و از جمله ولى امر على بن ابى طالب عليه السلام - كه مصداق بارز و اتم اطاعت از خدا و رسول صلى الله عليه و آله است - نيز پيروى كنند.

اينجا بود كه با نصب على عليه السلام و نقش بر آب شدن نقشه ها و بر باد رفتن خواب و خيال ها حقايق را انكار كردند، و مصداق «لَم تُؤمِنوا» شدند، چرا كه ايمان فقط گفتن شهادتين نيست، بلكه منظور از پذيرش ولايت حقيقت آن است كه بايد در قلب تجلى و در عمل جلوه نمايد.

مجيد مى فرمايد: «هذا يَومُ الفَصلِ الَذى كُنتُم بِهِ تُكَذِّبونَ»(1). در اين تشبيه دو نكته وجود دارد:

نكته اول: همان طور كه در روز قيامت حق از باطل جدا مى شود اهل حقيقت و ايمان روانه بهشت مى شوند و گروه باطل به سوى دوزخ مى روند، روز غدير نيز فرقه نجات يافته مؤمنان به ولايت هستند و آنها كه از حق و ولايت اعراض كرده اند دوزخى مى شوند.

نكته دوم: كفار و مشركان انتظار وقوع قيامت را ندارند و مى پندارند كه واقعيت ندارد، دشمنان ولايت نيز انتظار چنين روزى را نداشتند و مى پنداشتند كه خداوند وصى و جانشينى براى پيامبر صلى الله عليه و آله تعيين و منصوب نمى كند.

روزى كه خداوند ولى و پذيرش ولايت او را وسيله آزمودن انسان ها قرار داد. هر كس آن را پذيرفت و به آن پايبند بود سرفراز از بوته آزمايش در آمد.

شيث عليه السلام به حسب تاريخ وصى حضرت آدم عليه السلام بوده، و يوشع نيز جانشين حضرت موسى عليه السلام(1)، و شمعون عليه السلام نيز جانشين حضرت عيسى عليه السلام بوده است.(2) گويا روز غدير يادآور نقاط حساس در نبوت و وصايت است، كه بسيارى از انبياء عليهم السلام از جمله پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در آن تعيين جانشين كرده اند.

ديگر است، غدير نيز به نوبه خود اعلان پايان دوره اى از هدايت و ارشاد (به صورت نبوت) و آغاز دوره اى ديگر (در شكل امامت) است، و ويژگى جاودانگى دين را تضمين مى كند.

آيا اينان بودند كه خدا رتبه جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله را به آنان بخشيد و مبلغ احكام خود قرارشان داد ؟ !

آيا اينان به مردم خداشناسى آموختند و پاسدار رسالت محمد بودند ؟

آيا اينان ترجمان مشيت ازلى و زبان اراده الهى بودند ؟

و آيا ... و آيا ... ؟

نكته سوم

امام در چند مورد از اين سخنرانى كه در روز عيد غدير و جمعه ادا كرده است، از واقعه غدير به عنوان «نعمت» ياد مى كند و مى فرمايد كه خداى را بر آن شكر گزاريد، و اين يادآورى را تكرار مى كند. معلوم است كه اين همه يادآورى و تأكيد و تكرار به خاطر مضمون غدير و محتواى آن است؛ يعنى تأمين حقوق انسان و حدود اسلام.

نكته چهارم

امام خود را «سبيل اللّه» يعنى «راه خدا» مى خواند، و مى فرمايد كه قرآن هم گفته است در پيرامون همين مقام، چونان صفى استوار گرد آييد و پيكار كنيد. اين تصريح است به اهميت مقام رهبر دينى در جامعه اسلامى، و اينكه امت بدون رهبر دينى راه خدا را در پيش ندارد.

نكته پنجم

امام در اين خطبه به صراحت مى فرمايد كه اقرار و ايمان به توحيد، بى اقرار و ايمان به نبوت و بى اقرار و ايمان به امامت پذيرفته نيست. چرا ؟ چون منظور از عرضه دين الهى بر بشر، تأمين سعادت كلى و رستگارى نهايى انسان و بلوغ انسانيت است، و وصول آدمى به اصل حقيقت در جهت علم و اصل عدالت در جهت عمل.

بديهى است اين منظور نيازمند به علم و عمل است. علم صحيح و عمل درست يعنى جهان بينى مطابق واقع، و رفتار و تصرف مطابق چگونگى كه بايد و شايد. و پر روشن است كه بشر در رسيدن به اين مقصود نيازمند به حق و كمك حق است.

ص: 276

با توضيحات گذشته، معناى اين سخن امام عليه السلام و نيز مقصود از نزول آيه اكمال و آيه تبليغ نيز معلوم مى شود؛ يعنى با تعيين شخص رهبر، دين در جامعه اسلامى كامل گشت.

پس ملاحظه مى كنيد كه به تصريح قرآن كريم و احاديث نبوى و فرموده امام على بن ابى طالب عليه السلام - كه به شهادت علماى اهل سنت براى هر مسلمانى از هر مذهبى كه باشد حجت است - دين اسلام بدون جهت داشتن نسبت به چگونگى حكومت كامل نيست. و به تعبير شيعه: امام شناسى (معرفة الامام) نيز جزو اصول دين است. و اين راقى ترين فلسفه است كه در دينى مسئله رهبرى و حكومت و معرفت اين مقام و صلاحيت و شرط كردن عدالت در آن جزو اصول دين باشد.

بدين گونه و با توجه به آنچه نقل كرديم و توضيح داديم، روشن است كه عيد غدير اسلامى است، نه صرفا شيعى. زيرا روزى كه به جز اهميت قرآنى آن و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آن و محتواى حيوى آن، على بن ابى طالب عليه السلام نيز اينگونه به ياد كرد اهميتش بپردازد و آن را عيدى بزرگ و سترگ بخواند، جز يك روز عظيم و يك عيد اسلامى چه مى تواند باشد ؟

پس اگر در اثر تداوم سوء ترتبيت و تعليم در دوران گذشته و روزگاران خلافت اموى و عباسى و ديگر سلاطين دور از حق و عالمان متعصب و هم غفلت امروزين متفكران مسلمان، اكنون نيز اين روز حياتى در بسيارى از جوامع اسلامى به دست فراموشى سپرده شده است ! اين از نظر مبادى اسلام يك گناه بزرگ اجتماعى است، و هم از بين بردن يكى از چهار اصل اساسى اسلام است؛ يعنى توحيد، نبوت، امامت و معاد.

از اين رو بايد جامعه اسلامى با زنده كردن خاطرات اين روز و تفهيم محتواى آن به فرزندان سرزمين هاى اسلام كفاره اين گناه را بپردازد، و محققان و مؤلفان و شاعران و نويسندگان مسلمان، با نشر تعليم نهفته در آن و حساسيت نشان دادن نسبت به آن تعليم، يكى از بزرگ ترين آرمان هاى انسانى اسلام را احيا كنند.

ص: 278

آرى، پوشاندن يا پوشيده ماندن غدير، پوشاندن يا پوشيده ماندن يكى از روشن ترين روزهاى انسان، و نسيانِ يكى از پاك ترين و عظيم ترين و درخشنده ترين سنت هاى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است. و به ديگر سخن: رد كردن عظيم ترين فرياد و بلكه فرياد نهايى و ابدى وحى است به حلقوم رسول اللّه صلى الله عليه و آله، و دست رد در برابر آن فراز كردن است.

تبلور جوهر نهايى در جامعه اسلام غدير است، و پايان فريادهاى وحى خداى غدير. و چون پيامبر ما صلى الله عليه و آله خاتم پيامبران است بايد گفت: آخرين حكم آسمان روز غدير است؛ يعنى ارشاد ابديت در مسير حيات انسانى، امامت على بن ابى طالب عليه السلام است، و امامت اولاد او به عنوان معلمان علم يقين و مجريان احكام و حدود خدايى تا دامنه قيامت.

در واقع، آنچه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله درباره حضرت مهدى عليه السلام و خروج موعود نيز روايت شده و خاطره اى را كه مسلمين درباره آينده جهان و استقرار دولت مهدى - يعنى پراكندن حق در هر كائن و آكندن گيتى از عدل - دارند، همان تأسيس «مدينه غدير» است، كه در تشكيل دادن آن براى هر نسل و در هر نسل بكوشند.

آن كه مهدى عليه السلام تأسيس مى كند، تكلف دينى خود آن امام است در روزگار ظهور خود و در ظرف زمانى آن تكليف، و خواهد كرد، كه «إنَّ اللّه َ غالِبٌ عَلى أمرِهِ» .(1) در حقيقت «بعثت، غدير، عاشورا، مهدى» چهار جهت اصلى خانه اسلام است كه به روزگار «مهدى» سراسر جهان خواهد بود: «إنَّ الأرضَ يَرِثُها عِبادِىَ الصالِحونَ» .(2)

حق خود ناتوانى نشان ندادى. معاذ اللّه كه تو چنين باشى ! بلكه وقتى مظلوم شدى براى خدا صبر كردى و كار خود را به او سپردى، و ظالمان را متذكر شدى ولى نخواستند بياد بياورند، و آنان را موعظه كردى ولى در آنان اثر نكرد، و آنان را از خدا ترسانيدى ولى نترسيدند !

اضافه بر آنچه گفته شد، پاسخ تفصيلى به سؤال مطرح شده چند مرحله دارد:

پاسخ اول

اميرالمؤمنين عليه السلام هرگز در مقابل آنچه واقع شد سكوت نفرمود. حضرت خود در شرح وقايع روزهاى اول پس از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد: دست فاطمه و دو فرزندم حسن و حسين عليهم السلام را گرفتم، و به سراغ اهل بدر و سابقين در اسلام رفتم و آنها را به حق خويش قسم دادم و به يارى خود دعوتشان نمودم. اما جز چهار نفر به من جواب نداند: سلمان، عمار، مقداد، ابوذر.(1)

همچنين حضرت در روزهاى اول شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله، در خطبه اى طولانى ماجراى غدير خم را با ذكر جزئيات بيان فرمودند.(2) اين يادآورى غدير خم از سوى حضرتش در موقعيت هاى مختلف ادامه داشت، تا جايى كه حتى سال ها بعد در دوران حكومت خود نيز به غدير خم استناد مى فرمود.

در صفحات قبل، موارد استنادات و اتمام حجت هاى اميرالمؤمنين عليه السلام به غدير به طور مفصل گذشت.

پاسخ دوم

آنگاه كه اميرالمؤمنين عليه السلام پس از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى احقاق حق خود به مهاجر و انصار مراجعه و حق خود و غدير خم را يادآورى فرمود، بارها فرمود كه اگر فلان تعداد يار داشته باشم براى احقاق حقم خواهم جنگيد. حتى چند نوبت عده اى

ص: 281

اعلام آمادگى نمودند حضرت قرارى را معين فرمود تا آنها در آن قرار حاضر شوند، ولى تنها همان چهار نفر به وعده خود وفا كردند.

همين شد كه امويان و عباسيان بر اريكه قدرت نشستند، كه تواريخ شيعه و سنى از بيان سيره و آئين زندگى و حكمرانى آنان سياه و شرم آور گرديده است. تنها كافى است به كتاب «تاريخ الخلفاء» جلال الدين سيوطى مراجعه شود تا معلوم شود چه فجايعى در طول تاريخ اسلام به نام جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد ! كه گاه قلم از بازنويسى آنها شرم دارد. حتى سيوطى هم گاهى با همين تعبير از نوشتن قسمت هايى از اين تاريخ آلوده عذر خواسته است. اين نتيجه جدا شدن از خط غدير بود.

همچنين براى ملاحظه آثار اعتقادىِ دور شدن از خط غدير، مى توانيد به كتاب «معالم المدرستين» مراجعه كنيد، تا ببينيد اين فاصله گرفتن از خط غدير چه خدا و پيامبر و اعتقاداتى را براى معتقدان به مكتب خلفا رقم زده است !

آخرين سخن اينكه: بحث بر سر غدير يك دعواى تاريخى نيست كه با مباحث سياسى وحدت مسلمين در تضادّ قرار گيرد. بلكه از غدير دفاع مى كنيم چون بايد اين موضوع روشن شود كه: تفسير و تبيين قرآن بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله به عهده كيست ؟ چرا كه آن حضرت به دليل كوتاهى دوران رسالت و درگيرى حضرت در دوره بيست و سه ساله رسالت خود در 63 جنگ، و نيز ديگر گرفتارى ها، فرصت نشد تا همه حقايق نهفته در قرآن را - كه بايد راهنماى هميشگى بشريت باشد - تبيين كنند. آيا بايد به نزد ابوحنيفه و مالك و شافعى و حنبلى برويم ؟ يا براى حل معضلات دينى و قرآنى و احكام الهى بايد به خانه اهل بيت عليهم السلام مراجعه كنيم ؟

از نگاهى ديگر:

يكى از شاخص هاى زندگى معصومين عليهم السلام تبليغ غدير به شكل هاى مختلف است. از جمله تبليغ غدير توسط حضرت زهرا عليهاالسلام است كه ذيلاً به نمونه هايى از موارد اتمام حجت حضرت زهرا عليهاالسلام با غدير مى پردازيم:

شهاب الدين سيد على بن شهاب بن محمد همدانى (م 786 ق) صاحب كتاب «مودة القربى» نيز اين روايت را از حضرت فاطمه عليهاالسلام نقل مى كند:

قالَت: قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ وَليَّهُ فَعَلىٌّ وَليُّهُ، وَ مَن كُنتُ إمامَهُ فَعَلىٌّ إمامُهُ.(1)

در كنار اين نقل ها، حضرت زهرا عليهاالسلام چندين احتجاج به حديث غدير نيز دارد، كه در همين فصل سوم «اعتقادات غدير» ، بخش سوم «اتمام حجت با غدير» آمده است.

است ! طلبكار شدن است ! و به همين دليل پاسخى جز نگاه متعجبانه به سائل نخواهد داشت. چگونه ممكن است مردم در فاصله هفتاد روزه پس از غدير تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله، غدير را فراموش كرده باشند ؟ !

بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله حضرت زهرا عليهاالسلام كنار قبور شهداى اُحد و به خصوص حضرت حمزه مى آمد و در آنجا گريه مى كرد. محمود بن لُبَيد مى گويد: روزى بر سر قبر حمزه آمدم و آن حضرت را در آنجا در حال گريه ديدم. كمى صبر كردم تا آرام گرفت. سپس خدمتش سلام نمودم و عرض كردم: من سؤالى از شما دارم كه سينه ام را مضطرب ساخته ! فرمود: سؤال كن. عرض كردم: آيا پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از وفاتش درباره امامت على كلام صريحى فرموده است ؟ ! !

عجيب است كه فرستاده سقيفه به تنهايى آمده و كلمات صريح پيامبر صلى الله عليه و آله درباره خلافت على عليه السلام را به خاطر نمى آورد، و به عنوان مشكل ترين سؤال عمرش آن را از دختر پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال مى كند ! !

حضرت زهرا عليهاالسلام هم آخرين و نزديك ترين فرمايش صريح پيامبر صلى الله عليه و آله را كه غدير است، در ميان اشك و سوز برايش يادآور مى شود؛ تا نشان دهد سؤال كننده سقيفه خود را به فراموشى زده و از ضعف حافظه عمدى رنج مى برد !

حضرت فرمود: واعجبا ! ! أ نَسيتُمْ قَوْلَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ؟ : چقدر جاى تعجب است ! آيا سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم را فراموش كرديد كه فرمود: هر كس من مولى و صاحب اختيار اويم على مولى و صاحب اختيار اوست ؟(1)

گويا مى خواست بفرمايد: آيا دنبال كلامى صريح تر از سخنى هستى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر غدير فرموده و صد و بيست هزار نفر بر صراحت آن شاهدند ؟ اگر بعد از چنان روزى هنوز سينه ات از شك و ترديد مضطرب است بهتر آنكه از هدايت خود

ص: 289

نااميد باشى ! يك عمر سفارشات پيامبر صلى الله عليه و آله درباره خلافت على عليه السلام كجا رفت ؟ اگر واقعا فراموش كرده ايد بايد فكرى براى هوش و حافظه شما كرد، كه مبادا نماز و روزه و زكات و حج را هم فراموش كنيد !

در واقع دفاع از غدير با چشم گريان در عزاى رسول صلى الله عليه و آله در برابر حتى يك معترض هم فراموش نمى شود، تا معلوم شود اين وظيفه براى ما تا كجا ادامه دارد. اين اتفاقى بود كه در روزهاى پر از اشك و آه فاطمه عليهاالسلام بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد، كه نمك ديگرى بر زخم آن حضرت بود.

آيا تعجب ندارد كه زنان صحابه با تأخير سه ماهه، به عيادت دختر پيامبرشان در بسترى بيايند كه به خاطر غدير در آن افتاده است ؟

آيا نبايد متعجبانه نگريست به مردانى كه با شنيدن قهر فاطمه عليهاالسلام از بى وفايى آنان، مجروح غدير را به خاطر آورده اند و براى عيادت بانوى بانوان جهان آمده اند كه روزهاى مرگ را سپرى مى كند ؟

آيا نبايد با حيرت نگريست به كسانى كه در عيادت هم نمك ديگرى بر زخم سيدة النساء عليهاالسلام زدند؛ و به جاى آنكه بگويند: اى كاش حق غدير را ضايع نكرده بوديم، گفتند: اى كاش از غدير اطلاع داشتيم ! !

اين ماجرا در روزهاى آخر عمر حضرت زهرا عليهاالسلام اتفاق افتاد هنگامى كه عده اى از زنان مهاجر و انصار به عيادت آمدند. آن حضرت در اين فرصت مطالبى درباره مسئله غصب خلافت مطرح كرد و بر آنان اتمام حجت فرمود.

زنان سخنان حضرت را براى مردان خود نقل كردند، و در پى آن عده اى از سرشناسان مهاجر و انصار به عنوان عذرخواهى نزد حضرت آمدند و عرض كردند: اگر ابوالحسن اين مطالب را براى ما مى گفت قبل از آنكه پيمان با اهل سقيفه را محكم كنيم و با آنان بيعت نماييم، ما هرگز به جاى او با ديگرى بيعت نمى كرديم !

حضرت متعجبانه از اين فرهنگ جاهلى كه بيعت باطل را بهانه ادامه راه ضلالت مى داند، آنان را از خود راند و فرمود:

بعد از روز غدير خم خداوند هيچ دليل و عذرى (در برابر ولايت) براى احدى باقى نگذاشته است. آيا پدرم در روز غدير خم براى احدى عذرى باقى گذاشت ؟ ! از من دور شويد، كه عذرى از شما پذيرفته نيست بعد از آنكه عذرهايتان خواسته شده است.

بعد از كوتاهى شما جايى براى امر و نهى باقى نمانده است. (و در روايتى فرمود: ) بعد از روز غدير خم خداوند هيچ دليل و عذرى (در برابر ولايت) براى احدى باقى

ص: 291

اللجاج» اثر احمد بن على طبرسى و «بحار الانوار» اثر علامه مجلسى. برخى از كتاب ها هم در شرح خطبه نگاشته شده است.

آنچه مهم و لازم است اينكه به استدلال ها و علت يابى هاى خطبه بيشتر توجه شود، و مسائل تاريخى آن زمان، به خصوص محقق نشدن هدف غدير با استفاده از اين خطبه و مفاهيم آن بررسى شود.

در اينجا سؤالات اصلى و فرعى وجود دارد. از جمله:

سؤال اصلى اينكه: علل فراموشى غدير از منظر خطبه فدكيه حضرت زهرا عليهاالسلام چه بود ؟

و سؤالات فرعى آن عبارتند از:

علل بيان خطبه فدكيه چه بود ؟

هدف غدير در خطبه فدكيه چگونه معرفى شده است ؟

علل فراموشى اهداف غدير در منظر خطبه فدكيه چه بود ؟

اين بيانات حكايت از آن دارد كه تنها راه غلبه بر فتنه سر سپردن به امامت اهل بيت عليهم السلام است، كه با تحقق آن فتنه از جنبش ايستاده و متوقف مى شد. اما با فراموشى غدير، آتش فتنه بيش از پيش بلند شد و كل جهان اسلام را فرا گرفت و هيچ گاه باز نايستاد. مگر نه اينكه شكاف ميان مسلمين - كه هرگز هم مبدل به وحدت نشد - بزرگ ترين فتنه اى بود كه دامن اسلام را گرفت ؟ !

علت دوم: رويگردانى از كتاب خدا

يكى از مهم ترين عواملى كه باعث شد هدف اصلى غدير به فراموشى سپرده شود رويگردانى از قرآن كتاب خدا بود. حضرت زهرا عليهاالسلام با دعوت مردم به كتاب خدا و توجه به احكامش، بى توجهى به آن را باعث جدايى مردم از هدف غدير مى داند:

فَهَيهاتَ مِنكُم وَ كَيفَ بِكُم وَ أنّى تُؤفَكونَ وَ كِتابُ اللّه ِ بَينَ أظهُرِكُم ؟ أُمورُهُ ظاهِرَةٌ، وَ أحكامُهُ زاهِرَةٌ، وَ أعلامُهُ باهِرَةٌ، وَ زَواجِرُهُ لائِحَةٌ، وَ أوامِرُهُ واضِحَةٌ. وَ قَد خَلَّفتُموهُ وَراءَ ظُهورِكُم. أ رَغبَةً عَنهُ تُريدونَ أم بِغَيرِهِ تَحكُمونَ(1) ؟ :

چه بعيد بود از شما ! شما را چه شده است ؟ چرا بيراهه مى رويد در حالى كه كتاب خدا پيش روى شماست. امورش آشكار، احكامش روشن، نشانه هايش نمايان، نواهى اش معلوم و اوامرش واضح است. شما آن را وا نهاديد. آيا مى خواهيد از آن روى برگردانيد و به غير آن حكم كنيد ؟

سپس حضرت اين رويگردانى از قرآن را روى گردانى از دين خدا مى داند، و با آوردن آيه اى از قرآن در اين باره مى فرمايد: «وَ مَن يَتبَغِ غَيرَ الإسلامِ دينا فَلَن يُقبَل مِنهُ وَ هُوَ فِى الآخِرةِ مِنَ الخاسِرينَ»(2): «و هر كس جز اسلام دينى (ديگر) جويد هرگز از وى پذيرفته نشود و وى در آخرت از زيانكاران است» .

ص: 300

اين جملات يادآور آيه معروف اولوالامر است؛ كه خداوند همه را به اطاعت از خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و اولوالامر فرا مى خواند، و به همه دستور مى دهد كه در هر اختلافى به خدا و رسول صلى الله عليه و آله رجوع كنند، زيرا اين نشان از ايمان آنان دارد:

«يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم فَإن تَنازَعتُم فى شَى ءٍ فَرُدُّوهُ إلَى اللّه ِ وَ الرَسولِ إن كُنتُم تُؤمِنونَ بِاللّه ِ وَ اليَومِ الآخِرِ»(1): «اى كسانى كه ايمان آورده ايد خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را (نيز) اطاعت كنيد پس هر گاه در امرى (دينى) اختلاف نظر يافتيد اگر به خدا و روز واپسين ايمان داريد آن را به (كتاب) خدا و (سنت) پيامبر (او) عرضه بداريد» .

اما در سقيفه و جدال ميان كتمان كنندگان غير نه تنها هيچ توجهى به كتاب خدا و دستور پيامبر صلى الله عليه و آله نشد، بلكه آنان با رويگردانى از دستور قرآن در ارجاع اختلاف به خدا و رسول صلى الله عليه و آله و حديث غدير پيامبر صلى الله عليه و آله به آن پشت كردند و بى ايمانى خود را به اثبات رساندند.

علت سوم: پاسخ به نداى شيطان

روى گردانى از غدير و هدف والاى او در ابلاغ امر امامت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله از سوى خداوند و كتمان آن، در واقع توطئه شيطان براى نابودى و تضعيف دين اسلام بود، و عوامل سقيفه به نداى شيطان پاسخ مثبت دادند. حضرت زهرا عليهاالسلام اين علت را اينگونه بيان مى كند:

وَ أطلَعَ الشَيطانُ رَأسَهُ مِن مَغرِزِهِ هاتِفا بِكُم. فَألفاكُم لِدَعوَتِهِ مُستَجبينَ، وَ لِلعِزَّةِ فيهِ مُلاحِظينَ ... ، وَ تَستَجيبونَ لِهِتاف الشَيطانِ الغَوىِّ(2):

و شيطان سر از مخفيگاه بيرون آورد و شما را صدا زد، و دريافت كه دعوتش را اجابت مى كنيد و فريبش را مى پذيريد ... ، و نداى شيطان گمراه را لبيك گفتيد.

ص: 301

اين امرى انكار ناپذير است و قرآن هم بر آن صحه مى گذارد و مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يُغَيِّر ما بِقَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم» .(1)

در حقيقت حضرت زهرا عليهاالسلام نقش مردم را در محقق نشدن هدف غدير يادآور مى شود، و آن را سكوت در برابر نا حق و غصب حق معرفى مى كند و مى فرمايد:

ثُمَّ رَمَت بِطَرفِها نَحوَ الأنصارِ فَقالَت: يا مَعشرَ النَقيبَةِ وَ أعضادَ المِلَّةِ وَ حَصَنَةَ الإسلامِ ! ما هذِهِ الغَميزَةُ فى حَقّى وَ السِنَةُ عَن ظُلامَتى(2) ؟ :

سپس رو به انصار نموده و به آنان فرمود: اى بزرگان صاحب نفوذ و اى بازوان دين و پناهگاهان اسلام ! اين چشم پوشى در برابر حق من و اين خواب آلودگى در برابر دادخواهى من چيست ؟ !

گر چه اين سخن ظاهرا در مورد غصب فدك است، اما با توجه به هدف مهم حضرت عليهاالسلام در اين خطبه - كه دفاع از هدف غدير بود و مكرر در طول خطبه به آن اشاره مى قرمايد - مى توان گفت اين سخن هم به نوعى اشاره به آن دارد، زيرا با محقق نشدن هدف غدير بود كه دست تعدى بر خاندان رسول خدا عليهم السلام دراز شد و حقوق مادى آنان هم به دنبال حق ولايت غصب شد.

علت ششم: نفاق

وجود منافقين در مدينه و توطئه هاى آنان يكى از مشكلات عمده سر راه پيامبر صلى الله عليه و آله بود. پديده نفاق آنقدر اهميت داشت كه در قرآن سوره اى به نام آنان آمده و مكرر به گفتار و عملكردهاى آنان اشاره شده است. منافقان به ظاهر در لباس اسلام و در باطن بر ضد آن بودند، و همواره بر ضد رسول خدا صلى الله عليه و آله دست به توطئه مى زدند.

خداوند هم اتمام حجت بزرگ خود را با غدير بر مردم انجام داد، و پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه برنامه اش بود در اين باره به انجام رساند و هيچ نقطه مبهم و جاى سؤالى درباره آينده

ص: 304

بنا بر اين، آنان هم مانند اهل كتاب به اين خاطر در خور سرزنش شديد هستند. حضرت زهرا عليهاالسلام هم اين رفتار مردم را به آنان يادآور مى شود و آن را علت فراموشى هدف غدير مى داند:

فَأنّى جُرتُم بَعدَ البَيانِ وَ أسرَرتُم بَعَد الإعلانِ ؟ ... مَعاشِرَ المُسلِمينَ، المُسرِعَةِ إلى قيلِ الباطِلِ، المُغضِيَةِ عَلَى الفِعلِ القَبيحِ الخاطِرِ(1):

پس چرا اكنون پس از هدايت حيران گشته ايد و حق را كه آشكار شده پنهان مى كنيد ؟ ... اى گروه مسلمانان، چه سريع به سوى گفتار باطل رفتيد، و بر كار زشت زيانبار چشم فرو بستيد.

حضرت سپس اين كار را پيمان شكنى و كفر بعد از ايمان و شرك مى داند و مى فرمايد:

وَ نَكَصتُم بَعدَ الإقدامِ، و أشرَكتُم بَعدَ الإيمانِ. بُؤسا لِقَومٍ نَكَثوا إيمانَهُم مِن بَعدِ عَهدِهِم(2): چرا پس از پيشروى عقب مى نشينيد و پس از ايمان شرك مى ورزيد ؟ بدا به حال مردمى كه سوگندهايشان را پس پيمان شكستند.

علت هشتم: راحت طلبى و تن آسايى

راحت طلبى و تن آسايى و باز ايستادن از تلاش و كوشش آفت بسيار بزرگى براى هر جنبش و انقلاب و حركت فردى يا اجتماعى است. اين عامل دستاوردهاى پيشين انقلاب را خود به خود به حاشيه رانده، و موجب فراموشى آن و نيز محو آثار آن از زندگى فردى و اجتماعى انسان ها مى شود.

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله طى 23 سال تلاش مداوم و خستگى ناپذير، با كمك مسلمين كه آنها نيز پا به پاى پيامبر صلى الله عليه و آله در راه خدا مجاهدت فراوان مى كردند، اسلام را در جامعه ترويج و منتشر كردند، و پايه هاى حكومت الهى اسلامى را بنيان نهادند.

ص: 307

اما پس از شهادت آن حضرت، به يكباره اين خروش و تلاش و مجاهدت فرو نشست، و بسيارى از مسلمين عقب نشستند، و جامعه در مقابل حوادث و فتنه هاى مختلف بى تفاوت شد.

حضرت زهرا عليهاالسلام اين آفت را مانع محقق شدن حق و چشم پوشى در برابر حق و تحقق نيافتن اهداف غدير مى داند، و مى فرمايد:

ألا وَ قَد أرى أن قَد أخلَدتُم إلَى الخَفضِ، وَ أبعَدتُم مَن هُوَ أحَقُّ بِالبَسطِ وَ القَبضِ، وَ خَلَوتُم بِالدَعَةِ، وَ نَجَوتُم بِالضيقِ مِنَ السَعَةِ(1):

آگاه باشيد كه شما را چنين مى بينم كه به پستى و آسايش روى آورده ايد، و كسى را كه سزاوارتر به تدبير امور بود دور كرده، و به آرامش و خوشگذرانى روى آورده، و از تنگناها به وسعت رسيده ايد.

قرآن كريم هم راحت طلبى و رفاه را عامل كفرورزى و مخالفت با انبيا عليهم السلام (كه همان مخالف با حق است) مى داند:

«وَ ما أرسَلنا فى قَريَةٍ مِن نَذيرٍ إلاّ قالَ مُتوَفّوها إنّا بِما أُرسِلتُم بِهِ كافِرونَ»(2): « (ما) در هيچ شهرى هشدار دهنده اى نفرستاديم جز آنكه خوشگذران آنها گفتند ما به آنچه شما بدان فرستاده شده ايد كافريم» . اين مخالفت با حق يعنى هدف غدير در جامعه پس از رسول اكرم صلى الله عليه و آله هم ديده مى شود.

علت نهم: دروغ بستن به پيامبر صلى الله عليه و آله و خيانت به ايشان

پيام غدير در جمعى انبوه از مسلمين و بزرگان صحابه - از مهاجر و انصار - بيان شد، و اين از موثق ترين سخنان رسول اكرم صلى الله عليه و آله است؛ به گونه اى كه در انتساب آن به ايشان هيچ ترديدى نيست. پس انكار آن و يا كتمانش دروغ بستن به پيامبر صلى الله عليه و آله بود.

ص: 308

همين آغاز كار بود كه دروغ ها و جعل هاى بعدى را هم در پى داشت، و باب خيانت به پيامبر صلى الله عليه و آله و خاندان نبوت عليهم السلام و تباه ساختن حقشان را براى هميشه گشود.

حضرت زهرا عليهاالسلام غصب فدك را با يك حديث جعلى(1) و پيش از آن انكار پيام غدير را به خاطر همين علت ريشه اى مى داند، و با اشاره به زمينه چينى خيانت پيش از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد:

أ فَتَجمَعونَ إلَى الغَدرِ إعتِلالاً عَلَيهِ بِالزورِ، وَ هذا بَعدَ وَفاتِهِ شَبيهٌ بِما بَغى لَهُ مِنَ الغَوائِلِ فى حَياتِهِ(2): آيا در توجيه خيانتى كه بر آن همدست شده ايد دروغ و بهتان به پيامبر صلى الله عليه و آله مى بنديد. اين خيانت پس از وفات او همانند توطئه هايى است كه براى او در زمان حياتش - توسط شما - انجام مى شد.

علت دهم: حركت توده مردم به سمت باطل و چشم پوشى بر آن

در هر جامعه اى تصميم گيرندگان اصلى آن خواص و بزرگان جامعه، و اجرا كنندگان و پيش برندگان واقعى تصميم در آن توده هاى مردم هستند. زمانى كه حادثه اى رخ مى دهد، حمايت مردم از آن به آن حادثه وجهه مى بخشد و سكوت مردم آن را تثبيت كرده و تسريع مى دهد.

در رويداد سقيفه - كه به دنبال آن حوادث ناگوار زيادى به وقوع پيوست و آثار آن تا ابد باقى است - سكوت مردم در برابر عمل باطل بزرگان و خواص جامعه و چشم پوشى بر آن به اين كار اعتبار داد، و باعث شد اين جريان بدون كوچك ترين

ص: 309

علاوه بر رهبرى و قضاوت مستقيم خويش از افراد صالح و شايسته از مسلمانان هم كمك مى گرفتند. چنانچه در طول حضورشان در مدينه، على عليه السلام همواره نقش نظامى، سياسى و اجتماعى مؤثر داشت.

در حالى كه براى گردانندگان سقيفه و كتمان كنندگان هدف غدير - ابوبكر، عمر و ابوعبيده جراح - نقش و شأن اجتماعى خيلى مهمى وجود ندارد. اما پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و با فراموشى غدير يكباره خاندان نبوت و على عليه السلام و بزرگان بنى هاشم كنار مى روند و افرادى - ابوبكر، عمر و عثمان - حاكم مى شوند كه نسبت به افراد عادى هيچ برترى نداشتند.

اين مسير شوم عاقبت به استيلاى بنى اميه - كه مخالف سرسخت و دشمن اسلام بودند - بر كل دنياى اسلام منجر مى شود.

حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام هم سر بر آوردن گمراهان خاموش و فرومايگان و سركردگان باطل را علت فراموشى غدير مى داند و مى فرمايد:

وَ نَطَقَ كاظِمُ الغاوينَ وَ نَبَغَ خامِلُ الأقَلَّينَ وَ هَدَرَ فَنيقُ المُبطِلينَ، فَخَطَرَ فى عَرَصاتِكُم(1): گمراهان خاموش سخن گفتند و فرومايگان ناچيز و گمنام سربرآورده و سركردگان باطل به خروش آمدند و در حضور شما دم جنباندند.

علت دوازدهم: خاموشى نور دين و نابودى سنت پيامبر صلى الله عليه و آله

حضرت زهرا عليهاالسلام در مورد گردانندگان سقيفه - كه باعث شدند هدف غدير به فراموشى سپرده شود - مى فرمايند: وَ إطفاءَ أنوارِ الدينِ الجَلىِّ وَ إهمالَ سُنَنِ النَبىِّ الصَفىِّ صلى الله عليه و آله(2): و به خاموش ساختن نورهاى تابناك دين و نابود ساختن سنت هاى پيامبر برگزيده صلى الله عليه و آله پرداختيد.

ص: 311

يعنى آنها با خاموش نمودن نور دين و سنت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله باعث فراموشى غدير خم شدند. سنت پيامبر صلى الله عليه و آله همان قول و فعل و تقرير - امضاء و تأييد - ايشان است(1)، و بخش زيادى از دين به اين وسيله به مسلمين رسيده است. طبق نظر قرآن، سنت پيامبر صلى الله عليه و آله هم عين وحى الهى است:

«وَ ما يَنطِقُ عَنُ الهَوى . إن هُوَ إلاّ وَحىٌ يوحى»(2): «و از سر هوس سخن نمى گويد . اين سخن به جز وحيى كه وحى مى شود نيست» .

و علاوه بر آن اطاعت از پيامبر صلى الله عليه و آله واجب است: «وَ أطيعوا اللّه َ وَ الرَسولَ لَعَلَّكُم تُرحَمونَ»(3): «خدا و رسول را فرمان بريد باشد كه مشمول رحمت قرار گيريد» .

يكى از مهم ترين سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله خطبه ايشان در حجة الوداع و در غدير خم در مورد جانشينى على عليه السلام است، كه عين سنت آن حضرت بوده و به دستور صريح قرآن تبعيت و اطاعت از آن واجب است. اما گردانندگان سقيفه با وانهادن اين سخن و تقرير مهم پيامبر صلى الله عليه و آله، هم نور دين را خاموش و هم سنت ايشان را نابود كردند. زيرا آنان نه تنها به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره عمل ننموده، بلكه پس از حاكميت يافتن نقل حديث را هم ممنوع ساختند.(4) حديث كه سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و مفسر قرآن بود و نيز بسيارى از احكام و دستورات دينى به وسيله آن به مردم مى رسيد.

علت سيزدهم: بازگشت به سنت ها و جهالت هاى گذشته

يكى از امورى كه همواره در امت هاى گذشته رخ مى داد و اهداف بعثت پيامبران عليهم السلام را در آن امت ها مختل و معطل مى كرد، بازگشت مردم به سنت ها و روش هاى خود پس از رفتن پيامبرانشان بود. قرآن كريم در مورد امت موسى عليه السلام كه در زمان غيبت چهل روزه ايشان به گوساله پرستى رو آوردند، مى فرمايد:

ص: 312

و برترى خود سخن مى گفت، و در آخر هم بحث خويشاوندى با پيامبر صلى الله عليه و آله و زيادى سن و سال، اوضاع را به نفع مهاجران تغيير داد.

از اين سخن عمر در آن روز پيداست كه گفت: هيهات، دو شمشير در نيامى نگنجند. به خدا سوگند اعراب هرگز راضى نمى شوند كه شما (انصار) رابه اميرى برگزينند، حال آنكه پيامبرشان از غير شماست. چه كسى مى خواهد در مورد حكومت با ما ستيزه كند، در حالى كه ما اولياء و افراد عشيره او هستيم.(1) ديده مى شود كه معيارهاى دوران جاهليت - كه سن و سال و اشرافيت قبيله و خويشاوندى بود - در انتخاب سرپرست و حاكم دوباره سر بر آورده وهمان ها ملاك عمل قرار گرفت.

حضرت زهرا عليهاالسلام ابتدا به هدف غدير - كه امامت اميرمؤمنان عليه السلام است - اشاره مى كنند، و سپس شجاعت و علم و ايمان و تقوى و مجاهدت ايشان را در راه خدا يادآورى مى كنند، و علل رويگردانى مردم از هدف غدير و فراموشى آن را بر مى شمرند؛ از جمله:

رويگردانى از كتاب خدا، بازگشت به سنت ها و جهالت هاى گذشته، سر بر آوردن فرومايگان و گمنامان و سخن گفتنشان، نفاق در جامعه، گمان فتنه، سكوت در برابر ناحق و حق غصب شده، پوشاندن حق و كتمان آن، پنهان كردن حق و كفر بعد از ايمان، توطئه هاى پنهان و آشكار عليه خاندان رسول خدا عليهم السلام پيش و پس از شهادت آن حضرت، پاسخ به نداى تفرقه افكنى اش شيطان، تن آسايى و راحت طلبى، دروغ بستن به پيامبر صلى الله عليه و آله، حركت توده ها به سمت باطل و چشم پوشى بر آن و خاموشى نور دين و نابودى سنت پيامبر صلى الله عليه و آله است.

يكى از مواردى كه غدير در عرصه اعتقادى مردم مطرح شد در صلح امام حسن عليه السلام بود. پس از شهادت اميرالمؤمنين عليه السلام و صلح امام حسن عليه السلام، معاويه وارد كوفه شد و قرار شد در مسجد كوفه آن حضرت و معاويه منبر بروند و مسئله صلح را براى مردم بيان كنند.

روزگارى است كه سقيفه در جسارت به صاحب غدير تا حد لعن پيش رفته، و معاويه غاصب چهارم سقيفه اين جرئت را پيدا كرده كه امام دوم غدير را در مجلسى براى جسارت توسط دشمنان سرسخت آن فراخواند ! ! در چنين موقعيتى جا داشت حمله اى شكننده بر عليه آنان صورت پذيرد.

حليم آل طه امام مجتبى عليه السلام مجبور به حضور در مجلسى شد كه به آن حضرت و پدر بزرگوارش ناسزا گفتند. اينان جز معاويه و عمروعاص و گروهى از سابقه داران سقيفه كسان ديگرى نبودند.

آن قدر بى مقدار و بى ادب بودند كه لياقت پاسخ نداشتند، ولى آن شرايط حساس بستر مناسبى براى تبليغ غدير و ياد دو شهيدِ غدير بود؛ چرا كه تا امروز گفتگوهاى آن مجلس ضبط شده و ميليون ها نفر آن را شنيده اند. ماجرا چنين بود كه معاويه و دار و دسته اش امام حسن عليه السلام را فرا خواندند و آنچه توانستند به آن حضرت و پدر بزرگوارش ناسزا گفتند.

امام حسن عليه السلام پس از جسارت هاى آنان سخن آغاز كرد و ابتدا غدير را مطرح كرد و در مقابله با آنان مطالب بسيارى درباره حق اميرالمؤمنين عليه السلام بيان كرد. از جمله غدير را مطرح نموده فرمود:

پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه بر فراز منبر بود على عليه السلام را فرا خواند. سپس او را با دستانش گرفت و فرمود: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ: خدايا هر كس با على دشمنى كند براى او در زمين نشيمنگاهى و در آسمان راه صعودى قرار مده، و او را در پايين ترين درجه آتش قرار ده. اين امت پدرم را رها كردند و با غير او بيعت كردند در حالى كه

ص: 316

در چنين شرايط فوق العاده اى، امام مجتبى عليه السلام غلبه ظاهرى سقيفه را با حقيقت هميشه غالب غدير مقابله كرد و سربلندى ابدى غديريان را از گذشته تاريخ تا آينده هاى آن اعلام كرد و فرمود:

بنى اسرائيل هارون را رها كردند و تابع سامرى شدند در حالى كه مى دانستند او خليفه موسى است. اين امت نيز پدرم را رها كردند و با غير او بيعت كردند در حالى كه خودشان ديدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله پدرم را در روز غدير خم منصوب فرمود و به آنان دستور داد كه حاضرانشان به غايبان خبر دهند.

اين اقرار در حكم تبليغ 200 نفر از حاضرين غدير در مجلسى بود كه در ايام حج و با حضور 500 نفر ديگر از بزرگان تشكيل شده بود، و اين به معناى اشتهار غدير در اوج خفقان اموى بود.(1)

يكى از موارد نفاق او در تفسير آيات قرآن بود كه در اين جهت نيز شهرتى به دست آورده بود. او آيات مربوط به اهل بيت عليهم السلام را بيان نمى كرد و درباره آنها به ابهام مى گذراند، و اين كار او ضربه سنگينى به رواج فرهنگ اهل بيت عليهم السلام در ميان مردم مى زد.

امام باقر عليه السلام در چنين موقعيتى دستورالعمل كامل آيه تبليغ را شرح داد و نزول آن را براى تعيين «صاحب اختيار مردم» اعلام فرمود. اين مسئله هنگامى مطرح شد كه امام باقر عليه السلام براى مردم صحبت مى كرد و مردى از اهل بصره به نام عثمان اعشى بپاخاست و عرض كرد: يابن رسول اللّه، حسن بصرى آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... »(1) را مى خواند و مى گويد: «درباره مردى نازل شده است» و نام او را نمى گويد !

در چنين شرايط حساسى كه حسن بصرى خود را در اجتماع به عنوان يك مرجع علمى معرفى كرده بود، در مجلس امام باقر عليه السلام آيات غدير مطرح شد و سكوتى كه حسن بصرى درباره آنها به خرج مى دهد. امام باقر عليه السلام با شنيدن اين خبر حضرت موقعيت را مغتنم شمرده و از همين فرصت تبليغ غدير را نشانه رفت.

حضرت فرمود: او را چه شده است خدا نمازش را قبول نكند. اگر مى خواست خبر مى داد درباره چه كسى نازل شده است. جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و عرض كرد: خداوند به شما امر مى كند امتت را راهنمايى كنى كه وليّشان كيست و اين آيه را نازل كرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله هم بپاخاست و دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.(2)

ص: 323

اگر پيامبر صلى الله عليه و آله سكوت مى كرد و اهل آيه «اولى الامر» را معرفى نمى كرد آل عباس و آل عقيل و ديگران آن را ادعا مى كردند ! ! ... وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت على عليه السلام صاحب اختيار مردم بود ... ، چون پيامبر صلى الله عليه و آله ولايت او را به مردم ابلاغ فرموده و او را منصوب كرده بود.(1)

امام باقر عليه السلام با تعجب از انكار عمومى نسبت به حقيقت ولايت در غدير مى فرمايد:

اين امت انكار كردند پيمانى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله از ايشان براى على بن ابى طالب عليه السلام گرفت در روزى كه او را براى مردم منصوب فرمود و آنان را در زمان حياتش به ولايت و اطاعت او فراخواند و خود آنان را بر اين مطلب شاهد گرفت.(1)

قَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله وَ قَدْ اكْمَلَ الدّينَ وَ بَيَّنَ لَكُمْ سَبيلَ الْمَخْرَجِ، فَلَمْ يَتْرُكْ لِجاهِلٍ حُجَّةً. فَمَنْ جَهِلَ اوْ تَجاهَلَ اوْ انْكَرَ اوْ نَسِىَ اوْ تَناسى فَعَلَى اللّه حِسابُهُ:

پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت در حالى كه دين را كامل كرده بود و راه نجات را براى شما روشن فرموده بود، و براى هيچ جاهلى حجتى باقى نگذاشته بود. بنا بر اين، هر كس ناآگاه باشد يا خود را به ناآگاهى بزند يا انكار نمايد يا فراموش كند يا خود را به فراموشى بزند، حسابش با خدا خواهد بود.(1)

شهادت اميرالمؤمنين عليه السلام، ديرى نپاييد كه اين كينه توزى جامه عمل پوشيد، آن هم به دستور مستقيم معاويه !

ابن شهرآشوب در كتاب «مثالب» مى گويد: صاحب اغانى ذكر كرده كه معاويه ساربانى را با دويست نفر از خوارج فرستاد، تا آثار غدير خم را با خاك يكسان كنند ! !(1)

بعد از تخريب معاويه، بازسازى غدير به دست شيعيان دلسوخته «مَن كُنتُ مَولاه» انجام گرفت، به گونه اى كه نَوَد سال پس از واقعه غدير در زمان امام باقر عليه السلام مسجد غدير را مى بينيم در حالى كه جايگاه خود را بر سر راه حُجّاج باز يافته است.

امام باقر عليه السلام در بيان ماجراى مفصل غدير مسجد، آن را به عنوان يك مسجد موجود در زمان خود ياد مى كند و مى فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله از سمت راست جاده به سمت مسجد غدير آمد، و اين را جبرئيل به آن حضرت امر كرده بود.(2)

اين تعبير حكايت از احيا و بازسازى مسجد غدير بعد از معاويه و در اواخر زمان بنى اميه دارد.

اين همان چيزى بود كه غدير دچارش شد و از 120 هزار شاهد تنها سه نفر اعلان آمادگى كردند و بقيه نيامدند، حتى زمانى كه صاحب غدير بر در خانه هايشان رفت و از آنان كمك خواست.

در دوران زندگى امام صادق عليه السلام، در اثر جوّ مناسبى كه براى نشر معارف اهل بيت عليهم السلام پيش آمد، بيش از همه دوران ها حديث غدير مطرح شده است. نمونه هايى از اتمام حجت امام صادق عليه السلام با غدير و يادآورى مظلوميت غدير و صاحب آن بر همگان از اين قرار است:

سپس حضرت امام صادق عليه السلام درباره آيه «يَعرِفونَ نِعمَةَ اللّه ِ ثُمَّ يُنكِرونَها»(1): «نعمت خدا را مى شناسند و سپس آن را انكار مى كنند» ، فرمود: در روز غدير آن را مى شناسند و در روز سقيفه انكار مى كنند.(2)

امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد: هر كس دينش را از كتاب خداوند بياموزد كوه ها از جا كنده مى شوند قبل از اينكه او تكانى بخورد. آنگاه حضرت نمونه هايى را ذكر كرد تا آنكه درباره مسئله غدير چنين فرمود:

از جمله قول خداوند عزوجل است كه مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . و از همين جاست قول پيامبر صلى الله عليه و آله كه به على عليه السلام فرمود: اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ ... .(1)

چيزى نيست كه فرزندان آدم بدان نياز داشته باشند مگر آنكه درباره آن دستورى از خدا و رسول صادر شده است، و اگر چنين نبود خداوند اتمام حجت نمى كرد. راوى پرسيد: خداوند به چه چيزى اتمام حجت فرموده ؟ امام صادق عليه السلام فرمود: كلام خدا «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » . اگر سنت ها و فرائض و آنچه مردم بدان نياز دارند را كامل نكرده، پس با چه چيزى اتمام حجت فرموده است ؟(1)

شكى نيست كه امام صادق عليه السلام منظورى از بيان همه احكام الهى دارد، و گرنه در ظاهر همه مى دانيم كه بسيارى از مسائل دين در فرصت كوتاه عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ناگفته ماند. البته همه احكام و معارف الهى در قرآن نهفته است، ولى تا استخراج كننده مطمئن آن نباشد گويا به مردم نرسيده است.

آرى با نصب امامانى كه اين معارف را با سينه اى متصل به اقيانوس بيكران علم الهى بيان مى كنند گويا در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله همه معارف و احكام به مردم ابلاغ شده است.

اين رمز الهى بودن دين شيعه است كه آنچه را از پيامبر صلى الله عليه و آله حديث نداشته باشند به درگاه دوازده امام معصوم عليهم السلام پناه مى برند و پاسخى مطمئن دريافت مى كنند، ولى غير شيعه دست به دامان قياس و استحسان مى شوند، چرا كه با نپذيرفتن امامان راه ديگرى ندارند و درى به سوى فرامين الهى نمى يابند.

زمينه بسيار حساسى براى تبليغ غدير است، و جا دارد عصاره و چكيده غدير بر زبان آورده شود. حضرت در پاسخ تمام عرض و طول حكومت هارون را گوشه اى از حكومت الهى خود اعلام كرد.

از سوى ديگر هر كس هر ادعايى درباره غدير و ولايت دارد، بر هيچ محورى جز پيامبر صلى الله عليه و آله نمى تواند پايبند باشد. امامان ما هم بر اين پايه اصلى امامت - حتى در مقابل دشمنان سرسخت غدير - تأكيد فرموده اند.

از جمله ايامى است كه امام موسى كاظم عليه السلام در زندان بود، و هارون حضرت را احضار نمود و درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام بر مردم از آن آن حضرت سؤال كرد. حضرت فراتر از خيالِ هارون به او پاسخ داد و دليل آن را كلام پيامبر صلى الله عليه و آله ذكر كرده فرمود:

ما مى گوييم ولايت همه خلايق با ماست، كه ولايت دين است و اين جاهلان آن را پادشاهى مى پندارند ... ، و ما اين ادعا را از كلام پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم مى نماييم كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ.(1)

براى غدير سينه هاى امين و حافظه هاى قوى افراد بود كه به مثابه كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست اين راه صد ساله را بپيمايد و اين وديعه آل محمد عليهم السلام را در خود حفظ كند.

در اولين مراحل از مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن و پس از زمان ننگين منع از نقل و تدوين حديث، امامان عليهم السلام نيز از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير استفاده برده، و آن را براى مردم بيان مى كردند. تا آنجا كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود و امام رضا عليه السلام مناظراتى در اين باره داشت و حقايق مهمى از آن را بيان فرمود.

در مورد احتجاجات و تبليغ غدير توسط امام رضا عليه السلام يك كتاب مستقل تأليف شده است:

«غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه السلام» ، احمد آقايى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش هاى اسلامى، مشهد، دهم، 1387 ش، نيم جيبى، 68 ص. در اين كتاب ترجمه حديث مشهور امام رضا عليه السلام در مورد غدير آمده است.

و اما از امام رضا عليه السلام چند مورد تبليغ غدير به ما رسيده، كه ذيلاً بيان مى شود. از بين اين موارد، دو مورد بسيار حساس و حاوى نكات بسيار است. در واقع دو اقدامِ جديد درباره تبليغ غدير توسط امام هشتم عليه السلام - در شرايط خاصى كه قرار داشت - ثبت شده، كه در خور توجه همه مبلغان غدير است. اين دو مورد عبارت اند از: يكى خطبه امام رضا عليه السلام در روز غدير و در ضيافت افطار، و ديگرى حديث امامت امام رضا عليه السلام.

نمونه هايى از اتمام حجت امام رضا عليه السلام با غدير و تبليغ غدير توسط امام رضا عليه السلام از اين قرار است:

در همان شرايطِ كنترل شديد از سوى مأمون، حضرت جشن نامحسوس غدير را گرفت ! ! يعنى روزه داران غدير را به بهانه افطار دعوت فرمود و هدايايى را بسته بندى كرد و بر در خانه هاى شيعيان فرستاد. سپس ارزش آنان كه غدير را رها نكردند با اين تشبيه تعيين فرمود كه مسئله غدير و پذيرفتن ولايت مثل مسئله سجود ملائكه بر آدم است.(1)

همچنين در زمان سراسر اختناق هارون و مأمون، در يك محدوده كوچك از دوستان غدير كه براى شكرگزارىِ روز غدير روزه گرفته بودند و به بهانه افطار به خانه امام رضا عليه السلام آمده بودند، تبليغ جمعى غدير صورت گرفت.

ماجرا از آنجا آغاز شد كه در روز عيد غديرى امام رضا عليه السلام عده اى از خواص اصحاب را - كه آن روز را روزه گرفته بودند - براى افطار دعوت كرد و هدايايى به عنوان عيدى به خانه هايشان فرستاد. ثامن الائمه عليهم السلام در آن مجلسِ شامگاه عيد غدير درباره اين روز عظيم فرمود:

روز غدير در آسمان مشهورتر از زمين است ... ، و آن روزى است كه خداوند دين را كامل كرد ... . در روز غدير خداوند ولايت را بر اهل آسمان هاى هفتگانه و زمين ها عرضه كرد. مَثَل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير مَثَل ملائكه در سجودشان براى آدم است، و مَثَل آنان كه ولايت آن حضرت در روز غدير را نپذيرفتند مَثَل ابليس است.

دلدارىِ جمع شيعيان به جشن عظيم غدير در آسمان ها و همگامى آنان با جمع بزرگ آسمانيان، در روزهايى كه مردم قدر غدير را نمى دانستند، از زيباترين جلوه هاى تبليغ عمومى آن است. به خصوص آنگاه كه منكران غدير به ابليس تشبيه شوند !

و اما تفصيل ماجرا:

ص: 340

سه خطبه تاريخى براى روز غدير خم در تاريخ ثبت شده، كه هر يك داراى فرازهاى مهمى است و همه آنها در عصر ظهور تجلى خواهد نمود.

خطبه رسول اكرم صلى الله عليه و آله در سرزمين غدير خم خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در يكى از سال هاى خلافت ظاهرى آن حضرت، كه روز غدير با روز جمعه مصادف شده بود.

خطبه حضرت امام رضا عليه السلام به نقل سيد بن طاووس.

حضرت امام رضا عليه السلام در خطبه بسيار پربار خود در غدير، نكات برجسته اى از ويژگى هاى غدير خم را براى ما بيان فرموده اند. امام هشتم عليه السلام در خطبه غديريه اش 40 ويژگى براى روز غدير بيان فرموده، كه در عصر ظهور تحقق مى يابد.

اين خطبه، به جهت اهميت آن جداگانه آورده شده است. در مورد اين خطبه به چند نكته اشاره مى شود:

يك. متن خطبه غديريه امام رضا عليه السلام

امام على بن موسى الرضا عليه السلام حديثى خطبه گونه پيرامون عيد غدير ايراد فرموده اند، كه در اينجا متن آن همراه با ترجمه آورده مى شود:

رَواهُ عَنِ الرِضا عليه السلام، قالَ: إذا كانَ يَومُ القيامَةِ زُفَّت أربَعَةُ أيّامٍ إلَى اللّه ِ كَما تُزَفُّ العَروسُ إلى خِدرِها. قيلَ: ما هذِهِ الأيّامُ ؟ قالَ: يَومُ الأضحى وَ يَومُ الفِطرِ وَ يَومُ الجُمعَةِ وَ يَومُ الغَديرِ. وَ إنَّ يَومَ الغَديرِ بَينَ الأضحى وَ الفِطرِ وَ الجُمعَةِ كَالقَمَرِ بَينَ الكَواكِبِ.

وَ هُوَ اليَومُ الَذى نَجا فيهِ إبراهيمُ الخَليلُ مِنَ النارِ، فَصامَهُ شُكرا للّه ِ. وَ هُوَ اليَومُ الَذى أكمَلَ اللّه ُ بِهِ الدينَ فى إقامَةِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله عَليّا أميرَالمُؤمِنينَ عليه السلام عَلَما، وَ أبانَ فَضيلَتَهُ وَ وِصايَتَهُ، فَصامَ ذلِكَ اليَومَ. وَ إنَّهُ لَيَومُ الكَمالِ، وَ يَومُ مَرغَمَةِ الشَيطانِ، وَ يَومُ تَقَبُّلِ أعمالِ الشيعَةِ وَ مُحبّى آلِ مُحَمَّدٍ، وَ هُوَ اليَومُ الَذى يَعمَدُ اللّه ُ فيهِ إلى ما عَمِلَهُ المُخالِفونَ فَيَجعَلَهُ هَباءا مَنثورا.

ص: 341

وَ هُوَ اليَومُ الَذى يَأمُرُ جَبرَئيلُ أن يُنصَبَ كُرسِىُّ كِرامَةِ اللّه ِ بِإزاءِ بَيتِ المَعمورِ وَ يَصعَدَهُ جَبرئيلُ، وَ تَجتَمِعَ إلَيهِ المَلائِكَةُ مِن جَميعِ السَماواتِ، وَ يَثنونَ عَلى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ يَستَغفِرونَ لِشيعَةِ أميرِالمُؤمِنينَ وَ الأئِمَّةِ عليهم السلام وَ مُحِبّيهِم مِن وُلدِ آدَمَ عليه السلام.

وَ هُوَ اليَومُ الَذى يَأمُرُ اللّه ُ فيهِ الكِرامَ الكاتِبينَ أن يَرفَعوا القَلَمَ عَن مُحِبّى أهلِ البَيتِ وَ شيعَتِهِم ثَلاثَةَ أيّامٍ مِن يَومِ الغَديرِ، وَ لا يَكتُبونَ عَلَيهِم شَيئا مِن خَطاياهُم كِرامَةً لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ عَلىٍّ وَ الأئُمَّةَ عليهم السلام. وَ هُوَ اليَومُ الَذى جَعَلَهُ اللّه ُ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ آلِهِ عليهم السلام وَ ذَوى رَحِمِهِ. وَ هُوَ اليَومُ الَذى يَزيدُ اللّه ُ فى حالِ مَن عَبَدَ فيهِ وَ وَسَّعَ علَى عِيالِهِ وَ نَفسِهِ وَ إخوانِهِ وَ يُعتِقُهُ اللّه ُ مِنَ النارِ. وَ هُوَ اليَومُ الَذى يَجعَلُ اللّه ُ فيهِ سَعىَ الشيعَةِ مَشكورا وَ ذَنبِهِم مَغفورا وَ عَمَلِهِم مَقبولاً.

وَ هُوَ يَومُ تَنفيسِ الكُرِبِ، وَ يَومُ تَحطيطِ الوِزرِ، وَ يَومُ الحَباءِ وَ العَطيَّةِ، وَ يَومُ نَشرِ العِلمِ، وَ يَومُ البِشارَةِ، وَ العيدِ الأكبَرِ، وَ يَومٌ يُستَجابُ فيهِ الدُعاءُ، وَ يَومُ المَوقِفِ العَظيمِ، وَ يَومُ لَبسِ الثيابِ وَ نَزعِ السَوادِ، وَ يَومُ الشَرطِ المَشروطِ، وَ يَومُ نَفىِ الهُمومِ، وَ يَومُ الصَفحِ عَن مُذنِبى شيعَةِ أميرِالمُؤمِنينَ.

وَ هُوَ يَومُ السِبقَةِ، وَ يَومُ إكثارِ الصَلاةِ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ يَومُ الرِضا، وَ يَومُ عيدِ أهلِ بَيتِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام، وَ يَومُ قَبولِ الأعمالِ، وَ يَومُ طَلَبِ الزيادَةِ، وَ يَومُ إستراحَةِ المُؤمِنينَ، وَ يَومُ المُتاجَرَةِ، وَ يَومُ التَوَدُّدِ، وَ يَومُ الوُصولِ إلى رَحمَةِ اللّه ِ، وَ يَومُ التَزكيَةِ، وَ يَومُ تَركِ الكَبائِرِ وَ الذُنوبِ، وَ يَومُ العِبادَةِ، وَ يَومُ تَفطيرِ الصائِمينَ؛ فَمَن فَطَّرَ فيهِ صائِما مُؤمِنا كانَ كَمَن أطعَمَ فِئاما وَ فِئاما - إلى أن عَدَّ عَشَرا - . ثُمَّ قالَ: أوَ تَدرى مَا الفِئامُ ؟ قالَ: لا. قالَ: مِائَةُ ألفٍ.

وَ هُوَ يَومُ التَهنِئَةِ - يَعنى بَعضُكُم بَعضا - ؛ فَإذا لَقَى المُؤمِنُ أخاهُ يَقولُ: ألحَمدُ للّه ِ الَذى جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّكينَ بِوِلايَةِ أميرِالمُؤمِنينَ وَ الأئِمَّةِ عَلَيهِمُ السَلامُ، وَ هُوَ يَومُ

ص: 342

التَبَسُّمِ فى وُجوهِ الناسِ مِن أهلِ الإيمانِ؛ فَمَن تَبَسَّمَ فى وَجهِ أخيهِ يَومَ الغَديرِ، نَظَرَ اللّه ُ إلَيهِ يَومَ القيامَةِ بِالرَحمَةِ، وَ قَضى لَهُ ألفَ حاجَةٍ، وَ بَنى لَهُ قَصرا فِى الجَنَّةِ مِن دُرَّةٍ بَيضاءٍ، وَ نَضَّرَ وَجهَهُ.

وَ هُوَ يَومُ الزينَةِ؛ فَمَن تَزَيَّنَ لِيَومِ الغَديرِ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ كُلَّ خَطيئَةٍ عَمِلَها؛ صَغيرَةً أو كَبيرةً، وَ بَعَثَ اللّه ُ إلَيهِ مَلائِكَةَ يَكتُبونَ لَهُ الحَسَناتَ وَ يَرفَعونَ لَهُ الدَرَجاتَ إلى قابِلٍ مِثلَ ذلِكَ اليَومِ. فَإن ماتَ ماتَ شَهيدا، وَ إن عاشَ عاشَ سَعيدا. وَ مَن أطعَمَ مُؤمِنا، كانَ كَمَن أطعَمَ جَميعَ الأنبياءِ عليهم السلام وَ الصِدّيقينَ. وَ مَن زارَ فيهِ مُؤمِنا، أدخَلَ اللّه ُ قَبرَهُ سَبعينَ نورا، وَ وَسَّعَ فى قَبرِهِ، وَ يَزورُ قَبرَهُ كُلَّ يَومٍ سَبعونَ ألفَ مَلَكٌ وَ يُبَشِّرونَ بِالجَنَّةِ.

وَ فى يَومِ الغَديرِ عَرَضَ اللّه ُ لِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام أهلَ السَماواتِ السَبعِ. فَسَبَقَ إلَيها أهلُ السَماءِ السابِعَةِ، فَزَيَّنَ بِها العَرشُ. ثُمَّ سَبَقَ إلَيها أهلُ السَماءِ الرابِعَةِ، فَزَيَّنَها بِالبَيتِ المَعمورِ. ثُمَّ سَبَقَ إلَيها أهلُ السَماءِ الدُنيا، فَزَيَّنها بِالكَواكِبِ. ثُمَّ عَرَضَها عَلَى الأرَضينَ فَسَبَقَت مَكَّةُ فَزَيَّنَها بِالكَعبَةِ. ثُمَّ سَبَقَت إلَيها المَدينَةُ، فَزَيَّنَها بِالمُصطَفى مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله. ثُمَّ سَبَقَت إلَيهَا الكوفَةُ فَزَيَّنَها بِأميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام.

وَ عَرَضَها عَلَى الجِبالِ. فَأوَّلُ جَبَلٍ أقَرَّ بِذلِكَ ثَلاثَةُ جِبالٍ: جَبلُ العَقيقِ وَ جَبَلُ الفيروزَجِ وَ جَبَلُ الياقوتِ، فَصارَت هذِهِ الجِبالُ جِبالُهُنَّ وَ أفضَلُ الجَواهِرِ. ثُمَّ سَبَقَت إلَيها جِبالٌ أُخَرٌ، فَصارَت مَعادِنُ الذَهَبِ وَ الفِضَّةِ. وَ ما لَم يُقِرَّ بِذلِكَ وَ لَم يَقبَل صارَت لا تَنبِتُ شَيئا.

وَ عَرَضَت فى ذلِكَ اليَومِ عَلَى المياهِ، فَما قَبِلَ مِنها صارَ مِلحا أُجاجا. وَ عَرَضَها فى ذلِكَ اليَومِ عَلَى النَباتِ، فَما قَبِلَهُ صارَ حُلوا طَيِّبا، وَ ما لَم يَقبَل صارَ مُرّا. ثُمَّ عَرَضها فى ذلِكَ اليَومِ عَلَى الطَيرِ، فَما قَبِلَها صارَ فَصيحا مُصَوِّتا، وَ ما أنكَرَها صارَ أخرَسَ مِثلَ اللَكَنِ.

ص: 343

وَ مَثَلُ المُؤمِنينَ فى قَبولِهِم وِلاءَ أميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام فى يَومِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ المَلائِكَةِ فى سُجودِهِم لآدَمَ، وَ مَثَلُ مَن أبى وِلايَةَ أميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام فى يَومِ الغَديرِ مَثَلُ إبليسَ. وَ فى هذَا اليَومُ أُنزِلَت هذِهِ الآيَةُ: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» .(1) وَ ما بَعَثَ اللّه ُ نَبيّا إلاّ وَ كانَ يَومُ بَعثِهِ مِثلَ يَومِ الغَديرِ عِندَهِ وَ عَرَفَ حُرمَتَهُ؛ إذ نَصَبَ لأُمَّتِهِ وَصيّا وَ خَليفَةً مِن بَعدِهِ فى ذلِكَ اليَومِ.(2)

دو. ترجمه خطبه غديرِ امام رضا عليه السلام

سيد بن طاووس در كتاب شريف «اقبال الاعمال» از حضرت امام رضا عليه السلام روايت كرده كه حضرت فرمود: هنگامى كه قيامت فرا مى رسد، چهار روز با فخر و مباهات بر خداوند وارد مى شوند، همانند ورود عروس در شب زفاف بر شوهر.

از حضرت سؤال شد: آن چهار روز كدامند ؟

حضرت فرمود: روز قربان، روز فطر، روز جمعه و روز غدير، و همانا روز غدير در بين آنها مانند ماه است در بين ستارگان. و آن روزى است كه حضرت ابراهيم خليل عليه السلام از آتش نجات يافت و به شكرانه اش آن روز را روزه گرفت. و آن روزى است كه خداوند در آن روز دين را كامل كرد، و اين كامل كردن به سبب نصب كردن اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان شاخص توسط پيامبر صلى الله عليه و آله است، و فضيلت و جلوهاى نور آن حضرت را آشكار نمود، و آن روز را روزه گرفت.

و آن روز، روز كمال است، و روز به خاك ماليدن بينى شيطان، و قبولى اعمال شيعيان و دوستان آل محمد عليهم السلام است، و روزى است كه خداوند به اعمال مخالفين نظر مى كند و آن را نابود مى گرداند (و اين قول خداوند متعال است: «فَجَعلناهُ هَباءا مَنثورا» (3) ) .

ص: 344

هر جا كه باشى در روز غدير خود را كنار قبر اميرالمؤمنين عليه السلام برسان، كه خداوند در اين روز گناهان شصت ساله را از مؤمنان مى آمرزد، و دو برابر ماه رمضان و شب قدر و شب فطر از آتش جهنم آزاد مى كند.(1)

هر كس در اين روز مؤمنين را زيارت كند و به ديدار آنان رود خدا بر قبر او هفتاد نور وارد مى كند و قبر او را وسيع مى نمايد، و هر روز هفتاد هزار ملائكه در قبرش او را زيارت مى كنند و او را به بهشت بشارت مى دهند.(1)

امام رضا عليه السلام در روز غديرى روزه گرفت و براى افطار عده اى را دعوت كرد، و براى آنان سخنان مفصلى درباره غدير فرمود، و به منازل آنان هدايايى فرستاد.(1)

1. عرضه ولايت بر اهل آسمان ها، و سبقت اهل آسمان هفتم در قبول آن، و تزيين آن به عرش الهى.

2. قبول اهل آسمان چهارم ولايت را پس از اهل آسمان هفتم، و تزيين آن به بيت المعمور.

3. قبول اهل آسمان دنيا ولايت را پس از اهل آسمان چهارم، و تزيين آن به ستارگان.

4. عرضه ولايت بر بقعه هاى متعدد زمين، و سبقت مكه در قبول آن و زينت آن به كعبه.

5 . قبول مدينه ولايت را بعد از مكه، و زينت آن به پيامبر صلى الله عليه و آله.

6 . قبول كوفه ولايت را بعد از مدينه، و زينت آن به اميرالمؤمنين عليه السلام.

7. عرضه ولايت بر كوه ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقيق، فيروزه، ياقوت؛ و به همين جهت بر ساير جواهرات فضيلت دارند.

8 . قبول معادن طلا و نقره ولايت را بعد از عقيق و فيروزه و ياقوت.

9. هر كدام از كوه ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى رويد.

10. عرضه ولايت بر آب ها، آنكه قبول كرد گوارا و آنكه قبول نكرد تلخ و شور شد.

11. عرضه ولايت بر نباتات، هر كدام قبول كرد شيرين و خوش طعم، و هر كدام قبول نكرد تلخ شد.

12. عرضه ولايت بر پرندگان، هر كدام قبول كرد با صداى زيبا و فصيح مى خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن است و صداى خوبى ندارد.

ص: 356

در روزهاى اول ورود على بن موسى الرضا عليه السلام به شهر مرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع شهر جمع شده بودند، و به خيال خود درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه درباره آن مطرح است سخن مى گفتند ! حضرت با شنيدن اين خبر تبسمى كرد و فرمود:

خداوند تبارك و تعالى پيامبرش را از اين جهان نبُرد مگر بعد از آنكه دين را برايش كامل فرمود. از يك سو قرآن را بر او نازل كرد ... ، و از سوى ديگر در حجة الوداع كه آخر عمر او بود اين آيه را فرستاد كه «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دينا» .(1)

مسئله امامت كمال دين است. پيامبر صلى الله عليه و آله از اين جهان نرفت مگر آنكه براى امتش معارف دينشان را روشن ساخت و راهشان را مشخص فرمود و آنان را به قول حق سپرد و على عليه السلام را عَلَم و امام براى آنان منصوب فرمود، و هر چه امت بدان نياز دارشتند بيان فرمود. هر كس گمان كند خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را رد نموده و به آن كافر است ... .(2)

امام هادى عليه السلام نيز در اين باره فرمود: روزِ غدير روز عيد است، و افضل اعياد نزد اهل بيت و محبّان ايشان به شمار مى آيد.(1)

ثامن الائمه على بن موسى الرضا عليه السلام گذشته از آن اعلام رسمى، شخصا جشن غدير را در جمع دوستان اهل بيت عليهم السلام برپا ساخت. اين رسميت هم با دعوت و پذيرائى دوستان تحقق يافت، و هم با فرستادن هدايا به منازل آنان در محيط خانواده ها رسميت غدير احيا شد.

مَثَل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم عليه السلام است، و مَثَل كسانى كه در روز غدير از قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام سر باز زدند مثل ابليس است؛ و در اين روز اين آيه نازل شده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(1)

دوم. حديث امامت

در فاصله تبعيد امام رضا عليه السلام به خراسان زمينه هاى بسيار مناسبى براى تبيين معناى غدير پيش آمد كه از نمونه هاى بارز آن در روزهاى اول ورود حضرت بود.

عبدالعزيز مى گويد: در روزهاى اول ورود حضرت به شهر مرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع شهر جمع شده بودند و درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه درباره آن مطرح است سخن مى گفتند. من خدمت آقايم امام رضا عليه السلام رفتم و اين بحث هاى مسجد را به حضرت گزارش دادم. حضرت تبسمى كرد و فرمود: اين مردم نمى دانند و در آرائى كه مى گويند مورد مكر و حيله قرار گرفته اند. سپس فرمود:

انَّ اللّه لَمْ يَقْبِضْ نَبِيَّهُ حَتّى اكْمَلَ لَهُ الدّينَ ... . وَ انْزَلَ فى حَجَّةِ الوِداعِ - وَ هِىَ فى آخِرِ عُمْرِهِ - : «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . وَ امْرُ الامامَةِ مِنْ تَمامِ الدّينِ. وَ لَمْ يَمْضِ صلى الله عليه و آله حَتّى بَيَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعالِمَ دينِهِمْ وَ اوْضَحَ لَهُمْ سَبيلَهُمْ وَ تَرَكَهُمْ عَلى قَصْدِ سَبيلِ الْحَقِّ. فَمَنْ زَعَمَ انَّ اللّه لَمْ يَكْمُلْ دينَهُ فَقَدْ رَدَّ كِتابَ اللّه، وَ مَنْ رَدَّ كِتابَ اللّه فَهُوَ كافِرٌ بِهِ:

خداوند پيامبرش را قبض روح نكرد تا آنگاه كه دينش را كامل فرمود ... . و در حجة الوداع - كه در آخر عمر حضرت بود - اين آيه را نازل كرد: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» ؛ مسئله امامت از كمال دين است.

ص: 360

سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما نرساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى ... .

يا اميرالمؤمنين، من شهادت مى دهم كه هر كس غير تو را با تو يكسان بداند و او را به جاى تو قرار دهد از دينِ پايدارى كه خداوند رب العالمين پسنديده و آن را با ولايت تو در روز غدير كامل فرموده، روى گردان است ... .

شهادت مى دهم كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و سخنان باطل را خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد كه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .(1)

اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر به پاخاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى بخدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.

سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟(2) گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ» .

ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... .

ص: 365

خدايا لعنت كن كسانى را كه حق وليت را غصب نمودند و عهد و پيمان او را انكار نمودند بعد از يقين و اقرار به ولايت او در روزى كه دين را برايش كامل نمودى.(1)

براى توضيح بيشتر در مورد زيارت غديريه امام هادى عليه السلام و متن و ترجمه آن، مراجعه شود به: فصل پنجم «مسائل عملى غدير» ، بخش اول «اعمال غدير» ، قسمت اول «زيارت غديريه» .

صحيح ترين خبرى كه اثبات آن از قرآن شناخته شده حديث ثقلين است كه نقل آن از پيامبر صلى الله عليه و آله مورد اتفاق است. آنگاه اين آيه را به صراحت در قرآن مى يابيم كه مى فرمايد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا ... » ، و روايات متفق است كه اين آيه درباره اميرالمؤمنين عليه السلام است كه انگشتر خود را در حال ركوع صدقه داد و خدا از اين عمل او قدردانى نمود و اين آيه را درباره آن حضرت نازل فرمود.

بعد مى بينيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را از اصحابش متمايز كرد و درباره او فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ. از اين ارتباط مى فهميم كه قرآن به درستى اين اخبار و حقانيت اين شواهد گواهى مى دهد. لذا امت بايد بدان اقرار كنند چرا كه اينها با قرآن موافق است و قرآن با آنها موافق است. اينجاست كه پيروى از چنين احاديثى واجب مى شود و جز اهل عناد و فساد نمى توانند از آن سرپيچى كنند.(1)

رَضيتُ لَكُمُ الاِسْلامَ دينا»(1)، و براى اوليائش حقوقى را بر شما واجب كرد و به شما دستور داد تا آن حقوق را نسبت به ايشان ادا كنيد تا آنچه نزد شما از همسران و اموال و خوراك داريد بر شما حلال شود و نمو و بركت و ثروت را به شما نشان دهد، و تا معلوم شود كه چه كسى از خداوند اطاعت مى كند ... .(2)

ص: 369

ص: 370

بريده برخاست وگفت: اى عمر، آيا شما آن دو نفر نيستيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شما گفت: نزد على برويد و به عنوان اميرالمؤمنين بر او سلام كنيد ؟ و شما دو نفر گفتيد:

آيا اين از دستور خدا و دستور پيامبرش است ؟ و آن حضرت فرمود: آرى.

ابوبكر گفت: اى بريده، اين جريان درست است، ولى تو غايب بودى و ما حاضر بوديم، و بعد از هر مسئله اى مسئله ديگرى پيش مى آيد !

عمر گفت: اى بريده، تو را به اين موضوع چه كار است ؟ و چرا در اين مسئله دخالت مى كنى ؟ ! بريده گفت: به خدا قسم در شهرى كه شما در آن حكمران باشيد سكونت نخواهم كرد. عمر دستور داد او را زدند و بيرون كردند !(1)

در خطبه غدير نيز، پس از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله از اصل مسئله امامت فراغت يافت به معرفى دوستان و دشمنان امامت پرداخت. در اين فراز از اواسط خطبه مسئله ورودِ با جلالت آنان به بهشت را با اقتباس از دو آيه قرآن در كلام خود بيان فرمود:

الا انَّ اوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنِينَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْليمِ، يَقُولُونَ «سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ» :

بدانيد اولياء و دوستان امامان كسانى هستند كه با سلامتى و در حال امن وارد بهشت مى شوند و ملائكه با سلام به ملاقات آنان مى آيند و مى گويند: «سلام بر شما پاكيزه شديد پس براى هميشه داخل بهشت شويد» .

از جهت تفسيرى دو نقطه مهم در كلام مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله پيرامون اين دو آيه در خطبه غدير نهفته است: يكى ارتباط تقوى و ولايت، و ديگرى تشريفات خاص براى ورود با جلالت شيعيان به بهشت.

در مورد ارتباط تقوى و ولايت بايد گفت: موضوع اين دو آيه در قرآن «متقين» هستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به اوليا و دوستان دوازده امام عليهم السلام تأويل فرموده است. نكته بسيار مهم ارتباط تقوى و ولايت است كه طبعا نقطه مقابل آن تلازم بى تقوايى با نپذيرفتن ولايت خواهد بود.

نقطه مقابل اين ارتباط، تلازم بين بى تقوايى و ردّ ولايت امامان عليهم السلام است. اگر مخالفين و دشمنان اهل بيت عليهم السلام تقوى داشتند و از خدا مى ترسيدند و اطاعت او را مى نمودند در رأس همه اطاعت ها قبول ولايت ائمه عليهم السلام بود كه با دستور مستقيم و مؤكد خداوند توسط همان پيامبرى نازل شد كه نماز و روزه و حج و حرمت دروغ و غيبت و تهمت و ربا و غير اينها نازل شد. اين سرپيچى از امر الهى به معناى بى تقوايى و نترسيدن از خدا و عذابى است كه براى نافرمانان مقرّر فرموده است.

در اينجا به سخنان چند نفر از معترضين بر ابوبكر در روزهاى غصب خلافت اشاره مى شود، كه وقتى او را در چنين اقدام عظيمى بر ضد ولايت توبيخ مى كردند از واژه «تقوى» استفاده كردند و او را در حضور مردم بى تقوى معرفى نمودند.

ص: 375

توضيح اينكه:

از نمونه هاى بارز اتمام حجت و استدلال و يادآورى هاى غدير، مواردى است كه توسط خود خداوند و معصومين عليهم السلام و اصحابشان صورت گرفته است. تمام راويانى كه در طول هزار و چهارصد سال حديث غدير را روايت كرده اند نيز به گونه اى جهاد خود را در مقابله با اهل سقيفه به نمايش گذاشته اند. يكى از اصحاب معصومين عليهم السلام كه با غدير اتمام حجت نموده ابوالهيثم بن تيهان است:

دوازده نفر با اجازه اميرالمؤمنين عليه السلام قرار گذاشتند در روز جمعه كه ابوبكر منبر مى رود در مقابل منبر اجتماع كنند و آنچه درباره ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مى دانند بگويند تا هم اتمام حجت بر ابوبكر باشد و هم بر مردم.

روز جمعه يك به يك برخاستند و مطالبى گفتند، تا نوبت به ابوالهيثم بن تيهان رسيد. او گفت: من گواهى مى دهم كه پيامبرمان على عليه السلام را در روز غدير منصوب كرد.

عده اى از انصار در اين باره به گفتگو پرداختند كه منظور پيامبر صلى الله عليه و آله از اين اقدام چه بود و در اين باره سخن بسيار گفتند. لذا عده اى را خدمت آن حضرت فرستادند و در اين باره سؤال كردند. فرمود: «به آنان بگوييد: على بعد از من صاحب اختيار مؤمنين است و دلسوزترين مردم براى امت من است» . من به آنچه در خاطرم بود شهادت دادم. هر كس مى خواهد ايمان بياورد و هر كس مى خواهد كافر شود. وعده گاه روز قيامت است.(1)

اين ماجرا احتجاج شاهدان غدير اعتراض ايشان به سقيفه بود. چرا در واقع در غدير خم با حضور هزاران نفر اتفاق افتاد، و پيامبر صلى الله عليه و آله اميرمؤمنان عليه السلام را به امامت و خلافت نصب كرد، به عنوان يك سند و حجت بار ها مورد استناد و احتجاج و استشهاد قرار گرفت، چه از سوى حضرت على عليه السلام چه از سوى ديگران. هر چند برخى با آنكه در صحنه حاضر بودند، از شهادت دادن در هنگام نياز سرباز زدند، اما

ص: 376

كسانى هم متعهدانه ديده ها و شنيده هاى خود را گفتند و از گواهان غدير گشتند. از جمله شهادت دادن دوازده نفر در حساس ترين موقعيت حائز اهميت بود.

پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پيش آمدن ماجراى سقيفه و خلافت ابوبكر، جمعى دوازده نفره از مهاجران و انصار جلوس او را بر تخت خلافت مورد انتقاد قرار دادند. وقتى ابوبكر بر منبر نشست، آنان تصميم گرفتند كه او را از منبر پيامبر پايين بكشند، و البته برخى شان هم با اين كار موافق نبودند.

نزد حضرت على عليه السلام رفتند و نظر آن حضرت را جويا شدند. حضرت فرمود: اين كار شما نوعى جنگ با حكومت است و شما اندك هستيد، و اين جماعت هم فرمان پيامبر صلى الله عليه و آله را زير پا گذاشتند و خونخواه جاهليت اند. اگر چنان كنيد با شمشير شما را از بين مى برند، آنگونه كه مرا مقهور و مغلوب ساختند و به اجبار وادار به بيعتم كردند.

بهتر است شما نزد او برويد و آنچه را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده ايد - به عنوان اتمام حجت - بازگو كنيد.

آن دوازده نفر عبارت بودند از: خالد بن سعيد بن عاص، مقداد، ابىّ بن كعب، عمار بن ياسر، ابوذر غفارى، سلمان فارسى، عبداللّه بن مسعود، بريده اسلمى (از مهاجرين) و خزيمة بن ثابت دوالشهادتين، سهل بن حنيف، ابوايوب انصارى و ابوالهيثم بن تيهان.

روز جمعه بود كه آنان اطراف منبر پيامبر صلى الله عليه و آله نشستند و به ترتيب از جا برخاستند و به ابوبكر نسبت به تصدّى خلافت هشدار دادند، واقعه غدير خم و حديث غدير را يادآور شدند و از كنار گذاشتن على بن ابى طالب عليه السلام از خلافت و مخالفت با دستور پيامبر صلى الله عليه و آله انتقاد كردند، و به اين شكل حكومت و خلافت را بدون مستند شرعى دانستند. جز اين دوازده نفر، ديگرانى هم برخاسته و سخن گفتند.

نتيجه گواهى اين شاهدان غدير شكست ابوبكر بود. از اين رو ابوبكر كه دليل و جوابى نداشت سه روز در خانه نشست. روز سوم عمر، طلحه، زبير، عثمان،

ص: 377

سپس از خدمت حضرت بيرون آمدند. از يكى از آنان پرسيدند: شما كيستيد ؟ گفتند: گروهى از انصار هستيم كه ابوايوب انصارى نيز در ميان ماست.(1)

نقطه مقابل اين ارتباط، تلازم بين بى تقوايى و ردّ ولايت امامان عليهم السلام است. اگر مخالفين و دشمنان اهل بيت عليهم السلام تقوى داشتند و از خدا مى ترسيدند و اطاعت او را مى نمودند در رأس همه اطاعت ها قبول ولايت ائمه عليهم السلام بود كه با دستور مستقيم و مؤكد خداوند توسط همان پيامبرى نازل شد كه نماز و روزه و حج و حرمت دروغ و غيبت و تهمت و ربا و غير اينها نازل شد. اين سرپيچى از امر الهى به معناى بى تقوايى و نترسيدن از خدا و عذابى است كه براى نافرمانان مقرّر فرموده است.

- و حضرت دست مبارك را بر على بن ابى طالب عليه السلام قرار دادند - و سپس براى دو پسرش بعد از او، و سپس براى اوصياء از فرزندانشان بعد از آنهاست. آنان از قرآن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.

اى مردم، پناه و امامتان بعد از خودم و ولىّ و هدايت كننده شما را برايتان بيان كردم و او برادرم على بن ابى طالب است و او در ميان شما به منزله من در ميان شماست. دين خود را از او پيروى كنيد و در همه امورتان از او اطاعت نماييد، زيرا آنچه خداوند از علم و حكمتش به من آموخته نزد اوست. از او بپرسيد و از او و جانشينانش بعد از او بياموزيد. به آنان چيزى ياد ندهيد و بر آنان پيشى نگيريد و از ايشان عقب نمانيد كه آنان با حق و حق با آنان است. نه ايشان از حق و نه حق از ايشان جدا نمى شوند.

زيد بن ارقم و بقيه پس از اين شهادت نشستند.(1)

مرتكب غصب و خيانت شدند، و يا ظلم را پذيرفتند و در دفاع از مظلوم و احقاق حق وى سستى و كوتاهى كردند !

در ميان صحابه، مى توان از اشخاصى - هر چند قليل اما چون كوه استوار - سراغ گرفت كه آواى «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را با گوش جان شنيده بودند، و تا پاى جان در دفاع از پيام غدير ايستادند.

اين گروه از صحابه تنها به روايت و يا تبليغ حديث غدير اكتفا نكردند، بلكه عمل آنان در عرصه هاى گوناگون گواه استقامت آنان در وفادارى به آرمان غدير بود، و با نور بصيرتى كه از غدير به زندگى آنان تابيده بود. حتى در فتنه هاى جمل، صفين و نهروان نيز دست از حمايت از اميرالمؤمنين عليه السلام و دفاع از حقانيت ايشان برنداشتند.

عمار، از پيام آوران غدير است، كه با وجود زحمات فراوانى كه در دفاع از فرهنگ غدير و انتقال آن به نسل هاى آينده متحمل شد. شهرت عمار بن ياسر نيز خود مانند حجابى است براى توجه بيشتر به بررسى دقيق تر جزئيات سيره عملى در دفاع از حق. از اين رو، در اينجا به معرفى و قدرشناسى اين مبلغ بصير غدير و دفاع وى از ولايت اميرالمؤمنين على عليه السلام پرداخته مى شود:

ابواليقظان عمار بن ياسر بن عامر بن مالك عنسى، از مذحجيان يكى از خاندان هاى مشهور قحطانى يمنى است، و تولد او به 57 سال پيش از هجرت بر مى گردد.(1)

از آنجا كه ياسر پدر عمار پس از آمدن به مكه حليف ابوحذيفة بن مغيره مخزومى گرديد، گاهى عمار را به بنى مخزوم نسبت مى دهند. عمار و پدر و مادرش و برادرش عبداللّه در شمار سابقان در اسلام هستند، و مادرش سميه نخستين شهيد زن در اسلام است كه در مكه به دست ابوجهل به شهادت رسيد.(2)

ص: 390

عمار از اولين مهاجران(1) بوده و به دو قبله نماز خوانده است. به دو قبله نماز گزاردن از افتخارات مسلمين صدر اسلام بوده است. منظور اين است كه از روزهاى اول اسلام آورده اند و با پيامبر صلى الله عليه و آله در سخت ترين شرايط دين اسلام را همراهى كردند.

در حالى كه مى بينيم در روزهاى مظلوميت پيامبر صلى الله عليه و آله، عده زيادى همراهى نكردند و پس از هجرت و اوج قدرت اسلام بازور شمشير به اسلام گرويدند و بعد از تغيير قبله مسلمان شدند.

او در بدر و ساير غزوات حضور داشت(2) و در بيعت رضوان نخستين كسى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كرد.(3) در منابع فرق مختلف اسلامى، اخبار فراوانى در فضائل عمار وارد شده است.(4) از جمله در امان بودن او از شر شيطان و مشتاق بودن عمار براى ورود به بهشت و ... .

از آنجا كه عمار صحابى با سابقه در اسلام است، قريب به تمام روايات او از پيامبر صلى الله عليه و آله است. هر چند از امام على عليه السلام و حذيفة بن يمان نيز روايت كرده است.

راويان متعددى از عمار حديث شنيده اند، كه از ميان آنان مى توان به فرزندش محمد بن عمار(5)، ابن عباس، جابر بن عبداللّه انصارى، ابوالطفيل عامر بن واثله، محمد

ص: 391

عمار براى آگاهى مردم، رواياتى كه خود از پيامبر صلى الله عليه و آله درباره امام على عليه السلام شنيده بود را بيان مى كرد. مانند:

پيشگويى پيامبر صلى الله عليه و آله در باب جنگيدن امام على عليه السلام با ناكثين و قاسطين و مارقين.(1)

و يا خبر غيبى پيامبر صلى الله عليه و آله كه در غزوه ذات العشيره على عليه السلام را با كنيه ابوتراب لقب داد، و به آن حضرت خبر داد كه همانا شقى ترين مردم دو نفرند: يكى آنكه ناقه صالح را پى كرد، و ديگرى آنكه على عليه السلام را به شهادت مى رساند.(2)

در منابع شيعى(3) و سنى(4) رواياتى از عمار در باب لزوم پذيرش ولايت على عليه السلام وارد شده است. در برخى از اين روايات به اينكه حضرت على عليه السلام وارث و خليفه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله است تصريح شده، و حتى بر دوازده امام عليهم السلام نص شده است.(5)

علاوه بر اين، لازم است به كاربرد لفظ «شيعه» در رواياتى از عمار اشاره شود.(6) در يكى از اين روايات، پيامبر صلى الله عليه و آله به صراحت شيعيان اهل بيت عليهم السلام را نجات يافتگان و مخالفانشان را هلاك شدگان معرفى مى كنند.(7)

در اينجا بسيار بجا است كه به برخى از روايات و احاديث نقل شده از عمّار بن ياسر در باب فضائل و مناقب اهل بيت عصمت عليهم السلام نيز به شكل فهرستوار اشاره اى داشته باشيم:

ص: 393

تفسير آيه 54 سوره مائده به امام على عليه السلام و يارانش در جنگ با ناكثين، قاسطين و مارقين(1) نزول آيه ولايت(2) در شأن اميرالمؤمنين على عليه السلام.(3)

تطبيق صالح المؤمنين(4) بر حضرت على عليه السلام.(5)

ناميده شدن على عليه السلام به صديق اكبر از جانب حق تعالى در شب معراج.(6)

معصوم بودن امام على عليه السلام از گناه.(7)

همسانى جايگاه امام على عليه السلام در روز قيامت با جايگاه حضرت محمد صلى الله عليه و آله و حضرت ابراهيم عليه السلام و تشبيه اهل بيت عليهم السلام(8) به باران.(9)

نتيجه اينكه:

در شرايطى كه حب دنيا و بازگشت به جاهليت سبب فاصله گرفتن بيشتر صحابه از وصاياى پيامبر صلى الله عليه و آله و مانع تحقق غدير شد، گروه قليلى از صحابه مانند عمار، ابوالطفيل و حبشى با نقل و يادآورى حديث غدير و دفاع عملى از محتواى آن، از حديث غدير و خط مستقيم ولايت محافظت كردند، تا به جويندگان حقيقت برسد.

بر شيعيان امروز است كه تلاش هاى آنان را قدر شناسند، و از بصيرت و نحوه عمل آنان در دفاع از ولايت و به ويژه در شرايط فتنه الگو بگيرند، و به راهبردهايى براى عصر خود برسند.

ص: 394

در روايتى چنين است: اى معاويه، آيا تعجب مى كنى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم و در موارد زيادى نام امامان را برد و حجت را بر آنان تمام كرد و دستور به اطاعت آنان داد ؟ !

معاويه گفت: اى ابن عباس، سخن بزرگى از دهانت خارج مى نمايى.(1)

مالك بن نويره شهيد راه غدير شد و خالد بى شرمانه در همان شب با همسر او همبستر گرديد ! ! و معلوم شد اينان كه به مبارزه باصطلاح مرتدين آمده بودند، خودشان تا چه حد مرتد بودند.(1)

همچنين حذيفه در طول عمر خود نيز چندين بار به غدير احتجاج كرده و از كسانى است كه توانسته متن كامل و مفصل خطبه غدير را حفظ و به نسل هاى بعد برساند.(1)

«أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا...»(1) اشاره به فتنه سقيفه است(2):

حذيفه يمانى در زمان حكومتش در مدائن - كه مصادف با قتل عثمان و خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام شد - خود را موظف به اتمام حجتى براى نسل هاى بى خبر از سقيفه دانست. او مفصل ترين صورت از داستان غدير را با بيان توطئه هاى منافقين در پشت پرده آن بازگو كرد و آيات نازل شده در تمام مقاطع غدير را با دقت كامل بيان نمود.

او مقاطع قرآنى را از آغاز اعلام سفر حج در مدينه شروع كرد و گفت: خداوند در سال دهم هجرت به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا به حج برود و مردم هم با وى به حج بيايند و در اين باره اين آيه را بر او نازل كرد:

«وَ أَذِّنْ فِى النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالاً وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ»(3): «حج را بين مردم اعلان عمومى كن تا با پاى پياده و سوار بر هر شتر لاغرى نزد تو آيند، كه از هر راه دورى مى آيند» .

در سال دهم هجرى جمعيت عظيم مسلمانان با پيامبر صلى الله عليه و آله به حج رفتند، كه به نام «حجة الوداع» معروف شد. هنگامى كه حج تمام شد پس از يك روز اقامت در مكه جبرئيل نازل شد و آيات اول سوره عنكبوت را نازل كرد و گفت: اى محمد بخوان:

«بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. الم. أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللّه ُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ. أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَنْ يَسْبِقُونا ساءَ ما يَحْكُمُونَ»(4):

ص: 408

خداوند اقدامات عايشه و حفصه و پدرانشان را در آياتى از قرآن به پيامبرش خبر داد: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ...»(1):

«هنگامى كه پيامبر به يكى از همسرانش (عايشه) سخنى به پنهانى گفت و چون وى آن را افشا نمود و خدا هم پيامبر را از افشاى او آگاه ساخت پيامبر برخى از افشاهاى او را به وى اظهار كرد و از برخى اعراض نمود هنگامى كه پيامبر به آن همسرش (عايشه) افشاى سر را خبر داد او گفت چه كسى تو را از اين افشا با خبر ساخت حضرت فرمود خداى دانا و آگاه مرا خبر داد...» .

پيامبر صلى الله عليه و آله به خاطر اين افشاى سرّ با عايشه و حفصه سخن نمى گفت و رابطه خود را با آنان قطع كرده بود. آنان به فكر چاره اى افتادند كه با چرب زبانى و استفاده از حجب و حياى پيامبر صلى الله عليه و آله درِ گفتگو با حضرت را باز كنند. عايشه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و با مقدماتى علت قطع رابطه آن حضرت را با خود پرسيد و اظهار نگرانى از نارضايتى پيامبر صلى الله عليه و آله كرد. حضرت فرمود: اگر واقعا از نارضايتى من نگران بودى سِرّى را كه تو را به كتمان آن سفارش كردم افشا نمى كردى. با اين كار هم خود و هم عده اى از مردم را به هلاكت انداخته اى.(2)

از جمله فرازهاى خطبه كه حذيفه نقل كرده و آيات قرآنى را يادآور شده اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند به من وحى كرده است: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّه َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»(1): «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر چنين نكنى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .

اى مردم، من در تبليغ آنچه خداوند نازل كرده كوتاهى نكرده ام؛ و اينك سبب نازل شدن اين آيه را بيان خواهم كرد: چندين بار جبرئيل بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام دستور آورد كه در جمع مردم بگويم و به سياه و سفيد اعلام كنم كه على بن ابى طالب برادرم و خليفه ام و امام پس از من است.

اى مردم، سبب اين تأكيد شناخت من از منافقينى است كه آنچه در قلبشان نيست بر زبان مى آورند، و اين كار را كوچك مى شمارند در حالى كه نزد خدا امرى عظيم است؛ و نيز اذيت هاى بسيارى كه نسبت به من روا داشته اند. از جمله اينكه به دليل كثرت ملازمت على با من و توجه زياد من به او، مرا «گوش» اسم گذاردند و خداوند اين آيه را نازل كرد: «وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِىَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ»(2): «از آنان كسانى هستند كه پيامبر را اذيت مى كنند و مى گويند او گوش است» ، و اگر بخواهم مى توانم آنان را نام ببرم !

اى مردم، در قرآن تفكر كنيد و آيات آن را بفهميد. آيه هاى محكم آن را فرا گيريد و سراغ آيه هاى متشابه آن نرويد. به خدا قسم هيچ كس تفسير قرآن را بيان نخواهد كرد مگر كسى كه اينك دستش را گرفته و با دستم بالا مى برم و به شما اعلام مى كنم كه هر كس من صاحب اختيار اويم او صاحب اختيار وى است و آن شخص على است.

ص: 413

آنها جواب دادند: يا رسول اللّه، ما فقط هم اكنون يكديگر را ملاقات كرده ايم ! پيامبر صلى الله عليه و آله با ناراحتى به آنها نگاه كرد و فرمود: شما داناتريد يا خداوند ؟ «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللّه ِ وَ مَا اللّه ُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ»(1): «و كيست ظالم تر از كسى كه شهادتى را نزد خدا كتمان مى كند و خداوند از آنچه انجام مى دهيد غافل نيست» .

حذيفه مى گويد: سپس كاروان به راه افتاد تا وارد مدينه شد. در اول محرم سال يازدهم همان منافقين با عده اى از همدستانشان جمع شدند و صحيفه اى طبق آنچه درباره خلافت عهد بسته بودند نوشتند. در اول صحيفه از ميان برداشتن ولايت و صاحب اختيارى على عليه السلام بود و اينكه خلافت مخصوص ابوبكر و عمر و ابوعبيده است و سالم نيز همراه آنان است و خلافت از اين چهار نفر خارج نيست !

هنگام فجر، پيامبر صلى الله عليه و آله نماز صبح را به جماعت خواند و در محراب نشسته ذكر گفت تا آفتاب طلوع كرد. پس از طلوع آفتاب رو به ابوعبيده جراح كرده فرمود: خوشا به حال تو كه امين اين امت شده اى ! سپس اين آيات را تلاوت فرمود:

«فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّه ِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنا قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ وَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ»(2):

«واى بر كسانى كه نوشته اى را به دست خويش مى نويسند و سپس مى گويند اين از سوى خداست تا با آن مبلغ كمى به دست آورند واى بر آنان از آنچه دستانشان مى نويسد و واى بر آنان از آنچه كسب مى كنند» .

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: كسانى كه در اين امت چنين نوشته اند شباهت دارند به آنان كه خدا مى فرمايد: «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللّه ِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللّه ُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطا»(3): «از مردم مخفى مى كنند اما از خدا

ص: 415

همچنين عده اى در خانه جابر بن عبداللّه انصارى نشسته بودند و امام سجاد عليه السلام نيز حضور داشتند. در اين هنگام مردى عراقى وارد شد و به جابر گفت: تو را به خدا قسم مى دهم آنچه ديده و شنيده اى از پيامبر صلى الله عليه و آله برايم نقل كنى.

جابر گفت: در منطقه جحفه در غدير خم بوديم و در آنجا مردم بسيارى از قبايل مختلف بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه بيرون آمد و سه بار با دستش اشاره كرد و دست اميرالمؤمنين عليه السلام را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ.(1)

او كسى است كه متن كامل خطبه مفصل پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير را به خاطر سپرد و آن را حفظ كرد و براى نسل هاى آينده بازگو نمود.(1)

25 سال از غدير فاصله داشتند و خفقان علمى و اقدامات وحشيانه عليه غدير مى رفت تا نسل جديد را كاملاً از آن بى خبر نمايد و از صفحه اعتقادش پاك كند.

از سوى ديگر عده اى فتنه گر - كه باقيماندگان سقيفه بودند - دست به اقدامات مخرب مى زدند و شايع مى كردند كه على بن ابى طالب درباره مقدم بودن خود در خلافت و فضيلتش بر ديگران دليلى ندارد.

در شرايطى كه صاحب غدير براى احياى آن آستين بالا زده بود، نياز به عده اى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله از حاضرين در غدير بود كه مؤيد او باشند و به حضور خود در آن ماجرا شهادت دهند.

در چنين شرايطى اميرالمؤمنين عليه السلام مجلسى در ميدان بزرگ كوفه - كه مقابل مسجد كوفه و دارالاماره قرار داشت - تشكيل دادند و منبرى در آنجا نصب كردند و مردم جمع شدند. اين مجلس فقط براى شهادت دادن كسانى بود كه 25 سال پيش در غدير حضور داشتند و اكنون مى بايست در پيشگاه ملت به پا خيزند و آنچه به چشم خود ديده اند بازگو كنند.

حضرت از فراز منبر فرمودند: به خدا قسم مى دهم باقيماندگان از كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را ديده اند، و در روز غدير خم در بازگشت از حجة الوداع از آن حضرت شنيده اند كه درباره من - در حالى كه دستان مرا بلند كرده بود - فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ وَ أحِبَّ مَن أحَبَّهُ. قسم مى دهم هر كس اين واقعه را حاضر بوده و به چشم خود ديده و بگوش خود شنيده برخيزد و شهادت دهد.

پس از اين كلام حضرت، عده زيادى كه حداقل سى نفر ذكر شده اند برخاستند و آنچه ديده بودند بازگو نمودند و شهادت خود را نسبت به آن اعلام كردند.

اميرالمؤمنين عليه السلام ديدند چند نفر از اصحاب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى شهادت برنخاستند، و گويى سكوت آنان توجه مردم را جلب كرده بود. لذا فرمودند: در

ص: 419

جلوى اين منبر چهار نفراز اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هستند (كه از آنها انتظار شهادت دادن مى رود) كه عبارتند از انس بن مالك و براء بن عازب و اشعث بن قيس و خالد بن يزيد.

سپس رو به آنان كرده فرمودند: شما در غدير حاضر بوده ايد چرا برنمى خيزيد و شهادت نمى دهيد ؟ گفتند: سنّ ما بالا رفته و فراموش كرده ايم ! ! !

حضرت رو به انس بن مالك كرده فرمودند: اى انس، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه فرمود: «من كنت مولاه فهذا على مولاه» و امروز بر نمى خيزى براى من به ولايت شهادت دهى، از دنيا نروى مگر آنكه به بَرَص (پيسى) مبتلا گردى كه نتوانى آن را پنهان كنى.

و تو اى اشعث، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز براى من به ولايت شهادت نمى دهى، از دنيا نروى مگر آنكه خداوند چشمانت را كور كند.

و اما تو اى خالد بن يزيد، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت براى من شهادت نمى دهى، خدا تو را به مرگ جاهليت بميراند.

و اما تو اى براء بن عازب، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت من شهادت نمى دهى، خدا تو را در همانجايى كه از آن هجرت كرده اى (يعنى يمن) بميراند.

اين چهار نفر هر يك به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا شدند. انس بن مالك در پيشانيش لكّه پيسى پيدا شد كه هر قدر عمامه را پايين مى آورد نمى توانست آن را پنهان كند. اشعث بن قيس هم كور شد. خالد بن يزيد هم طبق مراسم جاهليت به خاك سپرده شد، و براء بن عازب از طرف معاويه حكومت يمن يافت و در همان جا - كه وطن اصلى او بود و از آنجا به مدينه هجرت كرده بود - از دنيا رفت.

ص: 420

چهار نفر ديگر هم بودند كه براى شهادت برنخاستند و حضرت هر يك از آنان را نيز نفرينى كرد كه مبتلا شدند: زيد بن ارقم، جرير بن عبداللّه بجلى، يزيد بن وديعه، عبدالرحمن بن مدلج.

شخصى مانند زيد بن ارقم كه در غدير بالاى سر پيامبر صلى الله عليه و آله شاخه هاى درختان را بالا گرفته بود تا هنگام سخنرانى به آن حضرت برخورد نكند و اين مقدرا به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك بود در موقعيت حساسى نياز به شهادت او درباره غدير بود. در كوفه اميرالمؤمنين عليه السلام از او خواست تا برخيزد و درباره غدير در پيشگاه مردم شهادت دهد. ولى او برنخاست و شهادت نداد و ادعا كرد غدير را فراموش كرده است ! !

اين هشت نفر دنباله ماجراى حارث فهرى بودند كه در روز غدير در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله رسما عذاب الهى را درخواست كرد و آيه «سَأل سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نازل شد، و خداوند با فرستادن سنگ و صاعقه آسمانى و هلاك او بر همگان ثابت كرد كه غدير ريشه الهى دارد و خدا پشتيبان آن است.

پس از 25 سال همان ماجرا به گونه اى ديگر تكرار شد و اينان با اينكه خود را در حضور صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام مى ديدند و مى دانستند دروغ مى گويند و نيز مى دانستند كه نفرين على بن ابى طالب عليه السلام چوب الهى است و يقينا بر سرشان خواهد خورد، ولى با اين همه كتمان كردند و لب به شهادت نگشودند.

به فاصله بسيار كمى كه به دعاهاى اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا شدند و خداوند عذابش را مانند عذاب حارث فهرى بر سرشان فرستاد، بار ديگر بر همگان ثابت شد كه غدير پشتوانه الهى دارد.

وقوع اين ماجرا در موقعيت حساسى بود كه نياز مبرم به شهادت چنين افرادى بود، و اكنون كه شهادت ندادند، خداوند گواهى داد كه اينان دروغ مى گويند و غدير و صاحب غدير راست مى گويد و اينگونه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد.(1)

ص: 421

در همين حال جبرئيل نازل شد - در ساعتى كه معمولاً در آن ساعت نازل نمى شد - و اين آيه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد:

«يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ ... »(1): «به خدا قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان جارى ساخته اند و تصميم بر كارى گرفتند كه به آن نرسيدند و از چيزى ناراحت نبودند جز آنكه خدا و رسولش او را از فضل خويش مستغنى سازند. پس اگر توبه كنند براى آنان بهتر خواهد بود و اگر اعراض كنند خداوند آنان را به عذاب دردناكى در دنيا و آخرت معذب مى نمايد و آنان در زمين دوست و ياورى نخواهند داشت» .(2)

مورد دوم: پس از خطبه غدير همه مردم براى بيعت غدير وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله مى شدند و پس از بيعت با آن حضرت به خيمه على عليه السلام مى رفتند و در حالى كه «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ» مى گفتند با آن حضرت دست مى دادند و بيعت مى كردند.

ابوبكر و عمر هم وارد شدند و بيعت كردند و حتى «بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابْنَ ابى طالِبٍ. اصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ» گفتند، ولى نفاق باطنى آن قدر اجازه نداد كه از در خيمه حضرت فاصله بگيرند، و گويى از زندانى آزاد شده باشند همانجا سخن ناروايى بر زبان آوردند كه بُريده اسلمى گفته آنان را شنيد و فورا به حضرت گزارش داد.

قسمت حساس اين ماجرا چنين است: ابوبكر و عمر از خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام خارج شدند در حالى كه دست در دست هم داشتند و در آن حال مى گفتند: وَ اللّه لا يُسَلَّمُ لَهُ شَيْئا مِمّا قالَ ابَدا: به خدا قسم هرگز چيزى از آنچه گفت برايش با سلامتى به نتيجه نخواهد رسيد !

ص: 425

اسامة بن زيد با لشكرى كه به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله تشكيل شد به جنگ روميان رفته بود. در همين ايام حضرت از دنيا رحلت فرمود و ابوبكر غاصبانه خلافت را به دست گرفت و طى نامه اى اسامه را به بيعت با خود و پذيرفتن خلافتش فراخواند. اسامه در پاسخ نامه چنين نوشت:

... نامه اى از تو به دستم رسيد كه آغاز آن ضد پايان آن بود ! در آغاز نامه خود را خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى مى كنى و در آخر آن مى نويسى كه مسلمانان جمع شده و تو را بر امور خود انتخاب كردند ... !

... فكر كن در اينكه حق را به اهلش بازگردانى و آن را به ايشان واگذارى كه از تو به آن سزاوارترند. خوب مى دانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم درباره على عليه السلام چه فرمود، و فاصله زيادى هم نشده كه فراموش شده باشد !(1)

نور بصيرتى كه از غدير به زندگى آنان تابيده بود. حتى در فتنه هاى جمل، صفين و نهروان نيز دست از حمايت از اميرالمؤمنين عليه السلام و دفاع از حقانيت ايشان برنداشتند.

ابوالطفيل عامر بن واثله كنانى از پيام آوران و مبلغان بصير غدير است، كه با وجود زحمات فراوانى كه در ترويج و دفاع از فرهنگ غدير و انتقال آن به نسل هاى آينده متحمل شده، بررسى حيات وى از زاويه نقل و ترويج حديث غدير و وفادارى به پيام غدير كمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است، و جامعه شيعه امروزين نام ابوالطفيل را نشنيده، و يا اجمالاً فقط نامش و يا حداكثر صحابى بودنش را مى دانند.

ابوالطفيل صحابى رسول خدا صلى الله عليه و آله و راوى حديث غدير است، و زندگى او تجلّى بصيرت در اعتقاد و عمل است. چنانكه حتى در شرايط فتنه هاى جمل و صفين ترديد نكرده، و در دفاع از اميرالمؤمنين عليه السلام جهاد كرد. ابوالطفيل در جنگ نهروان با خوارج نيز توفيق جهاد در كنار امام على عليه السلام نصيبش شد.

از اين رو، در اينجا به معرفى و قدرشناسى از اين مبلغ بصير غدير و دفاع از ولايت اميرالمؤمنين على عليه السلام پرداخته مى شود:

ابوالطفيل عامر بن واثله كنانى ليثى مكى از اصحاب رسول اللّه صلى الله عليه و آله است، كه بنا بر روايتى از خود او در سال اول متولد شد.(1) وى در ميان صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله آخرين فردى بود كه از دنيا رفت.(2)

اما در سال وفات او اختلاف نظر وجود دارد؛ در گذشت وى را در سال هاى 100 و 102 و 107 و 110 ق گزارش كرده اند.(3) او از شعراى معروف در ميان صحابه است. وى را به صفاتى چون فاضل، عاقل، حاضرجواب و فصيح ستوده اند.(4)

ص: 429

او از پيامبر صلى الله عليه و آله، على عليه السلام، ابن عباس، ابن مسعود و ... ، حديث شنيده است.(1) ابوعلى بن سكن بغدادى (ت 294 - م 353 ق) صحابى بودن ابوالطفيل را تأييد، اما در صحت روايت كردن او از پيامبر صلى الله عليه و آله تشكيك كرده است.(2) اما به تصريح ابن عدى، روايات او از رسول خدا صلى الله عليه و آله در حدود بيست حديث است.(3)

از احاديث مهم او مى توان به روايتى به نقل از معاذ بن جبل اشاره كرد كه: پيامبر صلى الله عليه و آله در غزوه تبوك، بين نمازهاى ظهر و عصر و نيز مغرب و عشا را جمع كرده است.(4)

ابوالطفيل حدود هفت سال داشت كه در غزوه حنين حضور يافت و در رساندن آذوقه به سپاه اسلام كمك كرد.(5) او با وجود اينكه هنوز بالغ نشده بود، در حجة الوداع پيامبر صلى الله عليه و آله را همراهى كرد.(6)

در روايت حاكم نيشابورى - كه وى آن را حتى بر اساس مبانى بخارى و مسلم حديثى صحيح مى داند - نيز چنين آمده است:

أخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَقالَ: مَن كُنتُ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ فَعَلىٌّ وَليُّهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ: دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من بر او بيش از خودش ولايت دارم پس على عليه السلام ولىّ او است. خدايا دوست بدار آنكه او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس با او دشمنى كند.(1)

بنا بر نقل صدوق به سند معتبر(2)، ابوالطفيل مشابه اين روايت را از حذيفة بن اسيد غفارى - يكى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و از اصحاب خاص امام مجتبى عليه السلام(3) - نيز شنيده است. معروف بن خربوذ مكى - كه اين روايت را از ابوالطفيل نقل كرده - از امام باقر عليه السلام درباره صحت آن پرسش كرده، و امام عليه السلام فرموده است: ابوالطفيل - كه رحمت خدا بر او باد - راست گفته است. اين روايت در «كتاب على عليه السلام» آمده و ما آن را مى شناسيم.

وى در دوران خلافت امام على عليه السلام به كوفه هجرت كرد، و در جنگ هاى سه گانه آن حضرت در سپاه ايشان حضور يافت، و پس از شهادت امام عليه السلام به مكه بازگشت و سرانجام در همين شهر درگذشت.(1) در جنگ صفين، يكى از فرماندهان پياده نظام سپاه حضرت و فرمانده گروه كمين بود.(2) اشعار منقول از وى در اين نبرد گواه بر بينش والاى اعتقادى او در عصر خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام است.(3)

از اين رو، برقى نام او را در شمار خواص اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام آورده(4)، و يعقوبى او را از حاملان علم امام على عليه السلام بر شمرده است.(5) طوسى نام وى را در شمار اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله، اميرالمؤمنين على، امام حسن و امام سجاد عليهم السلام ذكر كرده است، ولى ظاهرا نام وى را در شمار اصحاب امام حسين عليه السلام از قلم انداخته است.(6)

ابوالطفيل در قيام مختار بر ضد جانيان و جنايتكاران كربلا نيز شركت فعال داشته و پرچمدار بود.(7)

ابن حزم نيز از وى با لفظ «كذّاب» ياد كرده و رواياتش را بى اعتبار دانسته است ! اما نظر به صحابى بودن او، بيشتر علماى اهل تسنن چنين نسبت هايى به وى را برنتافته و رواياتش را معتبر دانسته اند.(1)

از اين ميان، ابن عدى ضمن پذيرش روايات وى، نقش خوارج را در منفى جلوه دادن شخصيت او به سبب اعتقادش به افضليت حضرت على و اهل بيت عليهم السلام قابل توجه مى داند.(2)

پرواضح است كه تضعيف نمودن ابوالطفيل از طرف افرادى چون ابن قتيبه و ابن حزم تنها به جهت شيعه بودن است. جرم اين صحابى رسول خدا صلى الله عليه و آله اعتقاد به ولايت و افضليت اميرالمؤمنين على عليه السلام بوده، كه نزد خوارج و نواصب گناهى نابخشودنى است.

ابوالطفيل خود را با امامش تنظيم مى كرد. لذا در ايام خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام به كوفه هجرت كرد، و در هر سه جنگ تحميلى بر حضرت شركت كرد.

اما او فقط مجاهد نبود، و به تعبير يعقوبى از حاملان علم امام على عليه السلام بود.

حبشى نيز به نقل حديث غدير و جهاد در دفاع از اميرالمؤمنين عليه السلام اكتفا نكرد، و زبان گوياى فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام از جمله حديث منزلت بود، و از اين طريق بر آگاهى و بصيرت جامعه مى افزود.

درس ديگرى كه از حيات اين سه صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام مى توان آموخت اينكه براى دفاع از خط ولايت بايد هزينه پرداخت كرد.

گاهى بايد مانند عمار جان را فدا كرد، و گاهى پذيراى تهمت ها و توهين ها شد؛ چنانكه خوارج و نواصب و وابستگان و پيروانش ابوالطفيل را به جرم دوست داشتن امام على عليه السلام و اهل بيت پيامبر عليهم السلام و پيروى از آنان غالى و كذاب خواندند. يا مانند حبشى كه ابن عدى نام او را در كتاب ضعفايش - يعنى افرادى كه حديثشان معتبر نيست - آورده است.

تافته هاى خود را پس از محكم شدن رشته كند. اين كه گفتى: «على امام من است» ، من امامت او را انكار نمى كنم و از ولايت او اعراض نمى نمايم. چگونه پيمان شكنى كنم در حالى كه درباره امامت و ولايت او عهدى با خدا بسته ام كه درباره آن از من سؤال خواهد كرد ؟ ! ... .

تو با غصب ولايت او براى خود و نشستن در جاى او و ناميدن خود به نام او مرتكب جرمى عظيم شده اى ... . و اما اينكه مرا سرزنش كردى كه او مولاى من است، به خدا قسم او هم مولاى من و هم مولاى تو و هم مولاى همه مؤمنين است ! آه ! آه ! اى كاش پافشارى مى كردم و قدرتى داشتم تا تو را مانند منجنيق به دور دست ها پرتاب مى كردم !(1)

در اين ماجرا روشنگرى هايى درباره غدير صورت گرفت و عللى از وقايع فاطميه تبيين شد، كه مختصرا به آنها اشاره مى كنيم:

اول: معناى دقيق «مولى»

پس از تلاش فراوان به اين نتيجه رسيدند كه شايد قيس - كه از همه نيرومندتر بود - بتواند اين طوق آهنين را از گردن خالد باز كند. قيس هم فرصت را غنيمت شمرده و با سقيفه ايان احتجاج كرد.

او مطيع بودن خود نسبت به امر مولايش اميرالمؤمنين عليه السلام را در مقابل ابوبكر - كه از او بيعت گرفته بود - چنين بيان كرد: على عليه السلام صاحب اختيار من است، و به خدا قسم صاحب اختيار من و تو و همه مؤمنان است.

همچنين قيس افتخار به غدير و سربلندى با آن را اعلام كرد و به ابوبكر گفت: اما اينكه گفتى: على امام من است، من امامت او را انكار نمى كنم و از ولايت او عدول نمى نمايم.

ص: 437

دوم: معناى دقيق غدير

اميرالمؤمنين عليه السلام مفهوم غدير را با شباهت صاحب آن به بيت اللّه بيان فرمود. آن حضرت با كشاندن آنها به محضر خويش معناى بيت اللّه بودن خود را در آن جوّ خفقان به عموم مردم و آيندگان تاريخ از دو جهت نشان داد:

يكى اينكه وقتى خدا و رسول صلى الله عليه و آله دلسوزانه در غدير امام را براى مردم تعيين كردند، اين مردم هستند كه بايد وظيفه شناسانه به استقبال نماينده خدايشان بروند، نه آن كه منتظر التماس هاى امام خود باشند ! در اين باره حضرت به ابوبكر فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله شما را به بيعت من امر كرد و اطاعت مرا بر شما واجب نمود، و مرا در بين شما مانند بيت اللّه حرام قرار داد؛ كه بايد به سوى آن رفت و بيت اللّه به سوى كسى نمى آيد !

دوم اينكه امام مانند بيت اللّه قلعه امان مردم است كه بيرون آن هلاكت است. در اين باره حضرت فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله به من فرمود: تو مانند بيت اللّه هستى؛ كه هر كس داخل آن شد در امان است و هر كس از آن روى گرداند كافر شد. خداوند عزوجل مى فرمايد: «وَ إذ جَعَلنَا البَيتَ مَثابَةً لُلناسِ وَ أمنا»(1): «آنگاه كه بيت اللّه را جايگاه ثواب و محل امن قرار داديم» . من و تو مانند يكديگر هستيم مگر در نبوت، كه من خاتم پيامبران و تو خاتم جانشينان هستى.

سوم: بيعت اجبارى سقيفه در مقابل بيعت اختيارى غدير قيس با افسوسى كه براى از دست دادن غدير مى خورد به ابوبكر گفت:

به خدا قسم اگر دست من با تو بيعت كرده، قلب و زبانم با تو بيعت نكرده است. من بعد از روز غدير درباره على عليه السلام حجتى ندارم. بيعت من با تو مانند آن زنى است كه رشته هاى خود را بعد از ريسيدن پنبه مى كرد.(2)

ص: 438

قيس گفت: اين مطالب را از كسى شنيده ام و گرفته ام كه از پدرم بهتر و حق او بر من از پدرم بالاتر است. معاويه پرسيد: آن كيست ؟ قيس گفت: آن اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عالِم اين امت و حاكم آن و صديق و فاروق آن است.

معاويه گفت: «صدّيق» امت ابوبكر و «فاروق» آن عمر است، و آنكه علم كتاب نزد اوست عبداللّه بن سلام است !

قيس گفت: سزاوارتر به اين اسم ها و صاحب حقيقى آن كسى است كه خداوند درباره او چنين نازل كرده است: «أ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبَّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ»(1): «آيا كسى كه دليلى از طرف پروردگارش دارد و شاهدى پشت سر آن مى آيد ... » .

و كسى است كه خداوند درباره او مى گويد: «اِنَمّا اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»(2): «تو ترساننده هستى و هر قومى هدايت كننده اى دارد» ، به خدا قسم اين طور نازل شد كه «على هدايت كننده هر قومى است» و شما اين را حذف كرديد.

و آن كسى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را در غدير خم نصب كرد و فرمود: هر كس كه من نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارم على هم نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارد. و پيامبر به او در جنگ تبوك فرمود: تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى عليه السلام هستى مگر آنكه پيامبرى بعد از من نيست.(3)

در اين حديث كلمه «اولى» كه در آيه آمده درباره اميرالمؤمنين عليه السلام هم عينا به كار رفته است. از سوى ديگر آنچه در احاديث قبلى در دو قسمت بود كه يكى طرح آيه و ديگرى نتيجه گيرى براى ولايت على عليه السلام، در اين حديث در يك جمله تنظيم شده، و آيه و نتيجه آن كنار هم آمده است. مى توان گفت: عبارت اين حديث جلوه ديگرى از وضوح معناى ولايت در غدير را مى رساند و پرده بردارى بى دغدغه اى در ارائه دقيق معناى «مولى» است.

ص: 440

1. ابن عبدالبَرّ

ابن عبدالبَرّ در «الاستيعاب» مى نويسد: قيس بن سعد بن عباده بن دليم بن حارثه انصارى خزرجى ... . واقدى گويد: قيس بن سعد بن عباده از صحابه بزرگوار و بخشنده و هوشمند رسول خدا صلى الله عليه و آله بود. ابوعمر گويد: قيس يكى از فاضلان جليل و هوشمندان عرب و با دليرى و مردانگى و كرم، اهل نظر و برنامه ريزى در جنگ ها بود. او و پدرش و جدّش بى هيچ سخنى بزرگ قوم خود بودند. قيس، پدرش و برادرش سعيد بن سعد بن عباده از اصحاب رسول اللّه صلى الله عليه و آله بودند.

انس بن مالك گويد: جايگاه قيس بن سعد بن عباده نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله بسان جايگاه رئيس پاسداران نسبت به فرمانروا بود. رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز فتح مكه، آنگاه كه به سبب شكايت قريش از سعد - پدر قيس - در آن روز پرچم را از او گرفت و به قيس داد. بعضى گفته اند كه حضرتش پرچم را به زبير داد.

قيس بن سعد پس از پيامبر صلى الله عليه و آله از اصحاب على بن ابى طالب عليه السلام گشت. او و قومش در جنگ هاى جمل و صفين و نهروان همراه على عليه السلام بودند. قيس تا زمان كشته شدن على عليه السلام هيچ گاه از او جدا نشد. على عليه السلام او را به فرماندارى مصر گمارد، اما معاويه كار را بر قيس دشوار كرد و راه چاره را بر او بست و از طريق او براى على عليه السلام نقشه كشيد.

على عليه السلام از نيرنگ معاويه آگاه شد.

از اين رو اشعث و كوفيان بر عزل قيس پافشارى كردند تا اينكه على عليه السلام قيس را عزل كرد و محمد بن ابى بكر را به فرمانروايى مصر گمارد. اوضاع مصر در زمان محمد بن ابى بكر پريشان شد و به هم ريخت.(1)

2. عزّالدين ابن اثير

ابن اثير در «اسد الغابة» نوشته است: قيس بن سعد از اصحاب فاضل پيامبر صلى الله عليه و آله و يكى از هوشمندان و كريمان عرب بود. او دلير و شجاع بود و در برنامه ريزى

ص: 442

جنگى انديشه اى صائب داشت. قيس بى هيچ سخنى شريف قوم و از خاندان هاى بزرگ آنان بود. انس بن مالك گويد: جايگاه قيس بن سعد بن عباده نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله بسان جايگاه رئيس پاسداران نسبت به فرمانروا بود.

از قيس نقل شده كه پدرش او را به پيامبر صلى الله عليه و آله سپرد تا خدمتگزار حضرتش گردد. قيس مى گويد: روزى پس از آنكه نمازم را به پايان رسانده بودم، پيامبر صلى الله عليه و آله بر من گذشت و با پايش به من زد و گفت: آيا مى خواهى كه تو را به درى از درهاى بهشت رهنمون شوم ؟ گفتم: بلى. فرمود: لا حول و لا قوّة إلاّ باللّه.

گفته شده كه قيس در سريّه اى كه ابوبكر و عمر در آن بودند حضور داشت. او وام مى گرفت و مردم را اطعام مى كرد. ابوبكر و عمر گفتند: اگر اين جوان را به حال خود وا نهيم دارايى پدرش را بر باد مى دهد. سپس به سوى مردم رفتند. چون سعد - پدر قيس - اين خبر را شنيد، پشت سر پيامبر صلى الله عليه و آله برخاست و گفت: چه كسى دادِ مرا از پسر ابوقحافه و پسر خطّاب مى ستاند كه اين دو مرا نزد پسرم بخيل مى گردانند ؟

ابن شِهاب گويد: هوشمندان عرب را در هنگام برخاستن فتنه پنج تن مى شمردند و به آنان انديشمندان و چاره جويان عرب مى گفتند: معاويه، عمرو بن عاص، قيس بن سعد، مغيرة بن شعبه و عبداللّه بن بديل بن ورقاء. قيس و ابن بديل همراه على عليه السلام بودند و مغيره در طائف گوشه گير بود و عمرو با معاويه بود.

قيس گفته است: اگر از رسول اللّه صلى الله عليه و آله نشنيده بودم كه فريبكار و نيرنگباز در آتش است، نيرنگبازترين اين امت بودم.

در بخشندگى قيس اخبار بسيارى نقل شده كه سخن را با يادكرد آنها به درازا نمى كشانيم.

بارى، وقتى كه با على عليه السلام براى خلافت بيعت كردند، قيس از ياران على عليه السلام بود و در جنگ ها او را همراهى مى كرد. على عليه السلام او را به فرمانروايى مصر گمارد. معاويه براى قيس نقشه كشيد، ولى كارى از پيش نبرد. از اين رو كوشيد تا على عليه السلام را فريب دهد

ص: 443

و چنين بنمايد كه قيس براى خونخواهى عثمان، با او همدست شده است. اين خبر به على عليه السلام رسيد. محمد بن ابى بكر و ديگران مدام از قيس نزد على عليه السلام بدگويى كردند تا اينكه او را عزل كرد و مالك اشتر را به جاى او برگزيد. اما مالك اشتر در راه جان داد.

على محمد بن ابى بكر را به حكمرانى مصر گمارد، ولى مصر را از او گرفتند و او را كشتند.

هنگامى كه قيس از فرمانروايى مصر بر كنار شد به مدينه رفت. مروان بن حكم امنيت او را به خطر انداخت، از اين رو به كوفه نزد على عليه السلام رفت و تا هنگامى كه على عليه السلام را كشتند همراه او بود. پس از كشته شدن على عليه السلام، قيس به حسن عليه السلام پيوست و فرمانده مقدمه لشكر حسن عليه السلام در برابر معاويه بود. چون حسن عليه السلام با معاويه بيعت (صلح) كرد، قيس نيز با معاويه بيعت كرد و به مدينه بازگشت.(1)

3. ابن حجر عسقلانى

ابن حجر در «الاصابة» مى گويد: قيس مردى بزرگ اندام و خوبروى و بلندبالا بود، و چون بر الاغى مى نشست پاهايش بر زمين كشيده مى شد. واقدى گويد: قيس بخشنده و بزرگوار و هوشمند بود. ابوعمر گويد: قيس يكى از فاضلان جليل و هوشمندان عرب و با دليرى و مردانگى و كرم، اهل نظر و برنامه ريزى در جنگ ها بود. او و پدرش و جدّش بى هيچ سخنى بزرگ قوم خود بودند.

ابن مبارك، از ابن عُيَينه، از موسى بن ابى عيسى روايت كرده كه مردى سى هزار (درهم يا دينار) از قيس وام گرفت. چون خواست كه وام خود را باز پس دهد، قيس از گرفتنش خوددارى كرد.

قيس در تمام جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله آن حضرت را همراهى كرد و در همه نبردهاى على عليه السلام همراه او بود.(2)

ص: 444

زيد بن صوحان از بهترين اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه در جنگ جمل شهيد شد. وقتى در ميدان جنگ روى زمين افتاد، اميرالمؤمنين عليه السلام بالاى سرش آمد و نشست و فرمود: اى زيد، خدا رحمتت كند. سبك بار بودى و كمك هاى تو بسيار با ارزش بود.

زيد سرش را به طرف اميرالمؤمنين عليه السلام بلند كرد و عرض كرد: يا اميرالمؤمنين، خدا تو را جزاى خير دهد. به خدا قسم اعتقادم درباره شما اين است كه عالِم به خداوند هستى و در امّ الكتاب علىّ حكيم هستى و خدا در سينه تو جلوه عظيم دارد. به خدا قسم من در لشكر تو با جهالت كشته نمى شوم ! بلكه از ام سلمه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى گفت: از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اَللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. به خدا قسم نخواستم تو را خوار كنم تا خدا مرا خوار نكند.(1)

سپس عمروعاص به معاويه گفت: قسم ياد كرده اى كه اين كيسه را ندهى جز به كسى كه درباره على حق را بگويد. معاويه گفت: آرى.

محمد بن عبداللّه حميرى برخاست و اشعار بلندى در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام سرود كه يك بيت آن درباره غدير بود:

تَناسَوْا نَصْبَهُ فى يَومِ خُمٍّ ***مِنَ الْبارى وَ مِنْ خَيْرِ الاَنامِ

يعنى: فراموش كردند نصب على بن ابى طالب عليه السلام را در روز غدير خم از سوى خداوند و از سوى بهترين مردم !

معاويه گفت: تو از همه راست تر گفتى ! كيسه زر را تو بردار !(1)

اين پرسش و پاسخ تداعى آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»(1) را مى نمايد كه بدين صورت در كلام حضرت تضمين شده است.

نكته بسيار جالبى كه در اين حديث به چشم مى خورد «فاء» تفريع به معناى نتيجه گيرى در «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » است، كه براى استحكام بخشيدن به ارتباط ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام با ولايت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ يعنى: اكنون كه قبول داريد خدا و رسول صاحب اختيار شمايند پس دنباله اين اعتقاد را قطع نكنيد كه على پس از من صاحب اختيار شماست.

حضور زنان در نقل ماجراى غدير خم و يا استدلال به آن حضور چشمگير است. حتى بيش از موضوعات ديگرى است كه آنان در طريق نقل آن قرار گرفته اند.

از نكات قابل توجه در همين زمينه، سلسله سندى است كه در ميان بانوان اهل بيت عليهم السلام در خصوص حديث غدير وجود دارد:

به ترتيب پنج «فاطمه» كه هر يك عمه ديگرى است در طريق روايت قرار گرفته اند؛ آغاز آنان ظاهرا حضرت فاطمه معصومه عليه السلام، و در نهايت فاطمه زهرا عليهاالسلام است، كه ششمين «فاطمه» در طريق روايت است، كه ذيلاً خواهد آمد.

با توجه به عنايت ويژه پيامبر صلى الله عليه و آله به حضور مسلمانان در اين رخداد، به همراه آوردن همه همسران و اهل بيت عليهم السلام خود و نيز شيوه اى كه آن حضرت صلى الله عليه و آله در ابلاغ مأموريت الهى در معرفى مجدّد على عليه السلام در روز غدير اتخاذ كرد، طبيعى بود كه زنان بسيارى نيز مستقيما شاهد ماجرا باشند.

البته احتجاج و استدلال بانوانى كه با غدير احتجاج و اتمام حجت كرده اند در صفحات فبل گذشت. در اينجا فقط چند تن از بانوانى كه حديث غدير را نقل كرده اند اشاره مى كنيم. در برشمارى بانوانى كه حديث غدير را روايت كرده اند، نخست به معرفى كسانى مى پردازيم كه جزء صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى روند. آنگاه نام چند نفر از تابعين را بازگو مى كنيم: