دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 11

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» :

«اى كسانى كه ايمان آورديد حق تقوى را پيشه كنيد و نميريد مگر آنكه مسلمان باشيد» .

اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:

مى داند و سپس با تعجب مطرح مى كند كه چگونه با حضور پيامبر صلى الله عليه و آله و تلاوت آيات خدا مسلمانى تمايل به كفر پيدا مى كند.

اينجاست كه راه حل اين مشكل را تقواى واقعى ذكر مى كند و اينكه ترس حقيقى از خدا مسلمان را بر اعتقادش ثابت قدم مى دارد. لذا در آيات بعدى نيز تمسك به حبل الهى را ضامن بقاى مسلمانى مى داند.

اميرالمؤمنين عليه السلام در خطابه اى كه پس از جنگ جمل ايراد كرد ارتباط مستقيم بى تقوايى را با دشمنىِ ولايت چنين بيان فرمود:

فَاتَّقُوا اللّه - ايُّهَا النّاسُ - حَقَّ تُقاتِهِ وَ اسْتَشْعِرُوا خَوْفَ اللّه عَزَّ ذِكْرُهُ وَ اخْلِصُوا النَّفْسَ وَ تُوبُوا الَيْهِ مِنْ قَبيحِ مَا اسْتَنْفَرَكُمُ الشَّيْطانُ مِنْ قِتالِ وَلِىِّ الامْرِ وَ اهْلِ الْعِلْمِ بَعْدَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله(1):

اى مردم، از خدا بترسيد آنگونه كه حق تقوى است، و ترس از خداوند عزَّ ذكره را درك كنيد و نفس خود را خالص كنيد، و از كار قبيحى كه شيطان شما را به آن تشويق كرد كه به جنگ ولى امر و اهل علم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله برويد، توبه نماييد.

ارزش اعمالشان، و استحقاق آتش ابدى بدون تخفيف و مهلت و بدون شفاعت، آن هم عذاب فوق العاده اى در پايين ترين درجه جهنم با شنيدن صداى جوشش جهنم و ديدن شعله هاى آتش نمونه هاى آن است.

اين آيات تضمين شده در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله 15 آيه است، كه از جمله اين آيات آيه 18 سوره حشر و آيه 94 سوره نحل است:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ» :

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد تقوا پيشه كنيد و هر نفسى ببيند كه براى فردا چه پيش فرستاده است تقواى خدا را پيشه كنيد كه خداوند به آنچه انجام مى دهيد آگاه است» .

«وَ لا تَتَّخِذُوا أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ لَكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ»(1):

«قسم هايتان را بين خود دستاويز فساد قرار ندهيد تا مبادا قدمى پس از ثابت بودن آن بلغزد و بدى را به سزاى مانع شدن از راه خدا بچشيد و براى شما عذاب عظيمى خواهد بود» .

اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:

پس از معرفى على بن ابى طالب عليه السلام به عنوان دوم شخص عالم وجود بود، با تأكيد بر نزول جبرئيل در اين باره از قول خداوند فرمود: «هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضبم بر او باد» و سپس با ادغام دو آيه قرآن يكى آيه 18 سوره حشر و ديگرى آيه 94 سوره نحل هشدار داد كه همه در معرض سقوط قرار دارند و بايد مواظب خود باشند كه فرداى قيامت پاسخگو باشند. اين دو آيه را با اين عبارت بيان كرد: «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها اِنَّ اللّه َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ» :

مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَىَّ قَوْلى هذا وَ لَمْ يُوافِقْهُ. اَلا اِنَّ جَبْرَئيلَ خَبَّرَنى عَنِ اللّه ِ تَعالى بِذلِكَ وَ يَقُولُ: «مَنْ عادى عَلِيّا وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتى وَ غَضَبى» ، «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها اِنَّ اللّه َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ» :

ملعون است ملعون است، مورد غضب است مورد غضب است كسى كه اين گفتار مرا ردّ كند و با آن موافق نباشد. بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است و مى گويد: هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد. «هر كس ببيند براى فردا چه پيش فرستاده است از خدا بترسيد كه با على مخالفت كنيد و در نتيجه قدمى بعد از ثابت بودن آن بلغزد خداوند از آنچه انجام مى دهيد آگاه است» .

مى داند كه ولايت را نپذيرد و با على عليه السلام دشمنى كند. پس از اين جلوه غضبِ پروردگار درباره دشمنان على عليه السلام، درباره روز قيامت بيدارباشى به مردم مى دهد و اين منظور را با اقتباس از دو آيه قرآن و ادغام مضمون آنها بيان مى فرمايد.

ابتدا قسمتى از وسط آيه 18 سوره حشر را مى آورد: «وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه» ؛ و آنگاه براى ارتباط آيه به موضوعِ سخن كلمه «انْ تُخالِفُوهُ» را اضافه مى كند. سپس جمله اى از وسط آيه 94 سوره نحل را مى آورد: «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» ، و آنگاه جمله «إِنَّ اللّه خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ» را مى آورد كه دنباله آيه سوره حشر است.

لازم به يادآورى است كه در فرازى ديگر از خطابه غدير نيز كه بعد از بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام آمده، اشاره اى به جمله «فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها» با عبارت «فَتَزِلَّ اقْدامَكُمْ» ديده مى شود؛ آنجا كه مى فرمايد: مَعاشِرَ النّاسِ، انَّ ابْليسَ اخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ اعْمالَكُمْ وَ تَزِلَّ اقْدامَكُمْ: اى مردم، شيطان آدم را با حسد از بهشت بيرون كرد. مبادا به على حسد كنيد كه اعمالتان نابود شود و قدم هايتان بلغزد.

تا اينكه در آيه 94 كه مى فرمايد: «قسم هاى خود را براى فريب مردم به كار نبريد كه در نتيجه قومى كه ثابت قدم است بلغزد» ، و در آيه بعد مى فرمايد: «پيمان خود را به بهاى اندك نفروشيد» .

بايد يكى از دو مسير را انتخاب كند و طبعا در آن گام بردارد. پس از موافقت قلبى اعلام موافقت زبانى و كمك با همه وجود به راه آن حضرت و احقاق حق او نشانه انتخاب جبهه موافق است.

در نقطه مقابل، مخالفت زبانى و كمك به آنچه بر خلاف راه آن حضرت است حتى اگر با سكوت و يارى نكردن به موقع باشد نشانه انتخاب جبهه مخالف على عليه السلام است، همان گونه كه در ماجراى سقيفه و نيز در ماجراى كربلا بسيارى از مردم با سكوت خود جبهه مخالف اميرالمؤمنين و امام حسين عليهماالسلام را تقويت كردند و از موافقت خود دست كشيدند.

با اين دقت در مسئله مخالفت با على عليه السلام معناى اين فراز خطابه غدير كه با اقتباس از آيه قرآن ادا شده به خوبى روشن مى شود. در اين جمله خطبه مخالفت با على عليه السلام را مستلزم لغزش قدم هاى ثابت اعلام مى كند.

يعنى بسيارى از آنان كه در ايمان خود ثابت قدم بودند با مخالفت على عليه السلام - اگر چه در حد سكوت و يارى نكردنشان - از راه حق لغزيدند، و آن ايمان پايدار و ريشه دار را - و لو براى چند روزى - از دست دادند، اگر چه بعدا به فكر بازسازى آن افتادند و توبه كردند و بازگشتند و عده اى از آنان جانانه على عليه السلام را يارى كردند.

امام باقر عليه السلام شدت و ادامه ارتداد و تحير مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله را تا يك سال پس از رحلت آن حضرت بيان كرده مى فرمايد: مردم تا يك سال بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله در ارتداد بودند به جز سه نفر. پرسيدند: آن سه كيانند ؟ فرمود: مقداد و ابوذر و سلمان، و سپس فرمود: زمان زيادى نگذشت كه مردم معرفت پيدا كردند.(1)

همچنين امام صادق عليه السلام اولين توبه كنندگان از تزلزل سقيفه را چنين معرفى مى نمايد: به خدا قسم همه - به جز آن سه نفر - هلاك شدند. البته بعد از زمانى چهار نفر ديگر ملحق شدند و روى هم هفت نفر شدند: ابوساسان، عمار، شتيره، ابوعمره !(2)

ص: 13

در حديث ديگرى امام صادق عليه السلام در بيان نمونه اى از لغزش ثابت قدمان در اثر فتنه سقيفه فرمود: ارْتَدَّ النّاسُ بَعْدَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله الاّ ثَلاثَةَ نَفَرٍ: سَلْمانَ وَ اباذَرٍ وَ الْمِقْدادَ. پرسيدند: پس عمار چه شد ؟ ! فرمود: او از راه راست تمايلى به راست و چپ پيدا كرد، ولى سپس بازگشت !(1)

از ابوذر پرسيدند: چگونه عمار و حذيفه وقتى ابوبكر و عمر را ديدند، در كار خود بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله به ترديد افتادند ؟ ابوذر پاسخ داد: آنان توبه و پشيمانى خود را بعدا اعلام كردند، ولى اولى براى خود مقامى ادعا كرد و دومى با سه نفر ديگر برايش شهادت دادند كه همان مطلب را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند. عمار و حذيفه هم با خود گفتند: لابد اين مطلبى است كه بعد از مطلب اول (يعنى خلافت على عليه السلام) اتفاق افتاده، و لذا اين دو نفر هم با ساير شك كنندگان به ترديد افتادند. ولى بعدا توبه كردند و معرفت پيدا كردند و تسليم شدند.(2)

وقتى همين سؤال را از خود حذيفه پرسيدند چنين گفت: به خدا قسم گوش و چشم ما گرفته شد و مرگ و شهادت را خوش نداشتيم و دنيا در قلبمان زينت يافت؛ و ما از خدا مى خواهيم كه از گناهانمان چشم پوشى كند، و در آنچه از عمرمان مانده ما را از لغزش حفظ نمايد.(3)

از جهتى ديگر مى توان از كلمه «تَزِلَّ» - كه به معناى لغزش است - اين استفاده را كرد كه راه راست يكى بيشتر نيست و آن گام برداشتن در راه على عليه السلام و موافقت تمام عيار با آن حضرت است. در نتيجه هر گونه لغزش و كوتاهى در آن راه به معناى انحراف از حق و مخالفت با آن است، ولى درجه آن از كوچك ترين لغزش آغاز مى شود تا به لغزش هايى مى رسد كه به قعر جهنم پرتاب مى كند؛ و از همين ديدگاه مخالفين اهل بيت عليهم السلام قابل درجه بندى هستند.

ص: 14

آنكه از كار خود باز گردند.(1) عاقبتِ اصحاب سبت لعنت و دورى از رحمت خدا بود، تا جايى كه خداوند آنان را مسخ نمود و از انسانيت بيرون برد.(2)

آنگاه به توضيح آن تبليغ پرداخت و در پايان فرمود: فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » : خدا بر من وحى كرده كه «اى رسول ابلاغ كن آنچه از پروردگار بر تو نازل شده ... » . و تصريح كرد كه موضوع اين ابلاغ ولايت على عليه السلام است.

به همين خاطر در همان آغاز خطبه غدير - در حالى كه پس از اعلان نزول آيه مردم منتظر ورود به اصل مطلب بودند، با كمال تعجب متوجه شدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله تعطيل اين سخنرانى را مطرح مى كند ! ! حضرت به صراحت فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از ابلاغ اين پيام معاف بدارد !

اين مطلب در ذهن مخاطبان دو سؤال به ميان آورد: يكى آنكه بدانند چرا حضرت چنين درخواستى را نموده است، و ديگر اينكه اگر چنين خواسته اى در ميان بوده پس چگونه اكنون سخنرانى در حال انجام است ؟

در دنباله سخن، پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ هر دو سؤال را داد. علت درخواست معاف شدن از ابلاغ پيام را حضور منافقين و فتنه گران، و علت تعطيل نشدن سخنرانى را حكم قاطع الهى در ابلاغ پيام اعلام كرد، و اينكه خداوند بدون اين ابلاغ از من راضى نمى شود.

و لذا با پايان اولين بخش سخن كه حمد و ثناى الهى بود، پيامبر صلى الله عليه و آله بخش دوم سخن را آغاز فرمود و مردمِ سراپا گوش را كه بدون كوچك ترين بى نظمى يك پارچه دل به سخنانش سپرده بودند متوجه مطلب اصلى نمود.

آن حضرت ابتدا اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود. سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

ص: 20

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.

اكنون كليد سخن به حركت درآمد و قفل آن براى مراحل بعدى كلام گشوده شد. ابتدا حضرت به مردم گوشزد كرد كه من سابقه كوتاهى و قصور در ابلاغ اوامر الهى نداشته ام و نزول چنين آيه اى درباره ابلاغ ولايت سبب خاصى دارد. آنگاه در بيان علت نزول چنين آيه شديد اللحنى فرمود: «جبرئيل سه مرتبه از طرف خداوند بر من دستور ابلاغ ولايت على را آورد» .

در اينجا قبل از بيان علت نزول آيه، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه السلام آيه خاصى بر من نازل كرده و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وِلَيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه السلام تفسير كرده فرمود: على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است.

آنگاه به علت نزول آيه پرداخته و فرمود: من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مسئله به شما معاف نمايد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين آگاهم. سپس اوصاف منافقين را با اشاره به آيه 11 سوره فتح «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» و آيه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ» بيان كرد.

سپس اذيت هاى پى در پى منافقين را نسبت به حضرتش يادآور شد، تا آنجا كه حضرت زا تمسخر كرده و كلمه «اُذُن» به معناى «گوش» را درباره حضرت به كار بردند، كه منظورشان «سراپا گوش» بودن اميرالمؤمنين عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله و توجه متقابل آنان نسبت به يكديگر بود. حضرت در اين باره آيات و مطالب ديگرى نيز فرمود.

ص: 21

در چند فراز ديگر از خطبه غدير كه پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود، براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

به بيان ديگر:

پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير وحى خاص براى ابلاغ ولايت را بيان فرمود. حضرت اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود.

سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ؛ و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.

سپس با اشاره به منافقين و شيطنت هايشان، از يك سو علت لحن شديد آيه نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله براى مؤمنين روشن گرديد، و از سوى ديگر ضمانت «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ» بر منافقين گوشزد شد.

ص: 22

اكنون پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود. لذا براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» :

وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ، وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ، حَذَرا مِنْ اَنْ لا اَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ؛ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ.

لاَنَّهُ قَدْ اَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللّه ُ الْكافِى الْكَريمُ.

فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» (فى عَلى+چٍّ عليه السلام، يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ... .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه ُ مِنّى اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ؛ «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه السلام «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» :

براى خدا بر نفس خود به عنوان بندگى او اقرار مى كنم، و شهادت مى دهم براى او به پروردگارى، و آنچه به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد، كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى به كار بندد و دوستى او خالص باشد نيست خدايى جز او زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده، و خدا كفايت كننده و كريم است.

ص: 23

خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده» درباره على عليه السلام يعنى خلافت على بن ابى طالب «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» ... .

بعد از همه اينها، خداوند از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » : «اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده» در حق على عليه السلام «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» .

آيه تبليغ به طور مفصل و با تمام جوانب آن در محل خود آمده است. براى توضيح بيشتر به فصل اول «تاريخ و ماجراى غدير» ، بخش پنجم «ماجراهاى پس از مكه تا غدير» مراجعه شود.

اين موارد اگر چه ارتباط مستقيم با غدير ندارد و موارد آن نيز بسيار كم است، ولى در حاشيه غدير يادآور ارتباطى است كه احكام الهى بايد با اهل بيت عليهم السلام داشته باشند.

در بين اين تأكيدات، پيامبر صلى الله عليه و آله حلال و حرام را به طور كلى مطرح مى كند، و اينكه درباره جزئيات آنها بايد به امامان عليهم السلام مراجعه شود.

اين آيات تضمين شده در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله 7 آيه است، كه از جمله اين آيات آيه 1 سوره حج است:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظِيمٌ» :

«اى مردم تقواى پروردگارتان را پيشه كنيد كه زلزله روز قيامت مسئله عظيمى است» .

اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:

به ياد آوريد. هر كس حسنه با خود بياورد طبق آن ثواب داده مى شود، و هر كس گناه بياورد در بهشت او را نصيبى نخواهد بود.

آيا باز هم على عليه السلام را رها خواهند كرد ؟

آيا جدايى از غدير را فاصله گرفتن از بهشت احساس نخواهند كرد ؟

آيا زير پرچم سقيفه رفتن را گام نهادن در آتش و ورود به جهنم نخواهند دانست ؟

آيا هنوز تا قيامت نرسيده نمى توان از جهنمِ سقيفه نجات يافت و به بهشتِ غدير وارد شد ؟

گويا فاصله غدير تا سقيفه تصويرى از فاصله بهشت و جهنم است. غدير پلى بر بهشت است كه سقيفه بر سر راه آن قرار گرفته تا معلوم شود كه بايد ايمان ما به ولايت على عليه السلام آن قدر محكم باشد كه هنگام عبور از اين پل در جهنم سقيفه سقوط نكنيم.

به راستى كه هم هدايتِ غدير بُرنده است و هم ضلالتِ سقيفه، كه اگر تيزى اعتقاد به غدير بتواند سقيفه را بِبُرد و ريز ريز كند و نابود سازد، بهشت پايان اين مسير پر خطر خواهد بود، ولى اگر قيچىِ سقيفه كه در چنگال شيطان است در دلى جاى داشته باشد و غدير را از آن جدا سازد، راه بهشت هم بى نشانِ آن گم خواهد شد و پايانى جز سقوط در جهنم نخواهد داشت.

آيه «يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ»(1) = آيه «الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّه بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه ... »

خطبه غدير و پس از بيان علم امامان عليهم السلام، مناط قرار دادن حق و باطل و معرفى مدافع تمام عيار آن را مطرح فرمود. حضرت با اشاره به آيه 54 سوره مائده:

«يُجاهِدُونَ فى سَبيلِ اللّه ِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ» فرمود: «على عليه السلام است كه به حق هدايت مى كند، بدان عمل مى نمايد، و باطل را ابطال نموده از آن نهى مى كند، و در راه خدا ملامت سرزنش كننده اى او را مانع نمى شود» :

مَعاشِرَ النّاسِ، لا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لا تَنْفِرُوا مِنْهُ، وَ لا تَسْتَنْكِفُوا عَنْ وِلايَتِهِ، فَهُوَ الَّذى يَهْدى اِلَى الْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ، وَ يُزْهِقُ الْباطِلَ وَ يَنْهى عَنْهُ، وَ لا تَأْخُذُهُ فِى اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ:

اى مردم، از على به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى برمگردانيد و از ولايت او سرباز نزنيد. اوست كه به حق هدايت نموده و به آن عمل مى كند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهى مى نمايد، و در راه خدا سرزنش ملامت كننده اى او را مانع نمى شود.

آيه «يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه . يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ... »

آيه «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»(2) = آيه «يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا . قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ . بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ ... »

و فرمود: لَوْ لا انْتَ يا عَلِىُّ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدى: اى على، اگر تو نبودى مؤمنين بعد از من شناخته نمى شدند.

پيامبر صلى الله عليه و آله فصلى از مراسم غدير و خطابه آن را به دشمنان ائمه عليهم السلام اختصاص داده تا مردود شوندگان از امتحان علوى بدانند چه آينده اى در انتظار آنان است. اقتباس از چند آيه و تضمين آياتى ديگر براى اين منظور، روى هم 15 آيه را عنوان اين بخش قرار داده است.

در اين آيات از يك سو اوصاف و رفتار اعداء اهل بيت عليهم السلام در دنيا مطرح شده، كه ثابت قدم نبودن آنان در ايمان و گفتگوهاى نارواى آنان و متكبر بودن آنان ذكر شده است.

از سوى ديگر جزاى اعتقاد و عملشان در دنيا و آخرت را بيان مى كند كه سقوط ارزش اعمالشان، و استحقاق آتش ابدى بدون تخفيف و مهلت و بدون شفاعت، آن هم عذاب فوق العاده اى در پايين ترين درجه جهنم با شنيدن صداى جوشش جهنم و ديدن شعله هاى آتش نمونه هاى آن است.

اين آيات تضمين شده در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله 15 آيه است، كه از جمله اين آيات آيه 217 سوره بقره و آيه 86 - 88 سوره آل عمران است:

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ كُفْرٌ بِهِ وَ إِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللّه وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» :

«از تو درباره ماه حرام و جنگ در آن سؤال مى كنند بگو جنگ در آن كار بزرگى است و ايجاد مانع بر سر راه خدا و كفر به اوست و خارج كردن اهلش از آن نزد خدا بالاتر است و فتنه از قتل هم بالاتر است آنان همچنان با شما جنگ مى كنند تا اگر بتوانند شما را از دينتان باز گردانند هر كس از شما از دين خود باز گردد و در حالى

ص: 29

بميرد كه كافر باشد چنين كسانى همانانى هستند كه اعمالشان در دنيا و آخرت سقوط مى كند و آنان اصحاب آتش هستند كه براى هميشه در آنند» .

«كَيْفَ يَهْدِى اللّه قَوْما كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ. أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّه وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ. خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ»(1):

«چگونه خدا هدايت مى كند قومى را كه بعد از ايمانشان كافر شدند و شهادت دادند كه پيامبر بر حق است و براى آنان بينات آمد و خداوند قوم ظالم را هدايت نمى كند. آنان كسانى هستند كه جزايشان اين است كه بر آنان لعنت خدا و ملائكه و همه مردم است. و براى هميشه در آن خواهند بود و عذاب آنان تخفيف داده نمى شود و مهلت داده نمى شوند» .

اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:

مَعاشِرَ النّاسِ، انَّما اكْمَلَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِامامَتِهِ. فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فَاولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النَّارِ هُمْ خالِدُونَ «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» :

اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود. پس هر كس اقتدا نكند به او و كسانى كه جانشين او از فرزندان من از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عز و جل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود. عذاب آنان تخفيف نمى يابد و به آنان مهلت داده نمى شود.

نظير اين آيه در سوره توبه آمده كه آيه 17 آن چنين است: «ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّه شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِى النَّارِ هُمْ خالِدُونَ» . آيه سوره آل عمران درباره كسانى است كه از مسلمانى باز مى گردند و بعد از اقرار به حقانيت پيامبر صلى الله عليه و آله كافر مى شوند. چنين كسانى مستحق لعنت خدا و ملائكه و مردم اند، و در جهنم بدون تخفيف معذب خواهند شد. در آيات بعد هم مسئله ارتداد دنبال شده و قبول نشدن اعمالشان از جهات مختلف مطرح شده است.

نظير اين آيه در سوره بقره ديده مى شود كه از آيه 159 كسانى را ذكر مى كند كه براهين الهى را كتمان مى كنند و مورد لعنت هستند. سپس توبه كنندگان را كه حقايق كتمان شده را براى مردم تبيين مى كنند مورد عفو قرار مى دهد. آنگاه در آيه 161 و 162 بار ديگر كسانى را كه كافر شده و با همان كفر مى ميرند مورد لعنت خدا و ملائكه و مردم قرار مى دهد و مستحق عذابى خالد مى داند كه تخفيف و مهلتى در آن نيست.

اسلام دارند، ولى با نپذيرفتن امامت تصريح مى كنند كه «ما دين كامل نمى خواهيم» ، و خدا هم مى گويد: «دين ناقص مانند بى دينى است» !

تكميل سخن در اين است كه مسئله فقط بر سر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نيست، بلكه شرط دين كامل پذيرفتن امامت بلا فصل دوازده امام معصوم عليهم السلام پس از پيامبر صلى الله عليه و آله است. روشن ترين راه براى فهماندن اين باقيمانده سخن كلمه «بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ» است. يعنى اگر تعيين امام الزاما بايد از سوى خدا باشد طبعا بعد از على بن ابى طالب عليه السلام هم بايد تا آخر دنيا امامانى از سوى خداوند معين شده باشند كه با عبارت «مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ» آنان را تعيين فرموده است.

«وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» : به آنان مهلت داده نمى شود، چه در رفتن به سوى جهنم كه به آنان اجازه هيچ گونه توقفى داده نمى شود، و چه در داخل جهنم كه لحظه اى عذاب قطع نمى شود.

اى مردم، هر كس از خدا و پيامبرش و على و امامانى كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى عظيم رسيده است.

در آخرين بخش خطابه غدير، آن حضرت دوازده امام عليهم السلام را به صورت دقيق ترى در چندين عبارت تعيين فرمود و حتى نام امام حسن و امام حسين عليهماالسلام را برد. اكنون كه مى فرمايد: «امامانى كه ذكر كردم» اشاره به همين موارد است.

تسليم همه مخلوقات در برابر ذات الهى بود كه با عباراتى بلند و زيبا يادآور شد. اينكه در برابر عظمت او همه متواضع، و در برابر عزت او همه ذليل، و در برابر قدرت او همه تسليم، و در برابر هيبت او همه خاضع هستند.

پس از آن با اشاره به آيه 54 سوره اعراف: «يُغْشِى اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثيثا» ، اشاره به چرخش خاضعانه افلاك نمود:

وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللّه ُ الَّذى تَواضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعَظَمَتِهِ، وَ ذَلَّ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعِزَّتِهِ، وَ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِقُدْرَتِهِ، وَ خَضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِهَيْبَتِهِ. مَلِكُ الاَمْلاكِ وَ مُفَلِّكُ الاَفْلاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، كُلٌّ يَجْرى لاَجَلٍ مُسَمّى، يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ يَطْلُبُهُ حَثيثا. قاصِمُ كُلِّ جَبّارٍ عَنيدٍ، وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَيْطانٍ مَريدٍ:

شهادت مى دهم اوست خدايى كه همه چيز در مقابل عظمت او تواضع كرده و همه چيز در مقابل عزّت او ذليل شده و همه چيز در برابر قدرت او سر تسليم فرود آورده و همه چيز در برابر هيبت او خاضع شده اند. پادشاهِ پادشاهان و گرداننده افلاك و مسخّر كننده آفتاب و ماه، كه همه با زمانِ تعيين شده در حركت هستند. شب را بر روى روز و روز را بر روى شب مى گرداند، كه به سرعت در پى آن مى رود. در هم شكننده هر زورگوى با عناد، و هلاك كننده هر شيطان سر پيچ و متمرّد.

آيه «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ»(1) = آيه «سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الْأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَ أَهْلُونا ... »

اتمام حجت آن به نحو اكمل انجام گرفت و براى هيچ كس به هيچ دليل و بهانه اى راه گريز نماند. در اين امتحان عظيم، هم جهاتى كه مى توانست سر منشأ آزمايش باشد متعدد بود، و هم عللى كه مى توانست انگيزه شيطانى براى سقوط در امتحان باشد در جلوه هاى مختلف به ميان آمد.

پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه بلند خود، اين شرايط امتحان را براى مردم تبيين فرمود تا با آمادگى كامل به استقبال آن بروند. اين آينده تلخِ امتحان را حضرتش در غدير به اشارت و صراحت پيش بينى فرمود و مراحل چنين امتحان بزرگى را با استشهاد به 11 آيه تضمين شده در خطبه غدير بيان فرمود.

از جمله اين آيات آيه 17 سوره حجرات و آيه 28 سوره محمد صلى الله عليه و آله و آيه 35 سوره الرحمن و آيه 13، 14 سوره فجر است:

«يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلاْءِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» :

«بر تو منت مى گذارند كه مسلمان شده اند بگو اسلامتان را بر من منت مگذاريد بلكه خداوند بر شما منت دارد كه شما را به ايمان هدايت كرده اگر راستگو باشيد» .

«ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللّه وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ»(1):

«اين بدان جهت است كه آنان پيروى كردند از آنچه خدا را ناراضى مى كند و رضايت او را نخواستند خدا هم اعمال آنان را ساقط كرد» .

«يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ»(2):

«بر شما فرستاده مى شود شعله اى از آتش و مس گداخته و كمك نمى شويد» .

ص: 39

«فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ. إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ»(1):

«پروردگارت تازيانه عذاب را بر سر آنان ريخت. پروردگارت در كمين است» .

اين آيات از چهار بُعد قابل بررسى است:

(خ ل:) لا تَمُنُّوا عَلَى اللّه فينا ما لا يُطيعُكُمْ ( «و» : وَ لا يُطيعُكُمُ) اللّه وَ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِسَوْطِ عَذابٍ:

درباره ما بر خدا منت مگذاريد به آنچه خود سخن شما را اطاعت نمى كند، ( «و» : كه خدا از شما اطاعت نمى كند) و بر شما غضب نموده به تازيانه عذاب مبتلايتان مى نمايد.

در فرازى ديگر از بخش ششم خطبه غدير مسئله غصب خلافت را به طور صريح مطرح كرد و فرمود: «به زودى بعد از من امامت را به عنوان پادشاهى غصب مى كنند» ، و سپس غاصبين را لعنت كرد.

آنگاه با اشاره به آيات 31 و 35 سوره الرحمن، شومى امامان ضلالت را براى مردم بيان كرد و فرمود: «در آن هنگام است اى جن و انس كه مى ريزد بر شما آنكه بايد بريزد و مى فرستد بر شما شعله اى از آتش و مس گداخته و نمى توانيد آن را از خود دفع كنيد» .

وَ سَيَجْعَلُونَ الاِمامَةَ بَعْدى مُلْكا وَ اغْتِصابا، اَلا لَعَنَ اللّه ُ الْغاصِبينَ الْمُغْتَصِبينَ، وَ عِنْدَها سَيَفْرُغُ لَكُمْ اَيُّهَا الثَّقَلانِ مَنْ يَفْرُغُ، وَ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ:

و به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور مى گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند. و در آن هنگام است اى جن و انس كه مى ريزد براى شما آنكه بايد بريزد و مى فرستد بر شما شعله اى از آتش و مس گداخته و نمى توانيد آن را از خود دفع كنيد.

خطر دوم غرور مسلمانى و منت گذاشتن مسلمانان بر خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله براى پذيرش دين بود. پيامبر صلى الله عليه و آله براى هشدار از اين خصلت شيطانى چهار آيه قرآن را ادغام كرد:

يكى آيه 17 سوره حجرات: «يَمُنّونَ عَلَيْكَ اَنْ اَسْلَمُوا قُلْ لاتَمُنُّوا عَلَىَّ اِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه ُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ اَنْ هَداكُمْ لِلايمانِ» .

دوم آيه 28 سوره محمد صلى الله عليه و آله: «ذلِكَ بِاَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما اَسْخَطَ اللّه ُ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَاَحْبَطَ اَعْمالَهُمْ» .

سوم آيه 35 سوره الرحمن: «يُرْسِلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ» .

چهارم آيه 14 سوره فجر «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرصادِ» .

آن حضرت اين چهار آيه را در يك جمله بلند گنجانيده چنين فرمود: اى مردم، با اسلامتان بر من منت مگذاريد، بلكه بر خدا منت مگذاريد كه در نتيجه عمل شما را نابود مى كند و بر شما غضب مى نمايد و شما را به شعله هايى از آتش و مس گداخته مبتلا نمايد. پروردگار شما در كمين است.

موقعيت تاريخى اين آيه را از اين منظر نيز مى توان بيان كرد:

در اواسط خطبه غدير قبل از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله توطئه گران بر ضد خلافت را مطرح كند، براى آنكه مسلمانان به سوابق خود در اسلام مغرور نشوند و خود را در معرض امتحانى سخت بدانند، اين چهار آيه در يك فراز تركيب شده اند.

آيه اول (لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ) در كلام حضرت - طبق نسخه هاى مختلف - به سه گونه تضمين شده است:

در نسخه «ب» با افزودن «ب» در كلمه «بِاسْلامِكُمْ» و افزودن جمله «بَلْ لا تَمُنُّوا عَلَى اللّه» بعد از آن آمده است. در نسخه هاى «الف» و «ج» به جاى «عَلَىَّ» كلمه «عَلَى

ص: 42

اللّه» آورده شده است. در نسخه هاى «ه» و «و» به جاى «اسْلامَكُمْ» كلمه «فينا» آمده و بعد از آن در نسخه «ه» «ما لا يُطيعُكُمُ اللّه» ، و در نسخه «و» «وَ لا يُطيعُكُمُ اللّه» افزوده شده، و كلمه «عَلَىَّ» نيز به صورت «عَلَى اللّه» ذكر گرديده است.

آيه دوم (اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللّه وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ) به صورت اقتباس كامل و تبديل غايب به مخاطب در كلام حضرت با عبارت «فَيُحْبِطَ عَمَلَكُمْ وَ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ» آمده كه در برخى نسخه ها فقط «يَسْخَطَ عَمَلَكُمْ» ذكر شده است.

آيه سوم (يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ ...) فقط در نسخه «ب» در كلام حضرت با عبارت «وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٍ» ديده مى شود. لازم به يادآورى است كه اين آيه يك بار ديگر در اواخر همين بخش ششم خطبه ذكر شده است كه در جاى خود مورد بررسى قرار خواهد گرفت.(1)

آيه چهارم (فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ، إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ) - طبق نسخه هاى مختلف - به 5 صورت در كلام حضرت تضمين شده است: در نسخه «ب» فقط آيه 14 با خطاب جمع آورده شده: «انَّ رَبَّكُمْ لَبِالْمِرْصادِ» . در نسخه «الف» آيه 13 به صورت «يُصيبَكُمْ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ» و در نسخه هاى «ج» و «ه» و «و» به صورت «وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِسَوْطِ عَذابٍ» آمده، و آيه 14 در نسخه هاى «الف» و «ج» با عبارت «انَّهُ لَبِالْمِرْصادِ» ذكر شده و در نسخه هاى «ه» و «و» نيامده است.

صريحا خاطر نشان مى كند خدا بر شما منت دارد و مبادا در پذيرفتن اسلام بر خدا منت بگذاريد، و يك آيه بعد از اين پايان سوره حجرات است.

آيه سوره محمد صلى الله عليه و آله درباره كسانى است كه در آيه 25 ذكر شده كه از دين باز مى گردند و منافقانه با كفار ارتباط برقرار مى كنند كه تا حد امكانشان از اسلام حذف كنند. سپس خدا عذابى كه توسط ملائكه بر اينان نازل مى شود يادآور شده تا به اين آيه مى رسد كه علت آن عذاب را سخط خداوند و حبط و نابودى اعمالشان ذكر مى كند.

آيه سوره «الرحمن» ادامه مى يابد كه سلطان پروردگار و عجز جن و انس را مطرح مى فرمايد، و اينكه جن و انس نمى توانند بدون اجازه و قدرت الهى از آفاق آسمان و زمين نفوذ كنند، تا به اين آيه مى رسد كه اگر آتش و مس گداخته بر سر شما بريزد نمى توانيد آن را از خود دور كنيد.

در آيات سوره فجر، خداوند اقوام طغيان كننده كه فساد در زمين بپا كردند را مطرح مى فرمايد، و آنگاه دو نكته را خاطر نشان مى سازد: يكى اينكه خداوند تازيانه عذاب بر آنان فرود آورده و ديگر اينكه خداوند همچنان در كمين گنهكاران است.

حضرت افكار شيطانى خلافت را به صورت بالاترين غنيمت به دست آمده از اسلام جلوه مى دهد كه بر سر تقسيم آن نَفْس ها طمع بلند بروز مى دهند.

در غدير اين مطلب علنا بر زبان عده اى آمد كه اگر بناست على خليفه باشد لااقل ديگران را هم با او شريك كن يا بعد از او كسانى را براى خلافت نامزد نما ! ! كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت با اين طمع كارى در برابر دستور الهى مقابله فرمود و آن را رد كرد.(1)

يكى از وجهه هاى امتحان الهى آن است كه منت گذاشتن هيچ گاه به صراحت بر زبان كسى جارى نمى شود، بلكه هر كس با به ميان آوردن سوابق خويش سعى مى كند سهمى از مزاياى جامعه اسلامى را به خود اختصاص دهد !

تقدم در اسلام، فداكارى ها و جانفشانى ها در راه آن، نسبت داشتن با پيامبر صلى الله عليه و آله و امثال اينها، زبان عده اى را باز مى كند كه بگويند: پس سهم ما چه مى شود ؟ پس نتيجه زحمات ما كجا رفت ؟ پس ما براى چه مسلمان شديم ؟ آيا از مسلمانى فقط نماز و روزه به ما مى رسد و خلافت نصيب ديگران است ؟ ! و امثال اين اعتراضات منت آميز كه در مسئله خلافت - چه رو در روى پيامبر صلى الله عليه و آله و چه بعد از آن حضرت - بارها و بارها مطرح گرديد.

اميرالمؤمنين عليه السلام در سوابق و فضايل و فداكارى و عمل به فرامين اسلام و اوامر پيامبر صلى الله عليه و آله قابل مقايسه با هيچ كس نبود، و آنچه داشت در زيباترين جلوه اخلاص تقديم درگاه الهى نموده بود، ولى با اين همه وقتى ديد مردم با پيش كشيدن سوابق خود تصميم بر هم زدن دين خدا و ولايت الهى دارند، از همان نقطه در مقابل مردم ايستاد و فضايل و سوابق خود را مطرح كرد تا آنان را متوجه اين نكته كند كه اگر فضايل و سوابق دليل تقدم و كسب حقوق است هيچ كس بر من تقدم ندارد، و در عين حال من منت خدا را دارم نه اينكه بر خدا منت گذارم، و اگر نبود كه خدا مرا به اين مقام منصوب فرموده، خود را براى به دست آوردن آن جلو نمى انداختم و در پى آن نبودم.

ص: 45

مجموع آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره علت و كيفيت نصب خليفه از سوى خدا در خطابه غدير فرموده، وقتى در كنار اين فراز كه شامل آيه «لا تَمُنُّوا عَلَىَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللّه يَمُنُ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلاْءِيمانِ» قرار بگيرد، اين نتيجه را به ما يادآور مى شود:

امر خلافت مانند اصل اسلام جزء فرامينى است كه از سوى خداوند براى صلاح دنيا و آخرت مردم آمده است. اينكه امامت و خلافت چگونه بايد باشد و صاحب اين مقام چه كسى بايد باشد، مسئله اى از طرف خداست و طبق حكمت الهى تعيين شده است.

همان گونه كه بايد سپاسگزار خداوند باشيد و منت خدا بر شماست كه به اسلام هدايتتان فرموده، همان طور در مسئله ولايت بر شما منت دارد كه امامانى پاك و معصوم عليهم السلام - كه خود آن ذوات مقدس را خلق كرده و امتحان نموده - براى مردم منصوب فرموده است

خداوند مردم را به حال خود رها نكرده است ، تا در طول تاريخ با اشتباهات عمدى و سهوى خود را دچار امامان ضلالت و ناشايست كنند، و دنيا و آخرتشان تباه شود.

هر مسلمانى بايد شرمنده اين لطف الهى بوده منت خدا را خريدار باشد، نه آنكه معترضانه ادعا كند كه چرا خدا بدون در نظر گرفتن حقى براى ساير مسلمانان در خلافت، خليفه منصوب نموده است ؟ !

بنا بر اين، اگر كسى اين دلسوزى خداوند رحيم ودود و انتصاب حكيمانه الهى در صحراى غدير را با افكار جاهلى - كه ريشه در تعصب كوركورانه و منت گذاشتن و سهميه خواستن بر دارد - را مطرح كند، از طرف خداوند مستحق چهار سزاى بزرگ است:

ص: 46

سزاى اول

حبط عمل است؛ يعنى كسى كه بر خدا منت گذارد، خدا اعمال انجام داده اش را نيز نابود مى كند و براى روز جزا دست خالى مى ماند.

سزاى دوم

سخط و نارضايتى و غضب خداوند متعال است؛ يعنى خداوند جبّار و قهّار از اين برخورد و عملكرد بنده اش با چنان پروردگار مهربانى كه دلسوزانه تمام شرايط هدايت او را آماده فرموده، غضب مى كند و به چنين بنده اى نگاه رضايت و مرحمت نمى نمايد.

سزاى سوم

ابتلاء به آتش جهنم و مس گداخته است؛ يعنى پايان اين مسير كه كسى بر خدا درباره پذيرفتن اسلام و جزئيات آن منت بگذارد آن است كه او را به جهنم مى كشاند و به عذاب سخت الهى دچار مى گردد.

سزاى چهارم

تازيانه عذاب است؛ اگر موارد تازيانه عذاب در آيه هاى قرآن را مرور كنيم، خواهيم ديد كه همه عذاب هايى است كه در دنيا بر سر طاغيان و سركشان در پيشگاه پروردگار نازل شده است.

لذا معناى اين فراز از خطبه كه بعد از «شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ» ذكر شده، باز مى گردد به اينكه منت گذاران بر خداوند متعال در دنيا نيز بايد منتظر عذاب الهى باشند، كه همچون شلاقى بر سرشان فرود مى آيد.

آخرين جمله اين فراز از خطبه غدير، بيدار باشى است كه خدا را هميشه مواظب خود بدانيم، و هر گاه از اين منت ها بر قلبمان خطور كرد پروردگار مهربان خود را به ياد آوريم و او را در كمين بدانيم، و از اين چهار نتيجه منت گذاشتن خود هراسان باشيم.

ص: 47

نزول وحى در اثناى سخنرانى و اعلام آن در همان لحظه از كارهاى بى سابقه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير بود، آن هم آيه اى كه در تأييد پيام ابلاغ شده در همين سخنرانى بود.

در حساس ترين لحظات خطبه غدير - كه بخش چهارم خطبه بود - و پس از بيان جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» و معرفى و بلند كردن اميرالمؤمنين عليه السلام، پيامبر صلى الله عليه و آله توانسته بود بار سنگين «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » را با موفقيت به مقصود برساند و ولايت دوازده امام عليهم السلام را تا آخر دنيا از فراز منبر غدير اعلام فرمايد.

اينجا بود كه جبرئيل بر قلب آن حضرت نازل شد و در حالى كه حضرت خطابه را ادامه مى داد آيه 3 سوره مائده را به عنوان سند افتخار ابدى غدير آورد: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينا» : «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» .

بلافاصله پس از نزول آيه، پيامبر عليه السلام در ادامه خطبه فرمود: خدايا، تو هنگام بيان اين مطلب و منصوب نمودنت على عليه السلام را در اين روز، اين آيه را درباره ولايت على عليه السلام نازل كردى: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينا» .

اعلام نزول اين آيه هنگام اعلان ولايت، گذشته از آنكه مسئله اى اعجاب برانگيز بود، خبر از كمال دين الهى با همين سخنرانى مى داد و اهميت اين خطابه را به همه گوشزد مى كرد. اين عظمت آنگاه به اوج خود رسيد كه نتيجه يك سخنرانى كامل شدن نعمت هاى الهى و رضايت خداوند اعلام شد.

زمان و مكان نزول آيه اكمال

جزئيات ماجراى نزول آيه اكمال

تفسير آيه اكمال

تحليلى بر آيه اكمال

در روايات ديگر، نزول آيه بر فراز منبر و پس از «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » آمده است:

1. ابوسعيد خدرى كه در غدير حاضر بوده مى گويد: فَلَمْ يَنْزِلْ حَتّى نَزَلَتْ هذِهِ الاْيَةُ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » : هنوز پيامبر صلى الله عليه و آله از منبر پايين نيامده بود كه اين آيه نازل شد.(1)

2. پيامبر صلى الله عليه و آله در متن خطبه دقيقا بعد از آنكه على عليه السلام را بر فراز دست خويش بلند كرد و او را معرفى نمود چنين فرمود: اللهمَّ انَّكَ انْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ ايّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» : خدايا تو هنگام بيان ولايت على و منصوب نمودنت او را در اين روز، درباره او اين آيه را نازل كردى: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ ... » .(2)

در يك روايت هم «يوم الولاية» ذكر شده كه اميرالمؤمنين عليه السلام كيفيت نزول آيه را بيان مى كند و مى فرمايد:

اذْ يَقُولُ يَوْمَ الْوِلايَةِ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله: يا مُحَمَّدُ، اخْبِرْهُمْ انِّى الْيَوْمَ اكْمَلْتُ لَهُمْ دينَهُمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَيْهِمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَهُمُ الاسْلامَ دينا: خداوند در روز ولايت به محمد صلى الله عليه و آله فرمود: اى محمد، به مردم خبر ده كه من امروز دينم را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تكميل نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم.(3)

در روايت ديگرى زمان و مكان با يك عبارت بيان شده كه سلمان و ابوذر و مقداد و عمار مى گويند: وَ اللّه ما بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ حَتّى نَزَلَتْ هذِهِ الاْيَةُ: به خدا قسم، از آن عرصه تكان نخورده بوديم كه اين آيه نازل شد.(4)

ص: 52

در اين عبارت دو ظرافت ادبى و دقت تاريخى وجود دارد: يكى كلمه «عرصه» كه معناى كلى به اقتضاى سياق جمله پيدا مى كند مثل «صحنه» ، «زمينه» و امثال آن. و كلمه ديگر «ما بَرِحْنا» است، كه در اينجا به صورت افعال تامّه است، نه افعال ناقصه؛ و معنايش نظير كلام فرزند حضرت يعقوب عليه السلام است كه در قرآن آمده است: «فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِى أَبِى»(1): «من هرگز از زمين تكان نمى خورم تا پدرم اجازه دهد» .

در اينجا هم تركيب «ما بَرِحْنَا الْعَرْصَةَ» به اين معناست كه «هنوز از جايمان حركت نكرده بوديم» و يا «هنوز صحنه اعلام ولايت بر پا بود و كسى از جايش تكان نخورده كه آيه الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ ... نازل شد.

از مجموع روايات به وضوح استفاده مى شود كه نزول اين آيه در روز غدير بوده، و مى توان اذعان داشت كه پس از اعلان ولايت بر فراز منبر غدير، جبرئيل اين آيه را آورده كه مهر تأييد الهى بر انجام رسالت «بَلِّغْ» در آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» باشد.

سه نكته جالب درباره زمان و مكان آيه اكمال

در زمينه زمان و مكان نزول آيه اكمال سه نكته جالب قابل ذكر است:

نكته اول: آن روزى كه دين كامل شد

كلمه «اليوم» در آيه به تنهايى نشانگر زمان خاصى براى اين آيه است، زيرا «الف و لام» در چنين مواردى «الف و لامِ عهد» خوانده مى شود و به معناى روزى معهود بين مخاطِب و مخاطَب تلقى مى شود، و از همين جاست كه كلمه «اليوم» در زبان عربى به صورت يك اصطلاح به معناى «امروز» در آمده است.

آنچه به اهميت كلمه «اليوم» مى افزايد جمله پشت سر آن است كه خبر از كامل شدن دين را مى دهد. اين تركيب خاص هر شنونده اى را به خود جلب مى كند كه اين كدامين روز است كه خداوند به حد كمال رسيدن دين را در آن اعلام مى فرمايد و در آن چه مسئله مهمى اعلام شده كه باعث كمال دين شده است ؟

ص: 53

همان گونه كه يهوديان به عمر گفتند: لَوْ عَلَيْنا نَزَلَتْ هذِهِ الاْيَةِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » وَ نَعْلَمُ الْيَوْمَ الَّذى انْزِلَتْ فيهِ، لاَتَّخَذْناهُ عيدا: اگر اين آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ ... » بر ما يهوديان نازل شده بود و روز دقيق نازل شدن آن را مى دانستيم، آن روز را عيد مى گرفتيم.(1)

وقتى معلوم شود «اليوم: امروز» همان روز غدير است و آن خبر خاص كه در آن روز اتفاق افتاده اعلام ولايت است، اهميت ثبت قرآنى اين مسئله كه براى نسل هاى آينده مسلمانان به يادگار گذاشته شده معلوم خواهد شد و غدير را به ابديت قرآن پيوند خواهد داد.

نكته دوم: نزول آيه هنگام سخنرانى

نازل شدن آيه اكمال در هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مشغول سخنرانى بوده هيچ مشكلى ندارد، زيرا وحى بر قلب آن حضرت نازل شده و دريافت آن در حين گفتار ممكن است و اينگونه نبوده كه هميشه در هنگام وحى حضرت سكوت كند و آرام بگيرد، بلكه به تناسب موقعيت ها و لزوم اعلان آيه اى درباره آن وحى نازل مى شده و قلب و روح پيامبر مكرم صلى الله عليه و آله پر ظرفيت تر از آن است كه نتواند در حين كارى وحى را دريافت كند.

از سوى ديگر موقعيت كمال دين هنگامى است كه على عليه السلام معرفى شود، و لذا به محض بلند كردن آن حضرت بر فراز منبر و اعلان ولايت او دقيق ترين زمانى فرا مى رسد كه بايد چنين آيه اى نازل شود.

بنا بر اين، دليلى ندارد كه بخواهيم نزول اين آيه را به قبل از سخنرانى يا بعد از آن موكول كنيم كه وقت شيرين آن نباشد. كلام پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هم دقيقا آن لحظه را در خطبه غدير تعيين كرد؛ آنجا كه پس از معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام بر سر دست مبارك

فرمود:

ص: 54

اللهمَّ انَّكَ انْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ ايّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: خدايا، تو اين آيه را درباره وليّت على نازل كردى هنگامى كه ولايت او تبيين شد و در اين روز او را منصوب فرمودى.(1)

اگر هم كسى معتقد باشد كه وحى حتما بايد در حال آرامش و سكوت باشد، بايد اينگونه در نظر بگيريم كه اين آيه قبل از خطبه بر آن حضرت نازل شده و اعلام نزول آن در خطبه بوده است.

در اين صورت مجموعه برنامه سخنرانى از طرف خدا و رسولش اينگونه آماده شده كه اين آيه قرآن شأن نزولش هنگامى است كه اين رسالت به انجام برسد، اگر چه اصل نزول آن از قبل باشد.

شايد مؤيد اين مطلب را بتوان اين نكته قرار داد كه حضرت اين آيه را سه بار تلاوت فرمود، در حالى كه نزول آن يك بار بوده است؛ به اين معنى كه در هنگام اعلام يك آيه با در نظر گرفتن موقعيت، هر اندازه صلاح باشد ممكن است تكرار شود و اين ارتباطى به اصل نزول آيه ندارد.

نكته سوم: نكته انحرافى در روايت اهل سنت

درباره زمان و مكان نزول آيه در روايات اهل سنت يك نقطه انحرافى به چشم مى خورد، و آن اينكه در رواياتى نزول اين آيه را در روز عرفه و در عرفات ذكر كرده اند. جالب است كه اكثر اين روايات به نزول مسئله ولايت در آنجا اعتراف كرده اند و فقط زمان و مكان آن را تغيير داده اند. در حل اين نقطه شبهه ناك دو پاسخ وجود دارد:

پاسخ اول: اشتباه در قرائت «عَرَّفَهُ»

در روايات عبارت «يوم عرفه» آمده كه اين عبارت يا اشتباها و يا عمدا معناى نادرستى پيدا كرده كه به قرائت غلط آن باز مى گردد.

ص: 55

اين عبارت را دو گونه مى توان خواند: «يَوْمُ عَرَفة» و «يَوْمٌ عَرَّفَهُ» كه معناى اولى «روز عَرَفه» و معناى دومى «روزى كه او را معرفى كرد» مى شود.

در روايت اصلى معناى دوم منظور بوده كه در روز معرفى اميرالمؤمنين عليه السلام براى ولايت آيه اكمال نازل شده است، ولى چون اعراب و حركات و حتى نقطه گذارى در كتاب هاى قديم مرسوم نبوده، عده اى اشتباها و عده اى با كششِ انحراف ذاتى به احتمال اول كشيده شده اند كه «روز عرفه» است.

اين احتمال هم وجود دارد كه منشأ اشتباه رواياتى باشد كه در عرفه پيش بينى نزول اين آيه براى پيامبر صلى الله عليه و آله را ذكر مى كند، كه بعضى اشتباها آن را روز نزول آيه خيال كرده اند. روايت چنين است:

فَلَمّا وَقَفَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِالْمَوْقِفِ، اتاهُ جَبْرَئيلُ عَنِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: انَّهُ قَدْ دَنا اجَلُكَ ... . فَاقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَما ... ، فَانّى لَمْ اقْبِضْ نَبِيّا مِنَ الانْبِياءِ الّا بَعْدَ كَمالِ دينى وَ اتْمامِ نِعْمَتى بِوِلايَةِ اوْلِيائى وَ مُعاداةِ اعْدائى. وَ ذلِكَ كَمالُ تَوْحيدى وَ اتْمامُ نِعْمَتى عَلى خَلْقى ... . فَ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » :

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله در موقف (عرفات) وقوف داشت جبرئيل از طرف خدا نزد حضرت آمد و گفت: اجل تو نزديك شده ... . پس على را براى مردم به عنوان عَلَم و نشانه بپادار ... ، كه من پيامبرى از پيامبرانم را قبض روح نكرده ام مگر بعد از كمال دينم و اتمام نعمتم با ولايت اوليائم و دشمنى با دشمنانم. و اين كمال توحيد من و تكميل نعمتم بر خلقم است ... . پس «امروز دين شما را كامل كردم ... » .(1)

دليل اين اشتباه آن است كه بعد از اين فراز در همين روايت آغاز مراحل نزول آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... »(2) را بيان مى كند كه حضرت از شر قوم خود از ابلاغ اين پيام طلب معذوريت كرد، و پس از تأكيد امر الهى درخواست حفظ و عصمت نمود

ص: 56

و پذيرفته شد؛ و سپس خطبه مفصل غدير را ذكر مى كند كه در متن آن نزول آيه پس از ابلاغ «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » به صراحت ذكر شده است. بنا بر اين، معلوم مى شود آنچه در اول اين روايت آمده به معناى پيش بينى نزول آيه است نه اصل نزول آن.

پاسخ دوم: هدف از تحريف در تاريخ آيه

مؤسس اين شبهه در برابر انبوه رواياتى كه نزول آيه را در روز غدير ثابت مى كند شخص عمر بن الخطاب است. جالب است كه بدانيد اين اقدام عمر در برابر آيه اكمال سابقه دارد و جنبه انحرافى ديگرى نيز در اين ماجرا به چشم مى خورد و پيداست كه مؤسس سقيفه از همه بيشتر اهميت آن را دريافته كه اينگونه دست به تحريف لفظى و معنوى آن زده است. متن ماجرا چنين است:

يهوديان به عمر گفتند: اگر اين آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » بر ما يهوديان نازل شده بود و ما روزى را كه در آن نازل شده مى دانستيم، آن روز را عيد مى گرفتيم. عمر گفت: خدا را شكر كه آن را براى ما عيد قرار داده است. من مى دانم در چه روزى نازل شده است؛ در روز عرفه نازل شده و خدا اين امر را كامل كرده، و از اين آيه دانستيم كه مسئله از اين پس رو به نقصان خواهد گذاشت.(1)

در اين قطعه تاريخى مى بيينيم عمر از يك سو نزول آيه را در روز عرفه گفته، و اين در پاسخ يهوديان است كه خوب مى دانسته اند اين آيه در چه روزى نازل شده و در واقع براى اثبات غاصب بودن او و ريشخند بر او اين مسئله را مطرح كرده اند.

او در واقع با تعيين روز عرفه از سؤال هاى بعدى فرار كرده است كه اگر در روز غدير بوده چگونه خدا در آن روز دين را تكميل كرده است ؟

از سوى ديگر عمر مفهوم «كمال دين» را به انحراف كشانده است. در همه جاى عالم مردم در هر علمى و فضيلتى در صدد كمال بيشتر و بعد از رسيدن به كمالى براى تكامل بيشتر هستند، و اگر مانعى ايجاد نشده باشد هيچ كس و هيچ جامعه اى از كمال به نقص نازل نمى شود.

ص: 57

در حالى كه عمر با افكار شومى كه در سر پرورانده به صراحت مى گويد: ما از اين كامل شدن فهميديم كه مسئله از اين پس رو به نقصان خواهد گذاشت !

سابقه عمر با اين آيه قبل از سؤال يهوديان است و باز مى گردد به روز غدير كه وقتى اين آيه نازل شد عمر گريه كرد ! ! پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: براى چه گريه مى كنى ؟ گفت: ابْكانى انّا كُنّا فى زِيادَةٍ مِنْ دينِنا، فَامّا اذْ كَمُلَ فَانَّهُ لَمْ يَكْمِلْ شَىْ ءٌ قَطُّ الا نَقَصَ: مرا به گريه واداشت اينكه ما دائما در حال پيشرفت و تعالى در دينمان بوديم، ولى اكنون كه كامل شده هيچ چيزى كامل نمى شود مگر آنكه رو به نقصان مى گذارد» ! ! !(1)

اين پيش بينى عمر نيست مگر آتشى كه در دل او از ولايت على بن ابى طالب عليه السلام بر پا شده است. او به جاى آنكه اين كمال را آغاز راه تكامل ملت اسلام بداند، در صدد شكستن آن است و آن را آغاز عقبگرد و تنازل و سير قهقرايى مى داند.

البته كه در فرهنگ سقيفه هدف باز گرداندن مردم به جاهليت بود و به صورت همه جانبه در راه آن سرمايه گذارى شد و تا امروز سير قهقرايى آن ادامه دارد و در طول تاريخ وقايع تلخ اين عقبگرد ثبت شده است.

يا مُحَمَّدُ، ... فَاعْهَدْ عَهْدَكَ وَ قَدِّمْ وَصِيَّتَكَ وَ اعْهَدْ الى ما عِنْدَكَ مِنَ الْعِلْمِ و ... . فَسَلِّمْها الى وَصِيِّكَ ...، عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ، فَاقِمْهُ لِلنّاسِ عَلَما ... . فَانّى لَمْ اقْبِضْ نَبِيّا الا بَعْدَ اكْمالِ دينى وَ اتْمامِ نِعْمَتى بِوِلايَةِ اوْلِيائى وَ مُعاداةِ اعْدائى، وَ ذلِكَ كَمالُ تَوْحيدى وَ دينى وَ اتْمامُ نِعْمَتى عَلى خَلْقى بِاتِّباعِ وَلِيّى ... . فَ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» بِوَلِيّى وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ. عَلِىٌّ عَبْدى ... . فَاقِمْ يا مُحَمَّدُ عَلِيّا عَلَما وَ خُذْ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ ... :

اى محمد، ... سفارشات خود را بنما و وصيت خود را آماده كن و آنچه از علم و ... . نزد توست به وصى خود ... . على بن ابى طالب بسپار و او را به عنوان علامت و نشانه براى مردم منصوب كن ... ، چرا كه من پيامبرى را قبض روح نكرده ام مگر بعد از كمال دينم و تكميل نعمتم با ولايت اوليائم و دشمنى دشمنانم، و اين كمال توحيد من و دين من و تكميل نعمت من بر خلقم با پيروى از وليم است ... . پس «در چنين روزى دين شما را كامل كردم ونعمتم را بر شما كامل نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» به وسيله وليم و صاحب اختيار هر مرد و زن مؤمنى يعنى على بنده ام ... . پس اى محمد، على را به عنوان علامتى منصوب كن و از آنان بيعت بگير ... .(1)

در اين فراز عين آيه اكمال آمده ولى به صورت اقتباس در كلام است، يعنى وقتى چنين برنامه هايى انجام شود آن وقت است كه دين كامل شده و نعمت تمام گشته است، و اين شكل از كلام به معناى اخبار از آينده اى است كه تابلوى «كمال دين و تمام نعمت» بر پيشانى آن خواهد درخشيد.

مرحله دوم: نزول آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله

جبرئيل اين آيه را با دستور اكيدى درباره اعلان آن به امت آورد، در حالى كه طبعا همه آيات براى اعلان به امت بر آن حضرت نازل مى شود؛ و در پى آن معناى كمال دين را ضميمه كرد كه اين آخرين دستور الهى و مُقدَّم بر دستورات ديگر است. در اين باره دو روايت داريم:

ص: 59

1. اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد: اذْ يَقُولُ (اللّه) يَوْمَ الْوِلايَةِ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله: يا مُحَمَّدُ، اخْبِرْهُمْ انِّى الْيَوْمَ اكْمَلْتُ لَهُمْ دينَهُمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَيْهِمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَهُمُ الاسْلامَ دينا: آنجا كه خداوند در روز ولايت به محمد صلى الله عليه و آله فرمود: اى محمد، به آنان خبر ده كه من امروز دين آنان را كامل كردم و نعمتم را بر آنان تكميل نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم.(1)

2. امام صادق عليه السلام مى فرمايد: اتاهُ جَبْرَئيلُ عليه السلام فَقالَ لَهُ: يا مُحَمَّدُ، انَّ اللّه يُقْرِؤُكَ السَّلامَ وَ يَقُولُ لَكَ: قُلْ لامَّتِكَ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ -

بِوِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ - وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» ، وَ لَسْتُ انْزِلُ عَلَيْكُمْ بَعْدَ هذا. قَدْ انْزَلْتُ الَيْكُمْ الصَّلاةَ وَ الزَّكاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ هِىَ الْخامِسَةَ، وَ لَسْتُ اقْبَلُ هذِهِ الارْبَعَةَ الا بِها:

جبرئيل نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: خدا به تو سلام مى رساند و مى فرمايد: به امتت بگو: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » و بعد از اين چيزى بر شما نازل نمى كنم. نماز و زكات و روزه و حج را بر شما نازل كردم و اين ولايت پنجمى است، و آن چهار تا را بدون ولايت قبول نمى كنم» .(2)

مرحله سوم: اعلام آيه به مردم

به محض نزول آيه پيامبر صلى الله عليه و آله خبر آن را چنين به اطلاع مردم رساند: اللهمَّ انَّكَ انْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ ايّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» : خدايا تو هنگامى كه ولايت على تبيين شد و او را در اين روز منصوب فرمودى اين آيه را درباره او نازل كردى: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(3)

ص: 60

و در روايتى آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله متن آيه را سه بار تكرار فرمود.(1)

مرحله چهارم: مطالب بعد از نزول آيه

بعد از نزول آيه اكمال پيامبر صلى الله عليه و آله تكبير گفت و فرمود: اللّه اكْبَرُ عَلى اكْمالِ الدّينِ وَ اتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَا الرَّبِّ بِرِسالَتى وَ وِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ عليه السلام بَعْدى: اللّه اكبر از كامل شدن دين و تكميل نعمت و رضايت پروردگار از رسالت من و ولايت على بن ابى طالب بعد از من.(2)

در روايت ديگر فرمود: انَّ كَمالَ الدّينِ وَ تَمامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِارْسالى الَيْكُمْ بِالْوِلايَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: كمال دين و تكميل نعمت و رضايت پروردگار در اين بود كه مرا براى خبر ولايت على بن ابى طالب بعد از خود به سوى شما فرستاد.(3)

البته به احتمال قوى اين دو مطلب را آن حضرت بعد از اتمام خطبه غدير فرموده باشد، چرا كه در متن خطابه وجود ندارد. در متن خطبه عبارت ديگرى بعد از اعلام نزول آيه وجود دارد كه از يك سو اختصاص ولايت به دوازده امام عليهم السلام، و از سوى ديگر لزوم تمسك به دينِ كامل و بى ارزشىِ دين ناقص را گوشزد مى نمايد:

مَعاشِرَ النّاسِ، انَّما اكْمَلَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِامامَتِهِ. فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فَاولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النَّارِ هُمْ خالِدُونَ، لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ:

اى مردم، خداوند عز و جل دين شما را با امامت او كامل كرده است. بنا بر اين، هر كس او و كسانى را كه جانشين اويند از فرزندان من از صلب او تا روز قيامت و روز

ص: 61

عرضه بر پروردگار به امامت قبول نكند، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت نابود مى شود و در آتش دائمى خواهند بود، عذاب آنان تخفيف نمى يابد و مهلت داده نمى شوند.(1)

و اينگونه بود كه اين آيه در چهار مرحله و با تبيين فورى و همه جانبه به مردم ابلاغ شد، و مى توان گفت: نزول اين آيه پايانى بر آن آغاز بود كه با «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ»(2) شروع شد. گذشته از آنچه در غدير براى تبيين آيه گفته شد، در طول تاريخ نيز امامان عليهم السلام به تبيين و تشريح اين آيه پرداخته اند و پرده از اسرار آن برداشته اند.

در آيه اكمال هم كه خدا مى فرمايد: «امروز دين شما را كامل كردم و ... » ، يعنى از روز آغاز بعثت كه معارف و دستورات الهى تدريجا نازل مى شد همه در انتظار روزى بودند كه دين خدا كامل گردد و پرونده جامع آن در اختيار مردم قرار گيرد.

خداوند با اين اعلان به آن انتظار خاتمه بخشيد و خبر داد كه امروز هنگام آن وعده فرا رسيد و دين كامل شد. اميرالمؤمنين عليه السلام در اين باره مى فرمايد: انَا النَّبَأُ الْعَظيمُ الَّذى اكْمَلَ اللّه تَعالى بِهِ الدّينَ يَوْمَ غَديرِ خُمٍ: منم آن خبر مهمى كه خداوند دين را در روز غدير خم با آن كامل كرد.(1)

همچنين كلمه «الْيَوْمَ» نقطه اصلى آيه است، چرا كه علت كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب در متن آيه ذكر نشده، و اين «الْيَوْمَ» است كه اين راز را كشف مى كند و پرده از آن برمى دارد. يعنى آن واقعه اى كه در «امروز» اتفاق افتاده باعث كمال دين و تمام نعمت و رضايت پروردگار است.

با توجه به بحثى كه در تعيين زمان نزول اين آيه شد(2) طبعا معناى «الْيَوْمَ» و اينكه آن روز روزِ غدير است، روشن خواهد بود. نتيجتا جهتى كه در روز غدير به عنوان شاخص اين روز است يعنى «اعلام ولايت و صاحب اختيارى دوازده امام عليهم السلام» باعث كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب است، و اين همان نقطه پرگار است كه از كلمه «الْيَوْمَ» استفاده مى شود.

اكثر احاديثى كه از ائمه عليهم السلام درباره آيه اكمال وارد شده در صدد تبيين هر چه بيشتر آن چيزى است كه در روز غدير باعث كمال دين شده، كه ذيلاً نكته هاى روشنگرانه آنها را ذكر مى كنيم:

نكته اول: على عليه السلام

در عده اى از روايات با ذكر «على عليه السلام» اشاره شده كه آنچه درباره آن حضرت در روز غدير گفته شده باعث كمال دين است:

ص: 63

1. اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد: انَا الَّذى قالَ اللّه تَعالى فِىَّ وَ فى حَقّى: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» : منم آن كسى كه درباره من و در حق من چنين نازل شده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ ... » .(1)

2. امام باقر عليه السلام فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» بِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ عليه السلام: آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ ... » يعنى به وسيله على بن ابى طالب عليه السلام.(2)

نكته دوم: ولايت يا امامت

در روايات ديگرى «ولايت» يا «امامت» على عليه السلام اسم برده شده است:

1. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: انَّ كَمالَ الدّينِ وَ تَمامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِارْسالى الَيْكُمْ بِالْوِلايَةِ بَعْدى لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: كامل شدن دين و نعمت و رضايت خدا با فرستادن من به سوى شما با پيام ولايت براى على بن ابى طالب عليه السلام بعد از من، بوده است.(3)

2. امام صادق عليه السلام فرمود: جبرئيل به پيامبر صلى الله عليه و آله چنين عرض كرد: به امتت بگو: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» بِوِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ ... : «امروز دين شما را» با ولايت على بن ابى طالب «برايتان كامل نمودم» .(4)

3. پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از نزول آيه فرمود: تَمامُ نُبُوَّتى وَ تَمامُ دينِ اللّه وِلايَةُ عَلِىٍّ بَعْدى: كامل شدن نبوت من و تكميل دين خدا ولايت على بعد از من است.(5)

4. همچنين فرمود: مَعاشِرَ النّاسِ، انَّما اكْمَلَ اللّه دينَكُمْ بِامامَتِهِ: اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود.(6)

ص: 64

5 . خداوند به پيامبرش خطاب كرد: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » بِوِلايَةِ وَلِيّى وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ، عَلِىٍّ ... : «امروز دين شما را كامل كردم ... » با ولايت وليم و صاحب اختيار هر مرد و زن مؤمنى، يعنى على ... .(1)

نكته سوم: ولايت همه امامان عليهم السلام

در رواياتى ولايت همه امامان عليهم السلام ذكر شده است:

1. امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» بِوِلايَتِنا : «نعمتم را بر شما تمام كردم» يعنى با ولايت ما.(2)

2. امام حسن عسكرى عليه السلام مى فرمايد: فَلَمّا مَنَّ اللّه عَلَيْكُمْ بِاقامَةِ الاوْلِياءِ بَعْدَ نَبِيِّكُمْ قالَ اللّه عَزَّوَجَلَّ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» : آنگاه كه خدا با منصوب كردن اوليائش بعد از پيامبرتان بر شما منت گذاشت فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(3)

نكته چهارم: پيروى از مقام ولايت

در روايتى پيروى از مقام ولايت مناط و خصوصيت روز غدير ذكر شده است:

خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله خطاب فرمود: كَمالُ تَوْحيدى وَ دينى وَ اتْمامُ نِعْمَتى عَلى خَلْقى بِاتِّباعِ وَلِيّى وَ طاعَتِهِ : كامل شدن توحيد من و دينم و تكميل نعمتم بر خلقم با پيروى از وليم و اطاعت اوست.(4)

نكته پنجم: ولايت و برائت

در روايتى اصل ولايت و برائت عصاره غدير خوانده شده است:

ص: 65

خداوند خطاب به پيامبرش در زمينه نزول آيه اكمال فرمود: فَانّى لَمْ اقْبِضْ نَبِيّا مِنَ الانْبِياءِ الا مِنْ بَعْدِ اكْمالِ دينى وَ حُجَّتى وَ اتْمامِ نِعْمَتى بِوِلايَةِ اوْلِيائى وَ مُعاداةِ اعْدائى : من هيچ پيامبرى از پيامبرانم را قبض روح نمى كنم مگر بعد از كمال دينم و حجتم و تكميل دينم با ولايت اوليائم و دشمنى دشمنانم.(1)

نكته ششم: معرفى حافظ دين خدا

در روايتى معرفى حافظ دين خدا ريشه كامل شدن دين ذكر شده است:

امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» بِاقامَةِ حافِظِهِ ... : «امروز دين شما را كامل گردانيدم» با منصوب كردن حفظ كننده دين ... .(2)

با توجه به اين شش دسته روايات، اين نكته روشن مى شود كه محور در همه اينها همان نقطه اصلى غدير يعنى «ولايت» است.

ولى در بعضى از آنها صاحب ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان اولين منصوب شده اين مقام ذكر شده است.

در بعضى ديگر همه صاحبان ولايت يعنى دوازده امام عليهم السلام ذكر شده اند.

در عده اى از روايات آثار ولايت مطرح شده كه در موردى اطاعت مطلق مردم از مقام ولايت است.

در موردى ديگر دوستى با دوستان صاحب ولايت و دشمنى با دشمنان او است.

در جايى ديگر حضور صاحب ولايت براى حفظ دين به عنوان مظاهر اين ولايت ذكر شده اند.

قسمت دوم آيه: «أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»

بايد توجه داشت كه از نظر ادبى اين شكل از عطفِ سه جمله با در نظر گرفتن

ص: 66

مفاهيم آن، اين جهت را تداعى مى كند كه اصل مطلب همان كمال دين است، و همين كمال را خداوند تمام نعمت حساب كرده و به خاطر همين كمال اسلام را به عنوان دين مردم راضى شده است.

عكس اين مطلب نيز صحيح خواهد بود كه اگر دين كامل نشده بود نه خداوند نعمت را تمام شده اعلام مى كرد و نه از دين كامل نشده راضى مى شد.

در بيان كلمه «الْيَوْمَ» روشن شد كه كامل شدن دين با ولايت بوده است، و اينك به بررسى عميق براى دريافت معناى دقيق و چگونگى اين كمال مى پردازيم:

شكى نيست كه دين خداوندى اصول و فروعى دارد، و پيامبر صلى الله عليه و آله در طول بيست و سه سال با آماده شدن شرايطِ هر يك از اصول و فروع دين اقدام به تبيين آنها مى فرمود.

لازمه مراعات ظرفيت مردم و شرايط جامعه، تدريج در ابلاغ معارف و فرامين الهى از يك سو و شرح و بسط مفاهيم آن به اقتضاءات مختلف از سوى ديگر است، و اين امر درباره همه مسايل دين مشهود است. به خصوص درباره «ولايت» مى بينيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله در موقعيت هاى مختلف به تناسب فكر مخاطبين اقدام به بياناتى مختصر يا مفصل، و همچنين عميق يا غير عميق درباره آن فرموده است.

آنچه براى درك دقيق جمله «أَكْمَلْتُ» لازم است اينكه: آيا در غدير آنچه از اصول و فروع دين باقى مانده بود با همان يك سخنرانى ابلاغ شد ؟ و به عبارت ديگر آيا همه معارف دين در علوم مختلف بيان شده بود و فقط ولايت مانده بود كه با ابلاغ آن پرونده دين كامل شد ؟

واضح است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در دوران 23 ساله، هم از نظر زمانى آن فرصت را نداشت كه همه معارف دين را بيان كند، به خصوص آنكه به طور مستمر درگير جنگ ها و برخوردهاى عداوت آميز دشمنان بود؛ و هم از نظر كشش فكرى هنوز مردم آمادگى لازم را براى درك بسيارى از مفاهيم بلند دين نداشتند.

ص: 67

به همين جهت پيامبر صلى الله عليه و آله پايه هاى اصلى معارف دين را از توحيد و نبوت گرفته تا نماز و روزه و زكات و غير اينها بيان فرمود و از شاخصه هاى اصلى دين فقط حج و ولايت باقى ماند.

در اين سفر حجة الوداع حج را هم تبيين فرمود تا آنكه در غدير آخرين حكم اصيل اسلام يعنى ولايت را هم ابلاغ فرمود، و بدين گونه دين الهى از نظر شكل گرفتن اسكِلت اصلى آن و استوارى پايه ها و ستون هايش كامل شد، و اين رسالتى بود كه مقام نبوت بر دوش كشيد تا آن را به هدف رسانيد. چنانكه جبرئيل از طرف خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله چنين گفت:

به امتت بگو: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» ... ، وَ لَسْتُ انْزِلُ عَلَيْكُمْ بَعْدَ هذا. قَدْ انْزَلْتُ الَيْكُمْ الصَّلاةَ وَ الزَّكاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ هِىَ الْخامِسَةُ، وَ لَسْتُ اقْبَلُ هذِهِ الارْبَعَةَ الا بِها : «امروز دين شما را كامل كردم» ... ، و بعد از اين ديگر چيزى نازل نمى كنم. نماز و زكات و روزه و حج را نازل كردم و ولايت پنجمى است كه آن چهار را بدون اين پنجمى نمى پذيرم» .(1)

پس براى بيان اين اصولِ اسلام، هنوز راه بلندى در پيش بود كه اگر خود پيامبر صلى الله عليه و آله هم تا آخرين روز دنيا زنده مى بود در ادامه آن راه تلاش مى كرد. در واقع آنچه مانده بود استخراج جوانب مختلف همين پايه هاى اسلام و تبيين عميق تر معارف دين و ابلاغ ناگفته هاى بسيارى از جزئيات اسلام، و در يك كلمه ارتباط معارف اسلام به درياى بيكران علم الهى بود.

با توجه به اين نكته نتيجه مى گيريم كه راز تكميل دين در ولايت نهفته است، و ولايت گونه اى از اعتقاد است كه دروازه هاى معارف از آن باز مى شود، و جا دارد به كشف اين نكته بپردازيم.

ص: 68

قبلاً دانستن اين نكته لازم است كه «كمال» مى تواند به معناى نقطه اوج و پايان راه باشد، و همچنين به معناى تكامل نهايى و تكميل همه جوانب نيز در نظر گرفته مى شود.

نسبت ولايت به دين الهى جامعِ هر دو است، يعنى ولايت از يك سو نقطه اوج دين و پايان راه نبوت و معناى خاتميت است، و از سوى ديگر با ابلاغ ولايت راه بلندى در پيش روى آينده دين باز مى شود، كه همه جوانب آن را با يك وسيله (يعنى ولايت) به تكامل نهايى مى رساند.

ولايت و صاحب اختيارى مطلق دوازده امام عليهم السلام بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله در جميع امور مربوط به دنيا و آخرتِ مردم، با علم بى پايان كه امام - همانند پيامبر -

دارد و متصل به درياى بى انتهاى علم الهى است، ضمانت نامه كمال دين است.

براى وجود امامان بعد از مقام نبوت، سه جهت مهم در روايات ذكر شده كه معناى اين كمال را به خوبى روشن مى كند:

1. ابلاغ بقيه دين الهى

ناگفته هاى معارف دين كه در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله فرصتى براى ابلاغش نبوده، توسط مقام ولايت - كه در غدير معرفى شده - بيان مى شود، و اين مطلب را امام صادق عليه السلام از آيه اكمال استخراج فرموده است:

آن حضرت فرمود: ما مِنْ شَىْ ءٍ يَحْتاجُ الَيْهِ وُلْدُ آدَمَ الاّ وَ قَدْ خَرَجَتْ فيهِ السُّنَّةُ مِنَ اللّه وَ مِنْ رَسُولِهِ وَ لَوْ لا ذلِكَ مَا احْتَجَّ:

چيزى نيست كه فرزند آدم بدان نياز داشته باشد مگر آنكه درباره آن دستورى از خدا و رسولش صادر شده است؛ و اگر چنين نبود خداوند اتمام حجت نمى فرمود !

پرسيدند: با چه چيزى خداوند اتمام حجت فرموده است ؟ فرمود: كلام خداوند: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . سپس

ص: 69

فرمود: اگر خداوند سنت و فرائضش و آنچه مردم بدان نياز دارند را تكميل نكرده، پس به چه چيزى اتمام حجت فرموده است ؟ !(1)

2. سرپرستى دائمى دين

حضور حافظ دين به تنهايى يكى از كمالات دين است. يعنى دينى كه بدون سرپرست رها شده باشد به گونه اى كه با سوء استفاده از اين بى سرپرستى هر كس بخواهد به گوشه اى از آن دستبرد بزند يا در صدد نابودى آن بر آيد، اين در واقع از نقائص آن دين است، و پيداست كه نازل كننده اش فقط به فكر هدايت يك نسل بوده و براى آيندگان فكرى نكرده و عملاً كارآيى آن براى نسل هاى بعدى را در معرض خطر قرار داده است.

اين نگهبانان الهى دين هستند كه با الهام از پروردگار در تمام ادوار تاريخ - كه ظالمان نقشه هاى شومى بر ضد دين خواهند داشت - با برخوردهاى حساب شده و تصميم گيرى هاى لازم و هدايت و ارشاد متناسب با موقعيت مردم، هم دين كامل را و هم كمال دين را بيمه مى كنند.

در اين باره امام صادق عليه السلام آيه اكمال را چنين تفسير مى فرمايد: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» بِاقامَةِ حافِظِهِ: «امروز دين شما را» با منصوب كردن حافظ دين «كامل نمودم» .(2)

3. تحقّق عملى حبّ و بغض

مسئله «حب و بغض» اصل دين است، و با كنار گذاشتن آن يا نيافتن مناط آن نه تنها دين كامل نيست، بلكه جسمى بى روح خواهد بود. تعيين جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله در واقع حفظ روح اين جسم و كمال آن از اين جهت است.

ص: 70

اميرالمؤمنين عليه السلام همين نتيجه را از آيه اكمال بيان كرد و فرمود: منم كه خداوند درباره من و در حق من چنين نازل كرده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » ، پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمانِ مؤمن و با دينِ كامل خواهد بود.(1)

با مطالعه آنچه در بيان مفهوم كمال دين گفته شد معلوم گرديد كه پيامبر صلى الله عليه و آله با همان يك سخنرانى بر فراز منبر غدير، هم آنچه از معارف دين باقى مانده بود را با معرفى مقام ولايت و مبيِّن معارف الهى يك جا ابلاغ كرد و دين را كامل نمود، و هم اين ولايت بود كه باقى مانده بود، ولى به آخر گذاشتن ولايت به خاطر كارآيى آن بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله و در آينده هاى بلند مدت اسلام بود.

قسمت سوم آيه: «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى»

آنچه باعث دقت بيشتر در فهم اين فراز آيه مى شود آن است كه «دين» در «أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» مجموعه اى مشخص از طرف خداست و كامل شدن آن به معناى پرونده كامل آن معارف است، ولى «نعمت» در «أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» مرزى براى خود نمى شناسد و نِعَم الهى هم از نظر ارزش و هم از نظر كثرت با بى نهايت پيوند خورده است.

اكنون كه خدا مى فرمايد: «نعمتم را بر شما تمام كردم» چه معنايى از اين جمله مى توان فهميد ؟ آيا ولايت آخرين نعمت الهى است ؟ كه قطعا اين طور نيست و نعمت هاى الهى هر روز تجديد مى شود و پايان پذير نيست ! اگر معناى «اتمام نعمت» را در اينجا به خوبى تبيين كنيم به اين سؤال كه «چگونه با ولايت نعمت هاى الهى تمام شده ؟ » پاسخ داده خواهد شد.

«اتمام نعمت» يعنى به حدّ اعلا رساندن آن و چشاندن شيرين ترين جلوه آن و ظهور زيباترين نمونه آن، كه البته تشخيص اين «ترين ها» با خالق نعمت است نه با مخلوق !

ص: 71

اگر قضاوت و تشخيص با بندگان خدا بود در غدير عده اى گفتند: اگر از خدا مى خواست تا گنجى ظاهر كند تا اصحابش از فقر بيرون آيند، يا ملائكه اى را در برابر دشمنانش به يارى او بفرستد، بهتر از آن چيزى بود كه به عنوان تعيين صاحب اختيار مردم بعد از خود آورده است ! ! ؟(1)

خداوند به بشر نعمت هاى فراوانى ارزانى داشته كه بعضى مربوط به ظاهر جسم اوست مثل خوردن و پوشيدن، و بعضى ديگر راحتى جسم و روح اوست مثل خوابيدن و تماشاى مناظر زيبا، و بعضى سازنده فكر اوست مثل بعثت انبياء و علومى كه در اختيار بشر قرار داده است.

چنين خداى ذوالفضل و الانعام نعمت خوراك و پوشاك بشر را مهم به حساب نياورده، و نعمت هاى روحى را هم به بزرگى ياد نكرده، و از ميان نعمت هاى سازنده فكر و اعتقاد هم فقط «ولايت» را حد اعلاى انعام خويش بر بشر اعلام كرده است.

چنانكه اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: بِوِلايَتى اتَمَّ عَلى هذِهِ الامَّةِ النِّعَمَ: با ولايت من نعمت ها بر اين امت به اعلا درجه رسيد.(2)

اكنون بر ماست كه در پرونده اعتقاد خود صفحه خاصى به عنوان «عظيم ترين نِعَم الهى» باز كنيم و جايگاه «ولايت» را در دل خود در درجه اى از اهميت قرار دهيم كه تابلوى «أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» بر فراز آن بدرخشد، چنانكه امام صادق عليه السلام مى فرمايد:

اعْظَمُ نِعَمِ اللّه عَلى خَلْقِهِ ... ، هِىَ وِلايَتُنا: عظيم ترين نعمت خدا بر مخلوقاتش... ، ولايت ماست.(3)

اين كلام امام عليه السلام كه متعلق نعمت را مخلوقات قرار مى دهد نشانگر ارتباط مستقيم ولايت اهل بيت عليهم السلام با همه موجودات است؛ و انسان را به ياد فرمايش اميرالمؤمنين عليه السلام

ص: 72

در غوغاى سقيفه مى اندازد كه فرمود: اگر اين امت از زمانى كه خداوند پيامبرش را قبض روح كرده تابع من مى شدند و مرا اطاعت مى كردند، از بالاى سرشان و از زير پايشان تا روز قيامت - با خوشى و وسعت - از نعمت هاى الهى استفاده مى كردند.(1)

يعنى اين نعمت تأمين كننده دين و دنيا و آخرت و همه جوانب زندگى مردم در طول تاريخ است، و رشته ناگسستنى نعمتى است كه سر رشته آن خدا است. امام صادق عليه السلام درباره منزلت اين نعمت يادآور مى شود كه روز قيامت اين نعمت مورد سؤال قرار خواهد گرفت:

نَحْنُ اهْلُ الْبَيْتِ النَّعيمُ الَّذى انْعَمَ اللّه بِنا عَلَى الْعِبادِ ... ، وَ هُوَ النِّعْمَةُ الَّتى لا تَنْقَطِعُ، وَ اللّه سائِلُهُمْ عَنِ حَقِّ النَّعيمِ الَّذى انْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ: ما اهل بيت آن نعمت هستيم كه خدا آن را بر بندگانش نعمت حساب كرد ... ، و آن نعمتى ناگسستنى است كه قطع نمى شود، و خداوند درباره اداى حق اين نعمتى كه به آنان عطا فرموده بازخواست خواهد كرد.(2)

اكنون معلوم شد كه خداوند در فراز دوم آيه اكمال كه مى فرمايد: «أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» ، از يك سو ولايت دوازده امام عليهم السلام را بزرگ ترين نعمت خويش بر مردم اعلام مى كند، و از سوى ديگر به آنان هشدار مى دهد كه اگر بناى قدردانى و سپاسگزارى لسانى و عملى از خداست در رأس همه بايد قدردان نعمت «ولايت» باشيم، و بايد با اطاعت كامل و انقياد مطلق در برابر مقام عصمت عملاً تشكر خود را از اين نعمت عظماى الهى اعلام كنيم.

از همين جاست كه بايد خود را آماده روز سؤال نماييم كه خداوند فرموده: «لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ»(3): «درآن روز از نعمت ها سؤال مى شويد» . امام رضا عليه السلام در

ص: 73

بيان اين آيه و نعمتى كه مورد سؤال قرار مى گيرد، فرمود: نعيم محبت و ولايت ما اهل بيت است، كه خداوند بعد از توحيد و نبوت درباره آن از مردم سؤال مى كند» .(1)

در نگاهى ديگر:

نعمت ولايت آن قدر عظيم و بلندمرتبه است كه به مقدار لياقت و آمادگى هر انسانى، خداوند از اين نعمت به او بيشتر عنايت مى كند، چنانكه فرموده است:

ولايت على عليه السلام نعمتى است كه به هر كدام از بندگانم كه دوست دارم عنايت كرده ام. هر كس از بندگانم را كه دوست بدارم ولايت و معرفتش را به او عنايت مى كنم، و هر كس را مبغوض بدارم به خاطر فاصله او از معرفت و ولايت على مبغوضش مى دارم.(2)

اكنون كه سخن به اطاعت بى چون و چرا از امام معصوم عليه السلام رسيد جا دارد يادى از هارون مكى نماييم كه با عمل خود به ديگران فهمانيد كه از غدير چيزى نفهميده اند و در آغاز راهند، و به ما آموخت كه كجاى غدير آموختنى است:

يكى از اصحاب امام صادق عليه السلام مى گويد: خدمت آن حضرت بودم كه سهل بن حسن خراسانى وارد شد و به حضرت عرض كرد: چرا درباره حق خود قيام نمى كنيد در حالى كه صد هزار نفر از شيعيان شما آماده جانفشانى در پيشگاه شمايند ! ! ؟

امام صادق عليه السلام فرمود: اى خراسانى ! بنشين، خدا تو را جزاى خير دهد ! سپس به خدمتكار خانه فرمود: تنور را داغ كن ! ! او هم تنور را آتش كرد به گونه اى كه مانند سنگ گداخته شد و روى آتش به سفيدى گراييد. آنگاه فرمود: اى خراسانى ! برخيز و داخل تنور بنشين ! ! خراسانى گفت: يا سيدى يابن رسول اللّه ! مرا به آتش عذاب مكن، من سخن خود را پس مى گيرم، تو هم از من بپذير ! ! حضرت فرمود: پذيرفتم.

در همين حال هارون مكّى وارد شد در حالى كه كفش هاى خود را از انگشتانش آويخته بود، و عرض كرد: السلام عليك يابن رسول اللّه ! امام صادق عليه السلام پاسخ سلام او

ص: 74

را داد و هنوز ننشسته به او فرمود: كفشت را كنارى بينداز و برو داخل تنور بنشين ! ! هارون بلافاصله كفش هايش را از انگشتانش رها كرد و به سوى تنور رفت و داخل آن نشست !

در حالى كه هارون مكى داخل تنور روى آتش نشسته بود امام صادق عليه السلام رو به خراسانى كرد و با او درباره خراسان سخنانى فرمود به گونه اى كه گويا حضرت مدتى در آن ديار بوده است.

سپس فرمود: برخيز و داخل تنور را نگاه كن ! او هم برخاست و داخل تنور را نگاه كرد و هارون را ديد كه چهار زانو در آنجا نشسته است ! سپس هارون بيرون آمد و بر ما سلام كرد. حضرت از خراسانى پرسيد: در خراسان چند نفر مثل اين سراغ دارى ؟ ! عرض كرد: به خدا قسم حتى يك نفر سراغ ندارم ! حضرت پرسيد: حتى يك نفر سراغ ندارى ؟ ! سپس فرمود: ما قيام نمى كنيم در زمانى كه پنج نفر ياران اينگونه براى كمك نداشته باشيم ! ما وقت قيام را بهتر مى شناسيم !(1)

قسمت چهارم آيه: «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»

در نگاه اول مشابهتى بين معناى اين جمله با عبارت «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» به نظر مى آيد كه كمال دين همان رضايت رب است، ولى اين در واقع نوعى تلازم است و جمله آخر آيه مفاهيم اضافه اى در خود دارد كه نتايج مهمى را به ارمغان مى آورد.

از نظر ادبى بايد توجه داشت كه كلمه «دِينا» در آخر جمله تميز بوده و بر طرف كننده ابهامِ جمله است، بدين معنى كه وقتى خداوند مى فرمايد: «اسلام را براى شما راضى شدم» اين سؤال مطرح مى شود كه از چه جهت اسلام را براى ما راضى شده است ؟

كلمه «دِينا» پاسخ به اين سؤال است و مى فهماند كه اگر در پى دينى هستيد كه خدا آن را قبول دارد، اسلام را بپذيريد. بنا بر اين، مى توان جمله «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»

ص: 75

را چنين معنى كرد كه «اين است آن اسلامى كه به شما گفته بودم» ، و به عبارت ديگر «اين آن دينى است كه نزد من نام اسلام كاملاً بر آن صدق مى كند» .

با در نظر گرفتن اين معنى سه نتيجه از اين قسمت آيه مى توان گرفت:

نتيجه اول: اسلام فقط يك گروه

نام «اسلام» نزد مردم اطلاق عامى دارد كه با در نظر گرفتن فرقه هاى مختلف و درجات متفاوت اعتقادى و حتى صدق و كذب در اظهار اسلام، همه را شامل مى شود.

حتى در زمان خود پيامبر صلى الله عليه و آله حضرت مى فرمود: وقتى كسى شهادتين را بر زبان جارى كند خود را داخل اسلام نموده و جان خود را حفظ نموده است.(1) بنا بر اين، از اظهار شهادتين گرفته كه باعث طهارت گوينده آن و حفظ جان و مال و آبرويش مى شود تا منافقينى كه در ظاهر اسلام را اظهار مى كنند ولى در باطن فكر ديگرى دارند ولى قابل تشخيص نيستند، و تا فرقه هاى مختلفى كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله خبر از آنها داد و فرمود: «امت من به هفتاد و سه گروه تقسيم مى شوند» ، كه هر يك از اين گروه ها گوشه اى از اعتقادشان انحراف دارد، همه اينها با اسم اسلام وجود دارند و از اعتبار همين عنوان جاى پايى در مجموعه دينى براى خود باز كرده اند.

عده اى بر آن خيالند كه بايد همه را زير پرچم اسلام بپذيريم، و عده اى ديگر بر اين باورند كه بايد در جستجوى فرقه ناجيه باشيم. در روايات متعددى كه پيامبر صلى الله عليه و آله اختلاف را به هفتاد و سه گروه بيان فرموده تأكيد نموده است: فِرْقَةٌ واحِدَةٌ فِى الْجَنَّةِ وَ الْباقى فِى النّارِ: يك گروه در بهشتند و بقيه در آتشند.(2)

اين دقيقا همان معنايى است كه در «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» نهفته است. يعنى اگر سرزمين پهناورى را در نظر بگيريم كه همه مسلمانان جهان - از هر فرقه اى با هر

ص: 76

درجه اى از اعتقاد - از روز اول بعثت تا روز قيامت از همه كره زمين در آن جمع شوند، و بدانند كه فقط يك گروه از اين همه در بهشت خواهند بود، اولين سؤالى كه مطرح خواهند كرد اين است كه مناط و تابلوى شناخت آن گروه كه خداوند متعال آنان را پسنديده و به اسلام آنان رضايت داده و دينشان مورد قبول خدا واقع گشته، چيست ؟

پاسخ اين سؤال را آيه «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» داده است؛ كه مى فرمايد: «امروز» كه روز غدير است «اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» ؛ يعنى تابلوى بلند ولايت مناط شناخت فرقه ناجيه است، و معتقدان به ولايت دوازده امام عليهم السلام آن گروهى اند كه خداوند نام «اسلام» را زيبنده آنان مى داند و لياقت اين عنوان را دارند، و غير اين گروه را خداوند به نام اسلام قبول ندارد و از آنان راضى نيست.

اين مطلب را پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در متن خطبه غدير بلافاصله پس از قرائت آيه اكمال مطرح فرموده، و با ضميمه آيه ديگرى از قرآن منظور خود را رسانده است، آنجا كه حضرت مى فرمايد: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ»(1): «هر كس غير از اسلام» يعنى همين اسلامى كه «در رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا آمده «در پىِ دينِ ديگرى باشد هرگز از او قبول نمى شود و در آخرت از زيان كاران است» .(2)

«غَيْرَ الاْءِسْلامِ» و «لن يُقْبَلَ» در آيه دوم دقيقا در مقابل «الإسلام» و «رضيت» در آيه اول است. يعنى اسلامى كه يكى از اركان آن ولايت و امامت بلافصل دوازده امام عليهم السلام بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله است، مورد قبول خداست و اسلامى كه بدون ولايت باشد هرگز قبول نمى شود و هيچ فرضى براى قبول آن وجود ندارد و اين مطلب از كلمه «لَنْ» - كه به معناى نفى ابدى است - استفاده مى شود.

ص: 77

نتيجه دوم: انزجار خداوند از اسلام بدون ولايت

اسلام بدون ولايت ناقص است و با نداشتن اسلام مساوى است. اين نكته مهم است كه اسلامِ ناقص به اندازه باقيمانده اش هم قبول نيست و ارزش ندارد. اين بدان جهت است كه اسلام مجموعه واحدى است كه ولايت روح جارى در كالبد آن است و بدون آن جسم بى جانى است كه كم ترين قيمتى نمى تواند داشته باشد.

در اين باره پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير با اشاره به آيه اكمال مى فرمايد: مَعاشِرَ النّاسِ، انَّما اكْمَلَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِامامَتِهِ. فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه عَزَّ وَ جَلَّ فَاولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النَّارِ هُمْ خالِدُونَ:

اى مردم، خداوند عز و جل دين شما را با امامت او كامل كرده است. بنا بر اين، هر كس او و كسانى را كه جانشين اويند از فرزندان من از صلب او تا روز قيامت و روز عرضه بر پروردگار به امامت قبول نكند، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت نابود مى شود و در آتش دائمى خواهند بود.(1)

اين كلام كه لحظاتى بعد از نزول آيه اكمال بر لسان مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله جارى شده به قدرى صريح در ردّ اسلام بدون ولايت دوازده امام عليهم السلام از سوى خداوند است، كه چنين اعتقادى گذشته از اعتقاد حتى اعمال آنان را به فساد و نابودى و هدر رفتن مى كشاند؛ و بالاتر از آن نه تنها روز قيامت دست خالى به پاى ميزان الهى مى آيند، بلكه به خاطر همين اسلامِ ناقص به جهنم خواهند رفت؛ و نه تنها اهل آتش اند كه دائمى بودن آنان و مخلد بودنشان از طرف خداوند امضا شده است.

معناى اين برخورد خداوند فراتر از عدم رضايت است، بلكه حاكى از انزجار ذات الهى از اسلامى است كه نامى از على بن ابى طالب عليه السلام تا مهدى موعود عليه السلام در آن نيست، و به معناى منفور بودن اسلامى است كه به جاى دوازده امام عليهم السلام دشمنان آنان

ص: 78

و غاصبين حقشان چنين مقامى را در دست گرفته باشند و مردمى آنان را در پرونده اعتقاد خود خلفاى اسلام بدانند.

امام صادق عليه السلام در تفسير آيه اكمال مى فرمايد: خدا به پيامبرش صلى الله عليه و آله امر كرد كه به امتش بگويد: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» ... ، قَدْ انْزَلَتْ الَيْكُمْ الصَّلاةَ وَ الزَّكاةَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ هِىَ الْخامِسَةَ، وَ لَسْتُ اقْبَلُ هذِهِ الارْبَعَةِ الاّ بِها : «امروز دين شما را كامل كردم» ... ، و من نماز و زكات و روزه و حج را براى شما فرستادم و اين ولايت پنجمى است، و اين چهار عمل را قبول نمى كنم جز با ولايت.(1)

نتيجه سوم: اسلام يعنى تسليم در برابر ائمه عليهم السلام

نتيجه شيرين و سرشار از ملاطفتى كه از كلمه «رَضِيتُ» استفاده مى شود اين است كه انسان اگر متدين واقعى باشد آخرين هدفش به دست آوردن رضاى الهى است، و در راه اين هدف چه بسا كه در تشخيص آنچه مورد رضاى اوست مردد مى ماند.

اين نقطه رضايت خداوند بر سر اصل دين است كه با صداى بلند به گوش همه رسانده و چراغ آن را در متن قرآنش روشن كرده است.

اى بشر، اكنون كه خدايت فقط به اسلام با ولايت ائمه عليهم السلام راضى شده تو هم فقط به آن راضى باش و از پروردگارت تشكر نما كه به اين صراحت جاى رضايت خود را نشان داده است؛ و اكنون كه خداوند از اسلام بدون ولايت نفرت دارد و هيچ ارزشى براى آن قائل نيست تو هم از صاحبان چنين اسلامى تنفر داشته باش و براى آنان هيچ ارزشى قائل مشو.

فرمايش كوتاه و پر معناى امام صادق عليه السلام در معناى «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» گوياى همين راز بزرگ است كه مى فرمايد: اىْ تَسْليمُ النَّفْسِ لامْرِنا؛ يعنى نفس در برابر امر ما تسليم شود.(2)

ص: 79

از اين كلام استفاده مى شود كه وقتى خدا به امامت ائمه عليهم السلام و اطاعت از ايشان راضى است ما هم بايد با اطمينان خاطر و با تكيه بر اين رضاى الهى در برابر امامان تسليم محض باشيم و چون و چرايى به دل راه ندهيم.

كانَتِ الْفَريضَةُ تَنْزِلُ بَعْدَ الْفَريضَةِ الاخْرى، وَ كانَتِ الْوِلايَةُ آخِرَ الْفَرائِضِ. فَانْزَلَ اللّه عَزَّوَجَلَّ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى»؛ يَقُولُ اللّه عَزَّوَجَلَّ: لا انْزِلُ عَلَيْكُمْ بَعْدَ هذِهِ الْفَريضَةِ فَريضَةً، اكْمَلْتُ لَكُمُ الْفَرائِضَ:

فرائض يكى پس از ديگرى نازل مى شد، و ولايت آخرين فريضه بود. لذا خداوند عزوجل اين آيه را نازل كرد: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم» ؛ در واقع خدا مى فرمايد: بعد از اين فريضه، فريضه ديگرى بر شما نازل نمى كنم، و فرائض شما را كامل نمودم.(1)

جالب است كه منافقين هم با احساس نزديكى رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله سؤالى مطرح كردند كه از پاسخ آن آخرين بودن ولايت روشن شد. آنان از حضرت پرسيدند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كرده اى چيز ديگرى نزد پروردگارت مانده كه آن را هم واجب كنى تا خيالمان راحت شود كه چيز ديگرى باقى نمانده است ؟ !

خداوند در اين باره اين آيه را نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ»(2): «من شما را به يك چيز نصيحت مى كنم» . بعد امام باقر عليه السلام فرمود: يعنى ولايت ... ، و بعد از ابلاغ آن فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(3)

البته مخفى نماند كه ولايت از اولين مسايل ابلاغ شده اسلام بود كه در «يوم الدار» پيامبر صلى الله عليه و آله عده اى از خويشان را جمع كرد و فرمود: چه كسى اسلام را مى پذيرد تا جانشينى من براى او باشد، و كسى جز اميرالمؤمنين عليه السلام برنخاست و پاسخ مثبت نداد.

در طول 23 سال هم در فرصت هاى مناسب پيامبر صلى الله عليه و آله از ابلاغ اين پيام دريغ نمى كرد به گونه اى كه هيچ حكمى اينگونه به استمرار ابلاغ نشده است؛ ولى بدون

ص: 81

شك ابلاغ رسمى آن با تبيين كامل موضوع به عنوان آخرين مورد از رساندن رسالت هاى الهى توسط پيامبر صلى الله عليه و آله بود.

مهم اين است كه چرا بايد ولايت در آخر قرار بگيرد و اسرار اين تأخير چيست ؟ با دقت در تاريخچه اعلام آن و شرايط حاكم بر جامعه اسلامى آن روز، چهار وجه براى آخرين بودن ولايت به نظر مى رسد:

وجه اول: تحقق عينى ولايت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله

از آنجا كه بسيارى از ابعاد ولايت مربوط به بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و مسئله امامت و خلافت عملاً بعد از آن حضرت تحقق عينى پيدا مى كرد، ترتيب امور همين اقتضا را داشت كه ولايت در نزديك ترين موقعيت مناسب زمانى به شعادت حضرت اعلام شود.

وجه دوم: جلوگيرى از فتنه هاى احتمالى

به خاطر اهميت مسئله ولايت و وجود مخالفين بسيار درباره آن، اعلام چنين مسئله اى در نزديك ترين فاصله زمانى به مرحله عمل، بهترين روش براى كاستن از فتنه ها و توطئه هاى احتمالى بود. لذا چون مرحله عمل درباره ولايت و خلافت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بود اعلام آن تا نزديك ترين زمان ممكن به تأخير انداخته شد.

وجه سوم: ثبت در خاطره ها

براى آنكه مسئله ولايت به فراموشى سپرده نشود و به خوبى در خاطره ها بماند و مردم آن را به يك داستان تاريخى تبديل نكنند بدون آن كه مرحله عمل آن را در نظر داشته باشند، آخرين فرصت زمانى براى ابلاغ در نظر گرفته شد.

جالب است كه با اين فاصله هفتاد روزه، باز هم آن را به فراموشى سپردند ! چنانكه حضرت زهرا عليهاالسلام خطاب به آنان فرمود: انَسيتُمْ قَوْلَ رَسُولِ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ؟ : آيا سخن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم را فراموش كرديد كه فرمود: هر كس من مولى و صاحب اختيار اويم على مولى و صاحب اختيار اوست ؟(1)

ص: 82

وجه چهارم: آسانى در تحمل اين اعتقاد

قبول ولايت بر قلوب مردم از همه مشكل تر بود، و تأخير آن دوران اين سنگينى را كمتر مى كرد، و لا اقل لطمه به جنبه اتمام حجت آن وارد نمى كرد. اين سنگينى از آن جهت بود كه ولايت از يك جهت به مسئله رياست بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله باز مى گشت و چشم هاى طمع بسيارى بدان دوخته شده بود؛ و مانند نماز و روزه و حج و زكات نبود كه انجام فريضه اى به صورت شخصى باشد.

لذا همه سؤال ها و درخواست هاى موذى گرانه در اين مورد خود نمايى كرد؛ عده اى درخواست انتصاب غير على عليه السلام را نمودند، و عده اى شراكت با آن حضرت در خلافت را پيشنهاد كردند، و عده اى صلاح نبودن ابلاغ آن در آن شرايط را مطرح كردند. در حالى كه چنين حركاتى در ابلاغ هيچ يك از فرائض الهى نيست.

اين بدان معنى است كه تحمل اين فريضه بر مردم بسيار گران بود و بهتر همان بود كه اعلام آن هر چه ديرتر باشد تا اين سنگينى كمتر خود نمايى كند و عوارض بعدى را پيش نياورد.

تحليل دوم: اتمام حجت نهايى بر مردم

نگاه به مسئله ابلاغ ولايت در غدير به عنوان آخرين اتمام حجت الهى غير از مسئله آخرين فريضه بودن آن است. در اين نگاه پيگير اين مسئله هستيم كه خداوند به گونه هاى مختلف گفتارى و عملى بر مردم اتمام حجت فرموده است، و ابلاغ ولايت در غدير - چون كمال دين است - هم از نظر زمانى و هم از نظر اهميت، در آخرين درجه اتمام حجت الهى است.

در اينجا سه نكته بايد تبيين شود: آخرين اتمام حجت از نظر زمانى، آخرين درجه اتمام حجت، سرّ عظمت آخرين اتمام حجت.

نكته اول: آخرين اتمام حجت از نظر زمانى

با در نظر گرفتن اينكه نزول فرامين و احكام الهى مثل نماز و روزه مستقيما يك

ص: 83

اتمام حجت نيست بلكه ابلاغ حكم است، مسئله ولايت از گونه اتمام حجت است؛ زيرا با اعتقاد به ولايت هم آينده علمى و هم عملى امت تضمين شده است و اين تضمين كلى شامل دانستن امور بسيارى از احكام الهى و نيز اجراى عملى آنهاست.

لذا مى توان گفت: آخرين بارى كه خداوند بر مردم اتمام حجت فرموده همين ابلاغ ولايت در غدير بوده كه با وجود آن نيازى به اتمام حجت ديگرى نيست.

نكته دوم: آخرين درجه اتمام حجت

براى رسيدن به اين نتيجه كه اعلان ولايت در آخرين درجه عظمت برگزار شده، با نگاهى به مراسم غدير مى توان دريافت كه آن برنامه ريزى پر ماجرا براى يك اتمام حجت عادى نيست. در تاريخ شش هزار ساله انبياء عليهم السلام تا آن روز هيچ پيامبرى در مجلسى با صد و بيست هزار مستمع كه همه او را ببينند و صدايش را بشنوند سخنرانى نكرده است.

از سوى ديگر برنامه ريزى اين خطابه در بيابان و ساختن آن منبر استثنايى و سپس ايستادن پيامبر و على عليهماالسلام بر فراز آن منبر و يك ساعت تمام به حالت ايستاده سخنرانى نمودن، شكل بى سابقه اى در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله است.

همچنين بلند كردن اميرالمؤمنين عليه السلام با دو دست كه پاهاى حضرت تا محاذى زانوان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار بگيرد و در آن حال مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ گفتن، و از فراز منبر جملاتى را به عنوان بيعت لسانى مطرح كردن و تكرار مردم بعد از آن حضرت، همه اينها برخوردهاى تازه با منبر و سخنرانى بود كه مردم براى اولين بار مى ديدند.

بيانات بسيار مفصل در همه جوانبِ «ولايت» در طول يك ساعت، به حدى كه هيچ ابهامى نماند، نيز گونه اى منحصر به فرد در خطابه هاى پيامبر صلى الله عليه و آله است.

مراسم سه روزه بيعت آن هم به صورت يك نفرى كه هر كدام ابتدا در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله بايستند و با او بيعت كنند و سپس در برابر على عليه السلام بايستند و «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ» بگويند و دست بيعت دهند، عظيم ترين و منظم ترين برنامه بيعت در

طول تاريخ به حساب مى آيد.

ص: 84

به قدرى آن برنامه ريزى عجيب و غير منتظره و فوق العاده بود كه در روايات به صراحت آمده است كه خبر آن روز به عنوان «يوم الولاية» به سرعت در مناطق مختلف منتشر شد و در شهرها شايع گرديد و به گوش همگان رسيد. حتى عده اى از غير مسلمانان هم در غدير حضور يافتند، و خبر آن تا اقصى نقاط جهان در آن روز يعنى ايران و روم و چين رسيد.(1)

چنين برنامه مفصل با محتواى قوى در آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله به معناى سنگ تمام در اتمام حجت و اقدام به آن در اعلا درجه بود، چنانكه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد:

ما عَلِمْتُ انَّ رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله تَرَكَ يَوْمَ الْغَديرِ لاحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً : پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير براى احدى عذرى و براى كسى سخنى باقى نگذاشت.(2)

مسئله حارث فهرى كه به نمايندگى از منكرين ولايت رو در روى خدا ايستاد و گفت: خدايا، عذابت را خريدارم ولى امر ولايت تو را نمى پذيرم. و پاسخ فورى خداوند كه با عذاب آسمانى او را هلاك كرد و همه آن منظره را ديدند، به خوبى فرمايش امام رضا عليه السلام را به ما مى فهماند كه فرمود:

مَثَلُ الْمُؤْمِنينَ فى قَبُولِهِمْ وِلاءَ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام فى يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ الْمَلائِكَةِ فى سُجُودِهِمْ لاِدَمَ عليه السلام، وَ مَثَلُ مَنْ ابى وِلايَةَ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام فى يَوْمِ الْغَديرِ مَثَلُ ابْليسَ، وَ فى هذَا الْيَوْمَ انْزِلَتْ هذِهِ الاْيَةِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » :

مَثَل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم عليه السلام است، و مَثَل كسانى كه در روز غدير از قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام سر باز زدند مثل ابليس است؛ و در اين روز اين آيه نازل شده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(3)

ص: 85

يعنى در روز غدير چنان حجت تمام شد و چنان اين اتمام حجت همه جانبه بود كه هر كس سر تعظيم فرود آورد با علم و آگاهى بود، و هر كس از پذيرش آن سر بر تافت از روى علم و آگاهى بود، همچون شيطان كه با علم و آگاهى از فرمان خدا سر بر تافت و تا ابد رانده درگاه پروردگار گشت.

امام باقر عليه السلام در بيان كامل شدن دين به اين نكته اشاره مى فرمايد كه هيچ جاهلى بعد از آن باقى نماند و همه آگاهانه عمل مى كردند و مى كنند:

قَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله وَ قَدْ اكْمَلَ الدّينَ وَ بَيَّنَ لَكُمْ سَبيلَ الْمَخْرَجِ، فَلَمْ يَتْرُكْ لِجاهِلٍ حُجَّةً. فَمَنْ جَهِلَ اوْ تَجاهَلَ اوْ انْكَرَ اوْ نَسِىَ اوْ تَناسى فَعَلَى اللّه حِسابُهُ:

پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت در حالى كه دين را كامل كرده بود و راه نجات را براى شما روشن فرموده بود، و براى هيچ جاهلى حجتى باقى نگذاشته بود. بنا بر اين، هر كس ناآگاه باشد يا خود را به ناآگاهى بزند يا انكار نمايد يا فراموش كند يا خود را به فراموشى بزند، حسابش با خدا خواهد بود.(1)

نكته سوم: سِرِّ عظمتِ آخرين اتمام حجت

با اذعان به عظمت و شكوه بى نظير اتمام حجت در غدير، بايد ديد اسرار عظمت آن چيست و كدام مشكل كليدى در غدير از ميان برداشته شده و قفل آن مشكل با كدام كليد باز شده است.

تمام اسرار اين اتمام حجت بزرگ در غدير را مى توان چنين خلاصه كرد:

معرفى امامانى كه در مقام علم و عصمت و ساير شئون همانند پيامبرند و قادر به برآوردن همه نيازهاى بشرند و تا آخرين روز دنيا چنين خواهند بود.

اين به معناى حضور شخص پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان تمام نسل هاى آينده بشريت است. آيا مردم مى توانند بالاتر از اين از خدا درخواستى داشته باشند ؟ !

ص: 86

اگر فرض كنيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله تا آخرين روز دنيا زنده مى ماند و هر روز جلوه اى از انوار معارف دينش را بيان مى كرد، آيا باز هم براى كسى عذرى باقى مى ماند ؟ اينك دوازده امام عليهم السلام به ترتيب در جاى او قرار گرفته اند و داراى همه شئون او هستند، به گونه اى كه گويا خود او حاضر است.

اين عظيم ترين فرض اتمام حجت است كه در غدير با معرفى امامان تحقق پذيرفته است، و از همين ديدگاه است كه اسلام در غدير حقيقتا كامل شده و در اين باره از هيچ كس عذرى پذيرفته نيست. امام رضا عليه السلام اين نكته را با صراحت تمام چنين بيان مى فرمايد:

انَّ اللّه لَمْ يَقْبِضْ نَبِيَّهُ حَتّى اكْمَلَ لَهُ الدّينَ ... . وَ انْزَلَ فى حَجَّةِ الْوِداعِ - وَ هِىَ فى آخِرِ عُمْرِهِ - : «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . وَ امْرُ الامامَةِ مِنْ تَمامِ الدّينِ. وَ لَمْ يَمْضِ صلى الله عليه و آله حَتّى بَيَّنَ لِأُمَّتِهِ مَعالِمَ دينِهِمْ وَ اوْضَحَ لَهُمْ سَبيلَهُمْ وَ تَرَكَهُمْ عَلى قَصْدِ سَبيلِ الْحَقِّ. فَمَنْ زَعَمَ انَّ اللّه لَمْ يَكْمُلْ دينَهُ فَقَدْ رَدَّ كِتابَ اللّه، وَ مَنْ رَدَّ كِتابَ اللّه فَهُوَ كافِرٌ بِهِ:

خداوند پيامبرش را قبض روح نكرد تا آنگاه كه دينش را كامل فرمود ... . و در حجة الوداع - كه در آخر عمر حضرت بود - اين آيه را نازل كرد: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» ؛ مسئله امامت از كمال دين است. و پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا نرفت تا آنكه معارف دين را براى امتش بيان كرد و راه را برايشان واضح نمود و آنان را براى پيمودن راه حق آماده كرد و رفت. پس هر كس گمان كند كه خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را ردّ كرده، و هر كس كتاب اللّه را ردّ كند به خداوند كافر شده است.(1)

ص: 87

امام صادق عليه السلام تصريح فرموده كه آنچه از خدا و رسول صلى الله عليه و آله رسيده پاسخگوى تمام نيازهاى بشر است. حضرت به اتمام حجت خدا با آيه اكمال استناد مى فرمايد:

ما مِنْ شَىْ ءٍ يَحْتاجُ الَيْهِ وُلْدُ آدَمَ الاّ وَ قَدْ خَرَجَتْ فيهِ السُّنَّةُ مِنَ اللّه وَ مِنْ رَسُولِهِ وَ لَوْ لا ذلِكَ مَا احْتَجَّ. فَقالَ: بِمَا احْتَجَّ ؟ فَقالَ ابُو عَبْدِاللّه عليه السلام: قَوْلُهُ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . فَلَوْ لَمْ يَكْمُلْ سُنَنَهُ وَ فَرائِضَهُ وَ ما يَحْتاجُ الَيْهِ النّاسُ، بِمَا احْتَجَّ بِهِ ؟ !

چيزى نيست كه فرزندان آدم بدان نياز داشته باشند مگر آنكه درباره آن دستورى از خدا و رسول صادر شده است، و اگر چنين نبود خداوند اتمام حجت نمى كرد. راوى پرسيد: خداوند به چه چيزى اتمام حجت فرموده ؟ امام صادق عليه السلام فرمود: كلام خدا «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » . اگر سنت ها و فرائض و آنچه مردم بدان نياز دارند را كامل نكرده، پس با چه چيزى اتمام حجت فرموده ؟(1)

شكى نيست كه امام صادق عليه السلام منظورى از بيان همه احكام الهى دارد، و گرنه در ظاهر همه مى دانيم كه بسيارى از مسائل دين در فرصت كوتاه عمر پيامبر صلى الله عليه و آله ناگفته ماند. البته همه احكام و معارف الهى در قرآن نهفته است، ولى تا استخراج كننده مطمئن آن نباشد گويا به مردم نرسيده است.

آرى با نصب امامانى كه اين معارف را با سينه اى متصل به اقيانوس بيكران علم الهى بيان مى كنند گويا در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله همه معارف و احكام به مردم ابلاغ شده است.

اين رمز الهى بودن دين شيعه است كه آنچه را از پيامبر صلى الله عليه و آله حديث نداشته باشند به درگاه دوازده امام معصوم عليهم السلام پناه مى برند و پاسخى مطمئن دريافت مى كنند، ولى غير شيعه دست به دامان قياس و استحسان مى شوند، چرا كه با نپذيرفتن امامان راه ديگرى ندارند و درى به سوى فرامين الهى نمى يابند.

ص: 88

امام باقر عليه السلام در دمشق وقتى خليفه اموى را مفتضح كرد و نمونه اى از كامل عيار بودن مقام امامت را به او نشان داد، با استناد به آيه اكمال چنين فرمود: انّا نَحْنُ نَتَوارَثُ الْكَمالَ وَ التَّمامَ اللَّذَيْنِ انْزَلَهُمَا اللّه عَلى نَبِيِّهِ فى قَوْلِهِ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» ، وَ الارْضُ لا تَخْلُو مِمَّنْ يَكْمُلُ هذِهِ الامُورَ الَّتى يَقْصُرُ غَيْرُنا عَنْها:

مائيم كسانى كه كمال و تمام را به ارث مى بريم، همان كه خداوند آنها را بر پيامبرش نازل كرد آنجا كه مى فرمايد: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » ، و زمين خالى نمى ماند از كسى كه چنين امورى در او كامل باشد، كه ديگران از رسيدن به آن كمال عاجزند.(1)

تحليل سوم: ريشه اصلى كمال دين

از ديدگاه اتمام حجت در غدير كه بگذريم بايد واقعا در صدد باشيم كه لُبّ مطلب در اين مراسم عظيم را به دست آوريم و نقطه مركزى كمال دين را پيدا كنيم، تا هميشه چشم دل را به آن سو داشته باشيم و از لغزش ها و انحرافات مصون بمانيم. در اينجا دو نكته قابل ملاحظه است: يكى نقطه اصلى ولايت و ديگرى آثار آن.

1. نقطه اصلى ولايت

نقطه مركزى كمال دين «صاحب اختيارى دوازده امام عليهم السلام بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله» است. بر گِرد اين نقطه، ثمرات و نتايج بسيارى هواهد بود و اعتقاد يك مسلمان را مى سازد.

اين نقطه اصلى از سه ركن تشكيل يافته است: «صاحب اختيارى» و «دوازده امام عليهم السلام» و «بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله» ، و هر يك از اينها ناقص باشد صاحب آن هنوز اصل ولايت را نيافته تا چه رسد به ثمرات آن.

ص: 89

بنا بر اين، كسانى كه على بن ابى طالب عليه السلام را به عنوان خليفه چهارم قبول دارند در ركن سوم ناقص اند و اصلاً با غدير كارى ندارند و دقيقا ضد آن را در اعتقاد خود جاى داده اند، چرا كه على عليه السلام بلافاصله بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله صاحب اختيار مردم است.

اگر على عليه السلام دقيقا شئون پيامبر صلى الله عليه و آله را دارد، پس سه نفر قبل از او كه مقام او را غصب كردند نه در علم و نه در عصمت هرگز نمى توانستند جاى آن حضرت قرار بگيرند و پاسخگوى نيازهاى مردم باشند.

همچنين كسانى كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله فقط على عليه السلام را و يا تا امام چهارم عليه السلام و يا تا امام ششم عليه السلام را قبول دارند و يا امام دوازدهم عليه السلام را قبول ندارند، اينان در ركن دوم ناقص اند و چنين اعتقادى منشعب از غدير نيست، چرا كه در غدير همه دوازده امام عليهم السلام به عنوان نور واحد تا آخرين روز دنيا معرفى شده اند.

از سوى ديگر، كسانى كه دوازده امام عليهم السلام را به عنوان انسان هايى عالم و وارسته قبول دارند ولى آنان را صاحب اختيار مطلق خود نمى دانند در ركن اول ناقصند، و غدير هرگز داعى بر معرفى امامان به اين معنى نداشته است، چرا كه با ظهور علم و عملشان طبعا مردم ايشان را مى شناسند و نيازى به معرفى در آن مراسم عظيم نيست. آنچه غدير براى آن تشكيل شد و دين با آن كامل شد اعلام صاحب اختيارى امامان عليهم السلام بود كه قِوام ولايت با همين است.

2. آثار ولايت

پذيرفتن صاحب اختيار بودن امامان عليهم السلام آثار و لوازمى دارد كه كاشف از وجود حقيقى آن در اعتقاد قلبى يك مسلمان است. اين آثار در واقع جلوه ها و اشعه هاى تابناك ولايت است كه اينگونه خود را نشان مى دهد. يكى از بارزترين آثار ولايت داشتن محبت نسبت به صاحبان ولايت و برائت و بيزارى از دشمنان ايشان است. در اين زمينه احاديث بسيارى وارد شده كه نمونه هايى از آنها ذكر مى شود:

ص: 90

لا يَقْبَلُ اللّه ايمانَ عَبْدٍ الاّ بِوِلايَتِهِ وَ الْبَرائَةِ مِنْ اعْدائِهِ(1): خداوند ايمان بنده اى را نمى پذيرد جز با ولايت على و بيزارى از دشمنانش.

لا يَقْبَلُ اللّه مِنْ عَبْدٍ حَسَنَةً حَتّى يَسْأَلَهُ عَنْ حُبِّ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ عليه السلام(2): خدا از هيچ بنده اى حسنه اى قبول نمى كند تا از او درباره محبت على بن ابى طالب عليه السلام سؤال كند.

لا يَقْبَلُ اللّه مِنَ الْعِبادِ الاعْمالَ الصّالِحَةَ الَّتى يَعْمَلُونَها اذا تَوَلَّوْا الامامَ الْجائِرَ الَّذى لَيْسَ مِنَ اللّه تَعالى(3): خداوند از بندگان اعمال صالحى را كه انجام مى دهند نمى پذيرد هنگامى كه صاحب اختيارى امام ظالمى را بپذيرند كه از سوى خدا تعيين نشده است.

با توجه به همين ريشه كمال دين است كه امام صادق عليه السلام به شيعيان مى فرمايد:

لا يَقْبَلُ اللّه مِنَ الْعِبادِ يَوْمَ الْقِيامَةِ الاّ هذَا الدّينَ الَّذى انْتُمْ عَلَيْهِ: خداوند در روز قيامت از بندگان نمى پذيرد جز اين دينى كه شما به آن اعتقاد داريد.(4)

تحليل چهارم: جشن اكمال دين

گاهى سؤال و سخن يك مخالف ذهن انسان را نسبت به نكته اى بيدار مى كند. شايد اگر آن يهوديان اين جهت را نزد دشمن معروف غدير يعنى عمر بن الخطاب مطرح نمى كردند ما هم متوجه حساسيت آن نمى شديم و به اهميت فوق العاده آن پى نمى برديم.

يهوديان به عمر گفتند: اگر اين آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » بر ما يهوديان نازل شده بود و ما روز نزول آن رامى دانستيم، آن روز را عيد خود قرار مى داديم.(5)

ص: 91

صاحبان هر دينى وقتى به عنوان آن اعتقاد به مجموعه خود توجه كنند، به خوبى در مى يابند كه بالاترين عيد و جشنشان بايد مهم ترين روزى باشد كه با دين آنان ارتباط دارد، و آن روزى خواهد بود كه دينشان به اعلا درجه كمال برسد و از طرف خداوند امضاى نهايى بر آن زده شود.

از اين ديدگاه يهوديت و مسيحيت سندى براى كامل شدن دينشان ندارند؛ ولى ما مسلمانان در متن قرآن نه فقط سند كامل شدن دينمان را داريم بلكه رضايت و امضاى پروردگار را هم از اسلام به صراحت در دست داريم و روز نزول اين تأييد نهايىِ خدا را هم خوب مى دانيم؛ و آن روز غدير است كه خداوند لوح «أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ» را بدست پيامبرش داد و امضاى «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» را بر پاى آن گذاشت.

با اين مقدمه گوش مى سپاريم به كلام پيامبر صلى الله عليه و آله كه غدير را به خاطر كمال دين بالاترين عيد معرفى كرد:

يَوْمُ غَديرِ خُمٍّ افْضَلُ اعْيادِ امَّتى ... ، وَ هُوَ الْيَوْمُ الَّذى اكْمَلَ اللّه فيهِ الدّينَ وَ اتَمَّ عَلى امَّتى فيهِ النِّعْمَةَ وَ رَضِىَ لَهُمُ الاسْلامَ دينا: روز غدير خم مهمترين عيد امت من است ... ، و آن روزى است كه خداوند دين را در آن كامل كرد و نعمت را در آن روز بر امتم تمام نمود و اسلام را به عنوان دين آنان راضى شد.(1)

اميرالمؤمنين عليه السلام همين نكته را با اشاره به ثمره آن بيان مى فرمايد كه كامل شدن دين باعث چشم روشنى متديّنين خواهد بود و چه جشنى شيرين تر از آنكه انسان در روز روشنى چشم خود جشن بگيرد.

اين مطلب را حضرت در جشن غديرى كه بعد از 25 سال براى اولين بار در كوفه گرفته شد چنين بيان فرمود: فَكَمَّلَ اللّه دينَهُ وَ اقَرَّ عَيْنَ نَبِيِّهِ وَ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُتابِعينَ ... ، وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ اللّه الْحُسْنى عَلَى الصّابِرينَ: خداوند دين خود را كامل كرد و چشم

ص: 92

پيامبرش و مؤمنين و پيروان اسلام را روشن فرمود ... ، و وعده نيك خدا بر صابرين به انجام رسيد.(1)

امام صادق عليه السلام عيد بودن اين روز را به نزول چنين آيه اى نسبت مى دهد و در پاسخ كسى كه از حضرت مى پرسد: آيا مسلمانان عيدى با فضيلت تر از فطر و قربان و جمعه و روز عرفه دارند ؟ مى فرمايد: نَعَمْ، افْضَلُها وَ اعْظَمُها وَ اشْرَفُها عِنْدَ اللّه مَنْزِلَةً هُوَ الْيَوْمُ الَّذى اكْمَلَ اللّه فيهِ الدّينَ وَ انْزَلَ عَلى نَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» . ... وَ انَّهُ الْيَوْمَ الَّذى نَصَبَ فيهِ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله عَلِيّا لِلنّاسِ عَلَما وَ انْزِلَ فيهِ ما انْزِلَ وَ كَمَلَ فيهِ الدّينُ وَ تَمَّتْ فيهِ النِّعْمَةُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ:

آرى، با فضيلت ترين و با عظمت ترين و شريف ترين آنها نزد خداوند روزى است كه خداوند در آن دين را كامل كرد و اين آيه را بر پيامبرش نازل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » . و آن روزى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله على را به عنوان عَلَم و علامت براى مردم منصوب فرمود و درباره او مطالبى نازل شد و دين در آن روز كامل شد و نعمت بر مؤمنين به اعلاترين درجه رسيد.(2)

اين باور آنگاه عميق تر مى شود كه بدانيم پيامبران هم پيشاپيش اين روز را جشن مى گرفته اند، چنانكه امام صادق عليه السلام مى فرمايد: خداوند هيچ پيامبرى را نفرستاده مگر آنكه اين روز را عيد گرفته و حرمت آن را نگه داشته است.(3)

و اين اعتقاد در زمانى به اوج خود مى رسد كه بدانيم اين روز را ملائكه و اهل آسمان ها جشن مى گيرند چنانكه امام صادق عليه السلام مى فرمايد: روز غدير نزد اهل آسمان مشهورتر از اهل زمين است(4).

ص: 93

و مى فرمايد: و نام روز عيد غدير در آسمان ها روز عهد معهود است.(1)

و مى فرمايد: در روز غدير تختى از كرامت خداوند مقابل بيت المعمور قرار مى دهند و همه ملائكه كنار آن جمع مى شوند و جشن عظيم غدير را بر پا مى كنند.(2)

و براى نشان دادن بالاترين درجه فضيلت مى فرمايد: شايد گمان كنى كه خداوند روزى با حرمت تر از روز غدير خلق كرده است ! نه به خدا قسم ! نه به خدا قسم ! نه به خدا قسم !(3)

ابراز احساسات مردم با پاسخ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله آرام تر شد در حالى كه آن حضرت با اميرالمؤمنين عليه السلام به پله هاى پايين منبر رسيده بودند. در آن حال پيامبر صلى الله عليه و آله كمال دين را به مردم يادآور شده فرمود:

اللّه ُ اَكْبَرُ عَلى اِكْمالِ الدّينِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِرِسالَتى وَ الْوِلايَةِ لِعَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ: اللّه اكبر به خاطر كامل شدن دين و تمامى نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى طالب بعد از من.(1)

سپس سه بار آيه «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دينا» را قرائت كرد، و بعد از آن فرمود: انَّ كَمالَ الدّينِ وَ تَمامَ النِّعْمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِارْسالى الَيْكُمْ بِالْوِلايَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب با اين است كه مرا براى ابلاغ ولايت على بن ابى طالب عليه السلام بعد از من فرستاده است.(2)

أشْهَدُ يا أميرَالمُؤْمِنينَ أنَّ الشّاكَّ فيكَ ما آمَنَ بِالرَّسُولِ الْأَمينِ، وَ أنَّ العادِلَ بِكَ غَيْرَكَ عانَدَ عَنِ الدِّينِ الْقَويمِ؛ الّذِى ارْتَضاهُ لَنا رَبُّ الْعالَمينَ وَ أكْمَلَهُ بِوِلايَتِكَ يَوْمَ الْغَديرِ(1):

يا اميرالمؤمنين، شهادت مى دهم كه شك كننده درباره تو به پيامبر امين صلى الله عليه و آله ايمان نياورده است، و كسى كه تو را با غير تو مساوى قرار دهد از دين محكمى كه رب العالمين براى ما پسنديده و با ولايت تو در روز غدير آن را كامل كرده، دشمنى كرده است.

مظهر اين شك و گزينش غير رضاى خدا در شك و ضديت با اميرالمؤمنين عليه السلام جلوه گر است. وقتى كسى درباره على عليه السلام شك دارد در واقع به پيامبر صلى الله عليه و آله و فرموده هاى آن حضرت شك دارد و ايمان نياورده است.

كسى كه به جاى على عليه السلام غير او را مى پذيرد در واقع رو در روى خدا ايستاده و ضديت با آن دينى مى كند كه خداوند با صداى بلند كمال آن و رضايت خود از آن را به آن اعلام كرده است.

در يك جمله مى توان از اين فراز نتيجه گرفت كه چنين كسى نه اينكه از رسيدن به اهداف دين الهى عقب مانده، و نه اينكه از راه راست منحرف شده، و نه اينكه كفر ورزيده، بلكه بالاتر از همه اينها در برابر ذات الهى قد عَلَم كرده و استكبار و معاندت

نشان داده است.

اميرالمؤمنين عليه السلام پرسيد: يا رسول اللّه، كداميك از ما دو نفر نزد شما محبوب تر هستيم ؟ امام حسين عليه السلام عرض كرد: پدرجان، هر كدام از ما شرافت و فضيلتش بالاتر باشد نزد پيامبر صلى الله عليه و آله محبوب تر و مقرب تر است. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: اى حسين، حاضرى افتخارات خود را در برابر هم بگوييم ؟ عرض كرد: پدرجان، اگر شما مايل باشيد، من حاضرم !

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: يا حسين، من اميرالمؤمنينم، من لسان صادقينم، من وزير مصطفايم ... ، من آن نعمت خداى تعالى هستم كه بر خلقش ارزانى داشته است. منم آن كسى كه خداوند تعالى در حق من فرموده: «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا» ، پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمان مؤمن است ودينش كامل است ... ، من نبأ عظيمى هستم كه خدا در روز غدير خم دين را با او كامل نمود. منم آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ... .

امام حسين عليه السلام هم مطالبى فرمود و در پايان عرضه داشت: شما نزد خداوند از من افضل هستى، ولى من از نظر پدران و مادران و اجداد بر شما فخر مى نمايم ! سپس امام حسين عليه السلام با پدر هم آغوش شدند و يكديگر را بوسيدند ... .(1)

گرفت كه هم صاحب آن معرفى شد و هم معناى آن بيان گرديد و هم اهميت آن روشن شد.

جا دارد اين تفسير را از خود صاحب غدير بشنويم. در مجلسى كه به صورت مفاخره صحابه در كنار قبر پيامبر صلى الله عليه و آله تشكيل شد، هيچ كس نمى توانست براى خود افتخارى منتسب به قرآن ادعا كند جز اميرالمؤمنين عليه السلام كه غدير را از متن قرآن مطرح كرد و همه به آن اقرار كردند.

آن حضرت در زمان عثمان بين دويست نفر از سرشناسان مهاجرين و انصار بُعد قرآنى غدير را با تفسيرى از لسان پيامبر صلى الله عليه و آله چنين بيان فرمود:

خداوند به پيامبرش دستور داد تا واليان امرشان را معرفى كند و ولايت را مانند نماز و زكات و روزه و حج تفسير نمايد. اين بود كه در غدير خم مرا منصوب كرد و در خطابه اى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.

در آنجا سلمان پرسيد: ولايت او چگونه است ؟ فرمود: ولايت او همچون ولايت من است. هر كس من نسبت به او صاحب اختيار بوده ام على هم نسبت به او صاحب اختيار است، و خداوند عزوجل اين آيه را نازل فرمود: «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا» : «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت را بر شما به حد كمال رساندم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» . پيامبر صلى الله عليه و آله تكبير گفت و فرمود: اللّه اكبر، تمام نبوتم و كمال دين خدا ولايت على بعد از من است ... .

همه جمعيت مسجد به اين فضيلت غديرى قرآنى اقرار كرده گفتند: آرى به خدا قسم. اين را شنيديم و همان طور كه گفتى حاضر بوديم.

برخى حاضرين برخاستند و شهادت ديگرى درباره جدايى ناپذيرى غدير از قرآن دادند و گفتند كه به چشم خود ديده و به گوش خود شنيده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آن روز فرمود:

ص: 102

اى مردم ... ، خداوند شما را به ولايت امر كرده و من شما را شاهد مى گيرم كه اين ولايت مخصوص اين شخص است - و آن حضرت دست بر دست على بن ابى طالب عليه السلام گذاشتند - سپس مخصوص دو پسرش بعد از او، و سپس در جانشينان بعد از او از فرزندانش كه از قرآن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(1)

خود نبأ عظيم، اينگونه مى فرمايد: من آن نعمت خداى تعالى هستم كه بر خلقش عنايت فرموده است. منم آن كسى كه خداوند تعالى در حق من فرموده: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا» . پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمان مؤمن است و دينش كامل است ... . من نبأ عظيمى هستم كه خداوند در روز غدير خم دين را با او كامل نمود. منم آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ام فرمود:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ.(1)

مسئله امامت كمال دين است. پيامبر صلى الله عليه و آله از اين جهان نرفت مگر آنكه براى امتش معارف دينشان را روشن ساخت و راهشان را مشخص فرمود و آنان را به قول حق سپرد و على عليه السلام را عَلَم و امام براى آنان منصوب فرمود، و هر چه امت بدان نياز دارند بيان فرمود. هر كس گمان كند كه خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را رد نموده و به آن كافر است ... .

آيا ارزش مقام امامت و موقعيت آن را در امت مى دانند كه حق انتخاب امام را داشته باشند ؟ امامت منزلتى بالاتر و شأنى با عظمت تر و مكانتى رفيع تر و حدودى دقيق تر و درونى عميق تر از آن دارد كه مردم با عقل هاى خود بدان برسند يا با نظريات خود بدان دست يابند يا بخواهند با انتخاب خود امامى براى خويش بپادارند ... .

انتخاب خدا و پيامبر و اهل بيتش را كنار گذارده و به انتخاب خود روى آورده اند، در حالى كه قرآن به آنان ندا داده است: «وَ رَبُّكَ يَخلُقُ ما يَشاءُ وَ يَختارُ ما كان لَهُمُ الخِيَرَةُ»(1): «پروردگارت آنچه بخواهد خلق مى كند و انتخاب مى نمايد براى مردم حق انتخاب و اختيارى نيست ... » ،

همچنين فرموده: «ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ اِذا قَضَى اللّه ُ وَ رَسولُهُ اَمرا اَن يَكونَ لَهُمُ الخِيَرَةُ مِن اَمرِهِم»(2): «وقتى خدا و رسولش در مسئله اى حكم كنند براى هيچ زن و مرد مسلمانى حق اختيار نمى ماند» ... .(3)

خداوند كسانى را صاحب اختيار مردم قرار داده كه داراى عصمت مطلق اند و از هرگونه بدى و پليدى به هر معنى كه باشد پاك اند. گذشته از آن عِلمشان را به منبع بى پايان علم خود متصل كرده است تا جوابگوى انواع احتياجات مردم باشند.

همچنين مفسران قرآن چه كسانى جز اهل بيت عليهم السلام مى توانند باشند، كه شأن نزول آيات را بيان كنند و جهت كمال دين در آيه «اكمال» را از خزانه علم الهى استخراج نمايند.

در زمان آخرين امام ظاهر يعنى امام حسن عسكرى عليه السلام تبليغ غدير از طريق نامه نگارى همچنان ادامه داشت. از جمله اسحاق بن اسماعيل از نيشابور براى امام عسكرى عليه السلام نامه اى نوشت و مسائلى را مطرح كرد. آن حضرت در پاسخ نامه اى را توسط نماينده خود براى او فرستاد.

در اين نامه منت خدا بر مردم با غدير و سلب اختيار مردم در مسئله امامت در كوتاه ترين عبارات براى سؤال كننده بيان شده و در اين باره به قرآن استناد شده است.

يكى از فرازهاى نامه حضرت چنين بود:

آنگاه كه خداوند با منصوب كردن اولياى خود بعد از پيامبرش بر شما منت گذاشت به پيامبر صلى الله عليه و آله خطاب كرد: «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسْلامَ دينا» ، و براى اوليائش حقوقى را بر شما واجب كرد و به شما دستور داد تا آن حقوق را نسبت به ايشان ادا كنيد تا آنچه نزد شما از همسران و اموال و خوراك داريد بر شما حلال شود و نمو و بركت و ثروت را به شما نشان دهد، و تا معلوم شود كه چه كسى از خداوند اطاعت مى كند ... .(1)

اولين كتاب در اسلام كه واقعه غدير را مطرح كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است، كه در موارد متعددى از آن آيه «تبليغ» و «اكمال» مطرح شده و ارتباط مستقيم آن با واقعه غدير از لسان پيامبر و امامان عليهم السلام بيان شده است.

پس از آن هم تفاسير و كتاب هاى تاريخى و اعتقادى اين حقيقت بزرگ را درباره غدير ثبت كرده اند، به گونه اى كه هر جا سخن از «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... »(1) و «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينِكُمْ ... » به ميان آمده، فورا غدير مطرح شده است، و هر جا سخن از غدير بوده فورا اين آيات تداعى شده است.

اين حقيقت غديرى قرآنى، كم كم شكل جدى ترى به خود گرفته، و با شبهه افكنى هايى كه دشمنان از فشار عظمت آن به ميان آورده اند، توجه بيشترى را به خود جلب كرده است؛ به گونه اى كه در كتاب هاى تاريخى و حديثى به صورت فصلى خاص با عنوان «آيات غدير» يا «غدير در قرآن» مطرح شده است.

شخص يهودى كه در مجلس عمر حاضر بود گفت: اگر آيه «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ ... » در امت ما نازل شده بود ما روز نزول آن را عيد مى گرفتيم !(1)

به حدى كم ارزش اند كه سزاوار طرح نمى باشند.(1) مثلاً از خليفه دوم نقل كرده اند: به خدا قسم من روز و ساعتى كه اين آيه بر پيامبر نازل شد را ميدانم، و آن عصر روز عرفه بود. برخى از مفسران و مورخان عامه همين نظريه را قبول كرده اند.(2) يا مفسر بزرگ آنان فخر رازى مى گويد: اين آيه 81 يا 82 روز قبل از رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نازل شد.(3)

اين دو نظريه با هم سازگارى ندارد. زيرا با پذيرش سخن عمر بن خطاب بيان فخر رازى نادرست مى شود؛ چون با نزول آيه در روز عرفه، با احتساب هر ماه به سى روز بدون نقصان، بنا بر نظريه شيعه - كه 28 صفر روز شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است - تنها هفتاد و نه روز قبل از شهادت آن حضرت بوده است. و اگر ماه را بيست و نه روز حساب كنيم مى شود هفتاد و هفت روز. و بنا بر نظريه عامه در روز شهادت آن حضرت(4) نود و سه روز مى شود، و اگر ماه را 29 روز حساب كنيم مى شود نود روز.

در طرف مقابل و با پذيرش سخن فخر رازى، حرف آن ديگرى صحيح نيست، چون با احتساب فوق در روز شعادت، نزول آيه در صورت هشتاد و يك روز به 7 ذيحجه و در صورت هشتاد و دو روز به 6 ذيحجه بر مى گردد. بنا بر نظريه عامه در روز شهادت با كامل بودن ماه، نزول آيه در روز 12 يا 11 ذيحجه مى شود، و در صورت نقصان ماه، تنها در يك فرض هشتاد و يك روز، روز 9 ذيحجه (عرفه) مى شود. ولى در فرض دوم به 8 ذيحجه روز ترويه بر مى گردد.

اگر چه اين مسئله شقوق زيادى دارد كه بحث را به درازا مى كشاند، ولى به نظر مى رسد هر دو سخن براى انحراف بحث از محور اصلى و گمراه كردن مردم و مخفى كردن حقايق از حق جويان است.

ص: 111

به همين خاطر، بسيارى از علماى منصف عامه به اين نكته اذعان نموده اند كه اين آيه در روز غدير نازل شده است.

توضيح اينكه:

در اين كه آيه اكمال در چه روزى و به چه مناسبتى نازل شده است، در كتب روايى اهل سنت دوگانگى وجود دارد. براى يافتن پاسخ اين پرسش، به روايات موجود در منابع معتبر اهل سنت اشاره اى مى كنيم.

بسيارى از دانشمندان و علماى اهل سنت بر اين باور اند كه زمان نزول آيه اكمال، روز هجده ذى الحجه و شأن نزول آن به مناسبت انتصاب اميرالمؤمنين عليه السلام به ولايت و جانشينى رسول خاتم صلى الله عليه و آله مى باشد. به عنوان نمونه چند منبع معتبر اهل سنت را نام مى بريم كه در آن به مطلب مذكور اذعان و تصريح شده است:

تفسير ابن كثير، شواهد التنزيل، روح المعانى، الإتقان، الدرّ المنثور، تاريخ بغداد، تاريخ مدينة دمشق، مناقب خوارزمى، تذكرة الخواص، البداية و النهاية، مناقب ابن مغازلى، ينابيع المودة و ... .(1)

اين روايات كه تنوع و تعدد مصادر، صحت آن را به لحاظ تاريخى ثابت مى كند، با باور شيعه در تاريخ و شأن نزول آيه اكمال مطابقت دارد. لازمه آيه اكمال و روايات متواترى كه زمان و شأن نزول آن بيان شد، پذيرش بى قيد و شرط ولايت و خلافت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است.

أيَّةِ آيَةٍ ؟ فَقالوا: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينُكُم ... » . فَقالَ عُمرُ: إنّى لأعلَمُ أىَّ مَكانٍ أُنزِلَت؛ أُنزِلَت وَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله واقِفٌ بِعَرَفَةِ.(1)

گروهى از يهوديان گفتند: اگر اين آيه بر ما نازل مى شد، آن روز را عيد مى گرفتيم.

عمر بن خطاب گفت: كدام آيه ؟

آنان گفتند: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» .

عمر در پاسخ گفت: من مى دانم اين آيه كجا نازل شد. هنگامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در عرفه ايستاده بودند نازل شد.

روايت دوم

عيسى بن حارثه انصارى مى گويد: كُنّا جُلوسا فِى الديوانِ، فَقالَ لَنا نَصرانىٌّ: يا أهلَ الإسلامِ ! لَقَد أُنزِلَت عَلَيكُم آيَةٌ لَو أُنزِلَت عَلَينا لاتَخَذنا ذلِكَ اليَومَ وَ تِلكَ الساعَةَ عيدا، ما بَقى مِنّا إثنانٌ: «اليَومَ أكمَلتُ ... » .

فَلَم يُجِبهُ أحَدٌ. فَلَقيتُ مُحَمَّدَ بنَ كَعبِ القراظىَّ فَسَألتُهُ عَن ذلِكَ، فَقالَ: ألا رَدَدتُم عَلَيهِ ؟ فَقالَ: قالَ عُمرُ بنُ الخطّابِ: أُنزِلَت عَلَى النَبىِّ صلى الله عليه و آله وَ هُوَ واقِفٌ عَلَى الجَبَلِ يَومَ عَرَفَةِ، فَلا يَزال ذلِكَ اليَومُ عيدا لِلمُسلِمينَ(2):

در ديوان نشسته بوديم كه شخصى مسيحى به ما گفت: اى مسلمانان ! آيه اى بر شما نازل شد كه اگر بر ما نازل مى شد، آن روز و آن ساعت را تا زمانى كه دو مسيحى روى زمين باشند عيد مى گرفتيم، و سپس آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» را قرائت كرد.

كسى پاسخى به او نداد، تا اينكه محمد بن كعب را ديدم و از او پرسيدم: پاسخ چيست ؟ او گفت: عمر مى گويد: آن آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه در روز عرفه بر روى كوهى ايستاده بود، و آن روز همچنان براى مسلمانان عيد مى باشد.

ص: 114

علامه امينى در كتاب شريف الغدير(1) به اين توهم اهل سنت پاسخ داده است. ايشان تمام افرادى را كه در سلسله سند حديث قرار گرفته اند بررسى و مداقّه مى نمايد. ابوهريره(2) و افراد ديگرى كه در سلسله سند حديث قرار دارند، بر اساس مبانى علم رجال اهل سنت مورد اعتماد و وثوق مى باشند، چرا كه اهل سنت در ساير موضوعات بدون هيچ دغدغه و ترديدى رواياتى را كه از اين سلسله نقل شده پذيرفته اند. اهل سنت اگر بخواهند در اين مورد سلسله مذكور را تضعيف كنند، لاجرم بايد از تمام مبانى رجالى خود دست بردارند.

راه دوم اهل سنت در تضعيف روايات دسته اول اين است كه آن روايات را از مجعولات شيعه به شمار آورده و ادعا مى كنند آن روايات به وسيله گروهى از شيعيان جعل شده و در كتب آنان راه يافته است.

در پاسخ به اين توهم بايد بگوييم: جاى بسى تعجب و شگفتى است ! شيعيان در چه زمان و مكانى آن قدر قدرت يافتند كه بتوانند دست كم دوازده منبع مهم اهل سنت را مورد دستبرد قرار دهند و تحريف كنند ؟ ! وانگهى، در اين فرض چه ضمانتى وجود دارد كه ساير مطالب كتب پر اهميت ايشان محفوظ مانده باشد ؟

شيعيان در طول تاريخ، تحت فشار سخت و زير نظر دستگاه حكومت قرار داشته اند. آنان براى نشر و اشاعه كتاب هاى خود با مشكلات فراوانى روبرو بودند و به هيچ وجه نمى توانستند در كتاب هاى ديگران، آن هم كسانى كه مورد حمايت حكومت وقت بوده اند تحريف ايجاد كنند.

از طرف ديگر، با اندكى تأمل در مى يابيم افرادى كه در سلسله روايات گروه نخست قرار دارند، همگى از وفاداران مكتب خلافت مى باشند، و در بين آنان فردى مجهول، غير ثقه و يا متهم به حبّ و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام وجود ندارد.

ص: 116

در نتيجه، احتمال جعل اين دسته از روايات به وسيله شيعيان نيز احتمالى مردود و ادعايى ناپذيرفتنى مى باشد.

اشكال دوم: عيد فطر و عيد قربان دو عيد بزرگ و مورد اتفاق نظر تمام مسلمانان مى باشد، و در تمام كتب فقهى و روايى شيعيان و اهل سنت براى اين دو روز احكام و آداب خاصى ذكر شده است. اما اگر تمام كتب فقهى اهل سنت را جستجو كنيم، براى روز عرفه به عنوان يك عيد حتى يك حكم و عمل مستحب نمى يابيم.

اشكال سوم: عيد فطر و عيد قربان دو عيدى هستند كه پس از پايان يك سرى از محدوديت ها و ممنوعيت ها تشريع شده اند. مسلمانان پس از پايان يافتن ماه رمضان عيد مى گيرند، زيرا به حكم خداوند در آن ماه در ساعات معينى از شبانه روز از خوردن و آشاميدن و بعضى اعمال ديگر ممنوع هستند.

در عيد قربان نيز مسلمانانى كه به حج مشرف شده اند، بعد از پايان يافتن يك سلسله از ممنوعيت ها جشن مى گيرند.

با روشن شدن ماهيت دو عيد بزرگ فطر و قربان، اين سؤال پديد مى آيد كه: آيا در روز عرفه به چه دليلى بايد جشن گرفت و چه محدوديت و ممنوعيتى برداشته مى شود ؟ حال آنكه در آن روز حجاج همچنان بايد از يك سلسله امور پرهيز نمايند و همچنان در حال احرام باشند، تا جايى كه نمى توانند حتى از عطر استفاده كنند و يا غذاى معطرى تناول نمايند.

اشكال چهارم: اگر آيه اكمال در روز عرفه نازل شده باشد، ديگر نمى توان آيه ابلاغ را تفسير و تبيين كرد و بين اين دو آيه تهافت و تضاد بيّن و آشكارى به وجود خواهد آمد، زيرا بيشتر علماى اهل سنت بر اين باور اند كه آيه ابلاغ(1) پس از حجة الوداع و در ميان راه مكه و مدينه نازل شده است.(2)

ص: 118

در اين آيه ابلاغ، خداوند سبحان با تهديد و انذار خاصى به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد:

پيام مرا به مردم برسان و اگر چنين نكنى وظيفه خود را انجام نداده اى. حال اگر آيه اكمال در روز عرفه نازل شده و در آن روز خداوند متعال دين را به كمال و انجام رسانده باشد و كفار از اين بابت در يأس و نااميدى قرار گرفته باشند، ديگر موضوع و پيام مهمى نمانده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را در راه بازگشت از حجة الوداع ابلاغ نمايند، آن هم پيامى كه با اتمام رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله گره و پيوند خورده باشد.

با توجه به اين كه مسأله نازل شدن آيه ابلاغ در حجة الوداع مورد اتفاق همه علماى اهل سنت مى باشد، اگر نظر اكثريت اهل سنت را بپذيريم كه آيه اكمال نيز در روز غدير نازل شده است، با كنار هم قرار دادن هر دو آيه ابلاغ و اكمال به يك نتيجه مهم و غير قابل ترديد مى رسيم، و آن انتصاب اميرالمؤمنين عليه السلام به ولايت و خلافت بلافصل رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى باشد.

در توضيح اشكال چهارم بايد گفت كه اگر بپذيريم آيه اكمال در روز عرفه نازل شده است، ديگر نمى توانيم آيه ابلاغ را تفسير و تبيين نماييم، زيرا در آيه ابلاغ، خداوند سبحان با شدت و حدّت پيامبر صلى الله عليه و آله خود را تهديد مى كند كه اگر آنچه را به تو دستور داده ايم ابلاغ نكنى رسالت پروردگار را به مردم نرسانده اى. اين چه امر مهمى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله بايد آن را ابلاغ نمايند ؟

برخى از علماى اهل سنت به اين مسئله پى برده و دريافته اند در صورتى آيه ابلاغ قابل تفسير است كه آيه اكمال در روز غدير نازل شده باشد. لذا براى رهايى از اين بن بست ادعا كرده اند كه آيه ابلاغ در سال هاى نخست بعثت رسول اللّه صلى الله عليه و آله نازل شده است. اينان مدعى اند خداوند سبحان در اين آيه پيامبر صلى الله عليه و آله را مأمور و مؤظف مى كند كه حتما دستورهاى او را به همگان ابلاغ نمايد، زيرا در آن سال ها پيامبر صلى الله عليه و آله از ابلاغ رسالت خائف بودند.

اين دسته از علماى اهل سنت بايد بدانند كه راه حل آنان مقرون به صحت نمى باشد، زيرا تمام علما و مفسران درجه اول اهل سنت اذعان دارند كه سوره مائده

ص: 119

آخرين سوره اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد. چگونه امكان دارد سوره مائده آخرين سوره نازل شده بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله باشد، اما آيه ابلاغ در سال هاى نخست رسالت نازل شده باشد ؟ !

روايات فراوانى در كتب اهل سنت وجود دارد، كه بيان مى كند سوره مائده آخرين سوره اى از قرآن است كه بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده است. به عنوان نمونه به چند مورد اشاره مى كنيم:

إنَّ آخَرَ سورَةٍ نَزَلَت، سورَةُ المائِدَةِ: آخرين سوره اى كه نازل شد سوره مائده است.(1)

نَزَلَت سورَةُ المائِدَةِ عَلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله فى حَجَّهِ الوِداعِ فيما بَينَ مَكَّةَ وَ المَدينَةِ وَ هُوَ عَلى ناقَتِهِ ... . فَبَرَكَت بِهِ راحِلَتَهُ مِن ثِقلِها: سوره مائده در حجة الوداع و در منطقه ايى ميان مكه و مدينه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه ايشان سوار بر شتر بودند... . و شتر از سنگينى سوره توقف كرد و نشست.(2)

به خاطر سنگينى آيات سوره مائده، به ويژه تهديد و انذار خداوند نسبت به رسول اللّه صلى الله عليه و آله در رابطه با ابلاغ پيام مهم، مركب پيامبر صلى الله عليه و آله از حركت باز مى ايستد و توان حمل ايشان را از دست مى دهد.

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: المائِدَةُ مِن آخَرِ القُرآنِ تَنزيلاً. فأحِلُّوا حَلالَها وَ حَرِّموا حَرامَها: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: سوره مائده آخرين سوره نازل شده قرآن است. پس حلال آن را حلال داريد و حرام آن را حرام دانيد.(3)

ص: 120

همانطور كه بيان كرديم، عده اى از اهل سنت بر اين نظر اند كه آيه ابلاغ در سال هاى آغازين بعثت نازل شده است. خالى از لطف نيست كه بدانيم منشأ اين نظريه، روايتى است كه عايشه نقل مى كند.

از او نقل شده كه آيه ابلاغ در سال هاى نخست رسالت نازل شده است، و در آن سال ها همواره كسانى همراه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بودند و از آن حضرت محافظت مى كردند.(1)

پرسش مهم از اهل سنت اين است كه عايشه در آن سال ها كجا بوده و چه سنّى داشته است ؟ با مراجعه به منابع تاريخى اهل سنت، مطلب جالبى روشن مى شود و آن اين كه در سال دهم بعثت عايشه شش سال داشته، و اين به آن معنى است كه وى در سال چهارم بعثت متولد شده است.(2)

از سوى ديگر، اگر بپذيريم كه آيه ابلاغ در سال هاى اول بعثت نازل شده است، اجماع علماى اهل سنت مبنى بر اينكه سوره مائده آخرين سوره نازل شده بر پيامبر صلى الله عليه و آله مى باشد را چگونه بايد تبيين و توجيه نمود ؟

چنانكه ملاحظه مى كنيد، تا اينجا اهل سنت از هر راهى رفته اند گرفتار تناقض شده و به بن بست رسيده اند.

براى يافتن پاسخ، بايد به بررسى تاريخى بپردازيم و علت نزول احتمالى آيه اكمال در روز عرفه را دريابيم. تورّق صفحات تاريخ به ما نشان مى دهد كه در آخرين حج پيامبر صلى الله عليه و آله و در روز عرفه دو حادثه مهم اتفاق افتاد:

به تحريم حج تمتّع داد و گفت: مُتعَتانِ كانَتا عَلى عَهدِ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، أنَا أنهى عَنهُما وَ أُعاقِبُ عَلَيهِما؛ مُتعَةُ النِساءِ وَ مُتعَةُ الحَجِّ(1): در زمان رسول اللّه صلى الله عليه و آله دو نوع متعه وجود داشت، ولى من آن دو را نهى مى كنم و انجام دهنده آن دو را تنبيه مى كنم؛ تمتّع زنان (عقد موقت) و تمتع (نزديكى) در (زمان بين عمره و) حج.

در نتيجه، عمر كه نزول آيه اكمال را در روز عرفه دانسته، حكم به تحريم عملى داده كه كمال دين به واسطه تشريع آن بوده. پس كمال را از دين سلب نموده است.

دومين پرسش كه علماى اهل سنت بايد به آن پاسخ دهند اين است كه: آيا تمام خلفا مختار و مجاز اند احكام را تغيير دهند و حكمى را تشريع كنند ؟ چه خصوصيت و ويژگى در خليفه دوم وجود دارد كه مى تواند واجب مهمى چون حج تمتع را حرام كند، اما خلفاى ديگر از چنين اختيارى برخوردار نباشند ؟ اگر تمام خلفا بتوانند بنابر سليقه خود در احكام دين دخل و تصرف كنند، آيا به مرور زمان حكمى از احكام اسلام دست نخورده باقى خواهد ماند ؟(2)

سومين پرسش كه اهل سنت بايد پاسخگوى آن باشند اين است كه: با توجه به اينكه حج تمتع يكى از فروع دين است، چرا آموزش اين حكم باعث نزول آيه اكمال مى گردد، اما در رابطه با نماز آيه اى مبنى بر اكمال و اتمام دين نازل نشد ؟ در صورتى كه هيچ يك از واجبات ويژگى و امتياز نماز را ندارند ؟ چرا كه در مورد نماز آمده است: إن قبلت قبل ما سواها: اگر نماز پذيرفته شود، اعمال ديگر نيز پذيرفته مى شود.(3)

ص: 123

اهل سنت نيز روايتى به اين مضمون از رسول اللّه صلى الله عليه و آله نقل كرده اند: إنَّ أوَّلَ ما يُحاسَبُ بِهِ العَبدُ صَلاتُهُ. فَإن صَلُحَت صَلُحَ سائِرُ عَمَلُهُ، وَ إن فَسَدَت فَسَدَ سائِرُ عَمَلُهُ(1): نماز نخستين چيزى است كه در روز قيامت بنده بابت آن مورد سؤال قرار مى گيرد. اگر درست باشد ساير اعمال او نيز پذيرفته مى شود، و اگر نماز او فاسد و باطل باشد ساير اعمال او نيز باطل و فاسد خواهد بود.

پس چگونه آموزش احكام حج تمتّع و يا تعليم ديگر واجبات و محرّمات باعث نااميدى و يأس كفار مى گردد، و علائم و نشانه هاى يأس آنان چيست ؟

چهارمين پرسش اين است كه: اگر بيان همه محرمات و واجبات به معناى اكمال و اتمام دين باشد، چرا آيه اكمال در روز عرفه نازل شد، نه در آخرين روز و آخرين ساعات عمر گرانقدر رسول اللّه صلى الله عليه و آله ؟ در حالى كه مى دانيم از روز عرفه تا پايان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك به هشتاد روز فاصله زمانى مى باشد، و بعضى از واجبات و محرّمات - مانند حكم حرمت ربا - پس از روز عرفه تشريع شد. بنا بر اين، نظر بايد آيه اكمال پس از بيان حكم حرمت ربا نازل مى شد، زيرا به نظر اهل سنت بيان حرمت ربا آخرين حكم صادر شده از پيامبر صلى الله عليه و آله مى باشد.(2)

بنا بر اين، اگر آيه اكمال به دليل بيان احكام حج تمتّع نازل شده باشد، با اشكالات مذكور مواجه ايم. دقت و تأمل در پرسش هاى مطرح شده، ما را به اين نتيجه رهنمود مى كند كه هيچ دليلى وجود ندارد روز عرفه را به دليل بيان احكام حج تمتع عيد بگيريم و جشن بر پا كنيم.

حاصل سخن اينكه:

اگر آيه اكمال در روز عرفه نازل شده باشد، ارتباطى ميان اين آيه و آيه ابلاغ وجود نخواهد داشت. در حالى كه روشن شد اين دو آيه صدر و ذيل يكديگر اند.

ص: 124

در آخر و پس از بررسى نخستين رويداد پر اهميت در روز عرفه، بد نيست به ديگر واقعه اين روز هم اشاره اى داشته باشيم. در روز عرفه، رسول اللّه صلى الله عليه و آله خطبه مهمى ايراد كردند. شايد برخى گمان كنند نزول آيه اكمال به دليل خطابه مهم رسول اللّه صلى الله عليه و آله در آن روز باشد. به اين جهت به بررسى و تحليل اين سخنرانى مى پردازيم. سر فصل ها و فرازهاى اصلى خطبه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز عرفه عبارت اند از:

1. إنَّ دِمائَكُم وَ أموالَكُم حَرامٌ عَلَيكُم: خون و اموال شما حرمت دارد.

2. مَن كانَت عِندَهُ وديعَةٌ فَليُؤَدِّها إلى مَنِ ائتَمَنَهُ عَلَيها: هر كس نزد او امانتى هست آن را به صاحبش باز گرداند.

3. «إنَّ أكرَمَكُم عِندَ اللّه ِ أتقاكُم»(1)، وَ لَيسَ لِعَرَبىٍّ عَلى عَجَمىٍّ فَضلٌ إلاّ بِالتَقوى: گرامى ترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست. هيچ عربى بر عجم برترى ندارد مگر به سبب تقوا.

4. «إنَّمَا النَسى ءُ زيادَةٌ فِى الكُفرِ يُضِلُّ بِهِ الَذينَ كَفَروا يُحِلُّونَهُ عاما وَ يُحَرِّمونَهُ عاما ...»(2). وَ «إنَّ عِدَّةَ الشُهورِ عِندَ اللّه ِ اثناعَشَرَ شَهرا فى كِتابِ اللّه ِ، يَومَ خَلَقَ السَماواتِ وَ الأرض. مِنها أربَعَةٌ حُرُمٌ»(3): اشاره به اينكه نسى ء (جا به جا كردن و تأخير ماه هاى حرام) افزايشى در كفر است. دوران حكومت و سلطنت ايشان به پايان مى رسد، اما نمى دانستند كه بين نبوت و سلطنت تفاوت فراوانى است.

اين احتمال كه نااميدى و يأسى كه در صدر آيه اكمال ذكر شده به دليل ممانعت از ورود مشركان به مكه در حجة الوداع است مردود مى باشد، زيرا در سال قبل از حجة الوداع آمدن آنان به مسجدالحرام ممنوع شد.(4)

ص: 125

با توجه به تمام مطالبى كه بيان نموديم، روشن مى شود كه اكمال و اتمام نعمت دين و نااميدى مشركان از تعرّض و دست اندازى به اسلام و خشنودى ذات اقدس ربوبى از جاودانگى اسلام، هنگامى محقق مى شود كه قائم مقامى صالح و مورد تأييد خدا و رسول صلى الله عليه و آله براى نبوّت منصوب شود، تا بتواند از همه دستاوردهاى دين حفاظت كند و امور مسلمانان را تدبير نمايد و هدايت امت را به عهده بگيرد، و در عين حال بر سبك و سياق آورنده دين و گيرنده پيام وحى دانا و پايبند باشد.

چنين انتخاب و انتصابى موجب نااميدى كافران مى گردد، نه بيان احكام حج تمتع يا بعضى از احكام ديگر.

در آخر بد نست به نكته اى ديگر در مورد آيه اكمال اشاره شود، و آن اشاره به ترس از خدا در اين آيه است؛ آنجا كه خداوند در آيه اكمال مى فرمايد: «فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ»(1): «از آنها نترسيد و از (مخالفت) من بترسيد» .

خداوند در اينجا به صراحت بيان مى كند كه ديگر جايى براى ترس از مشركان وجود ندارد و بايد از من (خدا) بترسيد ! امر به خشيت در برابر خدا، امرى ارشادى است؛ يعنى عقل به تنهايى به اين مسئله پى مى برد.

از طرف ديگر، ترس از خدا يعنى ترس از خودمان و هراس از اعمال زشت و نادرست، زيرا ناموس آفرينش اقتضائات خاصى دارد. هنگامى كه خداوند به بندگان خود نعمتى را ارزانى بدارد، آن را از آنان باز نمى ستاند، مگر آنكه خودشان نعمت را با كفران از خود سلب كنند. خداوند در اين باره مى فرمايد: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ لَم يَكُ مُغَيِّرا نِعمَةً أنعَمَها عَلى قَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم وَ أنَّ اللّه َ سَميعٌ عَليمٌ»(2): «اين به دليل آن است كه خداوند نعمتى را كه به گروهى داده تغيير نمى دهد جز آنكه آنها خودشان را تغيير دهند و خداوند شنوا و داناست» .

ص: 126

خداوند مى فرمايد: ما نعمت دين را به اكمال و انجام رسانديم و ديگر هيچ كمبود و نقصانى در آن وجود ندارد. مشركان نا اميد گشته اند و هيچ دليلى وجود ندارد كه از آنان بترسيد، چون ما بقا و جاودانگى دين را تضمين نموده ايم. بايد فقط از خدا ترسيد، همانند مجرم كه از شخص قاضى هراسى ندارد. بلكه از جايگاه قاضى مى ترسد، و ترس او از آن جايگاه به خود او و جرمش باز مى گردد. ترس از خدا به كفران نعمت ولايت باز مى گردد.

شيعيان با نعمت ولايت چگونه رفتار كردند، و رفتار برخى گذشتگان و صحابه چگونه بود ؟ مگر نه آن بود كه خليفه دوم - كه از صحابه رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى باشد - در روز غدير دست اميرالمؤمنين عليه السلام را فشرد و به ايشان عرض كرد: بَخٍّ بَخٍّ لَكَ يَابنَ أبى طالِبٍ ! أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُسلِمٍ: مبارك باد بر تو اى فرزند ابوطالب ! امروز شما مولاى من و همه مسلمانان هستى.

آيا اهل سنت مى توانند اين گفته او را انكار كنند ؟ آيا انكار روايتى كه از مسلّمات كتب اهل سنت است امكان پذير مى باشد ؟

حال روى سخن با خليفه دوم است. مگر در روز غدير به اميرالمؤمنين عليه السلام شادباش نگفتى ؟ مگر در آن روز به ولايت و خلافت ايشان پس از رسول اللّه صلى الله عليه و آله اقرار نكردى ؟ ! پس چرا پيمان شكنى كردى و ولايت را بر هم زدى ؟ مگر نه آن است كه نقصان دين با نعمت ولايت كامل و تمام مى شود ؟ چرا كفران نعمت كردى و ولايت را نپذيرفتى و به آن گردن ننهادى ؟

يك ساختمان؛ تا وقتى كه پايه هايش را بالا آورده اند و حتى سقف آن را هم زده اند تمام نيست. تا همه اجزائى كه براى يك ساختمان لازم است - كه اگر نباشد از آن ساختمان نمى شود استفاده كرد - نباشد، مى گوييم اين ساختمان تمام نيست. وقتى همه اجزاء بود؛ به طورى كه بتوان در آن سكنى گزيد، مى گوييم تمام شد.

اما در مورد «كامل» اين طور نيست كه شى ء غير كامل جزء ناقصى داشته باشد، بلكه ممكن است هيچ جزء ناقص و ناتمامى نداشته باشد، ولى هنوز كامل نباشد. مثلاً يك جنين در رحم مادر به حد تمام مى رسد؛ يعنى همه ساختمانش تمام مى شود، بچه هم به دنيا مى آيد، ولى هنوز انسان كاملى نيست؛ يعنى آن رشدى را كه بايد بكند نكرده است. رشد كردن غير از اين است كه جزء ناقصى داشته باشد. در واقع اختلاف كامل و تمام با يكديگر اختلاف كيفى و كمّى است؛ كامل در مورد كيفيت است، و تمام در مورد كمّيت.

قرآن از يك طرف مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» : «در اين روز دين شما را به حد كمال رساندم» ، و از طرف ديگر مى فرمايد: «وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «و نعمت خودم را هم به حد اتمام رساندم» ، «وَ رضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا» : « (در امروز من اسلام را براى شما به عنوان يك دين پسنديدم» ؛ يعنى اين اسلام، امروز آن اسلامى است كه خدا مى خواسته آن باشد. واضح است كه مقصود اين نيست كه اسلام همان اسلام سابق است ولى خدا نظرش تغيير كرده ! بلكه مقصود اين است كه چون اكنون اسلام به حد كمال و حد تمام رسيد، اين همان دين مرضىّ الهى است، و آن دينى كه خدا مى خواسته همين اسلام كامل شده و تمام يافته است.

بعد از اين مقدمه، ببينيم مقصود از «اليَومَ» در آيه اكمال كدام روز است، چرا كه هر چه هست درباره كلمه «اليَومَ» است كه مقصود كدام روز است ؟ كدام روز است در اين حد از اهميت كه قرآن مى گويد در آن روز دين كمال يافت و نعمت خدايى به اتمام رسيد. اين روز بايد يك روز خيلى مهمى باشد و بايد حادثه خيلى فوق العاده اى در آن روز واقع شده باشد. حتى اين سؤال مربوط به شيعه و سنى هم نيست؛ تمام مسلمانان

ص: 128

وقتى اين آيه را مى خوانند بايد از خود سؤال كنند كه آيا چه رخداد مهمى در اين روز رخ داده است ؟

از عجايب قضيه اين است كه از ما قبل و ما بعد اين آيات و از قرائن لفظى خود آيه هيچ چيزى كه دلالت بر تعيين آن روز كند فهميده نمى شود. مثلاً در مواردى در قرآن هست كه قبل از آيه حادثه يا جريان يا مطلب خيلى مهمى را نقل كرده، سپس مى گويد «امروز» يعنى به مناسبت آن مطلبى كه در اينجا گفتيم.

در آيه اكمال اين طور نيست. چون قبل از اين آيه دستورات بسيار ساده اى درباره اينكه گوشت چه حيوانى بر شما حلال است و گوشت چه حيوانى بر شما حرام است بيان شده و در مورد حرمت مردار و خون و گوشت خوك است. يك مرتبه مى گويد: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» ! اين قسمت كه تمام مى شود، دومرتبه آيه به همان سياق اول باز مى گردد؛ كه چه گوشتى حرام است و در صورت اضطرار مانعى ندارد: «فَمَنِ اضطُرَّ فى مَخمَصَةٍ غَيرَ مُتَجانِفٍ ... » .

يعنى اين آيات به شكلى است كه اگر ما آن قسمت را از وسط آن برداريم، ما قبل و ما بعد آن به يكديگر متصل مى شود، بدون اينكه كوچك ترين خللى وارد شود. كما اينكه همين مضمونى كه در ما قبل و ما بعد اين آيات آمده در دو سه جاى ديگر قرآن تكرار شده، بدون اينكه اين امر در وسط قرار گيرد و مطلب نيز متلائم و كامل مى باشد.

و لذا مفسرين شيعه و سنى در تلاش هستند كه معنى «اليَومَ» را به دست آورند. اين كار دو راه دارد: يك راه اين است كه ما از قرائن بفهميم؛ يعنى از قرينه مضمون پى ببريم چه روزى مى تواند باشد و درباره چه روزى مى شود چنين جمله اى آمده باشد ؟ ديگر اينكه از تاريخ و حديث بفهميم كه شأن نزول اين آيه چيست.

در اين باره دو مسلك وجود دارد؛ مسلك اهل سنت و مسلك شيعه:

ص: 129

امروز دين را به پايان رساندم و نعمت را به حد اتمام رساندم، حال آن كه روز بعثت روز شروع اين نعمت بوده است. «رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» نيز به اين عنوان است كه حالا كه اسلام كامل شد و نعمت اسلام تمام شد، من اين را به عنوان آن اسلامى كه مى خواهم براى شما پسنديدم. پس «اليوم» نمى تواند روز بعثت باشد.

از آن هنگام، مردم اعتقاد پيدا كردند كه محال است كسى بر كعبه قدرت پيدا كند و مسلط شود. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مكه را بدون خونريزى و بدون هيچ ناراحتى و بدون اينكه كوچك ترين آسيبى به كسى برسد فتح كرد.

شايد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه اين همه اصرار داشت كه مكه را بدون خونريزى فتح كند، غير از مسئله حرمت كعبه، اين مسئله را نيز در نظر داشت. اگر در جاى ديگر مى جنگيدند، چنانچه صد مسلمان هم كشته مى شدند كسى به حساب چيزى نمى گذاشت. ولى اگر در فتح مكه به مسلمانان آسيبى مى رسيد، مى گفتند: همان كارى كه بر سر اصحاب فيل آمد بر سر اصحاب محمد آمد.

پيامبر صلى الله عليه و آله مكه را آنچنان فتح كرد كه قطره خونى به زمين نريخت؛ نه از مسلمين و نه از كفار. فقط خالد بن وليد روى كينه هاى خودش، در گوشه اى از مكه دو سه نفر از كسانى كه مقاومت مى كردند كشت. وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله با خبر شد، به شدت آنها را تهديد كرد كه چرا چنين كارى كرديد ؟ و از اين كارشان اينگونه تبرّى جست: خدايا، من از تو تبرّى مى جويم از كارى كه اين مرد كرد، و من هرگز به اين كار راضى نبودم.

اين بود كه فتح مكه از نظر روانى اثر فوق العاده اى در مردم جزيره العرب گذاشت. گفتند: محمد صلى الله عليه و آله آمد مكه را تصرف كرد و هيچ آسيبى هم به او نرسيد. بعد از اين بود كه ديگر مردم جزيرة العرب كاملاً تسليم شدند و اسلام اختيار كردند.

آيه قرآن مى فرمايد: «لا يَستَوى مِنكُم مَن أنفَقَ مِن قَبلِ الفَتحِ وَ قاتَلَ أولئِكَ أعظَمُ دَرَجَةً مِن الَذينَ أنفَقوا مِن بَعد وَ قاتَلوا»(1)؛ در نزد خدا مردمى كه قبل از فتح مكه براى اسلام فداكارى جانى يا مالى كردند با آنان كه بعد از فتح مكه چنين كردند برابر نيستند، چون قبل از فتح مكه هنوز مسلمين در اقليت بودند، و اين اعمال آنها روى ايمان كامل بود. ولى بعد از فتح مكه مردم خود به خود مى آمدند و اسلام اختيار مى كردند. طبعا ايمان بعد از فتح مكه ارزش ايمان قبل از فتح مكه را نداشت.

ص: 132

پس در اينكه روز فتح مكه روز پيروزى بزرگ اسلام است هيچ بحثى نيست. ولى نكته اينجاست كه هيچ دليلى در لفظ يا در تاريخ براى اثبات اين سخن نيست.

پاسخ دوم

گذشته از اينكه هيچ قرينه و تاريخى آن را تأييد نمى كند، صدر آيه نيز آن را تأييد نمى كند؛ چون آيه مى فرمايد: «أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» ؛ نعمت خودم را به پايان رساندم؛ يعنى چيزى باقى نمانده كه نگفته باشم و همه چيز را گفتم. در حالى كه ما مى دانيم بسيارى از دستورات اسلام بعد از فتح مكه نازل شده است.

اين با «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» نمى سازد. وقتى مى گويد من اين ساختمان را به پايان رساندم، مسلما منظور ساختمان نيمه تمام نيست. بسيارى از آيات و از جمله همه سوره مائده - كه اتفاقا مفصل و زياد است و دستور هم زياد دارد - بعد از فتح مكه نازل شده است. چطور مى تواند اين آيه كه جزء سوره مائده است مربوط به فتح مكه باشد، كه در سال هشتم هجرى بوده است ؟ در حالى كه سوره مائده در اواخر سال دهم هجرى نازل شده است. حتى اگر بگوييم تنها اين آيه در فتح مكه نازل شده، باز هم با اتمام مناسبت ندارد.

پاسخ سوم

در اين كه منظور از «اليوم» در اين آيه روز فتح مكه باشد ايراد ديگرى نيز هست، و آن اينكه: آيه مى گويد: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم» : «امروز كافران از دين شما مأيوس شدند» ؛ يعنى از تسلط بر دين شما مأيوس شدند. آيا در روز فتح مكه اين طور شد ؟ درست است كه اين فتح اثر عظيم داشت، ولى آيا آن روز روزى بود كه ديگر كافران به كلى از اينكه اين دين از بين برود مأيوس نشدند.

فتح مكه يك فتح نظامى بود، و به موجب آن قدرت نظامى و حتى قدرت معنوى اسلام عجيب تثبيت شد. ولى هنوز پيامبر صلى الله عليه و آله با كفار با شرايط صلح زندگى مى كرد و قرار داد صلح بسته بود. لذا آنها هم حق داشتند در خانه كعبه طواف كنند و در مكه باشند، و نيز حق داشتند در حج شركت كنند.

يك سال هم مراسم حج به همين صورت بود كه مسلمين شركت مى كردند و آنها هم شركت مى كردند. مسلمين مراسمشان را مطابق اسلام انجام مى دادند و آنها هم مطابق رسوم خودشان انجام مى دادند.

پس در سال نهم هجرى سوره برائت نازل شد. بعد كه اين سوره نازل شد، قرار شد اميرالمؤمنين عليه السلام برود و آن را در منى در مجمع عمومى بخواند؛ كه از اين پس ديگر مشركين حق ندارند در مراسم حج شركت كنند و اين مراسم خاص مسلمين است.

داستان هم اينگونه بود كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله اول ابوبكر را به عنوان امير الحاج فرستادند و او رفت. ولى هنوز بين راه بود كه آيه نازل شد. اينكه ابوبكر سوره برائت را هم با خود برد يا از اول سوره برائت نبود و او فقط براى امارة الحاج رفته بود، مورد اختلاف مفسرين است. ولى به هر حال اين مورد اتفاق شيعه و سنى است و آن را جزء فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام مى شمارند. ماجرايى كه در آن ابتدا پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر را به مكه فرستاد تا آيات برائت را براى مشركان بخواند. ولى فورا اميرالمؤمنين عليه السلام را با مركب مخصوص خودش فرستاد تا به جاى ابوبكر برود و ابوبكر را از تبليغ سوره برائت عزل كردند.

روز اعلام سوره برائت براى مسلمين روز فوق العاده اى بود. در آن روز اعلام شد كه از امروز ديگر كفار حق ندارند در مراسم حج شركت كنند و محيط حرم اختصاص به مسلمين دارد. مشركين فهميدند كه ديگر نمى توانند به وضع شرك زندگى كنند و اسلام شرك را تحمل نمى كند. حتى همزيستى با اديان مثل يهود و نصرانيت و مجوسيت را مى پذيرد، ولى همزيستى با شرك را نمى پذيرد. در اينجا گفته اند شايد مقصود از «اليَومَ» اين روز باشد.

ص: 134

در پاسخ گفته اند: اين مطلب با «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «نعمتم را به پايان رساندم» مناسبت ندارد، چرا كه بسيارى از دستورات بعد از آن روز رسيده است. پس اين روز حتما بايد از روزهاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله باشد، كه ديگر بعد از آن دستور جديدى نرسيده باشد. كسانى كه گفته اند مقصود از «اليَومَ» فلان روز است - غير از روز غدير - هيچ دليلى ندارند؛ يعنى گذشته از اينكه تاريخ ادعايشان را تأييد نمى كند، قرائن هم تأييد نمى كند.

پس از جنبه تاريخى و شأن نزول آيه، به طور متواتر در تاريخ شيعه و اهل سنت اين آيه در روز غدير خم نازل شده است.

هر نعمتى را كه بر قومى ارزانى بدارد، آن نعمت را از آنها نمى گيرد مگر وقتى كه آن مردم خودشان به دست خودشان بخواهند آن نعمت را زايل كنند. اين مطلب اساسا يك اصل اساسى در قرآن مجيد است.

تأكيدى از اين بالاتر نمى شود: مالك اساسى همه مُلك ها و قدرت ها تو هستى، و به هر كس مُلك بدهى تو مى دهى و از هر كس منتزع كنى تو مى كنى، و به هر كس عزت بدهى تو مى دهى و از هر كس عزت بگيرى و ذلت بدهى تو مى دهى. خير منحصرا در دست توست و تو بر همه چيز توانا هستى.

اين آيه از اين نظر متشابه است كه آن را چند گونه مى شود پياده كرد. همين قدر مى گويد كه همه چيز به مشيت الهى است، ولى اين مفهوم به دو گونه مى تواند باشد: يكى اينكه در مشيت الهى هيچ چيزى شرط هيچ چيز نيست، كما اينكه بعضى همين طور نتيجه گيرى غلط كرده و گفته اند.

بنا بر اين، ممكن است تمام شرايطى كه ما آنها را شرايط عزت مى ناميم پيدا شود ولى به دنبال آن به جاى عزت ذلت بيايد، و ممكن است تمام شرايطى كه ما آنها را شرايط ذلت مى ناميم حاصل شود اما پشت سر آن عزت بيايد ! در سعادت دنيا و سعادت آخرت هيچ چيزى شرط هيچ چيز نيست، چون همه چيز به مشيت الهى است !

در نتيجه ممكن است يك قومى يا يك فردى در دنيا به سعادت كامل نائل شود بدون هيچ مقدمه اى، يا به بدبختى كامل برسد بدون هيچ مقدمه اى، و يا در آخرت يك قومى به اعلى عليّين برده شوند بدون هيچ شرط و مقدمه اى و قوم ديگرى در قعر سجّين فرو روند بدون هيچ مقدمه اى !

متأسفانه بعضى از مسلمين كه به آنها اشاعره مى گويند همين استفاده را از اين آيه كرده و گفته اند: هيچ مانعى ندارد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به جهنم برود و ابوجهل به بهشت، چون خدا فرموده همه چيز به مشيت الهى است !

ولى اين يك نوع پياده كردن غلط است. آيه فقط مى گويد همه چيز به مشيت الهى است، اما كيفيت جريان مشيت را بيان نكرده و نگفته است كه مشيت الهى كه سعادت و شقاوت و عزت و ذلت به مشيت او است چگونه عملى مى شود.

ص: 138

پس اين آيه را چند گونه مى توان پياده كرد. ولى وقتى ما به آيات ديگر قرآن مراجعه مى كنيم، آنها آيات مادر مى شوند و اين آيه را تفسير مى كنند. مثلاً اين آيه در كمال صراحت مى گويد: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ لَم يَكُ مُغَيِّرا نِعمَةً أنعَمَها عَلى قَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم» .(1) يا آيه ديگر كه از يك نظر اعمّ است مى گويد: «إنَّ اللّه َ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم» .(2) اين دو آيه هر كدام چيزى دارد كه ديگرى ندارد.

آيه دوم مى گويد: خدا آنچه را كه بر قومى هست از آنها نمى گيرد مگر آنچه را كه در ايشان هست خودشان از خودشان بگيرند. اين آيه اعم است؛ يعنى خداوند نعمتى را كه قومى دارند از آنها نمى گيرد و تبديل به نقمت نمى كند مگر خودشان را تغيير داده باشند. نقمتى را هم كه قومى دارند از آنها نمى گيرد مگر خودشان را تغيير داده باشند.

ولى آيه اول فقط در مورد نعمت هاست و به نقمت ها كارى ندارد. اما با يك نكته اضافى و آن اينكه مى فرمايد: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ لَم يَكُ مُغَيِّرا» : اين بدان جهت است كه خدا چنين نبوده است (يعنى خدايى خدا ايجاب نمى كند و بر ضد خدايى خداست) كه نعمتى را بى جهت از قومى سلب كند؛ يعنى اينكه مشيت خداوند بى جهت و گزاف جريان پيدا كند و هيچ چيزى را شرط هيچ چيز قرار ندهد، بر خلاف حكمت و كمال ذات و خدايى او است.

پس اين آيات، آيات مادر اند نسبت به آن آيه؛ آيه هايى كه راجع به مشيت است همين قدر مى گويد كه همه چيز به مشيت خداست. اين آيه مى گويد كه مشيت خدا اين چنين در عالم جريان دارد و اين چنين قانونى دارد.

پس در قرآن اين مطلب يك اصل اساسى بسيار متينى است و در آيات زيادى تكرار شده است، كه اگر شكر نعمت مرا به جاى آوريد - و يا به تعبيرى اگر از نعمت من درست استفاده كنيد - آن را ابقاء مى كنم، و اگر با نعمت من بازى كنيد كفران نعمت كنيد آن را از شما سلب مى كنم.

ص: 139

در آيه اكمال هم معناى «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ» اين است كه از اين پس كافران بيرون جامعه اسلامى مأيوس هستند و از ناحيه آنان ديگر خطرى براى عالم اسلامى نيست. سپس مى فرمايد: «از من بترسيد» در واقع يعنى از خودتان بترسيد.

گويا خداوند خطاب مى كند و نهيب مى زند كه: اى جماعت مسلمين ! بعد از اين اگر خطرى باشد آن است كه خودتان با نعمت اسلام بد عمل كنيد و كفران نعمت كنيد، و به گونه اى رفتار كنيد كه استفاده لازم را نبريد.

در نتيجه، قانون من در مورد شما اجرا مى شود: «إنَّ اللّه َ لا يُغَيِّرُ ما بِقَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم» . از اين رو ديگر خطرى از خارج، جامعه اسلامى را تهديد نمى كند. بلكه خطر از داخل تهديد مى كند.

تأييد مطلب اين است كه روايات در سبب فرود آيه فقط بخش ميانى يعنى كلمه «اليَومَ» را ذكر مى كنند، و به اصل آيه يعنى «حُرِّمَت عَلَيكُمُ المَيتَةُ» اشاره نمى كنند.

در اينجا چند نكته را يادآور مى شويم:

دينى نداشتند تا كفار در آن طمع كنند و خداوند آن را كامل نمايد. پس با توجه به سياق آيه «اليوم» به يقين اشاره اى به روز بعثت ندارد.

سه. علاوه بر اين، زمان نزول سوره و روايات شأن نزول اين نظر را بر نمى تابند؛ چرا كه سوره مائده آخرين سوره اى است كه بر پبامبر صلى الله عليه و آله فرود آمده، و اين فرود حدود بيست و چند سال از روز مبعث فاصله دارد.

مصداق «اليَومَ» باشد، زيرا پس از آيه برائت واجبات ديگرى فرود آمد. اين نظر با روايت شأن نزول نيز سازگارى ندارد و فقط يك احتمال است.

اين امر از آن جهت كه باعث ادامه رسالت مى گردد، از يك سو عاملى براى نا اميدى كافران است. كسانى كه شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله را زمينه اى براى قدرت يافتن خود و فروپاشى بناى اسلام مى دانستند) ، و از سوى ديگر باعث كامل شدن و به ثمر نشستن دين مى شود، و از ديگر سو نيز عاملى براى پايان يافتن اين نعمت الهى و انتخاب اسلام به عنوان دين مى باشد، چرا كه دين به مرحله اى رسيده است كه با درگذشت يك شخص، حتى اگر پيام آور دين باشد، طومارش در هم پيچيده نخواهد شد.

پس هم از نظر تاريخى(1) و هم از نظر شواهد موجود در آيه، مراد از «اليَومَ» روز غدير خم است نه روز عرفه، چون روز عرفه نشانه هاى بيان شده در آيه را دارا نيست.

دهند، كه اگر قدر نعمت الهى و جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله را ندانند، بلاهاى بسيار بزرگى در انتظارشان است.

«وَ اخشَونِ» : بايد از خداوند ترسيد، چرا كه سنت الهى اين است كه اگر ملتى قدر نعمت الهى را ندانند، خداوند آن نعمت را از آنها خواهد گرفت: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ لَم يَكُ مُغَيِّرا نِعمَةً أنعَمَها عَلى قَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم وَ أنَّ اللّه َ سَميعٌ عَليمٌ»(1): «اين (كفر) بدان سبب است كه خداوند نعمتى را كه به قومى ارزانى داشته تغيير نمى دهد مگر آنكه آنان آنچه را در دل دارند تغيير دهند و خداوند شنواى داناست» .

«أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . در اين قسمت، چند صفت ديگر براى اين روز بيان مى شود:

نخست اينكه مجموعه معارف و احكام تشريع در اين روز با تعيين جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله كامل گرديد. «أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» ، پس محبت عملى و پيروى از ولايت به عنوان آخرين فريضه، دين را معنى مى بخشد و كامل مى كند. لذا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايند: دوستى اهل بيت و ذريه ام عليهم السلام به كمال رسيدن دين است، و سپس آيه اكمال را تلاوت مى كنند.(2) امام رضا عليه السلام نيز مى فرمايند: امر امامت، عامل تمام شدن اجزاء دين است.(3)

دوم اينكه نعمت الهى دين - كه وسيله رشد و كمال بشر است - با خروج از مرحله وابستگى به پيام آور آن و تكيه بر مقام ولايت تمام و دائمى گرديد: «أتمَمتُ عَلَيكُم

نِعمَتى» .

ص: 145

پس تدبير امور بندگان به وسيله دين آنگاه تمام و كامل مى گردد كه در راستاى ولايت الهى، سر سپردگى در مقابل دين حاصل شود. امروز كه اين مسير مشخص گرديده است، نعمت تمام شده و تدين به دين اسلام مورد پسند خداوند قرار گرفته است.

در غدير خم مى گويد: «رَضيتُ» و در مورد حكومت بر زمين مى گويد: «إرتَضى» . ريشه هر دو يكى است. پيداست مكتبى كه مى تواند همه دنيا را زير پرچم خودش جمع كند مكتب اهل بيت عليهم السلام است.

حضرت ابراهيم عليه السلام عرض كرد: از ذريه و نسل من نيز امام قرار ده. خداوند فرمود: عهد من به ظالمين نمى رسد.

آنچه مهم است مورد اول و دوم است، كه ذيلاً به بررسى و توضيح آن مى پردازيم:

كردم... » ، و با اين آيه به اين مسئله توجه داشته است كه شريعت بعد از اين نسخ نخواهد شد.(1)

با توجه به نكات ياد شده، بايد اين آيه آخرين آيه از آيات قرآن باشد. چنانكه سيد قطب - از دانشمندان اهل سنت - در اين باره مى نويسد: بر اساس نظريه برتر، اين آيه بايد آخرين آيه نازل شده از قرآن باشد.(2)

جا دارد در اينجا در مورد اسباب نزول آيه اكمال تحقيقى انجام شود. آيات قرآن به تناسب رخدادهاى اجتماعى، سياسى و فكرى مسلمانان، يا در حوادث اجتماعى كه موضع گيرى مسلمانان لازم بود نازل مى شد. گاهى نيز براى تبيين حقايق جهان هستى نازل مى شد. شأن نزول آيه مى تواند نقش بسيار ارزنده اى در تبيين آيه يا سوره داشته باشد.

از طرفى دست جعل و تحريف در اين ميدان بسيار فعال بوده، و عده اى به سليقه خود براى منافع سياسى عقيدتى و... اسباب نزول جعل نموده، و برخى از اسباب نزول ها را تحريف كرده اند.(3) چنانچه گاه ديده مى شود درباره يك آيه چندين سبب نزول ياد مى شود كه از نظر زمانى و مكانى و حوادث تاريخى با هم سازگار نبوده و تعارض دارند. به گونه اى كه با توجه به مسلمات تاريخى نيز اين همه اسباب نزول نمى تواند واقعى باشد.

عده اى هم تنها به اين دليل كه در عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله زندگى كرده اند در مقابل دريافت پول هاى كلان از سياستمداران شأن نزول آيات را تغيير داده اند.(4) تا بتوانند به اهداف سياسى خود برسند.

ص: 152

عده اى نيز بدون اينكه پولى دريافت كنند، تنها به دليل حسن ظنى كه به بعضى از اصحاب داشته و دارند سخنان آنان را در شأن نزول آيات و سوره ها و بدون توجه به تعارض ها و تناقض هاى آن پذيرفته اند !

به عنوان نمونه، آيه مورد بحث آيه اى روشن است كه اگر كسى بدون پيش داورى درباره آن نظر دهد، اذعان مى كند كه آخرين آيه از قرآن است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد.

جا دارد در اينجا در مورد اولين و آخرين آيه هاى قرآن بيانى داشته باشيم:

درباره اولين سوره اى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده اختلاف نظر وجود دارد؛ به گونه اى كه حداقل چهار قول را مطرح كرده اند.(1)

درباره اختلاف در اولين سوره اى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است شايد بتوان چنين توجيه كرد كه در آن زمان مسلمانان اندك بودند و كمتر مى توانستند بنويسند، و شايد هم چندان به نوشتن و ثبت و ضبط قرآن توجه نمى كردند. ولى آيا پذيرفتنى است كه بگوييم درباره آخرين آيه اى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است، دوازده قول وجود دارد ؟ !(2)

با اينكه در اين دوران در مدينه ده ها حافظ قرآن و صدها كاتب وجود داشته است، و با توجه به اينكه از مدت ها قبل نيز رسول خدا صلى الله عليه و آله اعلام كرده بود كه در آستانه ارتحال از اين جهان قرار دارد، اين مسئله حساسيت بيشترى براى ثبت آخرين آيه اى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده ايجاد مى كرد.

گر چه دانشمندان اهل سنت در توجيه اختلاف اقوال در اين مسئله مطالبى گفته اند(3)، ولى با توجه به نكات ياد شده در دوران پايانى عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله، آراء ياد شده براى توجيه علل اختلاف كافى نيست. بلكه بايد دليلى قوى تر داشته است.

ص: 153

اكنون به بررسى اين علت مى پردازيم:

صحابه و اهل سنت

اكثريت اهل سنت درباره صحابه ديدگاهى افراطى دارند. در تبيين اين ديدگاه، آراء برخى از آنها را مى آوريم:

ابن حجر درباره صحابه مى نويسد: اهل سنت بر عدالت همه صحابه اتفاق نظر دارند، و جز اندكى از بدعت گذاران كسى با اين مسئله مخالف نيست.(1)

خطيب بغدادى پس از ذكر آياتى از قرآن - كه به نظر او بر عدالت صحابه دلالت مى كند - مى نويسد: با وجود اين آيات نيازى به روايات نيست. با اين حال چند روايت را نقل كرده و سپس چنين اظهار نظر مى نمايد: روايات در اين زمينه بسيار است، و همه آنها مطابق نصّ قرآن است. اين آيات و روايات بر پاكى صحابه دلالت مى كند و موجب يقين به عدالت و وارستگى آنان مى شود، و پس از عادل دانستن خداوندى كه بر باطن انسان ها آگاه است، صحابه نيازى به تأييد هيچ كس از خلق ندارند. (وى همچنان در اين زمينه ادامه مى دهد، تا اينكه مى گويد: ) و اين ديدگاه همه علما و فقهايى است كه به نظر آنان توجه مى شود.(2)

افزون بر اينها، درباره تعريف صحابى نيز ديدگاهى افراطى دارند كه صحيح ترين تعريف آن را ابن حجر بيان مى كند: صحيح ترين تعريفى كه من از آن اطلاع يافتم اين است كه صحابى كسى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله را در حال اسلام ملاقات كرده و بر حال اسلام هم از دنيا رفته باشد.(3)

با توضيحى كه ابن حجر درباره ابن قيود مى دهد، واژه «اصحاب» منافقان مشهور و غير مشهور را هم در بر مى گيرد. اين ديدگاه افراطى درباره صحابه، آنان را به جايى

ص: 154

كشانده است كه هر گونه نقد درباره اصحاب را نقد رسول خدا صلى الله عليه و آله تلقى كنند ! مالك بن انس يكى از رهبران مذاهب چهارگانه در اين زمينه مى گويد: افرادى كه عملكرد صحابه را نقد مى كنند كسانى هستند كه مى خواهند پيامبر صلى الله عليه و آله را زير سؤال ببرند، ولى چون نمى توانند اين كار را انجام دهند اصحاب آن حضرت را زير سؤال مى برند. تا گفته شود: پيامبر صلى الله عليه و آله - العياذ باللّه - مرد بدى بوده است، و اگر مرد شايسته اى بود اصحابش انسان هايى شايسته بودند.(1)

بايد توجه داشت كه اين ديدگاه افراطى بر خلاف عقل، قرآن، حديث و تاريخ است. گر چه در آيات و روايات از آنان تجليل شده است، ولى تعميم اين آيات و روايات درباره هر مسلمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را ديده منطقى نيست.

همچنين اين افراط ناديده گرفتن آياتى است كه در مذمّت اصحاب وارد شده است. آياتى با اين مضامين: كسانى كه بعضى از آنان منافقان قابل شناخت(2)، و برخى از آنان منافقان غير قابل شناخت هستند.(3) شمارى از آنان بيمار دل و مريض هستند(4)، بعضى از آنان از دستور خدا و رسول خدا صلى الله عليه و آله تخلّف مى كردند(5)، برخى از آنان براى دشمن جاسوسى مى كردند(6)، بعضى از آنان ناخالصى داشتند(7)، شمارى از آنان مرتدان مخفى بودند(8)، بعضى از آنان به تصريح خداوند فاسق بودند(9)، برخى از آنان از جبهه جنگ فرار كرده و پيامبر صلى الله عليه و آله را تنها گذاشته و به سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله اعتنايى

ص: 155

نكرده اند(1)، بعضى از آنان مسلمان ولى غير مؤمن بودند(2)، و ده ها آيه ديگر كه از مذمت اصحاب حكايت مى كند.

براى تبيين ديدگاه قرآن درباره اصحاب تنها كافى است انسان سوره توبه را - كه بيشتر عملكرد اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ تبوك را به نقد كشيده - مطالعه كند.

در احاديث نبوى نيز، ضمن آنكه از بعضى از صحابه تجليل شده، نسبت به عملكرد برخى ديگر - چه در عصر خود آن حضرت و چه در عصر بعد از شهادت حضرتش - احاديثى در مذمت آنان وارد شده است:

1. رسول خدا صلى الله عليه و آله عملكرد عده اى از اصحاب را عملكردى جاهلانه مى دانست و از آن برائت مى جست.(3)

2. عده اى در عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله آشكارا به او دروغ مى بستند، به گونه اى كه حضرت در حضور جمع آنان را تهديد مى كرد.(4)

3. رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از اصحاب خود را دنياطلبان و سفّاك مى دانست، كه بعد از او به خاطر دنيا به كشتار يكديگر مى پردازند.(5)

4. رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از اصحاب خود را مرتدّ خواند، كه بعد از او راه ارتداد را در پيش مى گيرند.(6)

5 . رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از اصحاب خود را بدعت گذاران خوانده است، كه بعد از او به بدعت گذارى روى مى آورند.(7)

ص: 156

6 . رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از اصحاب خود را منافق خوانده است. چنانكه قرآن نيز تصريح دارد كه عده اى از اطرافيان رسول خدا صلى الله عليه و آله منافق هستند. حتى در سوره اى به همين نام به بيان ويژگى هاى آنان پرداخته است.

7. رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از اصحاب را «حسود» خوانده است، كه به خاطر حسادت به كشتار مى پردازند.(1)

8 . رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از آنان را «وحدت شكنان امت» خوانده است.(2)

9. رسول خدا صلى الله عليه و آله عده اى از آنان را «فتنه جو» ناميده است.(3)

در تاريخ نيز نقد عملكرد صحابه از يكديگر فراوان است. به گونه اى كه به هم نسبت كفر، نفاق، و فسق مى دادند و يكديگر را لعن مى كردند، و حتى درگيرى هايى در حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله بين آنان صورت مى گرفت و آن حضرت به اصلاح ميان آنان مى پرداخت، كه نقل اينگونه مسائل بسيار طولانى خواهد شد.

به هر حال ديدگاه افراطى اهل سنت نسبت به صحابه مشكلات فراوانى را براى آنان به وجود آورده است، كه در فهم دين تأثير منفى داشته و مانع روشن شدن واقعيت هاى تاريخ اسلام شده است.

درباره آخرين آيه اى كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده، بيش از دوازده قول از چندين نفر از صحابه نقل شده است، و حتى گاه از يك نفر چند قول نقل شده است كه نمى توان اين مسئله را با اين ادعا كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده است توجيه كرد. زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله يك قول را بيشتر نگفته است و واقعيت امر هم يكى بيش نيست، و اين تعداد آراء چيزى جزء دخالت اغراض غير دينى نيست. اهل سنت كه نخواسته اند عملكرد صحابه را نقد كنند، تنها با نقل آنچه در صدر اسلام اتفاق افتاده چشم خود را بر تعارض ها و تناقض هاى آن بسته اند !

ص: 157

آخرين سوره قرآن

پيشتر نقل كرديم كه در بين اهل سنت اختلاف است كه آخرين سوره نازل شده از قرآن كدام است. در اين زمينه چهار قول نقل شده است.(1) هر چند در روايات آنان نيز فراوان يافت مى شود كه سوره مائده آخرين سوره قرآن است كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.

جبير بن نفير مى گويد: بعد از حج بر عايشه وارد شدم، از من پرسيد: آيا سوره مائده را مى خوانى ؟ گفتم: آرى. عايشه گفت: بدان، آن آخرين سوره اى است كه نازل شده است. آنچه را در آن حلال شمرده شده است حلال بدانيد، و آنچه را در آن حرام شمرده شده است حرام بدانيد.(2)

اكنون سؤال اين است كه به چه دليل سوره هاى ديگرى به عنوان آخرين سوره مطرح شده است ؟ !

واقعيت قضيه اين است كه اين مشكل برگرفته از ديدگاه خاص اهل سنت درباره صحابه است، زيرا روزى شخصى از عمر بن خطاب درباره ربا و احكام آن مسئله اى پرسيد و او نمى دانست. ولى به جاى آنكه بگويد نمى دانم، گفت:

إنَّ آخِرَ ما نَزَلَ مِنَ القُرآنِ آيَةَ الرِبا، وَ إنِّ رِسولِ اللّه ِ قُبِضَ وَ لَم يُفَسِّرها. فَدَعوا الرِبا وَ الرَيبَةَ(3): آخرين آيه اى كه نازل شده آيه رباست، و رسول خدا قبل از آنكه آن را براى ما شرح دهد از دنيا رفت ! بنا بر اين، ربا و ريبه را رها كنيد !

ص: 158

بدين سان و بر اساس نظر خليفه دوم، آيه ربا آخرين آيه اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است، و چون در سوره مائده آيه اى درباره ربا وجود ندارد، بلكه آيات ربا در چهار سوره ديگر آمده است.(1) پس سوره ديگرى غير از مائده بايد آخرين سوره باشد.

علاوه بر آن، اتهامى نيز به رسول خدا صلى الله عليه و آله وارد شده است كه گويى آن حضرت دين را تفسير نكرده است ! در حالى كه اين سخن با اكمال دين - كه خداوند در آيه اكمال مى فرمايد - سازگار نيست، چه آن را آخرين آيه بدانيم و چه ندانيم.

افزون بر اينها، چگونه ادعا مى شود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله احكام ربا را بيان نكرده است، با اينكه فقها به استناد روايات آن حضرت احكام ربا را بيان مى كنند.

ابوبكر جصّاص پس از ذكر روايات متعارض و متناقض از خليفه دوم درباره معناى «كلاله» مى نويسد: اين اخبارى كه ذكر كرديم دلالت مى كند كه خليفه دوم در مسئله كلاله اطمينان به معنى و مراد از آن پيدا نكرده بود و حكم آن برايش روشن نبود ! سعيد بن مسيب گفته است كه عمر دستورى درباره كلاله نوشته بود، ولى هنگام مرگ دستور داد آن را از بين ببرند و گفت در اين مسئله به نظر خود عمل كنيد.(2)

واقعيت قضيه اين است كه خليفه دوم تا پايان عمر مسئله كلاله را نفهميد. چنانكه خودش در اين باره مى گويد: چيزى برايم مهم تر از كلاله نيست؛ آن قدر كه در معناى كلاله از رسول خدا پرسيدم درباره هيچ چيزى نپرسيدم، و آن قدر كه رسول خدا در اين مسئله بر من درشتى كرد در هيچ مسئله اى درشتى نكرد. تا جايى كه انگشتش را در سينه ام فشرد و فرمود: اى عمر ! آيا آيه تابستانى كه در پايان سوره نساء است برايت كافى نيست.(3)

ص: 159

پس خليفه دوم خود اعتراف مى كند مسئله كلاله را تا پايان عمر نفهميده است. ولى در اينجا نيز اتهام كاستى و قصور را به رسول خدا صلى الله عليه و آله نسبت داده اند: عبداللّه بن عمر مى گويد: عمر روى منبر رسول اللّه صلى الله عليه و آله سخنرانى كرد و گفت: اى مردم ! سه چيز است كه دوست داشتم رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره آنها به ما توصيه مى كرد: يكى ميراث جد، يكى ميراث كلاله و يكى هم بخش هايى از ربا.(1)

بدين ترتيب، آيه كلاله آخرين آيه اى است كه بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد.(2)

بقيه اقوال هم اين چنين بوده است، و يكى از اصحاب به هر دليل جمله اى گفته است. آنگاه سند سخن ديگران شده است، بدون اينكه به تعارض و تناقض آن توجه كنند.

به عنوان نمونه، دو قول ياد شده از عمر در خور توجه است. با اينكه سخنان عمر را از معتبرترين كتب اهل سنت نقل كرديم، ولى هيچ يك به اين نكته توجه نكرده اند كه آخرين آيه بودن بهانه نيست.

عجيب اين است كه در هر دو صحيح - بخارى و مسلم كه به نظر آنان صحيح ترين كتب بعد از قرآن است(3) - رسول خدا صلى الله عليه و آله متهم شده كه وظيفه اش را درست انجام نداده است !

عجيب تر اينكه توجه نكرده اند كه اينگونه روايات با نصّ قرآن تعارض دارد، زيرا خداوند در آيه مورد بحث تصريح مى كند كه دين را كامل و نعمت را تمام كردم.

بنا بر اين، با توجه به تناقض اين روايات با هم و تعارض آنها با صريح قرآن و متهم شدن رسول خدا صلى الله عليه و آله، نمى توان به اين روايات اعتماد كرد، و نيازى به بحث و بررسى سند آنها نيست.

ص: 160

سپس امام باقر عليه السلام ادامه داد: واجبات الهى يكى پس از ديگرى نازل مى شد، و ولايت آخرين واجبى بود كه نازل شد، و به دنبال آن خداوند اين آيه را فرستاد: «امروز دين شما را كامل و نعمت خودم را بر شما تمام كردم» . امام باقر عليه السلام فرمود: خداوند عزوجل مى فرمايد: بعد از اين واجب، واجب ديگرى بر شما نازل نمى كنم، و بدون ترديد واجبات شما را كامل كردم.(1)

بر اين اساس، ترديدى نيست كه اين آيه آخرين آيه اى است كه متضمن احكام اسلامى است. با اين بيان نه پيامبر صلى الله عليه و آله متهم به قصور در انجام وظايف خود مى شود، و نه تعارض با قرآن صدق مى كند، و نه روايات متعارض داريم.

بدين سان مقدمه اولِ بحث روشن شد؛ و آن پايان بيان احكام اسلامى در آيه مورد بحث و مشخص شدن آخرين واجب اسلامى از طرف خداوند يعنى تعيين رهبرى امت اسلامى بود.

عمر پرسيد: كدام آيه ؟ يهودى گفت: آيه «امروز دين شما را كامل و نعمتم را بر شما تمام كردم و دين اسلام را براى شما پسنديدم» . عمر گفت: ما آن روز و آن مكانى را كه اين آيه در آن بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است مى شناسيم. اين آيه در روز جمعه در عرفات، در حالى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ايستاده بود نازل شده است.(1)

ثانيا: رواياتى كه مى گويد اين آيه در عرفات نازل شده است، راوى آنها عمر و معاويه هستند. حال با توجه به اينكه در مراسم حج، در عرفات بيشترين ازدحام و تجمع وجود دارد، چگونه مى شود كه بين چندين هزار صحابى تنها اين دو نفر نقل مى كنند كه اين آيه در آنجا نازل شده و ديگران چيزى نشنيده اند ؟ !

ثالثا: اگر قول عمر مبنى بر اينكه آيه اكمال در شب جمعه و در عرفات نازل شده را بپذيريم، بر خلاف فقه امت اسلامى - چه شيعه و چه سنى - است، زيرا بنا بر اين، هيچ مسلمانى نبايد شب را در عرفه بماند ! بلكه بايد بعد از غروب آفتاب به طرف مشعر حركت كنند.

در ادامه اين نقل چنين آمده است:

فَلَم يَزَل واقِفا حَتّى غَرُبَت الشَمسُ وَ ذَهَبَت الصُفرَةُ قَليلاً حينَ غابَ القُرصُ، وَ أردَفَ أُسامَةَ خَلفَهُ فَدَفَعَ رَسولُ اللّه ِ(1): پيامبر صلى الله عليه و آله در عرفه حضور داشت، تا اينكه خورشيد غروب كرد و مقدار كمى از زردى خورشيد از بين رفته بود كه سوار شد، و اسامه را نيز پشت سر خود سوار كرد و به راه افتاد.

همچنين رسول خدا صلى الله عليه و آله آن شب نماز مغرب و عشاء را در مزدلفه خوانده است.(2) پس چگونه قابل قبول است كه بگوييم رسول خدا صلى الله عليه و آله آن شب را در عرفات مانده و اين آيه بر او نازل شده و عمر نيز همراه او بوده است ؟ !

رابعا: اگر گفته عمر مبنى بر اينكه روز عرفه مصادف با روز جمعه بوده است را بپذيريم، اين مسئله با تاريخ حركت پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه و ورود آن حضرت به مكه و بقيه ايام آن سال سازگار نيست. البته شرح اين مسئله طولانى است، و براى آگاهى از شرح اين جريان مى توان به منابع رجوع كرد.(3)

ص: 164

خامسا: گذشته از تعارضى كه بين آراء خليفه دوم در اين مسئله وجود دارد - كه بقيه دانشمندان هم با توجه به ذهنيت خود درباره صحابه گرفتار آن شده اند و راهى براى آن نمى يابند - اشكال ديگرى به شرح زير بر اين نظر وارد مى شود، و آن اينكه:

چه روز عرفه را پنجشنبه بدانيم و چه جمعه، و چه نزول آيه را روز و يا شب جمعه بدانيم، اين قول با تاريخ شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله سازگار نيست؛ زيرا از يك طرف اكثريت اهل سنت شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله را در 28 صفر مى دانند(1)، و از طرفى مدعى هستند كه فاصله نزول اين آيه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله هشتاد و يا هشتاد و يك روز بوده است(2). در حالى كه اگر آيه اكمال در روز عرفه كه مصادف با نهم ذى حجه است نازل شده باشد و روز شهادت را دوازدهم ربيع الاول بدانيم، بيش از نود روز مى شود.

گذشته از اشكال هايى كه بر نظريه نزول آيه در عرفات بيان شد، شبهات ديگرى نيز وارد است. مانند اين عبارت كه در نقل مورد نظر آمده كه آيه در حالى بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد كه: واقِفٌ بِعَرَفَةِ عَلى ناقَتِهِ العَضباءِ. فَكادَ عَضُدُ الناقَةِ يَنقَدُّ مِن ثِقلِها، فَبَرَكَت(3): حضرت بر شترش به نام عضباء سوار بود. به گونه اى كه بازوى شترش از سنگينى آن فرو خوابيد. بنا بر اين، مى بايد رسول خدا صلى الله عليه و آله اين آيه را در خطبه عرفه خوانده باشد. در حالى كه هيچ كس اين جمله را جزء خطبه عرفه آن حضرت نقل نكرده است.

گر چه عده اى تلاش گسترده اى را به كار گرفته اند تا اثبات كنند كه اين آيه در روز غدير نازل نشده، تا ولايت امام على عليه السلام را از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله اعلام نشده بدانند. ولى بايد توجه داشته باشند كه حتى اگر بپذيريم كه آيه مورد بحث روز عرفه در حالى كه آن حضرت بر شتر عضبايش سوار بود نازل شده است، باز هم با ولايت امام على عليه السلام در ارتباط است. زيرا يكى از احاديث متفق بين شيعه و اهل سنت حديث ثقلين است.

ص: 165

رسول خدا صلى الله عليه و آله در آن حديث اهل بيت خود را عدل قرآن و امانت ماندگار بين امت تا قيامت اعلام كرده است. از طرفى بر اساس منابع اهل سنت، رسول خدا صلى الله عليه و آله حديث را در سال پايانى عمر شريفش چهار بار، و نخستين بار در حجة الوداع و در روز عرفه اعلام كرده است. به اين جريان توجه كنيد:

عَن جابِرِ بنِ عَبدِاللّه ِ، قالَ: رَأيتُ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله فى حَجِّهِ يَومَ عَرَفَةِ، وَ هُوَ عَلى ناقَتِهِ القَصواءِ يَخطِبُ. فَسَمِعتُهُ يَقولُ: يا أيُّهَا الناس، إنّى تَرَكتُ فيكُم مَن (ما) إن أخَذَتُم بِهِ لَن تَضِلُّوا؛ كِتابَ اللّه ِ وَ عَترِتى أهلَ بَيتى(1):

جابر بن عبداللّه مى گويد: رسول خدا صلى الله عليه و آله را روز عرفه در حال سخنرانى ديدم، كه بر شترش (قصواء) سوار بود و مى فرمود: اى مردم، چيزى را در بين شما گذاشتم كه اگر از آن پيروى كنيد گمراه نمى شويد؛ آن كتاب خدا و عترتم و اهل بيتم هستند.

بر اين اساس - همان طور كه در عنوان بحث مطرح كرديم - در نزول آيه در حجة الوداع ترديدى نيست، و با توجه به محتواى آيه مى بايد مشخص شدن جانشين رسول خدا صلى الله عليه و آله از طرف خداوند باشد، تا اكمال دين و اتمام نعمت صادق باشد. از طرفى چنانكه در شرح آيه تبليغ بيان كرديم، اين آيه در غدير خم نازل شده است و محتواى آيه تبليغ حكايت دارد كه چيزى به عهده رسول خدا صلى الله عليه و آله گذاشته شده است كه تبليغ نكردن آن مساوى با عدم ابلاغ رسالت آن حضرت است.

البته با توجه به اختلاف قرائت آيه كه «ما اُنزل اليك فى على» باشد - كه پيشتر منابع آن را مشخص كرديم - و نيز جمله پايانى آيه تبليغ كه از خوف رسول خدا صلى الله عليه و آله حكايت

ص: 166

دارد، و همچنين قرائنى كه در مشخص كردن مقصود از ناس در آيه و در بحث آيه تبليغ مطرح است - كه مقصود سران قريش هستند كه مدعى مشاركت در قدرت و تصاحب رهبرى امت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بودند - ، آيه مورد بحث بايد قبل از غدير نازل شده باشد.

ولى با توجه به آيه تبليغ، رسول خدا صلى الله عليه و آله اعلام اين آيه را به تأخير انداخته است، تا با نزول آيه تبليغ و تهديد رسول خدا صلى الله عليه و آله از طرف خداوند آن را در غدير اعلام كند. اين بيان با نقل منابع شيعه و سنى - كه آيه در غدير نازل شده است - منافاتى ندارد، زيرا تا رسول خدا صلى الله عليه و آله آيه اى را براى مردم نخواند مردم نمى دانند آيه اى نازل شده است. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز قرائت آيه را تا روز غدير به تأخير انداخت كه آيه تبليغ نازل شد، و به دنبال آن رسول خدا صلى الله عليه و آله مراسم غدير را برگزار كرد.

تكميل دين با اعلام امامت و نزول آيه قبل از غدير و ترس رسول خدا صلى الله عليه و آله از اعلام آن و نزول آيه تبليغ و به دنبال آن برگزارى مراسم در روز غدير و اعلام رسول خدا صلى الله عليه و آله به نزول آيه اكمال دين در روايتى بسيار زيبا از امام باقر عليه السلام چنين آمده است:

عَن أبِى الجارودِ، عَن أبى جَعفَرٍ عليه السلام، قالَ: سَمِعتُ أباجَعفَرٍ عليه السلام يَقولُ: فَرَضَ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى العِبادِ خُمسا. أخَذوا أربَعا وَ تَرَكوا واحِدا. قُلتُ: أ تُسَمّيهِنَّ لى جُعِلتُ فِداكَ ؟ فَقالَ: الصَلاةُ، وَ كانَ الناسُ لا يَدرونَ كَيفَ يُصَلُّونَ. فَنَزَلَ جَبرَئيلُ فَقالَ: يا مُحَمَّد، أخبِرهُم بِمَواقيتِ صَلاتِهِم. ثُمَّ نَزَلَتِ الزَكاةُ، فَقالَ: يا مُحَمَّد، أخبِرهُم مِن زَكاتِهِم ما أخبَرتَهُم مِن صَلاتِهِم. ثُمَّ نَزَلَ الصَومَ. فَكانَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله إذا كانَ يَومَ عاشوراءِ، بَعَثَ إلى ما حَولَهُ مِنَ القُرى فَصاموا ذلِكَ اليَومَ. فَنَزَلَ (صَومُ) شَهرِ رَمَضانَ بَينَ شَعبانٍ وَ شَوّالٍ.

ثُمَّ نَزَلَ الحَجُّ. فَنَزَلَ جَبرَئيلُ فَقالَ: أخبِرهُم مِن حَجِّهِم ما أخبَرتَهُم مِن صَلاتِهِم وَ زَكاتِهِم وَ صَومِهِم. ثُمَّ نَزَلَتِ الوِلايَةُ، وَ إنَّما أتاهُ ذلِكَ فى يَومِ الجُمعَةِ بِعَرَفَةِ. أنزَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ: «اليِومِ أكمِلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» . وَ كانَ كَمالُ الدينِ بِوِلايَةِ

ص: 167

عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام. فَقالَ عِندَ ذلِكَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: أُمَّتى حَديثوا عَهدٍ بِالجاهِليَّةِ، وَ مَتى أخبَرتَهُم بِهذا فى إبنِ عَمّى ؟ يَقولُ قائِلٌ وَ يَقولُ قائِلٌ.

فَقُلتُ فى نَفسى مِن غَيرِ أن يَنطِقَ بِهِ لِسانى. فَاتَتنى عَزيمَةٌ مِنَ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ بِقِلَّةٍ، أوعَدَنى إن لَم أبلُغ أن يُعَذِّبُنى. فَنَزَلَت: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .(1) إنَّه لَم يَكُن نَبىٌّ مِنَ الأنبياءِ عليهم السلام مِمَّن كانَ قَبلى إلاّ وَ قَد عَمَّرَهُ اللّه ُ، ثُمَّ دَعاهُ فَأجابَهُ. فَأوشَكَ أن أُدعى فَأُجيبُ، وَ أنَا مَسؤولٌ وَ أنتُم مَسؤولونَ. فَما ذا أنتُم قائِلونَ ؟ فَقالوا: نَشهَدُ إنَّكَ قَد بَلَّغتَ وَ نَصَحتَ وَ أدَّيتَ ما عَلَيكَ. فَجَزاكَ اللّه ُ أفضلَ جَزاءِ المُرسَلينَ. فَقالَ: اللّهُمَّ اشهَد، ثَلاثَ مَرّاتٍ. ثُمَّ قالَ: يا مَعشَرَ المُسلِمينَ، هذا وَليُّكُم مِن بَعدى. فَليُبَلِّغِ الشاهِدُ مِنكُم الغائِبَ ...(2):

ابوجارود مى گويد: از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمود: خداى عزوجل پنج چيز را بر بندگان واجب ساخت، و آنان به چهار مورد آن عمل كردند و يكى را رها كردند. عرض كردم: قربانت گردم، آنها را براى من نام مى برى ؟ فرمود: نماز؛ مردم نمى دانستند چگونه نماز گزارند تا جبرئيل فرود آمد و عرض كرد: اى محمد، وقت هاى نماز را به مردم خبر بده. زكات پس از نماز نازل شد. جبرئيل عرض كرد: اى محمد، درباره زكات آنان را خبر بده، چنانكه درباره نماز خبر دادى. روزه بعد از زكات نازل شد. چون روز عاشورا مى رسيد، پيامبر صلى الله عليه و آله به روستاهاى اطراف خود افرادى را مى فرستاد تا آن روز را روزه بدارند. سپس روز ماه رمضان - ميان شعبان و شوال - نازل شد.

سپس امر به حج رسيد، و جبرئيل فرود آمد و عرض كرد: چنانكه درباره نماز و زكات و روزه به مردم خبر دادى درباره حج هم خبر بده. سپس امر به ولايت رسيد، و آن روز روز جمعه در عرفات بود. خداى عزوجل اين آيه را نازل كرد: «امروز دينتان

ص: 168

را براى شما كامل و نعمتم را بر شما تمام كردم» ؛ و كمال دين با ولايت على عليه السلام بود. پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا فرمود: امت من هنوز به دوران جاهليت نزديك اند (و تازه از جاهليت به اسلام گرويده اند) . اگر من نسبت به پسرعمويم به آنان خبر دهم، كسى سخنى مى گويد.

من اين مطلب را بدون اين كه به زبان آورم در دل مى گفتم. تا آن فرمان قطعى خداى عزوجل به من رسيد، و مرا تهديد كرد كه اگر ابلاغ نكنم عذابم خواهد كرد؛ و اين آيه نازل شد: «اى پيامبر آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده برسان و اگر اين كار را انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى (و وظيفه ات را انجام نداده اى) و خدا تو را از شر مردم نگاه مى دارد» .

(آنگاه رسول خدا صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: ) اى مردم ! خدا همه پيامبران عليهم السلام پيش از مرا عمرى معين داد و سپس به جانب خود خواند و آنان هم اجابتش كردند (از دار فانى به عالم باقى رهسپار شدند) ، و نزديك است كه مرا هم بخواند و اجابت كنم. من مسئوليت دارم و شما هم مسئوليت داريد. اكنون شما چه مى گوييد ؟ آنها گفتند: گواهى مى دهيم كه تو ابلاغ كردى و خيرخواهى نمودى و آنچه بر تو بود رساندى. خدا بهترين پاداش پيامبران عليهم السلام را به تو دهد. پيامبر صلى الله عليه و آله سه مرتبه فرمود: خدايا شاهد باش. سپس فرمود: اى گروه مسلمانان، اين (شخصى كه روى دست من و نامش على بن ابى طالب عليه السلام است) ولى شما پس از من است. شما كه حاضريد به غايبان برسانيد.

محمد بن عثمان بن ابى شيبه: ذهبى او را به امام حافظ تعبير كرده، و صالح جزره او را توثيق نموده، و ابن عدى مى گويد: من از او حديث منكرى نديده ام تا آن را نقل كنم.(1)

يحيى حمانى: او از رجال مسلم در صحيح او است، و نيز از مشايخ ابوحاتم و مطيّن و امثال اين دو از بزرگان اهل سنت به حساب مى آيند. عده اى از يحيى بن معين نقل كرده اند كه او را صدوق و ثقه معرفى نموده است، و نيز گروهى ديگر از علماى اهل جرح و تعديل (رجال) او را توثيق نموده اند، و هر كس درباره او سخنى ناشايست گفته به جهت حسد او بوده است. گفته اند كه او عثمان را دوست نداشته، و درباره معاويه مى گفته كه او بر غير ملت اسلام بوده است.(2)

قيس بن ربيع: او از رجال ابى داوود و ترمذى و ابن ماجه به حساب مى آيد، و ابن حجر او را صدوق دانسته است.(3)

ابوهارون عبدى: وى همان عمارة بن جوين است. او از مشاهير تابعين بوده و از رجال بخارى در «خلق افعال العباد» ، و نيز ترمذى و ابن ماجه و از شيوخ ثورى و حمّادين و ديگران از بزرگان اهل سنت بوده است. گر چه برخى به جهت تشيع بر او خرده گرفته اند، ولى نمى توانند او را ردّ كنند، زيرا حديث او در كتب بخارى و دو كتاب از صحاح اهل سنت وارد شده است. و ديگر اينكه در جاى خود به اثبات رسيده كه تشيع با وجود صداقت وى مضرّ به حديث او نيست.(4)

قرشى، از ابن شوذب، از مطر ورّاق، از شهر بن حوشب، از ابوهريره نقل كرده كه گفت: هر كس در روز هجدهم ذى حجّه روزه بگيرد ثواب شصت ماه روزه بر او نوشته خواهد شد. و آن روز، روز غدير خم است؛ زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و فرمود: آيا من ولىّ مؤمنين نيستم ؟ گفتند: آرى، اى رسول خدا ! فرمود: هر كس من مولاى اويم پس على مولاى او است. عمر بن خطاب گفت: مبارك باد، مبارك باد اى پسر ابى طالب ! تو مولاى من و مولاى هر مسلمان شدى. آنگاه خداوند اين آيه را نازل كرد: «اليوم اكملت لكم دينكم ... » .(1)

بررسى سند

ابن بشران (م 415 ق) : خطيب بغدادى او را صدوق، ثقه، ثبت و... معرفى كرده است، و ذهبى نيز او را عدل دانسته است.(2)

على بن حافظ: وى همان دارقطنى معروف است (م 388 ق) كه علماى رجال او را بسيار تمجيد كرده اند.(3)

ابونصر حبشون: ذهبى او را صدوق دانسته و خطيب بغدادى نيز او را توثيق كرده و درباره او قول مخالفى ذكر نكرده است.

على بن سعيد رملى: ذهبى تصريح به وثاقت او كرده و مى گويد: تا به حال كسى را نديدم كه درباره او مذمّتى بگويد.(4)

ضمرة بن ربيعه (م 202 ق) : او از رجال بخارى در كتاب «الادب المفرد» و چهار صحيح ديگر از صحاح اهل سنت است. عبداللّه بن احمد از پدرش نقل كرده كه او صالح الحديث و از ثقات به حساب مى آيد. عثمان بن سعيد دارمى، از يحيى بن معين

ص: 172

و نسائى توثيق او را نقل كرده، و ابوحاتم او را صالح، و محمد بن سعد او را ثقه، مأمون و خيّر دانسته و گفته كه افضل از او وجود ندارد.(1)

عبداللّه بن شوذب (م 156 ق) : او از رجال ابى داوود و ترمذى و نسائى و ابن ماجه است. ذهبى مى گويد: جماعتى او را توثيق كرده اند، و ابن حجر او را صدوق عابد معرفى نموده است. از سفيان نقل كرده كه ابن شوذب از ثقات مشايخ ما به حساب مى آيد. ابن معين و ابن عمار و نسائى نيز او را ثقه معرفى كرده است، و ابن جبّان نيز او را در جمله ثقات به حساب آورده است.(2)

مطر ورّاق (م 129 ق) : او از رجال بخارى و رجال مسلم و چهار نفر ديگر از صاحبان صحاح است.(3)

شهر بن حوشب (م 112 ق) : او از رجال بخارى در كتاب «الادب المفرد» و مسلم و چهار نفر ديگر از صاحبان صحاح به حساب مى آيد، و همين معنى در توثيق او نزد اهل سنت كافى است.(4)

بررسى سند

ابوبكر بن مزرفى (م 527 ق) : ابن جوزى مى گويد: من از او حديث شنيدم. مردى ثبت، عالم و خوش عقيده بود. شمس الدين ذهبى نيز او را ثقه و متقن دانسته است.(1)

ابوالحسين بن مهتدى (م 465 ق) : خطيب بغدادى او را ثقه، و سمعانى او را ثقه حجت معرفى كرده اند.(2)

عمر بن احمد (م 385 ق) : او - كه همان ابن شاهين است - خطيب بغدادى و ابن ماكولا او را ثقه امين، و دارقطنى و ابوالوليد باجى و ازهرى او را ثقه، و ذهبى او را شيخ صدوق و حافظ معرفى كرده است.(3)

احمد بن عبداللّه بن احمد: وى ابن النيرى سابق است.

بقيه رجال سند نيز قبلاً مورد بررسى قرار گرفت.

ابوالحسين بن نقور (م 470 ق) : خطيب او را صدوق، و ابن خيرون او را ثقه، و ذهبى او را شيخ جليل صدوق معرفى كرده اند.(1)

به بقيه رجال حديث قبلاً اشاره شد.

خطيب خوارزمى (م 568) .(1)

سبط بن جوزى.(2)

شيخ الاسلام حمّوئى.(3)

عمادالدين ابن كثير دمشقى شافعى.(4)

جلال الدين سيوطى شافعى.(5)

ميرزا محمد بدخشى.(6)

اين نظريه با مضمون و محتواى آيه شريفه نيز سازگار است، زيرا:

اولاً: دشمنان اسلام پس از ناكامى در تمام توطئه ها، تنها به يك چيز دل بسته بودند و آن اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا برود و پس از شهادت آن حضرت بتوانند به آرزوى خود برسند و ضربه نهايى را بر اسلام وارد سازند. اما وقتى ديدند كه آن حضرت در روز هجدهم ذى حجّه سال دهم هجرت در بين عموم مردم شخصى بى نظير را به جانشينى خود انتخاب كرد، آرزوهاى خويش را بر باد رفته ديدند.

ثانيا: با انتخاب اميرالمؤمنين عليه السلام به ولايت و امامت، نبوت به سير تكاملى خود ادامه داد و با آن دين خود را تمام و كامل كرد.

ثالثا: نعمت هاى خداوند با نصب امامت و رهبرى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله تكميل شد.

رابعا: بدون شك اسلام بدون امامت و رهبرى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله يك دين فراگير و جهانى نخواهد شد.

اين آيه - كه آيه «اِكمال» ناميده مى شود - پس از آنكه رسول اللّه صلى الله عليه و آله سخنرانى اش را در روز غدير خم به پايان رساند و اميرالمؤمنين عليه السلام را به امامت و جانشينى تعيين كرد نازل شد.

اين خود از ادلّه قوى و براهين استوار بر اين است كه مراد از سخن پيامبر صلى الله عليه و آله: «هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است» نصّ بر امامت و جانشينى على عليه السلام پس از او است. زيرا جز امامت و جانشينى امر ديگرى وجود ندارد كه سبب كامل گشتن دين و تمام شدن نعمت باشد، و اينكه امامت و جانشينى اصل بزرگى از اصول دين است و دين به سبب آن كامل و نعمت به وسيله آن تمام شده است. به خصوص كه در اكثر نقل ها در انتهاى حديث، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اللّه اكبر بر كامل شدن دين و تمام گشتن نعمت و خشنودى خداوند به رسالت من و ولايت على عليه السلام پس از من.

نزول آيه اكمال در واقعه غدير خم را از ابن مردويه از ابوسعيد خُدرى و نيز از عبدالرزاق رَسعَنى از ابن عباس روايت كرده است.(1)

حديث از عمر بن خطاب و مالك بن حُوَيرِث و انس بن مالك و ابوسعيد و غير ايشان، به اسانيد واهى روايت شده است. صدر حديث متواتر است و من يقين دارم كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن را گفته است. عبارت «خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن... » افزونه اى قوىّ الاِسناد است. اما روزه يادشده صحيح نيست. و به خدا سوگند كه اين آيه در روز عرفه - چند روز قبل از واقعه غدير خم - نازل شده است. و اللّه اعلم.(1)

همچنين شيعه را به خاطر خدشه وارد كردن در اين دو كتاب بسيار مورد طعن قرار داده اند.(1)

در اينجا به ابن روزبهان و امثال او مى گوييم: اگر چنين است، چرا در كتاب خود حديث نزول آيه اكمال در روز غدير را - كه رجال صحاح روايتش كرده اند - از ساخته هاى شيعه مى دانيد ؟ ! اضافه بر اين، از شيعه بد گفته ايد و مطاعنى به آنان نسبت مى دهيد، به اين سبب كه آنان بر صحاح اهل سنت خرده مى گيرند و دسته اى از روايات آنان را نمى پذيرند.

پس همه اين بدگويى ها متوجه حافظ ابن كثير نيز هست، چرا كه حديث نزول آيه اِكمال در روز غدير را دروغ خوانده است. در حالى كه راويان اين حديث از رجال صحاح اند. در حالى كه اهل سنت بر توثيق رجال صحاح اجماع كرده اند.

جواب دوم: روات حديث ابوهريره از رجال صحاح و ثقه اند

نكته ديگر اينكه: هر چند راويان حديث ابوهريره درباره روزه روز غدير از رجال صحاح ستّه اهل سنت هستند و در وثاقتشان نزد اهل سنت شكى نيست، ولى باز هم در اينجا توثيق هر يك از آنان نزد رجاليان بزرگ اهل سنت نقل مى كنيم:

ضَمرَة بن ربيعه (م 202 ق) : احمد بن حنبل و عبدالغنى بن عبدالواحد مَقدِسى و ابوحاتِم و ابوسعيد بن يونس و محمد بن سعد و ذهبى(2): او را به شدت توثيق كرده و بسيار ستوده اند. بسيارى از بزرگان راويان و مؤلفين اهل سنت از جمله ابوداوود و تِرمِذى و نَسايى و ابن ماجه از او روايت كرده اند.

عبداللّه بن شَوذَب (م 156 ق) : صاحب كتاب «الكمال» و ذهبى و ابن حجر(3): او را توثيق كرده و ستوده اند. ابوداوود و تِرمِذى و نَسايى و ابن ماجه از او روايت كرده اند.

ص: 184

سفيان ثورى، وليد بن كثير، يحيى بن مَعين، احمد بن حنبل، ضَمرَه، ابوزُرعه دمشقى، ابن عمّار، نَسايى، ابوحاتم، ابن حبّان، ابن خلفون، ابن نُمَير و عِجلى او را توثيق كرده و ستوده اند.

مَطَر ورّاق: حافظ ابونعيم(1): مالك بن دينار، ابوعيسى و مالك بن دينار او را توثيق كرده و ستوده اند.

شهر بن حَوشَب اشعرى شامى حِمصى دمشقى: حافظ عبدالغنى مَقدِسى و ابن حجر و ذهبى(2): محمد بن عبداللّه بن عمّار، يعقوب بن شَيبَه، صالح بن محمد بغدادى، ابن مَعين، ابن مدينى، عبدالرحمن، يعقوب بن شَيبه، يعقوب بن سفيان، ابوجعفر طبرى، ابوبكر بزّار، حرب بن اسماعيل كرمانى، احمد بن حنبل، احمد بن عبداللّه، ابن ابى خَيثَمه، ابوحاتم، ابوزُرعه، ابن عدى، فسوى، حنبل و عثمان دارمى و احمد بن عبداللّه عِجلى از احمد و تِرمِذى از احمد و بخارى، همگى او را توثيق كرده و ستوده اند.

بسيارى از بزرگان راويان صاحبان صحاح جز بخارى از او روايت كرده اند. عمرو بن على گفته كه مُعاذ بن مُعاذ در حديث شهر بن حوشب تأمل داشت، ولى او از اسماء بنت يزيد روايات حسن نقل كرده است.

در طرف مقابل، چند نفر شهر بن حوشب را جرح كرده اند كه البته در برابر اين توثيقات فراوان از اعتبارى ندارد. چنانچه محدّثان اهل سنت پذيرفته اند كه اگر تعديل بر جرح راجح باشد، در هنگام تعارض جرح را بى اثر مى گرداند.

به عنوان نمونه ابوالمؤيّد خوارزمى از ابن جوزى نقل كرده كه وى در مورد شهر بن حوشب - كه نامش در سند حديثى آمده است - به اين قاعده كلى تصريح كرده،

ص: 185

و به توثيق ابن جوزى در مورد او استناد كرده، و تضعيف در مورد او را ردّ كرده است.(1)

جواب سوم: بطلان سخن ابن كثير پيرامون روزه روز غدير

ابن كثير درباره ثواب روزه روز غدير - كه در روايت ابوهريره آمده - گفته است: اين سخن كه روزه روز هجدهم ذى الحجه - يعنى روز غدير خم - معادل روزه شصت ماه است نيز صحيح نيست، چرا كه در حديث صحيح آمده كه روزه ماه رمضان معادل روزه ده ماه است. پس چگونه ممكن است كه روزه يك روز معادل شصت ماه باشد ؟ پس اين باطل است.

بطلان اين سخن بر كسى كه آگاهى اندكى از اخبار داشته باشد پوشيده نيست. از دو جهت مى توان اين شبهه او را پاسخ داد:

جهت اول

مانند آن در اخبار بسيار وارد شده است. اينك بعضى از آنها:

يك. فضل روزه بيست و هفتم ماه رجب

نورالدين حلبى در مورد مبعث پيامبر صلى الله عليه و آله در شب يا روز بيست و هفتم ماه رجب از حافظ دِمياطى در سيره اش، از ابوهريره نقل كرده كه روزه روز بيست و هفتم ماه رجب معادل روزه شصت ماه است... .(2)

عجيب اينجاست كه حلبى در سخنى مانند ابن كثير به حديث ابوهريره درباره روزه روز غدير اعتراض مى كند، ولى مثل آن را درباره روز مبعث از ابوهريره نقل مى كند ! البته وى در پايان اعتراضش خواننده را به تأمّل امر كرده، و از قول ذهبى نقل كرده كه اين حديث جدا منكر بلكه دروغ است، زيرا در حديث صحيح آمده كه روزه ماه رمضان معادل روزه ده ماه است. حال چگونه ممكن است كه روزه يك روز معادل روزه شصت ماه باشد ؟ ! پس اين باطل است !(3)

ص: 186

و اما راوى اين حديث يعنى حافظ دِمياطى (ت 613 - م 670 ق) ، حافظ ذهبى شرح حال او را نوشته و بسيار توثيق كرده و ستوده است.(1)

لازم به ذكر است: حديث دِمياطى در فضيلت روزه روز بيست و هفتم ماه رجب را جماعتى از بزرگان اهل سنت روايت كرده اند، از جمله: شيخ عبدالقادر گيلانى با سندش از شهر بن حَوشَب از ابوهريره، و نيز در «نُزهَة المجالس» .(2)

همچنين بعضى روايت كرده اند كه هر كس اين روز (روز مبعث) را روزه بگيرد، مانند كسى است كه صد سال روزه گرفته باشد. از جمله: على بن يحيى بخارى زَندَويستى (م 382 ق) و شيخ عبدالقادر گيلانى با اسنادش از ابوهريره و سلمان فارسى از رسول اللّه صلى الله عليه و آله نقل كرده كه فرمود:

هر آينه در ماه رجب روز و شبى است كه هر كس آن روز را روزه بگيرد و آن شب را به نماز بايستد، پاداشش همچون كسى است كه صد سال را روزه بگيرد و به نماز بايستد. آن روز سه روز مانده به پايان ماه رجب است (يعنى روز مبعث) . در «نُزهَة المجالس» نيز اين حديث را گيلانى نقل كرده است.(3)

دو. فضيلت روزه روزهاى ماه رجب

در «غُنيَة الطالبين» پيرامون فضيلت روزه يك يا دو يا سه روز از روزهاى ماه رجب روايتى با اسناد خود اميرالمؤمنين عليه السلام نقل كرده كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود: ماه رجب قطعا بزرگ است. هر كس روزى از آن را روزه بگيرد، خداى تعالى روزه هزار ماه را برايش خواهد نوشت. و هر كس دو روز از آن را روزه بگيرد، خداى تعالى روزه دو هزار ماه را برايش خواهد نوشت. و هر كس سه روز از آن را روزه بگيرد، خداى تعالى روزه سه هزار ماه را برايش خواهد نوشت.

ص: 187

همچنين روايتى طولانى تر در اين كتاب آمده كه ثواب هر يك از روزهاى ماه رجب از روز نخست ذكر شده، و سپس آمده است:

آفرين، آفرين، آفرين بر كسى كه ده روز از ماه رجب را روزه بگيرد كه به او پاداش ده روز نخست و ده برابر آن را مى دهند و او از آنان خواهد گشت كه خدا بدى هاى ايشان را به خوبى تبديل مى كند، و در شمار مقرّبان و كسانى در خواهد آمد كه به دادگرى براى خدا به پا خيزند، و همچون كسى خواهد گشت كه هزار سال صبورانه و با نيّت پاك خدا را به نماز و روزه عبادت كرده باشد.

و هر كس كه بيست روز را روزه بگيرد مانند پاداش مذكور و بيست برابرش را به او خواهند داد، و از كسانى خواهد گشت كه ابراهيم خليل اللّه را در بارگاهش همراهى كنند و خطاكاران و گناهكارنى را به شمار افراد دو قبيله ربيعه و مُضَر شفاعت نمايند.

و هر كس سى روز را روزه بگيرد پاداش مذكور و سى برابر آن را خواهد داشت... .(1)

در «روضة العلماء» آمده است: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: رجب ماه بزرگى است كه خدا حسنات را در آن چندين برابر مى كند. پس هر كس در آن سه روز روزه بگيرد مانند آن است كه يك سال روزه گرفته باشد... .(2)

در «نزهة المجالس» نيز آمده است: على عليه السلام فرمود: روزه سيزدهم رجب مانند روزه سه هزار سال و روزه چهاردهم رجب مانند روزه ده هزار سال و روزه بيستم رجب مانند صد هزار سال است. نظير اين حديث درباره روزه ايّام البيض - سه روز سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم ماه - خواهد آمد.

همچنين از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده است: برترى ماه رجب بر ديگر ماه ها مانند برترى قرآن بر ديگر سخن هاست. و نيز روايت شده است: هر كس يك روز از ماه رجب را روزه بگيرد، گويا چهل سال را روزه گرفته است.

ص: 188

ابن مسعود از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده است: هر كس سه روز از ماه رجب را روزه بگيرد و شب هاى آن سه روز را به نماز بايستد، پاداشش مانند كسى است كه سه هزار سال را روزه گرفته و شب هايش را به نماز ايستاده باشد. خدا در برابر هر روز هفتاد گناه كبيره او را مى آمرزد و هنگام جان دادن، هفتاد حاجت او را بر مى آورد و هفتاد حاجت ديگر را در قبر و هفتاد حاجت ديگر را هنگام عرضه كردن نامه اعمال و هفتاد حاجت ديگر را نزد ميزان و هفتاد حاجت ديگر را هنگام گذر از صراط.

سلمان فارسى از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده است: هر كس يك روز از ماه رجب را روزه بگيرد گويا كه هزار سال را روزه گرفته و هزار بنده را آزاد كرده است.(1)

سه. فضيلت روزه روز عرفه

در «روضة العلماء» درباره فضيلت روزه روز عرفه آمده است: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس روز عرفه را روزه بگيرد، مانند آن است كه دو سال روزه گرفته باشد.

در همان كتاب از ابوهريره آمده كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس روز عرفه را روزه بگيرد، خدا ده برابر تعداد تمام كسانى كه در عمر جهان آن روز را روزه گرفته اند و تمام مسلمانانى كه آن روز را روزه نگرفته اند براى او پاداش مى نويسد، و در قيامت هفتاد هزار فرشته او را از قبرش تا موقف حساب و كتاب و جايگاه نصب ميزان و از موقف تا صراط و از صراط تا بهشت همراهى مى كنند و هراس هاى روز قيامت و برخاستن از قبر را بر او آسان مى گردانند، و در هر قدمى كه مركبش بر مى دارد مژده تازه اى به او مى دهند، و به او گفته مى شود: هر گونه كه مى خواهى بر خداى وارد شو و به بهشت وارد شو.(2)

ابواللّيث نصر بن محمد سمرقندى از عايشه نقل كرده است: جوانى اهل سماع بود(3)، و هنگامى كه هلال ماه ذى الحجه را مى ديد شروع به روزه گرفتن مى كرد.

ص: 189

خبر آن جوان به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد. آن حضرت كسى را نزد او فرستاد و وى را به سوى خود فراخواند. چون آن جوان نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد، حضرتش به او فرمود: چه تو را به روزه اين روزها وا مى دارد ؟ جوان گفت: پدر و مادرم به فدايت اى رسول خدا، روزهاى مشعر و حج را روزه مى گيرم، باشد كه خدا مرا در دعاى اهل مشعر و حج شريك گرداند.

پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: روزه هر روز تو برابر آزاد كردن صد برده و قربانى كردن صد شتر و فرستادن صد اسب به نبرد در راه خداست. چون روز ترويه (هشتم ذى حجّه) فرا رسد، در آن روز ثوابى معادل ثواب آزاد كردن هزار برده و قربانى كردن هزار شتر و فرستادن هزار اسب به نبرد در راه خدا را خواهى داشت. چون روز عرفه فرا رسد، در آن روز ثوابى معادل ثواب آزاد كردن دو هزار برده و قربانى كردن دو هزار شتر و فرستادن دو هزار اسب به نبرد در راه خدا را خواهى داشت. اين روزه ها معادل روزه دو سال است؛ سال قبل و سال بعد از اين سالى كه در آن هستى.

در روايت ديگرى آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به جوان گفت: روزه روز عرفه معادل روزه دو سال و روزه روز عاشورا معادل روزه يكسال است.(1)

چهار. باز فضيلت روزه سه روز از هر ماه

در «غُنيَة الطالبين» از على بن ابى طالب عليه السلام روايت كرده كه فرمود: روزى در هنگام ظهر نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله رفتم، در اتاقى نشسته بود. به او سلام كردم، سلامم را پاسخ داد و سپس فرمود: يا على، اين جبرئيل است كه به تو سلام مى كند. عرض كردم: اى فرستاده خدا، بر تو و بر او سلام.

سپس به من فرمود: به من نزديك شو. من به حضرتش نزديك شدم، فرمود: جبرئيل به تو مى گويد: سه روز از هر ماه را روزه بگير، تا برايت در برابر روز نخست ثواب ده هزار سال روزه، و در برابر روز دوم ثواب سى هزار سال روزه، و در برابر روز سوم ثواب صد هزار سال روزه نوشته شود.

ص: 190

عرض كردم: اى رسول خدا، آيا اين ثواب تنها ويژه من است يا به هر كس كه چنين كند اين ثواب داده مى شود ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى على، خدا اين ثواب را به تو و به هر كس پس از تو چنين كند خواهد داد.(1)

پنج. فضيلت روزه روز عاشورا و هر يك از روزهاى ماه محرم الحرام

شيخ عبدالقادر گيلانى درباره فضيلت روزه عاشورا و هر يك از روزهاى ماه محرّم مى نويسد:

بيان فضائل روز عاشورا: خداى عزوجل مى فرمايد: «إنَّ عِدَّةَ الشُهُورِ عِندَ اللّه ِ اثناعَشَرَ شَهرا فى كِتابِ اللّه ِ يَومَ خَلَقَ السَماواتِ وَ الأرضَ مِنها أربَعَةٌ حُرُمٌ»(2): «بى گمان تعداد ماه ها نزد خدا در كتاب خدا روزى كه آسمان ها و زمين را آفريد دوازده تا است كه چهار ماه از آنها ماه هاى حرام اند... ».

سپس چند روايت درباره محرم و روزه در آن نقل كرده است:

از ابن عباس، از رسول خدا صلى الله عليه و آله: هر كس يك روز از محرّم را روزه بگيرد، در برابر هر روز سى روز را برايش خواهند نوشت.

از ابن عباس از رسول اللّه صلى الله عليه و آله: هر كس روز دهم ماه محرّم را روزه بگيرد، پاداش ده هزار فرشته به او داده خواهد شد. هر كس روز دهم ماه محرّم را روزه بگيرد ثواب ده هزار حج گزارنده و عمره گزار و ثواب ده هزار شهيد را به او عطا كنند.

از ابن عباس از پيامبر صلى الله عليه و آله: هر كس روز عاشورا را روزه بگيرد، عبادت شصت سال همراه با روزه و نماز برايش ثبت مى شود.(3)

همچنين صَفّورى مى نويسد: در روايت طبرانى آمده است: هر كس يك روز از ماه محرّم را روزه بگيرد، در برابر هر روز سى روز را برايش خواهند نوشت. در تورات

ص: 191

نوشته شده است: هر كس روز عاشورا را روزه بگيرد، گويا تمام دهر را روزه گرفته است.(1)

شش. روزه روز غدير مانند روزه شصت ماه است

غير از كسانى كه نام آنان گذشت، گروه ديگرى نيز حديث فضيلت روزه روز غدير خم را از ابوهريره روايت كرده اند:

سيد على همدانى در «المودّة فى القربى» گويد:

از ابوهريره روايت شده كه گفت: هر كس روز هجدهم ماه ذى الحجه را روزه بگيرد مانند آن است كه شصت ماه را روزه گرفته باشد. و آن روزى است كه در آن، پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را در غدير خم گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى كند دشمنى فرما، و هر كس او را رها كند رها كن. مانند اين روايت از امام باقر از پدرانش عليهم السلام نيز روايت شده است. افزون بر اين، اين خبر از شمار بسيارى از صحابه در جاهاى گوناگون نقل گشته است.(2)

همچنين خطيب خوارزمى و حموئى هر كدام با اسنادشان از ابوهريره نقل كرده اند: هر كس روز هجدهم ماه ذى الحجه را روزه بگيرد، برايش روزه شصت ماه را ثبت خواهند كرد. و آن روز غدير خم است؛ وقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى كند دشمنى فرما. سپس عمر بن خطاب به على عليه السلام گفت: آفرين، آفرين به تو اى پسر ابوطالب ! مولاى من و مولاى هر مرد و زن مسلمانى گشتى.(3)

ص: 192

جهت دوم

و اما پاسخ معارضه حديث ثواب روزه روز غدير با حديث منقول در صحيحين:

ابن كثير مى گويد: اين حديث جدّا منكر بلكه دروغ است، زيرا با آنچه در صحيحين از اميرالمؤمنين عمر بن خطاب ثبت شده كه اين آيه در روز جمعه و در روز عرفه؛ وقتى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در عرفه بود نازل شده، سازگار نيست.

پاسخ اين است كه اگر صحّت حديث منقول در صحيحين را از حيث سند بپذيريم و از اينكه حديث ياد شده صلاحيت معارضه با حديث ابوهريره را ندارد - زيرا هر دو گروه شيعه و سنّى آن را پذيرفته اند - چشم پوشى كنيم، مى گوييم: احتمال دارد آيه اكمال دو بار نازل شده باشد. جمع بين دو حديث بر اساس اين احتمال، بين دانشمندان شايع و متداول است و اين بر هر كس كه در كتاب هاى حديث و تفسير و شروح حديث كاوش كرده باشد روشن است. توضيح بيشتر در شرح دليل ششم كه نزول آيه «سَألَ سَائِلٌ» در روز غدير است خواهد آمد.

افزون بر اين، سبط ابن جوزى در خصوص اين آيه كريمه به احتمالى كه گفته شد تصريح كرده و بر اساس آن ادعاى ضعف حديث نزول آيه اكمال در روز غدير را پاسخ گفته است. وى مى نويسد:

اگر گفته شود: روايتى كه در آن، سخن عمر نقل شده كه «مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى گشتى» ضعيف است، پاسخ آن است كه اين روايت صحيح است، بلكه ضعيف حديثى است كه ابوبكر احمد بن ثابت خطيب از عبداللّه بن على بن محمد بن بشر، از على بن عمر دارقطنى، از ابونصر حَبشون بن موسى بن ايّوب خلاّل، از ابوهريره روايت كرده و در پايان آن آمده است: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است، آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دِينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «امروز دين شما را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام گرداندم» نازل شد.

ص: 193

درباره اين حديث گفته اند كه حَبشون در نقل آن منفرد است. مى گوييم: ما به حديث حَبشون استدلال نكرديم، بلكه به حديثى استدلال كرديم كه احمد در «الفضائل» از براء بن عازب روايت كرده و اِسناد آن صحيح است. روايت حَبشون مضطرب است، زيرا در صحيحين آمده كه آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دِينَكُم» در شامگاه عرفه در حجة الوداع نازل شده است. با اين همه، ازهرى از حَبشون روايت كرده و تضعيفش ننموده است. بنا بر اين، اگر روايت حَبشون پذيرفته شود، احتمال دارد كه آيه اكمال دو بار نازل شده باشد.(1)

توحيد و خداشناسى با بعد از غدير فرقى نكردند. آيا نسبت به پيامبر شناسى و معاد شناسى تفاوتى حاصل شد ؟ در حالى كه چنين تفاوتى نيز نبود و در روز غدير نسبت به مقام نبوت با قبل از آن تغييرى ايجاد نشد.

آيا از نظر احكام عملى مسئله جديدى نازل گرديد ؟ آيا نماز نمى خواندند و روز غدير نماز مطرح شد ؟ در صورتى كه مى دانيم پيامبر صلى الله عليه و آله سال ها اقامه نماز كردند. در ابتدا تنها خود پيامبر و اميرالمؤمنين عليه السلام نماز مى خواندند، سپس عمومى گرديد و اصحاب نيز آن را به جا آوردند. و بعد، ده سال در مدينه نماز جماعت را شخص پيامبر صلى الله عليه و آله اقامه مى كردند. آيا روزه نمى گرفتند ؟ آيا حج انجام نمى دادند ؟ يا احكام جهاد نازل نشده بود ؟ همه احكام اسلامى به وسيله پيامبر صلى الله عليه و آله و يارانش اجرا مى شد. از نظر جنبه هاى اخلاقى نيز قبل از غدير با بعد از آن هيچ تفاوتى حاصل نشده است. پس چه چيزى در دين ناقص بود كه در روز غدير كامل گرديد ؟

اجازه دهيد در مورد كلمات «اتمام» و «اكمال» توضيحى عرض كنم تا مطلب بهتر مشخص گردد. آيا «كامل» و «تمام» به يك معنا مى باشند ؟ در زبان عربى و به خصوص در قرآن كريم اين كلمات به قدرى حساب شده مطرح گشته كه توجه به آنها، قطعا براى فهم اين آيه لازم است.

سالنى را در نظر بگيريد، اگر فرض كنيم كه ديوارها را چيدند و بالا بردند. سقف زدند، در و پنجره را سر جايش گذاشتند. ديوار را گچ كشيدند، اما هنوز سالن تمام نشده است، چون شيشه نگذاشته اند و نقاشى نكرده اند. ولى وقتى همه اجزاى تشكيل دهنده اين بنا در سر جاى خود قرار گرفت، مى گويند اين ساختمان تمام شد، پس تا زمانى كه يك جزئش باقى مانده است، هنوز كسى نمى گويد تمام شد. ولى به چه چيز «كامل» مى گويند ؟

اگر شما يك بنا را در نظر بگيريد كه تمام اجزاء لازم آن در جاى خودش باشد، مى تواند در عين حال ناقص باشد ! مثلاً در بناى مذكور همه چيز سر جاى خودش مى باشد، ولى يك مهندس مى گويد: اى كاش اين در، در فلان نقطه قرار مى گرفت.

ص: 195

يا به عنوان مثال ما در اين ساختمان چراغ و نور افكن لازم داريم، اگر چراغ و نور افكن لازم داريم، اگر چراغ و نور افكن را به كار نگيريد، ساختمانتان ناقص است و تمام نيست. يا اگر به كار بگيريد، اما نه در جاى مناسب بلكه آن را در گوشه اى بگذاريد كه فضا را خوب روشن نكند، ساختمان كامل نشده است. به چه دليل از نظر مهندسى نقطه معينى را انتخاب مى كنند ؟ مى خواهند اين نور به صورت بهترى همه فضا را روشن كند. اين جا صحبت از «كمال» است.

در روز غدير خم خداوند دو واژه «اكمال» و «اتمام» را به كار برده است و فرموده: «اليوم أكملت لكم دينكم و أتممت عليكم نعمتى» . ما اكمال را در جايى به كار مى بريم كه جان و روح زيبايى و حسابگرى دقيق مطرح باشد.

خدا مى فرمايد: «أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» : «دين شما را كامل كردم» . در اين روز حكم ديگرى اضافه نشد و از نظر احكام و دستورالعمل ها چيز جديدى نيامد (نمى فرمايد دين شما را «تمام» كردم) و طبق آيه «وَ تَمَّت كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدقا وَ عَدلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ»(1) پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله همه چيز را به صورت تمام براى ما بيان فرموده بودند، اما اين كالبد جانى لازم داشت كه با دميدن آن روح در اين كالبد است كه دين كامل مى شود.

اگر كسى بگويد: دو، ضرب در دو، چهار مى شود، و صد نفر ديگر بگويند: برابر پنج مى شود، تمامى عقلاى عالم مى گويند كه ما اين يك نفر را قبول داريم، به دليل آن كه حرفش روى حساب است.

ما نمى خواهيم زور بگوييم، بلكه بر مبناى استدلال و منطق و انديشه و فكر بحث مى كنيم. مى گوييم اين كه خداوند فرموده است «أكملت» يعنى اين بدن جانى لازم داشت كه آن جان را امروز به آن دادم. آن جان چيست ؟ در اين جا مثالى بيان مى كنم تا

مطلب روشن گردد:

ص: 196

اگر مهندس برقى به شما بگويد، در يك بنا تمامى كارهايى كه از نظر سيستم برقى صورت گرفته تمام شده است. ولى بايد به منبعى متصل شود، و اگر متصل گرديد آنجا روشن خواهد شد و اگر متصل نگرديد تاريك خواهد ماند.

آيا اگر بگويد كه همه اين تأسيسات يك طرف و اتصال به منبع يك طرف مبالغه كرده است ؟ لذا اگر نماز باشد، روزه باشد، حج باشد، اخلاق باشد، عبادت باشد و همه احكام ديگر باشند ولى كانال ارتباطى با حضرت حق نباشد آيا تأثيرى خواهد داشت ؟

خدا به من گفته است نماز صبح دو ركعت است و بايد رو به قبله و با وضو باشد، اما كسى بگويد صد ركعت مى خوانم و دوست دارم پشت به قبله و بى وضو بخوانم ! به او مى گوييم اگر مى خواهى عبادت كنى ببين خدا براى تو چگونه معين كرده است. خدا مى فرمايد «اكمال» دين وابسته به غدير است. پس غدير دميدن جان ولايت در دين است.

دين مجموعه اعتقادات، احكام و دستورات عملى و اخلاقيات است كه از طرف خدا براى خلق معين مى شود. و به همين جهت به آن «شريعت» مى گويند. در زبان عربى «شارع» يعنى خيابان، «شريعت» يعنى آن راهى كه خدا براى ما معين كرده است؛ مى فرمايد از اين راه برو و از اين راه نرو، اين كار را بكن و اين كار را نكن. «مذهب» هم كه از كلمه «ذهب» گرفته شده به همين معنى است. جان طريقت الهى، امامت و ولايت است.

فرض كنيد مى خواهم به حرم يكى از معصومين عليهم السلام مشرف شوم، اما راه را نمى دانم. عقل مى گويد از آگاهى ديگران استفاده كن و دستوراتشان را به كار ببر. اگر من راهى را طى كردم كه كسانى كه اهل آن هستند به من نشان مى دهند، به حرم خواهم رسيد. ولى اگر گفتند سر چهار راه دست راست برو و من دست چپ پيچيدم، به مقصد نخواهم رسيد. چرا به مقصد نخواهم رسيد ؟ من كه راه مى روم، حركت مى كنم و حتى مى دوم. اشكال كار آن است كه در بيراهه حركت مى كنم.

ص: 197

مانند همان مثالى كه بيان كرديم، فردى به جاى دو ركعت، صد ركعت نماز مى خواند ولى پشت به قبله و بدون وضو. حضرت امام صادق عليه السلام فرمودند: «العامِلُ عَلى غَيرِ بَصيرَةٍ كَالسائِرِ عَلى غَيرِ الطَريقِ، وَ لا يَزيدُهُ سُرعَةُ السَيرِ مِنَ الطَريقِ إلاّ بُعدا»(1): عمل كننده غير آگاه چون رونده در غير مسير صحيح است، و سرعت حركت جز دورى از مقصد بر او نمى افزايد.

در غدير خم امام به اين جهت معين نگرديد كه راهى غير از راه پيامبر صلى الله عليه و آله به ما معرفى كند، بلكه حافظ و نگهبان و چراغ روشنگر راه مشخص و منصوب گرديد. زيرا اگر اين چراغ بر سر راه قرار نگيرد، دزدان به راحتى راه را بر ما خواهند بست، و به جاى آنكه راه معين شده پيامبر صلى الله عليه و آله را ادامه بدهيم، ما را به بيراهه ها هدايت مى كنند و از راه اصلى دور مى سازند.

مگر با خيانتى كه كردند، مردم را به دست دزدان نسپردند ؟ وليد به عنوان خليفه عباسى جاى پيامبر صلى الله عليه و آله نشسته است مى گويد: قرآن بياوريد تا تفأل بزنم. آيه اى آمد كه ظالمين را تهديد مى كند و مى فرمايد: «وَ استَفتَحوا وَ خابَ كُلُّ جَبّارٍ عَنيدٍ» .(2) وليد عصبانى شد !

يك زمان ممكن است كسى بگويد: «اى واى قرآن دارد گوش مرا مى كشد. مى خواهد مرا تكان بدهد و بيدار كند. خدايا ! استغفار مى كنم، توبه مى كنم» . ولى او برعكس؛ نه تنها متنبّه نشد بلكه گفت: اين كتاب را ببنديد و بگذاريد روى طاقچه، تير و كمان مرا نيز بياوريد. همه نوشته اند كه تير و كمان را برداشت و به طرف قرآن تيراندازى كرد ! ! در حالى كه نامش خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله بود ! مى نويسند آنقدر تير به قرآن زد كه ورق هايش را پاره پاره كرد ! در اين حال شعر هم مى خواند و سرخوش بود.

كسى كه به عنوان جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله بر مسند خلافت تكيه مى زند، به جاى آنكه بگويد: راه صحيح اين است، قرآن اين است، كتاب اين است، چگونه بايد عمل كرد.

ص: 198

مردم كمك كنيد تا راه خدا را هموار كنيم، زمانى كه قرآن كريم مطلبى مى گويد كه با راه او مناسب نيست، همان قرآن را نشانه مى گيرد و تير مى زند ! اين يك نمونه كوچك در تاريخ اسلام و در دوران حكومت بنى اميه و بنى العباس است، و از اين نمونه ها فراوان است.

ما شيعيان مى گوييم على عليه السلام را نبايد عبدالرحمن بن عوف در ماجراى شوراى عمر معين كند، بلكه او را خدا معين كرده است. به تعبير ديگر: خداى رحمن دلسوزتر از امثال عبدالرحمن بن عوف است. لذا نمى شود جامعه اسلامى را بى سرپرست بگذارد.

جالب اين است كه اهل سنت مى گويند ابوبكر و عمر متوجه اين اكمال و اتمام دين بودند و امت را رها نكردند، ولى خدا و رسولش چنين نكردند ! خودشان نقل كرده اند كه عبداللّه بن عمر هنگام بيمارى پدرش به او گفت: شتر را در بيابان بى چوپان نمى گذارند، شما براى امت تعيين امير بنما.(1)

و نيز در «تاريخ طبرى» و «الامامة و السياسة» آمده است كه عايشه به عبداللّه بن عمر گفت: به پدرت بگو مردم را هم چون شتران بى افسار رها نكند و حتما جانشين خود را معرفى نمايد.(2) و حتى معاويه براى تعيين جانشين خود و خلافت يزيد به همين نكته اشاره كرد و گفت: مى ترسم كه امت محمد، را بعد خودم همچون گله اى بدون شبان رها كنم.(3)

با اين همه شاهد تاريخى، شيعه چه گناهى كرده است كه مى گويد: خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله از همه دلسوزتر اند و جامعه اسلامى را بدون سرپرست نمى گذارند، و غدير زمان تعيين خليفه الهى و اكمال دين و اتمام نعمت است.

ص: 199

اكمال دين و اتمام نعمت با امامت به قدرى مهم است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در جواب قبايل عرب كه مى گفتند: آيا اگر تو را يارى كنيم جانشينى خود را در قبيله ما قرار مى دهى ؟

فرمودند كه اين امرى الهى است و خداوند آن را تعيين مى كند نه من.(1)

جلوه بشرى اكمال و اتمام را هم مكرر در همه موارد اجتماعى مى بينيم؛ مثلاً وقتى يك تاجر مى خواهد يك ماه حجره اش را ترك كند و به مسافرت برود، كسى را جاى خود مى گذارد. رئيس يك اداره اگر بخواهد يك ماه به سفر برود، معاون معين مى كند. رئيس جمهور مملكت، وزير يك وزارتخانه، رئيس يك دانشگاه، اگر قرار شد چند ماه به مسافرت بروند، آيا جامعه را، كشور را، وزارتخانه و دانشگاه را، به حال خودش رها مى كنند ؟ ! كدام مديريت در دنيا اين انديشه را مى پذيرد، تا ما در دنياى دين اين مطلب را قبول كنيم ؟ !

آيا وجود مقدس محمد بن عبداللّه صلى الله عليه و آله كه از طرف خدا مبعوث شده و حتى مستحبات و مكروهات خوردن و خوابيدن را به ما دستور داده اند، يك مسئله حياتى و سرنوشت ساز؛ يعنى هدايت و رهبرى جامعه را بيان نفرموده اند ؟ و در اين زمينه، خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله فردى را معين كرده اند ؟ !

اميرالمؤمنين على عليه السلام در اين زمينه مى فرمايد: أما وَ اللّه ِ لَقَد تَقَمَّصَهَا ابنُ أبى قُحافَةٍ، وَ إنَّهُ لَيَعلَمُ أنَّ مَحلّى مِنها مَحَلَّ القُطبِ مِنَ الرُّحى(2): به خدا سوگند، پيراهن خلافت را پسر ابى قحافه (ابوبكر) پوشيد در حالى كه مى دانست موقعيت من و خلافت مثل ميله ميان دو سنگ آسياست.

چه تشبيه قشنگى است ! دو سنگ آسيا را ببينيد. اگر ميله اى بين سنگ زيرين و سنگى كه بايد روى ديگرى بگردد - تا گندم يا جو را آرد كند - نباشد، وقتى نيروى محركه سنگ را به حركت در آورد چه اتفاقى مى افتد ؟ اين سنگ پرتاب مى شود، به

ص: 200

انسان صدمه مى زند و خطرناك است و گندمى هم آرد نمى شود. در نتيجه نيروها نيز به هدر مى رود.

حال اگر در آيه مى فرمايد: «أكملت لكم دينكم» ، اين «اكمال» جان بخشيدن به دين است. به اين معنى كه به نماز و روزه و جهاد روح بخشيده شد. و گرنه چقدر نماز خواندند كه با آن بلاها بر سر اسلام آوردند ! پيشانى هاى خوارج از شدت عبادت پينه بسته بود و صداى زمزمه قرآن آنها از شب تا به صبح به گوش مى رسيد. در روز عاشورا نيز قرآن خواندند و با امام حسين عليه السلام مى جنگيدند. وقتى پيشوايى و زعامتى نباشد، انحراف جامعه را به كجاها كه نمى كشاند !

در مقاتل نوشته اند كه: فَتَقَدَّمَ عُمَرُ بنُ سَعدٍ، فَرَمى نَحوَ عَسكَرِ الحُسَينِ عليه السلام بِسَهمٍ، وَ قالَ: إشهَدوا لى عِندَ الأميرِ إنّى أوَّلُ مَن رَمى(1): (روز عاشورا) عمر بن سعد پيش آمد و تيرى سمت خيام امام حسين عليه السلام پرتاب كرد. بعد چند نفر از اطرافيان را صدا زد و گفت: شاهد باشيد من (براى اطاعت از خليفه پيامبر يزيد !) اولين كسى هستم كه به پسر پيامبر تير مى زنم !

يا در نقلى ابن عباس بعد از وقايع كربلا مى گويد: در مسجد الحرام نشسته بودم. ديدم كسى مُحرم وارد شد و به نزد من آمد. گفت: ابن عباس ! مى گويند تو در دين عالم هستى. يك پشه روى لباس احرام من كشته شد و لباس مقدارى آلوده به خون شد. آيا احرام من اشكال دارد و بايد لباس را عوض كنم يا نه ؟

ابن عباس گفت: تو كيستى كه اين دقت ها را مى كنى ؟ گفت: من شمر بن ذى الجوشن هستم. گفت: بى حيا ! خجالت نمى كشى ؟ خون پسر پيامبر را ريختى ! آنجا جاى احتياط نبود ؟ اينجا براى خون پشه اى احتياط مى كنى ؟ گفت: اينجا تكليف شرعى است كه دقت كنم، آنجا تكليف شرعى من بود كه حسين را بكشم !

ص: 201

همچنين ابواسحاق مى گويد: شمر با ما نماز خواند، پس از اتمام نماز دست خود را به طرف آسمان بلند كرد و گفت: اللّهُمَّ إنَّكَ شَريفٌ، تُحِبُّ الشَرَفَ، وَ إنَّكَ تَعلَمُ أنّى شَريفٌ. فَاغفِر لى(1): خدايا، تو شريفى و شرف را دوست دارى، و مى دانى كه من شريفم. پس مرا بيامرز. اينها يعنى با نام تكليف شرعى حسين عليه السلام را مى كشند ! و اين است نتيجه كنار گذاردن اكمال دين و اتمام نعمت.

محمد غزالى(2) در يكى از كتاب هاى معروف خود، كه در كشورهاى اسلامى خيلى سر و صدا كرده است - به نام «الاسلام و الاستبداد السياسى» - مى نويسد:

وقتى بنى اميه بر اوضاع مسلط شدند:

1. حكومت به صورت يك قدرت فردى و پادشاهى در آمد.

2. زمامداران نايب و خادم از ميان رفتند و حكّام ظالم فرمانرواى مطلق شدند.

3. مردم ضعيف العقل و بى بهره از معارف اسلام و گناهكاران حاكم شدند.

4. تعصب جاهلى و قبيله اى جاى وحدت مسلمين را گرفت.

5 . كارگزار حكومت آزاد بود و هر كارى مى خواست مى كرد و چون او را خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله مى دانستند، حتى اگر شراب مى خورد كسى حق اعتراض نداشت.(3)

اين كلام از يك نويسنده و انديشمند اهل سنت است، آن هم از مصر كه پايگاه فكرى آنهاست ! اين ديگر كتاب شيعه نيست كه بگويند شيعه متعصب است كه حقيقت را بيان كرده است؛ در طول تاريخ، بنى اميه و بنى العباس با همين نماز و قرآن و روزه و جهاد و مسائل شرعى ديگر، چه بلاها كه در دنياى اسلام به وجود نيامد !

پس اگر يك ساختمان همه اجزائش را داشته باشد، اما آن چه كه لازمه محافظت از اين ساختمان است را نداشته باشد سالم نخواهد ماند.

ص: 202

در اين باره و براى بيشتر معلوم شدن معناى «أكملت لكم دينكم» تشبيه ديگرى مى توان گفت و آن اينكه: تصور كنيم يك ساختمان ده هزار جزء احتياج دارد. اگر پنج هزار جزئش را ايجاد كردند و بقيه را فراهم نكردند؛ مثلاً هنوز در و پنجره ندارد و يا موزائيك و رنگ نشده است، در اين صورت ناقص است.

در فرض ديگر، همه چيز ايجاد شده است، اما آن قدر پىِ ساختمان لرزان است و بد ساخته شده كه با اولين باد و طوفان فرو مى ريزد ! اين ساختمان هم ناقص است.

مرحوم خواجه نصير طوسى در كتاب « اخلاق ناصرى» در مورد كمال و نقص، بيانى دارد كه بسيار زيباست:

... پس گوييم هر موجودى كه مركب بود، كمال او غير كمال اجزاء و بسائط او بود. چنان كه سكنجبين غير كمال سركه و انگبين بود و كمال خانه غير كمال چوب و سنگ. و چون آدمى مركب است، كمال او نيز غير كمال بسائط و اجزاى او بود بلكه او را كمالى بوَد كه هيچ موجودى را با او در آن مشاركت نباشد. اَكمل مردمان كسى بوَد كه قادرترين ايشان باشد بر اظهار آن خاصيت... .(1)

سكنجبين را در نظر بگيريد؛ يك جزئش سركه است و يك جزئش آب است و يك جزئش مواد قندى كه همان انگبين يا شيرينى است. اگر فقط دو جزء باشد؛ مثلاً آب و قند، ولى سركه نباشد، مخلوط ما ناقص است. و يا سركه و آب باشد ولى قند نباشد، باز هم ناقص است. پس بايد همه اجزاء باشد. حتى اگر همه اجزاء هم باشد، تازه در اينجا هنر آشپزى مطرح است كه به چه نسبتى اينها را با هم مخلوط كنيم تا سكنجبين خوبى به عمل آيد.

در روز غدير خم هم چيزى اضافه نشد، بلكه پِى محكم شد. لذا قسمت قبلى اين آيه را دقت كنيد. مى فرمايد: «اليِومِ يِئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم

ص: 203

وَ اخشَونِ» : «امروز كفار از دين شما مأيوس شدند از آنان هراسى نداشته باشيد و از من بترسيد» .

چه شد كه كفار مأيوس شدند ؟ اميد كفار نسبت به ما چه بود ؟ آنها كه در مكه با پيامبر صلى الله عليه و آله در افتادند و بالاخره پيامبر صلى الله عليه و آله را از مكه بيرون كردند. پيامبر صلى الله عليه و آله كه به مدينه آمد چه كرد ؟ جنگ ها، درگيرى ها و منافقانه برخورد كردن ها، تا اينكه جنگ خندق را پيش آوردند و اسمش را جنگ «احزاب» گذاشتند. يعنى همه حزب ها متحد شدند كه با پيامبر صلى الله عليه و آله بجنگند. باز هم نتوانستند بر پيامبر صلى الله عليه و آله غلبه كنند. پس اميدشان چه بود ؟

به اين اميد بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا برود تا آنها آب را گل آلود كنند و ماهى بگيرند و آنجا فاتحه اسلام را بخوانند. اما خداوند مى فرمايد: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا» ؛ يعنى وقتى كفار فهميدند كه قرار است على عليه السلام جاى پيامبر صلى الله عليه و آله بنشيند و كشتى به كشتى بان داده شد، نااميد شدند. ولى با كمال تأسف هر بلايى بعد از غدير بر سر اسلام آوردند، منافقان آوردند نه كافران.

مگر كافر چه كار مى توانست بكند ؟ آيا كفار امام حسين عليه السلام را كشتند يا مسلمانان ؟ ! سيلى به صورت حضرت زهرا عليهاالسلام كه زد ؟ به نام جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله چه كارها كه نكردند. اولين زنى كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله در جامعه اسلامى به اسارت رفت، نوه پيامبر صلى الله عليه و آله حضرت زينب عليهاالسلام بود. آيا چه كسى او را به اسارت برد ؟ همين منافقين.

آرى كفار مأيوس شدند. چون اين پى محكم شد. اما نكته اى كه خدا به آن توجه مى دهد و مسئوليت من و شما را زياد مى كند اين است «وَ مَن لا تَخشَوهُم» از آن نترسيد. وقتى قرآن داريد و على بن ابى طالب عليه السلام داريد، چه مى توانند بكنند ؟ وقتى اينها با هم باشند شما چه ترسى داريد. «وَ اخشَونِ» ولى از من بترسيد. چرا ؟ مگر نعوذ باللّه خدا يك موجود وحشتناك و هول انگيز است ؟ بلكه ترس از خدا يعنى ترس از عذاب خدا.

حضرت زهرا عليهاالسلام اولين كسى بود كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله اين اخطار را در خطبه خود در بستر شهادت فرمود: إستَبدَلوا وَ اللّه ِ الذَّنابىَّ بِالقَوادِمِ وَ العَجُزَ بِالكاهِلِ. فَرَغما

ص: 204

لِمَعاطِسِ... : اينان بر روى بال به جاى پرهاى بزرگ دُم قرار داده اند و سر را واگذارده و دُم اختيار نموده اند. مردم، مى دانيد چه كرده ايد ؟ فكر نكنيد امروز كه على عليه السلام كنار رفت و ديگرى آمد، مختصر تفاوتى پيدا مى شود و چهار صباحى باز عده اى ديگر... . بلكه به درستى كه گارىِ امت اسلام از حركت باز ماند، مرغ اسلام بالش بريده شد. اين مرغ به جاى آنكه پرواز كند روى زمين افتاده و بال بال مى زند.

در ادامه فرمود: ثُمَّ طيبوا عَن دُنياكُم نَفسا، وَ اطمَئَنُّوا لِلفِتنَةِ جَأشا وَ أبشِروا بِسَيفٍ صارِمٍ وَ سَطوَةٍ مُعتَدٍ غاشِمٍ وَ بِهَرَجٍ شامِلٍ وَ استِبدادٍ مِنَ الظالِمينَ. يَدَعُ فَيئَكُم زَهيدا، وَ جَمعَكُم حَصيدا. فَيا حَسرَةً لَكُم وَ أنّى بِكُم(1):

قلبتان با فتنه ها آرام خواهد گرفت. بشارتتان باد به شمشيرهاى كشيده و برّان، و حمله جائر و متجاسر ستمكار، و در هم شدن امورتان و خودرأيى ستمگران. غنيمت ها و حقوق شما را اندك خواهند داد، و جمع شما را با شمشيرهاى خود دور خواهند كرد، و شما جزء ميوه حسرت برداشت نخواهيد كرد. كارتان به كجا خواهد انجاميد ؟

حضرت اشاره مى فرمايد كه به شما بشارت مى دهم كه شمشيرها بالاى سرتان قرار خواهد گرفت. لذا «اليَومَ أكمَلتُ» به اين دليل است كه عامل نگهبانى و نگهدارى اين دين را براى شما قرار داديم تا به چنين روزگارى گرفتار نشويد.

و در ادامه مى فرمايد: «وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» . گفتيم كه اكمال اضافه كردن يك جزء نيست. بلكه همان را به صورت عالى قرار دادن است. ولى كلمه «تمام» وقتى به كار مى رود كه هنوز جزئى باقى مانده باشد كه مى بايست اضافه گردد. خداوند صفت «اتمام» را براى «دين» به كار نبرده است، بلكه براى «نعمت» بيان فرموده است. يعنى نعمت خدا تا روز غدير تمام نشده بود.

ص: 205

خدا مى فرمايد بعد از نبوت، ولىّ قرار مى دهم. به اين ترتيب خدايى كه دائما در حال نعمت دادن است، در مسئله امامت مى فرمايد كه نعمت بر شما تمام است. يعنى وقتى امام معين شد، هر چه قرار است به شما برسد از طريق امام مى رسد.

چنانچه در زيارت جامعه مى خوانيم: بِكُم فَتَحَ اللّه ُ وَ بِكُم يَختِمُ، و فرموده اند: بِيُمنِهِ رُزِقَ الوَرى وَ بِوُجودِهِ ثَبَتَتِ الأرضُ وَ السَماءُ؛ يعنى آنچه بناست خداوند به عنوان نعمت براى بشر معين كند، از كانال امام در غدير خم معين كرد.

ولى خداوند اين نكته را نيز به ما فرمود: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم وَ لا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ» . جمله «وَ اخشَونِ» در پيام غدير براى امروز من و شماست.

يعنى بدانيم اگر قدر نعمت ولايت على و آل على عليهم السلام را ندانيم سنت خدا اين است كه ما را دچار عذاب مى كند.

اكنون مى بينيم چهارده قرن است كه مسلمانان به طرق مختلف گرفتار اين عذاب اند. ما در عصرى زندگى مى كنيم كه دنياى فكر، علم، انديشه، تحقيق و ارتباطات بر مبناى ريشه يابى كردن امور است. بياييم اين مسئله را ريشه يابى كنيم.

اگر قرآن را قبول كرده ايم، اين فرياد قرآن در روز غدير خم است كه مى فرمايد: «وَ اخشَونِ» يعنى از من بترسيد.

اميرالمؤمنين عليه السلام در نهج البلاغه بيانى عجيب دارد: أيُّهَا الناس، لَو لَم تَتَخاذَلوا عَن نَصرِ الحَقِّ وَ لَم تَهِنوا عَن تَوهينِ الباطِلِ، لَم يَطمَع فيكُم مَن لَيسَ مِثلَكُم وَ لَم يَقوِ مَن قَوى عَلَيكُم: اى مردم، اگر شما از يارى حق دست بر نمى داشتيد و حق را تنها نمى گذاشتيد و باطل را تقويت نمى كرديد، كسانى كه امروز بر شما مسلط شدند به شما طمع نمى كردند.

در ادامه حضرت فرمود: لكِنَّكُم تِهتُم مَتاهَ بَنى إسرائيلَ، وَ لَعُمرى لَيُضَعَّفَنَّ لَكُمُ التّيهُ مِن بَعدى أضعافا بِما خَلَّفتُم الحَقَّ وَراءَ ظُهورِكُم، وَ قَطَّعتُمُ الأدنى، وَ وَصَلتُمُ الأبعَدَ:

ص: 206

بنى اسرائيل وقتى كفران نعمت حضرت موسى عليه السلام را كردند و گوساله پرست شدند و دنبال سامرى رفتند، چهل سال در بيابان «تيه» سرگردان شدند. سپس شروع به ناله به درگاه خدا كردند و توبه نمودند، و خدا توبه شان را پذيرفت و بعد از چهل سال نجاتشان داد.

حضرت مى فرمايد به جان خودم سوگند كه با كفران نعمت ما، شما مسلمان ها دچار وادى «تيه» مى شويد. اما سرگردانى شما نسبت به قوم بنى اسرائيل به مراتب بيشتر خواهد بود، زيرا حق را پشت سر افكنديد و از آن كس كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله نزديك تر است بريديد و به آن كس كه دورتر است پيوستيد.

در تفسير البرهان در ذيل آيه: «ألَم تَرَ إلَى الَذينَ بَدَّلوا نِعمتَ اللّه ِ كُفرا وَ أحَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»(1)، از حضرت على عليه السلام روايت شده است: قالَ أميرُالمُؤمِنينَ عَلىٌّ عليه السلام: ما بالُ أقوامٍ غَيَّروا سُنَّةَ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله وَ عَدَلوا عَن وَصيِّهِ، لا يَخوفونَ أن يُنَزَّلَ بِهِمُ العَذابَ ؟ ثُمَّ تَلا هذِهِ الآيَةَ: «أ لَم تَرَ إلَى الَذينَ بَدَّلوا نِعمَةَ اللّه ِ كُفرا وَ أحَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ» . ثُمَّ قالَ: نَحنُ النِعمَةُ الَتى أنعَمَ اللّه ُ بِها عَلى عَبادَهُ وَ بِنا يَفوزُ مَن فازَ يَومَ القيامَةِ.

اميرالمؤمنين على عليه السلام فرمود: آيا مردمى كه سنت رسول خدا صلى الله عليه و آله را تغيير داده و از وصيت او روى گردانند، نمى ترسند از اينكه عذاب بر آنها نازل گردد ؟ سپس اين آيه را تلاوت فرمودند: «آيا نمى بينيد كسانى را كه نعمت خدا را كفران ورزيده و قوم خود را به سوى جهنم سوق دادند» ، و آنگاه فرمودند: نعمتى را كه خدا در قرآن مى فرمايد كفران كردند و بدبخت شدند، نعمت ولايت ما است، و هر كس در قيامت رستگار گرديد به وسيله ولايت ما بوده است.(2)

اما كدام اسلام ؟ يعنى اسلامى كه تمام اجزائش را دادم و تمام كردم و عامل حفظ آن را هم قرار دادم. من راضى شدم كه اين اسلام دين شما باشد. همان اسلامى كه

ص: 207

مى فرمايد: «إنَّ الدينَ عِندِ اللّه ِ الإسلامُ وَ مَن يَبتَغِ غَيرَ الإسلامِ دينا فَلَن يُقبَل مِنهُ فَهُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرينَ»(1): «به درستى كه دين مورد قبول خدا اسلام است و هر كس غير از اسلام دينى را برگزيند هرگز مورد قبول واقع نمى شود و او در آخرت از زيان كاران خواهد بود» .

خداوند مى فرمايد هدايت از طرف من تمام شد: «إنّا هَدَيناهُ السَبيلَ إمّا شاكِرا وَ إمّا كَفورا»(2): «من راه را نشان دادم مى خواهى بپذير و مى خواهى نپذير» . اگر پذيرفتى سربلندى، و اگر نپذيرفتى - به فرموده حضرت - گرفتار مى شوى !

به طور مشابه اگر مى خواهيد به مدارج علمى برسيد بايد از استادى راه رسيدن به اهدافتان را سؤال كنيد. وقتى استاد شما را راهنمايى مى كند و مثلاً مى گويد: اين راه را اينگونه طى كن. در اينجا «راه» مكانى مشخص يا خيابان و شارع به معناى فيزيكى آن نيست.

در اينگونه موارد منظور اين است كه ببينيد پيشگامان علم و دانش و آنان كه قبل از شما در اين راه گام برداشته اند و توانسته اند به جايى برسند از چه طريق در اين مسير پيش رفتند و چگونه عمل كردند. بنا بر اين، در اينجا «راه» و شارع و مسير به معناى خاص مطرح مى شود.

دين و مذهب هم راهى است كه انسان را به درجه اى كه شايستگى رسيدن به آن را دارد مى رساند. سر منزل مقصود آدمى كمالى است كه خدا قرار داده است و قله اى است كه خالق جهان مى خواهد ما به آن قله نائل شويم. بنا بر اين، راهى كه ما را به آن قله مى رساند، راهى است كه خود خدا معين كرده است. و لذا آن را «مذهب» و يا «دين الهى» مى نامند.

اگر ما موجودى استكمالى هستيم و مى بايد در مسير كمال قرار بگيريم، بايد كسى كه كمال را معين كرده و آن را مى شناسد آن را به ما معرفى كند.

به عنوان مثال در عالم گياه، دانه گياهى را در نظر بگيريد. مى گوييم اين دانه مى تواند درخت سرسبز و بارور و يا گياهى مفيد گردد. اما براى رسيدن به اين هدف چه بايد كرد ؟

مسلما بايد آن را در راه صحيح رشد قرار داد. اما چه كسى راه و طريقه آن را معين مى كند ؟ مثلاً در اين مورد راه را باغبان يا مهندس كشاورزى معين مى سازد. يعنى كسى كه راه را مى شناسد و در اين كار تجربه دارد، بر اساس تجربه و اطلاعاتش مسير رشد درخت را بيان مى كند. اگر به غير از اين طريق معين رفتار كنيد، بذر ضايع مى شود و به نتيجه نخواهد رسيد.

ص: 209

چه كسى به غير از خالق انسان مى تواند باغبان وجود او باشد تا بذر انسانيت در نهاد او شكوفا گردد و ثمرات الهى آن از نهال انسان آشكار گردد ؟ خداوند در قرآن مى فرمايد: «أ فَغَيرَ دينِ اللّه ِ يَبغونَ وَ لَهُ أسلَمَ مَن فِى السَمواتِ وَ الأرضِ طَوعا وَ كُرها»(1)؛ يعنى آيا دينى غير از آنچه خدا قرار داده است (آن راهى كه خدا براى رشد شما معين كرده است) انتخاب مى كنيد و حال آن كه آنچه در آسمان ها و زمين است (يعنى كل هستى) تسليم او است و چون او فرموده است كه اين راه را بروند اطاعت مى كنند.

«طَوعا وَ كُرها» يعنى موجوداتى كه اراده ندارند به صورت جبرى تسليم مى باشند، و موجوداتى كه اختيار دارند به ميل خودشان و يا به اكراه تسليم او هستند. آيا مى خواهيد غير از اين راه را انتخاب كنيد ؟

خداوند در آيه ديگرى، در مورد راه رسيدن انسان به كمال مى فرمايد: «وَ لَقد خَلَقنَا الإنسانَ وَ نَعلَمُ ما تُوَسوِسُ بِهِ نَفسُهُ وَ نَحنَ أقرَبُ إلَيهِ مِن حَبلِ الوَريدِ»(2): «ما انسان را خلق كرديم و مى دانيم كه در درون اين انسان چه انگيزه هايى وجود دارد و به او از رگ گردن نزديك تريم» . يعنى ما - كه خالق انسان هستيم - مى دانيم كه راه سعادتش چيست و چه مشكلاتى دارد و بنا بر اين، تنها ما هستيم كه بايد اين مسائل را براى او معين كنيم.

خداوند اين راه تكامل را به صورت «دين» از زمان آدم ابوالبشر تا زمان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بيان مى كند. قرآن مى فرمايد: «إنَّ الدينَ عِندَ اللّه ِ الإسلامُ»(3)؛ يعنى دينى كه نزد خدا قابل قبول است و راهى كه شما را به كمال مى رساند «اسلام» مى باشد.

در جاى ديگر مى فرمايد: «وَ مَن يَبتَغِ غَيرَ الإسلامِ دينا فَلَن يُقبَلَ مِنهُ فَهُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرينَ»(4)؛ يعنى آن كسى كه دينى به غير از روش اسلام انتخاب كند و غير از آن

ص: 210

راه كمالى كه «اسلام» ناميده شده است برگزيند «فلن يقبل منه» از او قبول نمى شود و چنين فردى در آخرت ورشكسته و بيچاره است، زيرا هر چه داشته است را از دست رفته مى يابد.

پس دين و راهى را كه خدا مى پذيرد تسليم بودن است، و لازمه تسليم خدا شدن مطلبى است كه كلمه «اليوم» به آن اشاره مى كند. كه در ادامه به آن مى پردازيم.

«يوم» در زبان عربى به معناى «روز» است. وقتى بر سر آن «ال» در مى آيد، مشخص مى كند كه يك روز مشخص مورد نظر است. مثلاً اگر من به يك دانشجو بگويم: «كتاب بخوان» بيانى عام است؛ يعنى تشويق به مطالعه و تحريض و تحريك به كتاب خواندن و كتاب خاصى مورد نظرم نيست.

اما اگر به او بگويم: «اين كتاب را بخوان» قطعا براى او و ديگرانى كه سخن مرا مى شنوند، توجه به يك كتاب خاص پيش مى آيد، زيرا وقتى كه مى گويم «اين كتاب» چشم ها دوخته مى شود كه كدام كتاب مورد نظر است. بنا بر اين، «ال» كه بر سر كلمه «يوم» آمده است، براى همه مفسرين اين معنى را ايجاد كرده كه «اليَومَ» يك روز مشخص و معين و معلوم است.

حال اين سؤال مطرح مى شود كه اين كدام روز است ؟ قرآن مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» يعنى اين روز، روزى است كه منِ خدا - با صيغه متكلم وحده «أكملت» - دين شما را كامل كردم. آيا اين روزى كه دين كامل شده است چه روزى است ؟

سه حديث بيان مى كنيم كه به طور مستقيم به اين مطلب مربوط نمى شود، اما به صورت غير مستقيم از آنها استفاده مى كنيم. اين احاديث را سنّى و شيعه قبول دارند. در مورد نماز فرموده اند: لا صَلاةَ إلاّ بِفاتِحَةِ الكِتابِ. طبق اين حديث نمازى نيست مگر آنكه سوره حمد در آن باشد.

و نيز فرموده اند: لا صَلاةَ إلاّ بِالطَهورِ: نمازى نيست مگر با طهارت داشتن.

ص: 211

و در حديث ديگر مى فرمايد: لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِدِ إلاّ فِى المَسجِدِ؛ يعنى نماز كسى كه همسايه مسجد است نماز حساب نمى شود مگر آنكه آن را در مسجد بخواند.

در دو حديث اول كلمه «صلاة» با حديث سوم تفاوت دارد. در حديث اولى يعنى «فاتحة الكتاب» جزيى از نماز است و يك تكه تشكيل دهنده ساختمان نماز است. بنا بر اين، اگر كسى نمازى خواند كه اين تكه در آن نبود، اين نماز تمام نيست. مانند ساختمانى كه هنوز پنجره اش را نصب نكرده اند و يا هنوز سقفش را نزده اند. يعنى هنوز «تمام» نشده است. در لا صَلاةَ إلاّ بِطَهورٍ؛ يعنى لازمه نماز مقدمات واجب را رعايت كردن است.

وقتى كه اين مقدمه نيامد، نتيجه مى گيريم كه نماز انجام نشده است. پس در اينجا اصطلاح «نماز نيست» به معناى ناقص بودن است. اما در حديث: لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِدِ إلاّ فِى المَسجِدِ، هم شيعه و هم سنى در بحث فقهى اين توضيح را مى دهند كه منظور اين نيست كه اگر در منزل نماز خواند واقعا نمازش درست نيست، بلكه از نظر «كامل» بودن نماز نيست. و اگر از جهت ديگر نگاه كنيم واقعا نماز است و قبول هم مى باشد. يعنى «لا صلاة كاملةً» يعنى نماز كامل نيست و تمام آنچه به عنوان عامل عروج لازم است در آن نيست.

پس آن روز، روزى نيست كه جزء ديگرى بر اركان اصلى دين اضافه شده باشد، بلكه دين همان است كه تا امروز براى شما بيان شده است. اين همان دينى است كه گفتيم از زمان حضرت آدم تا كنون به اشكال مختلف به وسيله پيامبران عليهم السلام تبليغ شده و فرموده است: «إنَّ الدينَ عِندَ اللّه ِ الإسلامُ» . اما نعمت الهى هنوز باقى مانده است و مرحله تام نعمت در اين روز بر جامعه فرو فرستاده مى شود. در چنين شرايطى است كه مى فرمايد: «وَ رَضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا» . «رضيت» فعل متكلم وحده است و فاعل آن پروردگار مى باشد؛ يعنى منِ خدا راضى شدم كه اين دين براى شما باشد و اين نحوه از اسلام براى شما دين باشد.

ص: 212

«دين» راه و مسير بشر به قله رفيع قرب حق است. يعنى مهم ترين مسئله انسان. لذا هر كسى كه دينى را قبول دارد، اين مطلب را تصديق مى كند كه جان و مال است كه فداى دين مى شود و دين فداى جان و مال نمى شود. اگر دين مهم ترين امور نيست، چرا خدا راضى مى شود كه كار برجسته ترين افراد در عالم كار دينى باشد ؟ انبياء و اولياء برجسته ترين و بالاترين انسان ها در عالم وجود هستند، به طورى كه خدا مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ اصطَفى»(1)؛ در بين مخلوقاتم اينان را برگزيدم و جدا كردم. يعنى افراد غربال شده جامعه ها، نبى يا ولى اللّه شده اند، و خداوند نبى و ولى را مأمور امور دينى مردم كرده است.

يكى از اين پيامبران حضرت نوح عليه السلام است كه نهصد و پنجاه يا هزار سال تبليغ مى كند و به فرموده امام جعفر صادق عليه السلام در كل اين مدت تنها 85 نفر دعوت او را قبول مى كنند ! يعنى عمر يك پيامبر هزار سال صرف 85 نفر مى شود. اگر از نظر خدا اين مدت ارزش هدايت اين تعداد را نداشت، به حضرت نوح عليه السلام مى فرمود كه دعوت را رها كن. زيرا خود حضرت نوح عليه السلام به عنوان يك انسان برجسته كامل و عاقل حيف است كه عمرش به بيهودگى تلف شود. اما اين كار آنقدر مهم است كه خداوند به برجسته ترين مخلوقاتش فرمان مى دهد كه عمرتان را صرف دين كنيد.

پس هنگامى كه دين انقدر مهم است، «اكمال» آن تا چه اندازه اهميت پيدا مى كند ؟ در حالى كه يكى از الطاف خداوند در اين عالم، قرار دادن انسان هاى برجسته به صورت نبى و ولى است. خداوند در قرآن مى فرمايد: «لَقَد مَنَّ اللّه ُ عَلَى المُؤمِنينَ إذ بَعَثَ فيهِم رَسولاً مِن أنفُسِهِم» .(2) «مَنَّ» در اينجا به معناى نعمت زياد است، و در آيه اكمال مى فرمايد: «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» . اگر اين دو آيه را در كنار يكديگر قرار دهيم، نتيجه مى دهد كه اكمال دين (كه باعث اتمام نعمت مى شود) مهم ترين كار خدا است. در اين هنگام است كه خدا مى فرمايد: «راضى شدم كه اسلام دين شما باشد» .

ص: 213

بنا بر اين، «ال» بر سر كلمه «اليوم» مشخص مى كند كه اين روز، روزى است كه كارى مهم در آن صورت گرفته و نسبت به همه امور ديگرى كه از خدا سر زده است مهم تر مى باشد. بقيه كارها يا احكام است و يا اخلاق و يا ساير شئون عقايدى.

خداوند در آيه سوم سوره مائده مى فرمايد: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا مِن دينِكُم وَ لا تَخشَوهُم وَ اخشَونِ اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .

اين قسمت در وسط آيه است. قبل از اين مطالب خداوند در اين آيه مى فرمايد كه گوشت خوك و مردار و ... بر شما حرام شد. سپس مى فرمايد: امروز كفار مأيوس شدند. ديگر از آنها نترسيد بلكه از من بترسيد ! امروز دين را براى شما كامل كردم. امروز من راضى شدم كه اين اسلام دين شما باشد. دوباره در انتهاى آيه به مطلب قبلى خود بر مى گردد و مى فرمايد: البته اگر كسى مشكلى داشته باشد و مجبور باشد كه مثلاً گوشت مردار بخورد، عيبى ندارد ! البته در اينجا بحث كلامى «راز عدم تحريف قرآن» مطرح مى شود كه خود مجالى ديگر مى خواهد.

اگر ما باشيم و اين آيه شريفه و بخواهيم از روى آيه استنباط كنيم، چه كار خواهيم كرد ؟ ظاهر عبارت اين است كه مى فرمايد: روزى كه گوشت خوك را بر شما حرام كردم و حكم الهى نازل گرديد كه شما حق نداريد گوشت خوك بخوريد، دين شما كامل گرديد ! انسان مى پرسد: چرا در روزى كه دستور نماز يا روزه و يا خمس و زكات و ... نازل گرديد دين كامل نبود و فقط در رابطه با دستوراتى كه درباره گوشت حرام و حلال است اكمال دين مطرح مى شود ؟ ! آيا نزول اين مطالب اتمام نعمت است، و بعد از اين احكام است كه خدا مى فرمايد كه اكنون راضى شدم كه از اين دين تبعيت كنيد ؟ !

اين مطلب با ادامه معناى آيه مناسبتى ندارد، زيرا معناى آيه اينگونه مى شود كه: «چون امروز به شما گفتم گوشت خوك حرام است دشمنان از اينكه بتوانند دين شما را از بين ببرند مأيوس شدند ! ديگر تا اين احكام را انجام مى دهيد از آنها نترسيد ! «وَ لا

ص: 214

تَخشَوهُم» يعنى كفار چه كارى مى توانند بكنند ؟ اگر شما با اهل بيت عليهم السلام باشيد كفار كارى نمى توانند بكنند. كشتى بانى داريد كه كشتى شما را حفظ مى كند. ولى در ادامه مى فرمايد: «وَ اخشَونِ» يعنى از من خدا بترسيد. اينكه از خدا بترسيم يعنى چه ؟

خدا در قرآن قانونى به نام سنت الهى معرفى مى كند و مى فرمايد: «لَئِن شَكَرتُم لأزيدَنَّكُم وَ لَئِن كَفَرتُم إنَّ عَذابى لَشَديدٌ» .(1) اين قانون الهى است كه اگر شكر كرديد، نعمت را زياد مى كند و اگر كفران ورزيديد عذاب بر شما مى فرستد. يعنى از اين پس كه نعمتم بر شما تمام شد از كفران نعمت بترسيد. اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود، به خدا نعمتى كه مى فرمايد: «بَدَّلوا نِعمتَ اللّه ِ كُفرا وَ أهَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»(2) ما هستيم.(3)

هيچ نمازى بدون فاتحة الكتاب صحيح نيست. جان نماز نيز در سوره فاتحه است. در اين سوره عرضه مى داريم كه: «إهدِنَا الصِراطَ المُستَقيمَ. صِراطَ الَذينَ أنعَمتَ عَلَيهِم» ؛ يعنى صراطى كه به آن نعمت داده شده است. صراطى است كه در روز غدير مشخص مى شود.

از سوى ديگر، وقتى كه دين بى نگهبان شد، كار به جايى مى رسد كه ابن تيميه مى گويد: امام كسى است كه داراى حكومت و سلطنت باشد و چنين كسى مفترض الطاعه است، خواه ظالم باشد و خواه عادل ! ! عجيب تر اينكه اهل سنت به ابن تيميه «شيخ الاسلام» مى گويند؛ يعنى پيرمرد و ريش سفيد عالم اسلام !(4)

يا فردى مانند ابن حزم اندلسى در كتاب «القوانين الفقهيه» مى گويد: نسبت به اختلاف على و معاويه حكم اين است كه اصلاً نظر ندهيم و به آن نپردازيم و از هر دوى آنان به نيكى ياد كنيم و از آنچه واقع شده است تفسير به خوبى كنيم، زيرا ما حق اظهار نظر در اين مسائل را نداريم ! !(5)

ص: 215

يعنى چه ؟ يعنى اگر ظالمى كه سلطنت و حكومت دارد بگويد: تو را به خاك سياه مى نشانم، من بايد بگويم: قربانتان گردم تشريف بياوريد. و يا اگر بگويد: اموالت را مى برم، بگويم: اختيار داريد، اطاعت شما واجب است ! !

همفكران ابن تيميه اين مطالب را به اين هدف عنوان مى كنند تا هنگامى كه بحث به امثال يزيد رسيد بتوانند بگويند، وقتى يزيد روى كار آمد اگر چه ظالم بود، امام حسين عليه السلام حق نداشت عليه او اقدام كند ! وى در «منهاج السنة» مى نويسد: حسين فرداى قيامت بايد جوابگوى خون هايى كه در كربلا ريخته شده است باشد، زيرا در مقابل امام زمانش يزيد شورش كرد و او يك شورشى است !

آرى، اين است نتيجه دين و اسلام بدون اكمال و اتمام. اگر نگهبانى براى دين نباشد به كجا كشيده مى شود !

«ارشاد السارى» فى شرح صحيح البخارى و همچنين كتاب «المنهاج» نقل مى كنند: اتفاق همه اهل سنت از فقها، محدثان و متكلمان اين است كه خليفه و حاكم به دليل فسق و ظلم و تعطيل احكام خدا عزل و خلع نمى شود، و خروج و قيام عليه او حرام است.(1) يعنى شما حق نداريد در مقابلش بايستيد و بايد مطيع باشيد ! زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است كه اطاعت حاكم واجب است.

همچنين ابن حزم اندلسى فقيه معروف اهل سنت در كتاب «الفصل فى الملل و النحل» مى گويد: ابن ملجم در به شهادت رساندن على عليه السلام اجتهاد كرد، و بنا بر اين، با وجود اشتباهى كه كرد مأجور است.(2)

بنا بر اين، تفكر، اگر اجتهادش صحيح باشد اجر دارد، و اگر اجتهادش صحيح نباشد اشكالى ندارد ! اجتهاد يعنى همين !

ص: 216

حال اگر دين (كه توضيح داديم مهم ترين امر در نزد خداوند است) اينگونه باشد، ديگر «اليوم اكملت لكم» به چه معنى است ؟ فرض كنيد من گوشت مردار نخورم، در زمينه هاى ديگر هم به ظاهر مراقب باشم، اما بر مبناى تفكر دينى خود با امام حسين عليه السلام بجنگم و در مقابل يزيد بگويم: السلام عليك يا خليفة رسول اللّه ! آيا اين دين است ؟ !

لعنت بر اين دين و بايد فاتحه اين دين را خواند ! به نام چنين دينى بنى اميه و بنى العباس چه جناياتى كه نكردند. آيا خداوند در مورد چنين دينى مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» و آيا چنين دينى كامل است ؟ زيرا از اين پس ديگر گوشت خوك نمى خورند ! يا منظور دينى است كه در آن امام معصوم، حجت خدا، ولى اللّه و خليفه الهى تعيين مى شود ؟ كسى كه اگر برادر او عقيل بگويد: مقدارى گندم از بيت المال را به من اضافه تر بده، آتش گداخته را به او نزديك مى كند. وقتى چنين افرادى را در كنار كتاب خدا قرار دادند، دين كامل مى شود و ديگر لوث نمى شود.

پيامبر صلى الله عليه و آله در يك فراز از خطبه غدير مى فرمايند: مَعاشِرَ الناسِ، آمِنوا بِاللّه ِ وَ رَسولِهِ: اى مردم، به خدا و رسولش ايمان بياوريد. مگر مردمى كه در حجة الوداع دور پيامبر صلى الله عليه و آله جمع شده بودند مسلمان نبودند ؟ حتى حج نيز انجام داده بودند. اما ايمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنها مى خواهد، ايمان واقعى و راستين صادقانه است. يعنى منافق نباشيد، تظاهر نكنيد و صادقانه عمل كنيد.

قبل از آن مى فرمايد: مَعاشِرَ الناسِ، إنَّ إبليسَ أخرَجَ آدَمَ مِنَ الجَنَّةِ بِالحَسَدِ فَإنَّ آدَمَ أهبَطَ إلَى الأرضِ لِخَطيئَةٍ واحِدَةٍ وَ هُوَ صَفوَةُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَيفَ بِكُم ؟ وَ مِنكُم أعداءُ اللّه ِ. فَلا تَحسِدوهُ فَتَحبِطَ أعمالُكُم وَ تَزِلَّ أقدامَكُم، وَ أنتُم أنتُم. ألا إنَّهُ لا يُبغِضُ عَليّا إلاّ شَقىٌّ وَ لا يَتَوالى عَليّا إلاّ تَقىٌّ ... :

اى گروه مردم، ابليس آدم را به خاطر حسادتى كه به او ورزيد از بهشت خارج كرد... . نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام حسد نورزيد كه اعمالتان تباه مى شود و قدم هايتان مى لغزد. آدم برگزيده الهى بود، اما به خاطر يك ترك اولى كه مرتكب شد بر

ص: 217

زمين هبوط كرد. پس كار شما به كجا خواهد رسيد ؟ در حالى كه شما شماييد (يعنى شما كه صفى اللّه نيستيد) ، و در ميان شما دشمنان خدا هست. هيچ كسى به على بغض نمى ورزد مگر اين كه شقاوتمند باشد و كسى با على دوستى نمى كند مگر كسى كه با تقوى باشد... .

در واقع پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم مى فرمايند: مردم ! بعد از آنكه اين حكم را برايتان گفتم دورويى نكنيد ! قرآن دستور به نماز داده و فرموده است: «وَ أقيموا الصَلوةَ» و در هيچ جاى قرآن نفرموده است كه چند ركعت بخوانيد. منافقين در اينگونه موارد بازيگرى در نمى آورند، خيلى هم مقدس مآبى از خود نشان مى دهند. يا زكات و خمس را مى پردازند، اما نوبت به ولايت على بن ابى طالب عليه السلام كه مى رسد بهانه جويى ها گل مى كند !

حَسكانى نويسنده معروف اهل سنت در كتاب «شواهد التنزيل» سيصد آيه را در مورد حضرت على عليه السلام تفسير مى كند. اما به بحث جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله كه مى رسند بهانه جويى مى كنند كه چرا اين آيه چنين است ؟ و يا چرا آن آيه چنان است ؟ ! مگر پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير اين مطلب را نفرموده اند ؟ مگر به حد تواتر نقل نشده است ؟ عبارت «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» را تنها احمد حنبل در 9 قسمت از مسند خود نقل مى كند.(1)

اينها به خاطر بازيگرى با دين بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله است. مانند «اصحاب سبت» مسخ شدند؛ البته بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله مسخ شدن، مسخ شدن «شخصى» نيست، بلكه مسخ شدن «شخصيتى» است. آيا شخصيت جامعه اى كه در آن امثال ابن تيميه را شيخ الاسلام مى دانند، مسخ نشده است ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير مى فرمايند: اگر مى خواهيد باقى باشيد و دينتان كامل و نعمت تمام باشد، بايد من و على عليه السلام را قبول كنيد تا يك جامعه پويا و باقى داشته

ص: 218

باشيد. اما با بى توجهى به اين سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله، امروز مسلمانان با يك ميليارد و چند صد ميليون نفر پيرو و با كتابى با اين غنا به نام قرآن و با اين سابقه فرهنگى كهن، مسخ شخصيتى شده اند و جهان سومى شناخته مى شوند ! ! در حالى كه به صريح قرآن و آيه اكمال دين كامل و نعمت تمام شده بود. پس كجاست ؟

عداوت دشمنان به جايى رسيده كه برخى از مفسرانشان براى آنكه ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را در اينجا نپذيرند و شيطنت كنند، گفته اند اين روز، روز فتح مكه است ! در حالى كه فتح مكه دو سال قبل از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله است و هنوز يك سرى از احكام و دستورات اعتقادى مطرح نشده است. مسلم است كه در اين شرايط هنوز دين تمام نشده است، پس (به غير از بحث تاريخى) بنا بر شواهد موجود اين روز نمى تواند مربوط به فتح مكه باشد.

بعضى ها مى گويند منظور از «اليوم» روز هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله و ورود به مدينه است ! در حالى كه مى دانيم هنوز ده سال از رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله باقى مانده است. پس چگونه ممكن است كه بفرمايد «أتممت» ؟ يعنى هيچ جزءاى از نعمتم باقى نمانده است.

اگر به تاريخ مراجعه نكنيم و يا به تفسير و نقل قول هاى حديثى نيز مراجعه نكنيم، بلكه تنها همين آيه را در نظر بگيريم، وقتى كه «ال» بر سر كلمه «اليوم» آمده است، نتيجه مى گيريم كه بايد روزى باشد كه ديگر چيزى از اجزاء دين باقى نمانده باشد.

وقتى كه قرآن مى فرمايد «اليوم» يعنى روزى است كه در آن اتمام نعمت و اكمال دين صورت گرفته. به دليل آنكه واژه «اتمام» را به كار برده است، بايد آخرين مطلبى باشد كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده اند، و عقل حكم مى كند كه قاعدتا پيامبر صلى الله عليه و آله در پايان رسالت خود فرمانى بيان كرده اند كه جلا و روشنى دين و اتمام نعمتى كه ممكن بوده است نازل شود در آن بوده است.

قسمت اول آيه مى فرمايد: «اليَومَ يَئِسَ الَذينَ كَفَروا» يعنى در اين روز كفار نيز مأيوس شدند. كفار مى دانستند كه تا پيامبر صلى الله عليه و آله زنده است كارى نمى توانند بكنند. لذا

ص: 219

اميد بسته بودند تا بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله فاتحه اين دين را بخوانند. امروز چه اتفاقى افتاده است كه كفار مأيوس شده اند ؟ آيا عقل مى پذيرد كه با حرام شدن فلان گوشت و امثال آن، كفار مأيوس شدند ؟ ! آيا اكمال دين و اتمام نعمت به اين است كه فلان گوشت حرام است و فلان گوشت حلال ؟

بنا بر اين، تنها مطلبى كه عقل نتيجه مى گيرد آن است كه در اين روز كشتى به دست ناخدا سپرده شده است. بنا بر اين، هيچ حكمى از احكام دين اكمال دين نيست مگر امامت، و هيچ نعمتى اتمام نعمت خدا نيست مگر امامت، و هيچ مسئله اى در اسلام كفار را مأيوس نمى كند مگر مسئله امامت. «غدير» روز اعلام امامت است، و بنا بر اين، از نظر قرآن كريم مهم ترين واقعه مى باشد.

همچنين قرآن تبيين مطالب مهم را با «ألا» يا «اليوم» آغاز مى كند. در بسيارى از آيات كه درباره احكام نازل شده خدا نفرموده «اليوم» . اما در اينگونه موارد «اليوم» - يعنى امروز - خبر مهمى رسيده و آن ولايت است، كه دوستان بر اثر تولاى اولياى حق به كمال و تمام رسيده و شادمان اند، و دشمنان كه طمعشان قطع شده و نااميد اند.

دشمنان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى گفتند: «نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيبَ المَنونِ»(1)؛ ما مرگ پيامبر صلى الله عليه و آله را انتظار مى كشيم كه با مرگ او بساطش برچيده شود. چون با كتاب و قانون مى شود مبارزه كرد، ولى با رهبر محيى و مجرى قانون نمى شود مبارزه كرد.

در غدير خم حادثه اى اتفاق افتاد كه كافران نااميد شدند. همانگونه كه بر اساس سوره مباركه كوثر، خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى داد كه دشمن نااميد شد.

پيام سوره كوثر اين است كه خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله كوثرى داد كه مايه بقا و دوام نبوتش خواهد بود. از اين رو به آن حضرت مى فرمايد: تو ابتر نيستى؛ يعنى بى نتيجه و عقيم نيستى، بلكه دشمن تو عقيم و كارش نافرجام است: «إنَّ شانِئَكَ هُوَ الأبتَرُ» ؛ كسى كه كارش بى هدف است و به مقصد نمى رسد ابتر است.

بارزترين مصداق كوثر وجود مبارك فاطمه عليهاالسلام است. پس روزى كه حضرت فاطمه عليهاالسلام چشم به جهان مى گشايد و روزى كه على عليه السلام در غدير خم به خلافت منصوب مى شود، دوام و بقاى دين تضمين مى شود، و دشمن در آن روز ابتر و نااميد است.

«اليوم» در اين آيه همان «يوم اللّه» و روز ظهور فيض الهى است؛ يعنى روزى كه فيض ويژه الهى تجلى كرده است: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . روزى كه دينِ ناقص كامل و نعمتِ ناتمام تمام و اسلامِ خداپسند به مردم معرفى شده است.

ص: 221

در صدر سومين آيه سوره مائده چند حكم فقهى، مانند حرمت مردار، خون و گوشت خوك بيان شده است: «حُرِّمَت عَلَيكُمُ المَيتَةُ وَ الدَمُ وَ لَحمُ الخِنزيرِ» . اين احكام فقهى در سوره هاى نحل، انعام و بقره نيز بود:

در سوره نحل - كه در مكه نازل شده - مى فرمايد: «اَّنما حُرِّمَ عَلَيكُمُ المَيتَةُ وَ الدَمُ وَ لَحمُ الخِنزيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيرِ اللّه ِ بِهِ ... »(1)؛ خدا مردار و خون و گوشت خوك و آنچه را كه نام غير خدا بر آن برده شده حرام گردانيده است.

در سوره انعام نيز - كه از سوره هاى مكى است - مى فرمايد: «قُل لا أجِدُ فى ما أوحى إلَىَّ مُحَرَّما عَلى طاعِمٍ يَطعَمُهُ إلاّ أن يَكونَ مَيتَةً أو دَما مَسفوحا أو لَحمَ خِنزيرٍ فَإنَّهُ رِجسٌ أو فِسقٌ أُهِلَّ لِغَيرِ اللّه ِ بِهِ ... »(2): «بگو در آنچه بر من وحى شده بر خورنده اى كه آن را مى خورد هيچ حرامى نمى يابم مگر آنكه مردار يا خون ريخته يا گوشت خوك باشد كه اينها همه پليد است يا قربانى كه از روى نافرمانى به هنگام ذبح نام غير خدا بر آن برده شده باشد» .

در سوره بقره نيز - كه در سال اول هجرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله به مدينه بر آن حضرت نازل شد - آمده است: «إنَّما حُرِّمَ عَلَيكُمُ المَيتَةُ وَ الدَمُ وَ لَحمُ الخِنزيرِ وَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيرِ اللّه ِ ... »(3)؛ خداوند تنها مردار و خون و گوشت خوك و آنچه را كه هنگام سر بريدن نام غير خدا بر آن برده است حرام گردانيده است.

آيا با چند حكم فقهى مانند حرمت مردار و خون و گوشت خوك كه در مكه و مدينه مكرر گفته شده دين كامل شد ؟ ! يقينا چنين نيست. چند حكم فقهى كه كافران آن را اسطوره مى پنداشتند و مى گفتند: «وَ إذا تُتلى عَلَيهِم آياتُنا قالوا قَد سَمِعنا لَو نَشاءُ

ص: 222

لَقُلنا مُثلَ هذا إن هذا إلاّ أساطيرُ الأوَّلينَ»(1)؛ به خوبى شنيديم و اگر مى خواستيم قطعا ما نيز همانند اين را مى گفتيم اين جز افسانه هاى پيشينيان نيست. چگونه عامل نوميدى كافران مى شود ؟ نوشتن و نشر دادن رساله عمليه كامل دشمن را نااميد نمى كند، تا چه رسد به چند حكم فقهى محدود.

از سوى ديگر پيش از جمله «اليَومَ أكمَلتُ» فرمود: امروز كافران كه توطئه براندازى نظام دينى را داشتند نااميد شدند.

مراد قرآن از كفار كافران حجاز نيست، زيرا آنان پس از فتح مكه سپر انداختند و فوج فوج به دين خدا در آمدند: «إذا جاءَ نَصرُ اللّه ِ وَ الفَتحِ . وَ رَأيتَ الناسَ يَدخُلونَ فى دينِ اللّه ِ أفواجا» .(2) آنان يا مسلمان شدند يا تسليم شدند، و از براندازى دين اسلام نوميد شدند. حتى مراد كافران روم ايران و حجاز هم نيست.

آيا چند حكم فقهى كه چندين بار قبلاً نازل شده مايه نااميدى كافران است ؟

معلوم مى شود خبر جديدى در يوم اللّه غدير ظهور كرده و پايگاه مستحكمى براى امت و آئين ايجاد شده است. در روز غدير، معلم و مفسر قرآن، مدافع دين، معلم و مزكّى مردم و حافظ اسلام و بيت المال و مرزهاى كشور و بالاخره صاحب دين منصوب شده است.

پس تنها سخن از «سَوادٌ عَلى بَياضٍ» و احكامى نوشته شده بر چهره پوست و كاغذ و چوب نيست، تا بتوان آن را به بازى گرفت.

در روز غدير والى، امام و خليفه معرفى شد، و كافر بدخواهى كه در كمين نشسته بود تا دين و نظام دينى را از ريشه براندازد نااميد شد، زيرا فهميد كه دين صاحب، متولّى، مجرى و مبيّن دارد.

ص: 223

سپس فرمود: «فَلا تَخشَوهُم» ؛ ديگر از كافران نترسيد، زيرا رهبر و والى داريد و از دشمنِ نااميد هراسى نيست.

بنا بر اين، امام و امامت و ولايت مايه اميد مسلمانان و موجب نااميدى كافران است. در اينجا سخن از مذهب و فرقه خاص نيست، بلكه سخن از اصل اسلام است؛ كه اگر امامت و ولايت حفظ شود دين زنده مى ماند.

قَومٍ حَتّى يُغَيِّروا ما بِأنفُسِهِم»(1)؛ نعمتى كه به مردمى داده شد از آنان ستانده نمى شود و به عذاب مبدل نمى گردد، مگر آنگاه كه آن قوم حال خود را دگرگون كنند.

خداى سبحان هر گاه مردمى را براى نگهدارى و پاسدارى از نعمت و امانتش لايق نداند، آنان را مى برد و گروهى از شايستگان را جايگزين آنان مى كند، تا حرمت آئين الهى را نگه دارند: «وَ إن تَتَوَلَّوا يَستَبدِل قَوما غَيرَكُم ثُمَّ لا يَكونوا أمثالَكُم» .(2)

در سوره مائده نيز مى فرمايد: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِهِ فَسَوفَ يَأتِى اللّه ُ بِقَومٍ يُحِبُّهُم وَ يُحِبّونَهُ أذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ أعِزَّةٍ عَلَى الكافِرينَ يُجاهِدونَ فى سَبيلِ اللّه ِ وَ لا يَخافونَ لَومَةَ لائِمٍ»(3):

«اى مؤمنان اگر از دين خدا برگرديد به زودى خدا قومى را برخواهد گزيد كه آنان را دوست دارد و آنان نيز خدا را دوست دارند و نسبت به مؤمنان فروتن و در برابر كافران با صلابت و سرافرازند كسانى كه در راه خدا پيكار مى كنند و در اين راه از سرزنش هيچ ملامت گرى نمى هراسند» .

اميرمؤمنان عليه السلام درباره منافقان به ياران خود فرمود: فَوَ الَذى فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرِأ النَسِمَةَ، ما أسلَموا وَ لكِنِ استَسلَموا وَ أسرُّوا الكُفرَ. فَلمّا وَجَدوا أعوانا عَلَيهِ أظهَروهُ(4): سوگند به آنكه دانه را شكافت و انسان را آفريد، آنان در باطن اسلام نياوردند. ولى تسليم شدند و كفر خود را پنهان كردند، و هنگامى كه ياران و همراهانى يافتند كفر خود را آشكار كردند.

مشخصا مصداق آيه ابوبكر و عمر و دار و دسته اشان و نيز امويان و ديگر منافقان بودند، كه يا از ترس و يا از سر طمع مسلمان شده بودند.

ص: 225

يا مثلاً امويان پيش از فتح مكه كافر بودند و پس از آن به ظاهر مسلمان شدند ولى در درون كافر و منافق بودند. آنان در پى آن بودند كه به تدريج امامت و خلافت را به صورت سلطنت در آورند، و البته به هدف خود هم رسيدند.

در قرآن كريم تنها درباره جريان غدير خم و ولايت اميرمؤمنان عليه السلام تعبير منحصر به فرد «اتمام نعمت» آمده است: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى»(1): «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام گرداندم» . سخن از «أنعَمتُ عَلَيكُم» نيست، بلكه خداوند مى فرمايد: «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «نعمتم را بر شما تامّ و تمام كردم» .

پس از منظر قرآن كريم در غدير خم - كه عيد بزرگ ولايت و امامت است - نعمت هاى معنوى الهى به برترين حدّ و بالاترين نصاب خود رسيد. حال چون نعمتى برتر از ولايت على و اولاد على عليهم السلام نيست، عيد غدير برترين اعياد امت اسلامى است.

براى همين است كه عيد غدير در روايات بزرگ ترينِ اعياد شمرده شده، كه همان نعمت ولايت و پيشوايى اهل بيت عليهم السلام است، چرا كه ريشه اى قرآنى دارد.

و به سر منزل هدايت رهنمون مى شويم.(1) بلكه واقعيت آن است كه قطعا يكى از سبب ها درست و بقيه نادرست مى باشد.

همين طبيعت محدود در سبب نزول است كه موجب مى شود تا موضوع «اسباب نزول» در تفسير قرآن بسيار مهم و تأثيرگذار باشد. البته دشوارى كار درباره اسباب نزول، در حد متعالى موجب غناى بحث خواهد شد، بلكه بر غناى آن خواهد افزود. به جهت آنكه درباره سبب نزول آيات، تشويش ها، تناقضات و روايتى جعلى و ساختگى فراوانى وجود دارد، كه حقيقت همه آنها آشكار مى شود.

در هر صورت، شايسته است پژوهشگران علوم قرآنى و تفسير با كوشش و صبر بيشترى در مباحث اسباب نزول كار كنند، تا نتايج نو و سودمندى را در فهم قرآن و سيره پيشوايان و بلكه در فهم عمومى عقائد، فقه و مجموعه اسلام به امت مسلمان و نسل هاى آينده تقديم كنند.

درباره اين موضوع به همين اشاره كوتاه بسنده مى كنيم، تا بتوانيم در موضوع بحث از آن بهره بگيريم.

جاى شگفتى و تعجب نيست كه مسلمانان درباره اولين آيه هايى كه بر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل شده با همديگر اختلاف داشته باشند، زيرا هم مسلمانان در عصر نزول آيه هاى نخستين هنوز مسلمان نشده بودند، و هم آنكه بيشتر آنها آنچه از پيامبر صلى الله عليه و آله مى شنيدند نمى نوشتند.

بدين جهت پس از شهادت آن حضرت درباره احاديث و سيره ايشان با هم اختلاف پيدا كردند. بنا بر اين، ما هيچ تعجبى نمى كنيم وقتى ببينيم درباره اولين سوره اى از قرآن كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده چهار نظر وجود دارد: اولين سوره نازل شده قرآن سوره إقرا يا سوره مدثر يا سوره فاتحه يا سوره بسمله است.(2)

ص: 228

اما آنجا كه درباره آخرين سوره نازل شده قرآن اختلاف مى شود واقعا جاى شگفتى است، چرا كه آن زمان مسلمانان به عنوان يك امت داراى حكومت و انسجام در كنار پيامبرشان بودند، و در حالى كه پيامبرشان اعلام كرد كه به زودى از ميان شما خواهم رفت، و اتفاقا آخرين حجّى كه با امت خويش به جا آورد آن را حجة الوداع ناميد. پيش از شهادتش نيز مدتى بيمار شد. هم خود با امتش وداع كرد، و هم امت با او وداع كردند. پس با اين همه فرصتى كه در اختيار امت اسلامى بود، چگونه شد كه درباره آخرين آيه يا آخرين سوره نازل شده قرآن اختلاف پيدا كرده كردند ؟ !

پاسخ اين پرسش آن است كه درباره نخستين آيه يا سوره نازل شده، اغراض سياسى و شخصى وجود نداشت. ولى قطعا درباره آخرين آيه يا سوره قرآن، اغراض شخصى و سياسى مانع از تشخيص موضوع و مسئله شده است.

آيه در حالى بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد كه بر استر سفيد خود نشسته بود و سنگينى وحى وجودش را فراگرفته بود؛ به گونه اى كه مشاهده كردم حيوان از سنگينىِ وحى ايستاده و شكمش را تكان مى دهد. حتى ديدم پوزه اش را به زمين نزديك مى كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز در حال اغما (حالت بى حسّى مخصوص كه هنگام دريافت وحى عارضش مى شد) به سر مى برد. تا آنكه دست خود را بر پيشانى شيبة بن وهب جمحى گذاشت، و آنگاه سرش را بلند كرد و سوره مائده را براى ما تلاوت فرمود. از آن پس پيامبر صلى الله عليه و آله بر اساس سوره مائده عمل كرد، و ما نيز بر همان اساس عمل مى كرديم.(1)

حضرت على عليه السلام مى خواهد با اين حديث بفهماند كه مسح پاها در وضو واجب مى باشد نه شستن پاها، زيرا مسح در سوره مائده نازل شده، و نيز پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان به آن عمل كرده اند، و هم نسخ نشده است.(2)

شيخ كلينى در الكافى از على بن ابراهيم و او از پدرش، از عمر بن اذينه، از زاره و فضيل بن يسار و بكير بن اعين و محمد بن سلم و بريد بن معاويه و ابى الجارود، همگى از امام باقر عليه السلام ثقل مى كنند كه فرمود:

خداوند به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد على عليه السلام را به ولايت و خلافت خويش برگزيند، و از اين رو آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلاةَ وَ يُؤتونَ الزَكاةَ»(3): «بدانيد كه ولى و حاكم شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه ايمان آورده اند همانان كه نماز را بر پا مى دارند و زكات مى پردازند را نازل كرد» .

اما مردم ندانستند منظور از ولايت چيست ؟ بنا بر اين، خداوند به حضرت محمد صلى الله عليه و آله دستور داد تا همچنان كه معنى نماز، زكات، حج و روزه را برايشان گفته، معنى ولايت را نيز بيان كند. اما چون اين مأموريت به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد بسيار نگران شد، و از آن ترسيد كه با اعلام ولايت مردم از دين خدا برگردند و او را تكذيب كنند.

ص: 230

از اين رو دلتنگ شد و رو به سوى خدا گذاشت. خداوند اين آيه را بر او فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «اى رسول ما آنچه از جانب خدا بر تو نازل شده به مردم ابلاغ كن كه اگر چنين نكنى بدان كه رسالت پروردگارت را انجام نداده اى از مردم هم نترس زيرا خدا تو را از مردم محفوظ خواهد داشت» .(1) پس در اجراى دستور خدا پايدار باش.

با اين نويد الهى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير، نخست نداى نماز جماعت داد و آنگاه ولايت على عليه السلام را اعلام كرد، و دستور داد حاضران اين مطلب را به غايبان برسانند.

عمر بن اذينه گويد: فضيل بن يسار و بكير بن اعين و محمد بن مسلم و بريد بن معاويه، همگى از امام باقر عليه السلام نقل كرده اند كه فرمود: اعلام واجبات به گونه اى بود كه پس از هر واجبى واجب ديگرى نازل مى شد. ولى آخرين واجبى كه از سوى خدا نازل شد ولايت بود، كه پس از آن خداوند اين آيه را نازل فرمود: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «امروز دين شما را برايتان كامل كردم و نعمتم را براى شما تمام كردم» .(2) امام باقر عليه السلام فرمود: منظور اين آيه آن است كه پس از اين ديگر واجبى بر شما نازل نمى كنم، بدان جهت كه واجبات شما را كامل كرده ام.(3)

يعقوبى، مورخ معروف مى گويد: بعضى عقيده دارند آخرين آيه اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد همين آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» است . اين روايت از نظر سند صحيح و از نظر دلالت نيز ثابت مى باشد.(4)

سوره اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده «مائده» بوده، و اين مطلب را به صراحت در كتاب هاى خود نيز ذكر كرده اند. چند نمونه از اين نظريه ها را مرور مى كنيم:

1. جلال الدين سيوطى در كتاب «الدرّ المنثور» مى نويسد: سعيد بن منصور و ابن منذر حديثى را از ابى ميسره نقل كرده اند كه گفت: آخرين سوره اى كه نازل شد سوره مائده بود، كه در آن به هفده مورد از واجبات اشاره شده است.(1)

2. ابن حزم اندلسى در كتاب «المحّلى» گويد: از طريق عايشه ام المؤمنين عليه السلام روايتى به ما رسيده كه سوره مائده آخرين سوره نازل شده قرآن است. پس هر حكم حلالى را در آن ديديد حلال بشماريد، و هر حرامى را در آن ديديد حرام شمرده و از ارتكاب آن اجتناب كنيد. آيات سوره مائده به هيچ وجه منسوخ نشده، بلكه همه آنها جزء آيات محكمات مى باشند.(2)

3. باز هم در كتاب «المحلّى» آمده است: روايتى از عايشه، از طريق ابن وهب، از معاويه بن وهب، از جرى بن كليب، از جبير بن نفير به ما رسيده، كه جبير گويد: عايشه امّ المؤمنين به من گفت: آيا سوره مائده را مى خوانى ؟ گفتم: آرى. گفت: بدان مائده آخرين سوره اى است كه نازل شده است. پس هر چه در آن يافتيد كه تحريم شده باشد شما نيز آن را بر خود حرام كنيد.(3)

سپس ابن حزم روايتى از عبداللّه بن عمر نقل كرده كه متن آن اين است: آخرين سوره نازل شده قرآن سوره مائده مى باشد. آنگاه گويد اين حديث به شرطى صحيح است كه شيخين (بخارى و مسلم) آن را صحيح بدانند. در حالى كه آنان اين حديث را نقل نكرده اند، و همين نقل نكردن يعنى صحت آن را تأييد نكرده اند.

ص: 232

البته چنانكه در ادامه مى بينيم، شيخين به جهت مراعات عمر اينگونه احاديث را نقل نمى كنند، زيرا عمر در جايى گفته است: آخرين سوره اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده غير از سوره مائده است.

4. در «مجمع الزوائد» از ابن عباس روايت شده كه گفت: سعد بن عمر و عبداللّه بن عمر نزد پدر خود بودند و درباره مسح بر روى كفش صحبت به ميان آوردند. عمر به پسرش عبداللّه گفت: سعد از تو فقيه تر است.

عبداللّه بن عباس - كه در مجلس حاضر بود - گفت: اى سعد، ما انكار نمى كنيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله روى پاپوش (كفش) مسح كرده باشد، ولى آيا پس از نزول سوره مائده نيز چنين كرده است ؟ چون سوره مائده حكم همه چيز را بيان كرده و آخرين سوره نازل شده است. آيا خوب به اين سوره نگاه كرده اى كه مى گويد: ... . با اين سخنان عبداللّه بن عباس ديگر كسى هيچ سخنى نگفت.

طبرانى تمام اين جريان را در «المعجم الاوسط» و ابن ماجه قسمتى از آن را در سنن خود نقل كرده و گفته است: يكى از اشخاص حاضر در آن بحث عبيد بن عبيده تمار بوده است. البته ابن حبّان، عبيده را نخست در رديف افراد موثق نام برده، ولى بعدا گفته است: ثقه بودن امر غريبى است.(1)

البته هيثمى چنين نظر دارد كه روايت با اين راوى ضعيف است، اگر چه اين راوى نزد ابن حبّان ثقه باشد. براى آنكه اين راوى روايات عجيبى نقل مى كند؛ يعنى رواياتى نقل مى كند كه مخالف مقررات رسمى مذهبى است كه مى گويد: شستن پاها در وضو واجب مى باشد. همچنين او مخالف مذهبى سخن مى گويد كه قائل است به اينكه سوره مائده آخرين سوره نازل شده نيست.

5 . سيوطى در «الدرّ المنثور» مى گويد: ابوعبيده از ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس روايت كرده كه گفته اند: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: المائِدَةُ مِن آخَرِ القُرآنِ تَنزيلاً.

ص: 233

فَأحِلُّوا حَلالَها وَ حَرِّموا حَرامَها: سوره مائده از جمله آخرين سوره هاى نازل شده قرآن است. پس حلال آن را پاس بداريد و از حرامش اجتناب كنيد.(1)

كلمه «مِن» كه در حديث پيامبر صلى الله عليه و آله آمده مشكوك است؛ زيرا اين روايت تنها روايتى است كه اين كلمه را در خود جاى داده است. شايد راوى روايت جهت جمع بين واقعيت - يعنى اينكه مائده آخرين سوره است - و مبناى سلطه قريشى - يعنى اينكه مائده آخرين سوره نيست ولى امكان دارد از آخرين سوره هاى نازل شده باشد - اين كلمه «من» را اضافه كرده، و از آن پس نيز اين چنين مشهور شده است.(2)

6 . شيخ طوسى در تفسير تبيان مى نويسد: عبداللّه بن عمر گفته است: آخرين سوره نازل شده قرآن مائده مى باشد.(3)

7. علامه امينى در «الغدير» نوشته است: ابن كثير از طريق احمد بن حنبل و حاكم نيشابورى و نسائى، از عايشه نقل كرده اند كه گفت: مائده آخرين سوره اى است كه نازل شده است.(4)

از مجموع بحث ها و روايات روشن مى شود آنچه نزد اهل بيت عليهم السلام مسلم و پذيرفته شده مى باشد آن است كه آخرين سوره قرآنى كه نازل شده مائده مى باشد. اين مطلب از روايات صحيح بسيار موجود در منابع اهل سنت تأييد مى شود.

از سوى ديگر مى توان قائل شد كه آيه اكمال به تنهايى كفايت مى كند كه اين آيه آخرين آيه از آخرين سوره قرآن است كه خداوند نازل كرده است. به دليل آنكه اين

ص: 234

آيه تصريح دارد به اينكه با نزول آن، تشريع واجبات نيز به اتمام رسيده است و ديگر درست نيست گفته شود پس از اين هم واجبى نازل يا تشريع شده است.

در اين باره رواياتى هم وجود دارد. چنانكه پيش از اين از امام باقر عليه السلام نقل كرديم، و در ادامه نيز روايت سدى را به نقل از طبرى و بيهقى ارائه خواهيم كرد. بنا بر اين، هر آيه يا سوره اى از قرآن كه پس از آيه اكمال نازل شده باشد، به ناچار بايد خالى از هر گونه واجبات يا احكام باشد، زيرا با نزول آن آيه تشريع واجبات و احكام به پايان رسيده و پس از آن حكمى در كار نخواهد بود.

نظريه اول: آخرين آيه نازل شده قرآن آيه 278 سوره بقره مى باشد، كه به آيه ربا معروف است.

نظريه دوم: آخرين آيه نازل شده آيه كلاله است، كه مربوط به خويشان و نزديكانى است كه وارث مستقيم فرد فوت شده نمى باشند، و به عبارتى وارث درجه يك او نيستند. آيه كلاله، آيه 176 سوره نساء است.

نظريه سوم: آخرين آيه نازل شده قرآن، آيه «وَ اتَقوا يَوما تَرجِعونَ فيهِ إلَى اللّه ِ... » است، كه آيه 281 سوره بقره است.

نظريه چهارم: آخرين آيه قرآن عبارت است از: «لَقَد جائَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم... » ، كه آيه 128 سوره توبه است.

نظريه پنجم: آخرين آيه قرآن «وَ ما أرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رَسولٍ... » است، كه آيه 25 سوره انبياء عليهم السلام است.

نظريه ششم: آخرين آيه قرآن، آيه 110 سوره كهف است: «فَمَن يَرجو لِقاءَ رَبِّهِ... » .

نظريه هفتم: آخرين آيه قرآن، آيه 93 سوره نساء است: «وَ مَن يَقتُل مُؤمِنا مُتَعَمِّدا... » .

نظريه هشتم: آخرين سوره نازل شده قرآن سوره توبه است.

نظريه نهم: آخرين سوره نازل شده قرآن، سوره نصر است.

اين نُه نظر فقط در «الإتقان» سيوطى آمده است.(1) اگر منابع آنها خوب بررسى شود، روايات و نظريه هاى آنان دو برابر اين عدد نيز خواهد بود.

ماجراى اول

روزى از عمر درباره تفسير آيه ربا و احكام ربا سؤال شد، جوابى نذاشت. گفت: من متأسفم، زيرا اين آيه آخرين آيه اى است كه نازل شده است. زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در قيد حيات بود تفسير آن را برايم نگفت، و اينك هم كه آن حضرت به شهادت رشيده است. از همان روز، آيات ربا را در نوشته هاى قرآن وارد كردند، كه با سوره مائده مخلوط شد. در نتيجه اين مطلب - كه آخرين آيات يا سوره نازل شده آيات ربا هستند - يا سوره مائده همچنان مردد و مشكوك ماند.

در اينجا بايد به اين نكته اشاره شود كه آيات مربوط به ربا در چهار سوره وارد شده: آيات 275 و 276 سوره بقره، آيه 161 سوره نساء، آيه 39 سوره روم و آيه 130 سوره آل عمران. بعضى از اين چهار سوره مكى و بعضى مدنى مى باشند.

پرسيده مى شود: آنگاه كه خليفه درباره آيات ربا سخن مى گفت و اينكه آخرين آيات نازل شده آيات ربا هستند، منظورش كدام يك از آيات مربوط به ربا بود است ؟

دوستان خليفه برايش خيرخواهى كرده و گفته اند: مقصود او آيه 278 سوره بقره بوده است. از اين رو، آنان براى هميشه اين نظر را انتخاب كردند كه آخرين آيه نازل شده قرآن در سوره بقره قرار دارد. سوره اى كه در اول هجرت نازل شده است ! همچنين بر اين عقيده شده اند كه تحريم ربا نوعى تشريعى اضافى است؛ چون آيات ربا بعد از آيه اكمال دين نازل شده است !

البته شايد آنان گمان مى كنند از آنجا كه هدف مقدسى چون دفاع از خليفه را دنبال مى كنند، اين همه تفاوت و جدايى افكندن در نزول قرآن و وحى اشكالى ندارد !

احمد بن حنبل از سعيد بن مسيب روايت مى كند كه عمر گفته است: آخرين آيه قرآنى كه نازل شده آيه رباست، كه رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش از بيان تفسير آن به شهادت رسيد. بنا بر اين، اين ربا و ريبه را رها كنيد (و درباره احكام آن چيزى نپرسيد) .(1)

ص: 237

سرخسى در «المبسوط» مى گويد: عمر گفته است: آيه ربا آخرين آيه نازل شده است، و رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش از آنكه تفسير و اسباب نزولش را براى ما بيان كند از دنيا رفت.(1)

سيوطى نيز در «الإتقان» مى گويد: بخارى از ابن عباس روايت كرده است كه آخرين آيه قرآن آيه رباست. بيهقى نيز عين همين حديث را از عمر روايت كرده است. احمد بن حنبل و ابن ماجه معتقدند آيه ربا از آخرين آيات نازل شده بر پيامبر صلى الله عليه و آله مى باشد.(2)

ماجراى دوم

روزى يا روزگارى عمر بن خطاب به معنى كلاله(3) - كه در آيه قرآن آمده - پى نبرد و در تبيين معناى آن متحير ماند، و تا آخر عمر هم فهم معناى كلاله برايش ممكن نشد ! راوى گويد:

از عمر نقل كرده اند كه گفته است: آيه كلاله آخرين آيه اى است كه نازل شده، و پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از آنكه آن را برايم تبيين كند از دار دنيا رفت. يا پيامبر صلى الله عليه و آله برايش بيان كرده ولى بيانش كامل و رسا نبوده است.

در صحيح بخارى به نقل از براء روايت شده كه گفت:

آخرين سوره اى كه به طور كامل نازل شد سوره برائت (توبه) و آخرين آيه اى كه نازل شده آخرين آيه سوره نساء است، كه عبارت آن چنين است: «يَستَفتونَكَ قُلِ اللّه ُ يُفتيكُم فِى الكَلالَةِ» : «از تو (درباره كلاله) مى پرسند (و حكم آن را جويا مى شوند) بگو حكم كلاله را خداوند برايتان بيان مى كند» .(4)

ص: 238

سيوطى در «الإتقان» به نقل از مسلم و بخارى، از براء بن عازب چنين نقل مى كند: آخرين آيه اى كه نازل شده آيه «يَستَفتونَكَ قُلِ اللّه ُ يُفتيكُم فِى الكَلالَةِ» ، و آخرين سوره سوره برائت (توبه) مى باشد.(1)

احمد بن حنبل نيز از براء بن عازب چنين روايت مى كند: آخرين سوره اى كه به طور كامل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده سوره برائت بود، و آخرين آيه نازل شده آيه پايانى سوره نساء - يعنى «يَستَفتونَكَ... » - است.

از همان روزى كه آيه كلاله نازل شد، وارد در كتابت شد؛ يعنى كاتبان آن را نوشتند و ثبت كردند. چون سوره مائده هم به قولى آخرين سوره مى باشد، آيه كلاله با آن اشتباه شد و اين ترديد باقى ماند كه آخرين آيه نازل شده قرآن آيه ربا و آيه كلاله است يا بقيه سوره مائده، كه در آن آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ»(2) و اكمال دين وجود دارد ؟(3)

پس از مراجعه به همه منابع اهل سنت درباره مسئله ربا و كلاله، از مشكلى كه خليفه با ربا و كلاله دارد انسان در هراس مى شود ! به ويژه مسئله كلاله كه خليفه آن را در رديف مسائل مهم امت بزرگ اسلامى قرار داده بود، و همه خطباى زمان بر بالاى منبرها درباره كلاله سخن مى گفتند، و تا آخرين ساعت هاى زندگى خليفه اين مطلب پيوسته به عنوان مشكلى بزرگ مطرح بود، و او خود به مسلمانان توصيه مى كرد كه آن را حل كنند. عحيب است كه چرا كه خود نتوانست حكم آن را فرا گيرد ؟ ! و سؤال مهم تر اينكه: آيا اين مسئله انقدر مهم است و آيا از مشكلاتى است كه پيش روى مسلمانان قرار دارد ؟ !

صحيح بخارى به نقل از ابن عمر نوشته است: عمر بر منبر رسول خدا صلى الله عليه و آله براى مردم خطبه مى خواند و مى گفت: قرآن حرمت شرابخوارى را بيان كرده، و خمر از

ص: 239

پنج چيز به دست مى آيد: انگور، خرماى تازه، گندم، جو و عسل. خمر به چيزى گفته مى شود كه عقل را زايل مى كند. دوست داشتم رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش از آنكه از ما جدا شود درباره سه چيز توضيحاتى مى داد و مشكلاتمان را مى گشود و با ما براى عمل به آنها عهد مى بست؛ آن سه عبارتند از: جدّ (نياى پدرى) ، كلاله و بابهايى از ابواب ربا.(1)

اين حديث - كه از ديدگاه اهل سنت صحيح است - دلالت بر اين دارد كه عمر درباره كلاله از پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ سؤالى نكرده است.

در اينكه عمر درباره كلاله از پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى نپرسيده، روايت صحيحه اى را حاكم در «المستدرك» نقل مى كند كه متن آن چنين است:

محمد بن طلحة بن يزيد بن ركانه از عمر بن خطاب كلامى نقل مى كرد كه گفت: اگر درباره سه چيز از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال مى كردم، از هر گونه نعمت گوارايى برايم بهتر بود. خليفه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله، درباره مردمى كه مى گويند ما زكات را قبول داريم اما آن را نمى پردازيم، آيا جنگيدن با آنها جايز است ؟ و همچنين از كلاله.

با آنكه بخارى و مسلم ابن حديث را صحيح دانسته اند، ولى از نقل آن خوددارى كرده اند.(2) اما مسلم در صحيح رواياتى آورده كه عمر بارها درباره كلاله از پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال كرده است ! يك نمونه از آن روايات چنين است:

معدان بن ابى طلحه گويد: روز جمعه اى عمر خطبه مى خواند. نخست از رسول خدا صلى الله عليه و آله و ابوبكر ياد كرد، و سپس گفت: من براى بعد از خودم چيزى نمى گذارم كه از كلاله مهم تر باشد؛ هيچ چيز براى من گران تر و سنگين تر از كلاله نبوده است. درباره هيچ موضوعى به اندازه مسئله كلاله از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال

ص: 240

نمى كردم، و هيچ موضوعى مانند كلاله مرا به غلظت و جستجو وادار نمى كرد. (چنانكه در يك مورد) پيامبر صلى الله عليه و آله با انگشتش به سينه ام زد و گفت: اى عمر ! آيا آخرين آيه سوره نساء تو را بس نيست ؟ من گفتم: من اگر زنده ماندم حكمى درباره آن بكنم كه همه كسانى كه قرآن مى خوانند و يا نمى خوانند آن را به كار بندند.(1)

مطابق اين روايات مى توان گفت، عمر بارها درباره كلاله از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيده، ولى از بس سؤالش را تكرار كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله هم از شرح مكرر و كند فهمى او به خشم آمده است.

همچنين دو روايت صحيحه وجود دارد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به عمر گفته تا آخر عمرت كلاله را نخواهى فهميد ! اگر چه بعضى گفته اند: پيامبر صلى الله عليه و آله عمر را نفرين كرد كه تا آخر عمر معناى كلاله را نفهمد. اينك آن دو صحيحه را از نظر مى گذرانيم:

عدنى و بزّار در دو روايت مسند و ابوالشيخ در كتاب «فرائض» به سند صحيح از حذيفه نقل كرده اند كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله از مسيرى در حركت بود كه آيه كلاله بر ايشان نازل شد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به احترام وحى توقف كرد. سپس حذيفه را ديد و آيه را برايش قرائت فرمود. حذيفه نگاهى كرد، عمر را ديد و آيه را برايش قرائت كرد. اين گذشت تا روزگار خلافت عمر شد. عمر درباره كلاله انديشيد. سپس حذيفه را به حضور طلبيد و از او درباره كلاله پرسيد. حذيفه هم گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله آيه را به من القا كرد و من هم به همان صورت بر تو القا كردم (براى تو خواندم) . به خدا سوگند بيش از اين چيزى برايت نخواهم گفت.(2)

در «كنز العمال» به نقل از سعيد بن مسيب مى نويسد: عمر از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد: ارث كلاله چه مى شود ؟ فرمود: آيا كتاب خدا حكمش را بيان نكرده است ؟ آنگاه خود حضرت آيه كلاله را قرائت فرمود: «وَ إن كانَ رَجُلٌ يورَثُ كَلالَةً أو إمرَاةً ... » . گويا عمر مقصود آيه را در نيافت.

ص: 241

در اين حال خداوند اين آيه را نازل كرد: «يَستَفنونَكَ قُلِ اللّه ُ يُفتيكُم فِى الكَلالَةِ ... » : از تو (درباره كلاله) مى پرسند بگو حكمش را خدا به شما خواهد گفت. باز هم چنان بود كه گويا عمر موضوع را نفهميد ! سپس به دخترش حفصه - كه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله بود - گفت: هر گاه پيامبر صلى الله عليه و آله را راحت و با نشاط ديدى درباره كلاله از او سؤال كن. حفصه هم در موقعيتى از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد. رسول خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود: آيا پدرت چنين سؤالى كرده است ؟ آنگونه كه من مى بينيم او هرگز كلاله را نخواهد فهميد.

خود عمر نيز مى گفت: گمان نمى كنم هرگز كلاله را بفهمم. هر چه رسول خدا صلى الله عليه و آله گفته همان خواهد شد ! در منبع اين حديث آمده است: ابن راهويه و ابن مردويه حديث را صحيح مى دانند.(1)

همچنين سيوطى در همان كتاب «الدرّ المنثور» روايت كرده است:

رسول خدا صلى الله عليه و آله آيه و معناى كلاله را روى استخوان كتف گوسفندى براى عمر نوشت. چنانكه عبدالرزاق، سعيد بن منصور و ابن مردويه از طاووس روايت كرده اند كه عمر را حفصه خواست تا درباره كلاله از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال كند. چون حفصه سؤال خود را مطرح كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد آيه كلاله را استخوان كتف گوسفندى بنويسند. آنگاه به حفطه فرمود: آيا عمر پاسخ اين سؤال را از تو خواسته است ؟ گمان نمى كنم به اين آيه عمل كند. يا آنكه فرمود: آيا آيه صيف (آيه تابستان همان آيه كلاله و آخرين آيه سوره نساء) او را كفايت نخواهد كرد ؟ !

سفيان گويد: آيه صيف همان است كه در سوره نساء آمده: «وَ إن كانَ رَجُلُ يورَثُ كَلالَةً أو إمرَأةً ... » . زمانى كه درباره مرد بى فرزند و اينكه چه كسى وارث اموالش مى باشد از پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال مى شد اين آيه نازل شد، و چون آن زمان جريان نزول سوره نساء و آيات ارث بود اين آيه پايان بخش سوره نساء قرار گرفت.(2)

ص: 242

اين روايات را - كه همه آنها صحيح السند و معتبر مى باشند - بدان جهت مى آوريم تا خواننده محترم اين همه تناقص درباره مسئله عمر بن خطاب و كلاله را خوب لمس كنند.

همچنين ملاحظه كند كه بخارى ادعا مى كند: كلاله يكى از سه مسئله است كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را بيان نكرد و عمر نيز درباره آنها از پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى نپرسيد. در حالى كه روايات صحيحه اى كه خود نقل كرده اند مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله آيه كلاله يا حكمش را براى عمر روى استخوان كتف نوشت !

مسئله دومى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بيان نكرد خلافت پس از خودش بود ! خود بخارى روايت كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله دوات و كتفى (كتف استخوان) درخواست كرد تا چيزى براى امت اسلامى بنويسد تا امت پس از او گمراه نشوند. ولى عمر از دادن دوات و كتف ابا كرد و سبب شد چيزى نوشته نشود.

و اما سومين مسئله اى كه ادعا شده پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آن چيزى نگفته ابواب رباست، كه از نظر ما محال است پيامبر صلى الله عليه و آله آن را تبيين نكرده و شرح آن را براى مسلمانان بيان نكرده باشد. چنين به نظر مى آيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله احكام ابواب ربا را نيز براى عمر و ديگران روى استخوان كتفى نوشته است.

پيامدهاى اين دو داستان

از دو داستانى كه بيان شد دانسته مى شود كه در صحاح (جوامع روايى) اهل سنت تناقضات فراوانى وجود دارد، كه هيچ پژوهشگرى نمى تواند همه آنها را بپذيرد. بلكه به ناچار بايد برخى را ترجيحا بپذيرد و برخى را رد كند.

يك فرد عاقل چگونه مى تواند قبول كند كه در يك موضوع - مانند كلاله - عمر از پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى نپرسيده باشد، به دليل آنكه آن آخرين آيه قرآن بوده است ؟ در حالى كه همان مسئله را بارها از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده باشد. حتى به گونه اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله با انگشتش به سينه عمر زده و از او ناراحت شده باشد !

ص: 243

همچنين چگونه باور كردنى است كه كلاله آخرين آيه قرآن است و آيات ربا هم آخرين آيه قرآن باشند و... ؟ و نيز تناقضات ديگرى از اين دو داستان فهميده مى شود كه برخى را تذكر داديم و بيشتر آنها را وا گذاشتيم.

تسلط خليفه اى چون عمر بر اهل سنت به حدى است كه توانسته ادعاهاى غير معقولش را معقول و طبيعى جلوه دهد ! و اكنون براى پيروانش مهم آن است كه تفسير قرآن و حوادث مربوط به نزول قرآن و اسباب نزول قرآن با گفته ها و نظرات خليفه مطابقت و سازگارى داشته باشد، و لو آنكه نظريات خليفه متناقض باشند، و حتى اگر از نظرات و رفتارهاى خليفه شبهه اى به دين خدا وارد شود !

حال اگر كسى بر چنين روشى اعتراض كرد، او را رافضى و دشمن اسلام و رسول خدا صلى الله عليه و آله و دشمن صحابه معرفى مى كنند !

همچنين از اين دو داستان فهميده مى شود كه آيات ربا، ارث كلاله و چه بسا واجباتى ديگر بر اساس نظر خليفه بعد از آيه اكمال دين نازل شده اند ! در اين صورت معنى اين كار آن مى شود كه خداى متعال به مسلمانان مى گويد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » ، ولى احكام مربوط به موتردى چون ارث و ربا و قتل را كامل نكرده و بيان ننموده باشد !

هيچ انسان با شخصيتى نمى تواند منطقى را بپذيرد كه در آن سعى مى شود انسان غير معصومى را از خطا و تناقص مبرّا بداند، ولو آنكه اين تناقض به خداى عزوجل و پيامبرش نسبت داده شود.

نظريه اول: آخرين آيه نازل شده آيه قتل مؤمن است

در صحيح بخارى آمده: راوى گويد: از سعيد بن جبير شنيدم كه مى گفت: اهل كوفه درباره آيه اى از قرآن اختلاف نظر پيدا كردند.(1) از اين رو من براى دريافت پاسخ درست نزد ابن عباس رفتم و از او درباره اين آيه سؤال نمودم. وى گفت: اين آيه نازل شده است: «وَ مَن يَقتُلُ مُؤمِنا مُتَعَمِّدا فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمَ»(2): «هر كس مؤمنى را به عمد بكشد جزايش جهنم خواهد بود» . اين آيه آخرين آيه اى است كه نازل شده و هيچ چيز هم آن را نسخ نكرده است.(3)

از سعيد بن جبير نقل شده است: اهل كوفه درباره قتل مؤمن اختلاف كردند و من به نزد ابن عباس رفتم. او گفت: اين آيه آخرين آيه نازل شده مى باشد و چيزى آن را نسخ نكرده است.(4)

عبد بن حميد، بخارى، مسلم، ابوداوود، نسائى، ابن جرير و طبرانى از طريق سعيد بن جبير روايت كرده اند: اهل كوفه درباره آيه قتل مؤمن اختلاف كردند. سپس من براى دريافت پاسخ درست به مدينه نزد ابن عباس رفتم... . آن آخرين آيه نازل شده است و هيچ چيز آن را نسخ نكرده است.

و باز احمد بن حنبل، سعيد بن منصور، نسائى، ابن ماجه، عبد بن حميد، ابن جرير، ابن منذر، ابن ابى حاتم، نحاس در كتاب «ناسخ» و طبرانى از طريق سالم بن ابى الجعد، از ابن عباس روايت كرده اند كه گفت: ... به تحقيق (آيه قتل مؤمن) آخرين آيه اى است كه نازل شده و هيچ چيزى هم آن را نسخ نكرده است. تا آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله از دار دنيا

ص: 245

رفت، و پس از پيامبر صلى الله عليه و آله نيز كه وحيى نازل نشد. راوى گويد: از ابن عباس پرسيدم: اگر (قاتل فرد مؤمن) توبه كند و ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد و در مسير هدايت قرار گيرد، باز هم جزايش جهنم است ؟ ابن عباس گفت: چنين كسى چگونه مى تواند توبه كند ؟(1)

محى الدين نووى در كتاب «المجموع» درباره آيه «وَ مَن يَقتُلُ مُؤمِنا مُتَعَمِّدا فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِدا فيها» مى نويسد: در صحيح بخارى آمده است: ... اين آيه آخرين آيه قرآن است، و هيچ چيزى هم آن را نسخ نكرده است. مسلم و نسايى نيز از طرق مختلف از شعبه همين گونه روايت كرده اند. همچنين ابوداوود به نقل از احمد بن حنبل، از سعيد بن جبير، از ابن عباس درباره اين آيه چنين روايت كرده اند كه ابن عباس گفته: هيچ چيزى اين آيه را نسخ نكرده است.(2)

با اين حال، آيا هيچ مسلمانى مى تواند اينگونه روايت را - كه از نظر راويان و محدثانش صحيح هم مى باشند - از افرادى مانند بخارى و حتى ابن عباس و ديگران بپذيرد، و ملتزم شود كه تحريم قتل مؤمن نوعى تشريع اضافى در اسلام است كه بعد از آيه اكمالِ دين نازل و تشريع شده است ؟ !

نظريه دوم: آخرين آيه قرآن آيه 128 سوره توبه است

يوسف بن مهران، از ابن عباس، از ابىّ بن كعب روايت مى كنند كه گفت: آخرين آيه اى كه از قرآن نازل شده اين آيه است: «لَقَد جائَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم عَزيزٌ عَلَيهِ ما عَنِتُّم حَريصٌ عَلَيكُم بِالمُؤمِنينَ رَؤوفٌ رَحيمٌ»(3): «همانا رسولى از جنس شما (نوع بشر) براى هدايت خلق آمد كه (از فرط محبت و نوع پرورى) فقر و پريشانى و جهل شما بر او سخت مى آيد و بر آسايش و نجات شما بسيار حريص و نسبت به

ص: 246

مؤمنان مهربان است» . حديثى كه شعبه از يونس بن عبيد نقل كرد صحيح است، به دليل آنكه بخارى و مسلم آن را صحيح دانسته اند، اگر چه خود آن را را روايت نكرده اند.(1)

سيوطى در «الدرّ المنثور» مى گويد: ابن ابى شيبه، اسحاق بن راهويه، ابن منيع در مسند، ابن جرير، ابن منذر، ابوالشيخ، ابن مردويه و بيهقى در «الدلائل» از طريق يوسف بن مهران، از ابن عباس روايت كرده اند كه ابىّ بن كعب گفته است: آخرين آيه اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده آيه «لقد جائكم رسول من انفسكم... » تا آخر است.

همچين ابن ضريس در كتاب «فضائل القرآن»» ، ابن انبارى در «المصاحف» و ابن مردويه از حسن روايت كرده اند كه ابىّ بن كعب مى گفت: جديدترين بخش قرآن كه از سوى خدا آمده يا از آسمان رسيده اين دو آيه است: «لَقَد جائَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم ... » .(2)

عبداللّه بن احمد بن حنبل در «زوائد المسند» ، ابن ضريس در كتاب «فضائل» ، ابن ابى داوود در «المصاحف» ، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه، بيهقى در «الدلائل» ، خطيب بغدادى در «تلخيص المتشابه» و ضياء در «المختاره» از طريق ابى العاليه، از ابىّ بن كعب روايت مى كنند: آنان در عصر خلافت ابوبكر قرآن را در مصحفى جمع آورى كردند. روش كار چنين بود كه ابىّ بن كعب املا مى كرد و مردانى مى نوشتند. همچنان كه قرآن را مى نوشتند، به آيه 127 سوره توبه رسيدند: «... ثُمَّ انَصَرَفوا صَرَفَ اللّه ُ قُلوبَهُم بِأنَّهُم قَومٌ لا يَفقَهونَ» : «آنگاه همه برگشتند خدا دل هاشان را برگرداند كه مردمى بسيار بى شعور و نادان اند» .

كاتبان گمان كردند اين آيه آخرين آيه قرآن است، كه ابىّ بن كعب گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اين آيه دو آيه ديگر نيز برايم خوانده است: «لَقَد جائَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم

ص: 247

عَزيزٌ عَلَيهِ ما عَنِتُّم حَريصٌ عَلَيكُم بِالمُؤمِنينَ رَؤوفٌ رَحيمٌ . فَإن تَوَلَّوا فَقُل حَسبِىَ اللّه ُ لا إلهَ إلاّ هُوَ عَلَيهِ تَوَكَّلتُ وَ هُوَ رَبُّ العَرشِ العَظيمِ»(1):

هر آينه پيامبرى از خود شما بر شما مبعوث شد كه هر چه موجب رنجش شما مى شود بر او گران مى آيد سخت به شما دلبسته است و با مؤمنان مهربان است. اگر از حق و دين باز گردند بگو خدا براى من كافى است خدايى جز او نيست بر او توكل كردم و او پروردگار عرش بزرگ است. بنا بر اين، آخرين آيات قرآن اين دو آيه مى باشند.

آنگاه گفت: قرآن با آيه اى پايان پذيرفت كه با لا اله الا اللّه آغاز شده است؛ خداوند مى فرمايد: «وَ ما أرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رَسولٍ إلاّ نوحى إلَيهِ إنَّهُ لا إلهَ إلاّ أنَا فَاعبُدونِ»(2): «هر پيامبرى كه پيش از تو فرستاديم به او وحى مى كرديم كه جز من خدايى وجود ندارد پس مرا بپرستيد» .

ابوداوود در «المصاحف» به نقل از يحيى بن عبدالرحمن حاطب مى گويد: عمر بن خطاب تصميم گرفت قرآن را جمع آورى كند. از اين رو در ميان مردم ايستاد و گفت: هر كس آيه اى از قرآن را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شنيده، يا به عبارتى: هر كس كه پيامبر صلى الله عليه و آله آيه اى را به او القا كرده آن را براى ما بياورد. آنان قرآن هاى جمع شده را در لوح ها، پوست ها و يا سنگ هاى داخل شكاف كوه ها مى نوشتند. براى آنكه مطمئن شوند آنچه آورده مى شود واقعا قرآن است، شرط گذاشته بودند كه حتما بايد دو نفر به قرآن بودن آن شهادت مى دادند.

در هر صورت اجل عمر به سر آمد و كشته شد، در حالى كه قرآن ها همچنان جمع آورى مى شد. وقتى خلافت عمر به پايان رسيد و عثمان بن عفان زعامت امت را در دست گرفت، او هم مانند عمر دستور داد هر كس آيه يا سوره اى از قرآن را نزد

ص: 248

خود دارد بياورد. او نيز به شرط شهادت دو شاهد، قرآن هاى آورده شده را از افراد قبول مى كرد.

در پايان خزيمة بن ثابت گفت: من مى بينم كه شما دو آيه را ننوشته ايد. گفتند: آن دو كدامند ؟ گفت: اين دو آيه را خود رسول خدا صلى الله عليه و آله به من القا فرمودند (برايم خواند) : «وَ لَقَد جائَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم عَزيزٌ عَلَيهِ ما عَنِتُّم ... » . عثمان با شنيدن اين آيه گفت: من شهادت مى دهم كه اين دو آيه از سوى خدا نازل شده اند. اما مى گويى كه آنها را در كجاى قرآن قرار دهيم ؟ خزيمه گفت: آنها را در پايان آخرين سوره نازل شده قرآن قرار بده. او هم سوره برائت را با همان دو آيه ختم كرد.(1)

نظريه سوم: سوره نصر، آخرين سوره قرآن

در صحيح مسلم از عبيداللّه بن عبداللّه بن عتبه روايت شده كه گفت: ابن عباس به من گفت: آيا مى دانى آخرين سوره قرآن كه همه آيات آن به طور كامل نازل شده كدام است ؟ گفتم: آرى، سوره «إذا جاءَ نَصرُ اللّه ِ وَ الفَتحِ» است. گفت: آرى درست گفتى. اما روايتى از ابن ابى شيبه نقل شده و در آن به جاى پرسش از آخرين سوره مى گويد: آيا مى دانى كدام سوره قرآن است كه مجموع آيات آن به طور يكجا نازل شده است ؟(2)

ترمذى مى گويد: از ابن عباس روايت شده كه گفت: آخرين سوره اى كه نازل شد «إذا جاءَ نَصرُ اللّه ِ وَ الفَتحِ» بود.(3)

علامه امينى در «الغدير» مى گويد: ابن كثير در تفسير خود به نقل از عبداللّه بن عمر روايت كرده كه آخرين سوره قرآن كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده سوره مائده و فتح (يعنى نصر) مى باشند.(4)

ص: 249

ابن مردويه، خطيب بغدادى و ابن عساكر از ابوهريره درباره «إذا جاءَ نَصرُ اللّه ِ وَ الفَتحِ» روايت كرده اند كه گفت: اين سوره علم و حدى است كه خداوند آن را براى پيامبرش صلى الله عليه و آله ترسيم نمود است، با نزول از سوره پيامبر صلى الله عليه و آله بر خويشتن بانگ بر زد:

اى محمد ! پس از فتح مكه چندان در اين دنيا باقى نخواهى ماند. همچنين ابن ابى شيبه و ابن مردويه به نقل از ابن عباس گفته اند: آخرين سوره قرآنى كه همه آيات با هم نازل شده، سوره «إذا جاءَ نَصرُ اللّه ِ وَ الفَتحِ» است.(1)

نظريه چهارم: آخرين آيه قرآن، آيه 281 سوره بقره مى باشد

طبرانى به نقل از ابن عباس گويد: آخرين آيه اى كه نازل شده آيه 281 سوره بقره است، كه متن آن چنين است: «وَ اتَقوا يَوما تُرجَعونَ فيهِ إلَى اللّه ِ»(2): «بترسيد از روزى كه به سوى خدا برگشت داده مى شويد» .

در پايان بررسى نظريه هاى اهل سنت درباره آخرين آيه قرآن يادآور مى شويم:

از جمله كسانى كه در صدر اسلام به اين موضوع پرداخته، معاوية بن ابوسفيان است. او بر بالاى منبر خطابه، اين نظر را كه آخرين آيه نازل شده بر پيامبر صلى الله عليه و آله آيه 110 سوره كهف مى باشد:

«قُل إنَّما أنَا بَشَرٌ مِثلُكُم يوحى إلَىَّ إنَّما إلهكُم إلهٌ واحِدٌ فَمَن كانَ يَرجو لِقاءَ رَبِّهِ فَليَعمَل عَمَلاً صالِحا وَ لا يُشرِك بِعِبادَةِ رَبِّهِ أحَدا» : « (اى پيامبر به مردم) بگو من هم مثل شما بشرى هستم به من وحى شده است كه خداى شما همان خداى واحد است پس هر كس به لقاء (ديدار) پروردگار خويش اميدوار است بايد عمل صالح انجام دهد و در عبادت پروردگارش احدى را شريك او قرار ندهد» .

اين آيه را خداوند براى ادب كردن پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرده است.

ص: 250

طبرانى در «المعجم الكبير» مى نويسد: عمر بن قيس گفته: معاويه بالاى منبر بود و من شنيدم كه درباره آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» سخن مى گويد. چون گوش سپردم، شنيدم مى گويد: اين آيه روز عرفه نازل شده است كه روز جمعه بود. آنگاه آيه «فَمَن كانَ يَرجو لِقاءَ رَبِّهِ ... » را قرائت كرد و گفت: اين آخرين آيه از قرآن است كه از جهت تأديب رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.(1)

از ميان قرآن پژوهان و مفسران، سيوطى به خوبى واقف شده است كه پيمانه تناقض گويى ها براى دور كردن و جدا ساختن آيه اكمال دين از خاتمه قرآن و از حجة الوداع و غدير خم لبريز شده است، و از همين جهت است كه پذيرش نظر معاويه و عمر را خالى از اشكال نمى داند. ولى او نيز همانند ديگر هم مسلكان خويش - كه به سرپوش گذاشتن و طفره رفتن در مسائل عادت دارند - خيلى سريع از اين موضوع گذشته و به خوبى آن را نشكافته است. او در كتاب «الاتقان» مى گويد:

آنچه پذيرش نظر معاوية بن ابى سفيان را با مشكل مواجه مى سازد، آن است كه او مى گويد: آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم... » در روز عرفه در حجة الوداع نازل شده است. در حالى كه از ظاهر آيه چنين پيداست كه همه احكام و واجبات پيش از آن تكميل شده اند.

چنانكه جماعتى از محققان و راويان - از جمله سُدَى - گفته اند: پس از آيه اكمالِ دين هيچ حلال و حرامى نازل نشده است، هر چند رواياتى هم وارد شده كه نزول آيات مربوط به ربا، دِين (قرض) و كلاله را پس از آيه اكمال دين مى داند.

البته ابن جرير طبرى بر اين نظر اشكال كرده و مى گويد: شايسته است در اينجا معناى آيه اين گونه تأويل شود كه خدا با كوچاندن مشركان از مكه و اختصاص يافتن مكه به مسلمانان تا در هنگام حج با مشركان مخلوط نباشند، دين آنان را كامل كرد.(2)

ص: 251

معنى سخن طبرى - كه سيوطى را نيز راضى ساخته - اين است كه تناقض مربوط در كلام صحابه بدين گونه قابل حل است كه آيه اكمال دين و اتمام نعمت را به تشريع و تنزيل احكام و واجبات مربوط نسازيم. بلكه آن را فقط به آزادى مكه مربوط كنيم تا احاديث عمر درباره كلاله و ربا و نيز حديث معاويه درباره آخرين آيه كه درباره تأديب پيامبر صلى الله عليه و آله بود، همچنان مسلم و قابل عمل باشند !

حقيقت آن است كه وجوب قبول كلام صحابه، فتوايى است كه همواره از جانب علماى اهل سنت تكرار مى شود. حتى اگر پذيرش كلام آنان موجب تهى ساختن آيات الهى و احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله از معنى واقعى خود باشد.

اين در حالى است كه آنان هيچ جايگاهى براى سخنان و نظريات اهل بيت عليهم السلام قائل نيستند و عملاً تنها براى صحابه درجه عصمت قائل مى شوند، و از آنجا كه كلام آنان را بر كلام خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله حاكم مى دانند، حتى به آنان حق نقض كلام خداى تعالى و پيامبرش صلى الله عليه و آله را نيز مى دهند ! آنگاه از ديگران مى خواهند تا سخنان صحابه را - هر چه كه باشد - بپذيرند، و چشمان خود بربندند و فرياد قربانيانى كه از آيات ظاهرى و احاديث صحيحه آنان بر جاى مانده اند نشنيده بگيرند ! !

سرانجام اين انديشه آن مى شود كه آيه إكمال دين آخرين آيه قرآن نيست، و سوره اى كه اين آيه در آن است آخرين سوره قرآن نيست، و معناى آيه نيز تكميل فرائض و احكام نمى باشد. بلكه آيه اكمال دين به معناى تكميل فتح مكه است. همچنين معنى «اليوم: امروز» در آيه روز نزول آيه نيست، بلكه اين آيه دو سال پيش از حجة الوداع نازل شده است.

البته در ادامه، اين نكته را خواهيم آورد كه عمر بن خطاب، در پاسخ به يك فرد يهودى اقرار كرده است كه معنى «اليوم» در آيه به روز نزول آيه اشاره دارد، نه روز فتح مكه ! قرطبى اما گفته است: «اليوم» در اينجا به معنى ساعتى است كه آيه در آن نازل شده است.

ص: 252

امروز كافران از اينكه به دين شما دستبرد زنند و اختلالى رسانند طمع بريدند پس شما از آنان بيمناك نباشيد و از من بترسيد امروز دين شما را به حد كمال رساندم و نعمتم را بر شما تمام كردم و بهترين آئين را كه اسلام است برايتان برگزيدم پس هر گاه كسى در ايام خشكسالى و قحطى و سختى از روى اضطرار نه به قصد گناه چيزى از آنچه حرام شده مرتكب شود حق بر او سخت نگيرد كه خدا بر خلق بسيار بخشنده و مهربان است» .

بر فرض بپذيريم كه آيه اكمال دين پس از آيات مربوط به احكام گوشت ها نازل كرده باشد. براى مثال اگر خداوند گفته باشد: دينتان را برايتان كامل تكميل كردم، به معناى آن است كه تشريع احكام به پايان رسيده است.

اگر چنين باشد، پس چگونه بلافاصله پس از ادعاى تكميل دين مى فرمايد: «فَمَنِ اضطُرَّ فى مَخمَصَةٍ غَيرَ مُتَجانِفٍ لإثمٍ فَإنَّ اللّه َ غَفورٌ رَحيمٌ» : «پس هر كس بدون اقدام به گناهى در موردى مضطر شود خداوند آمرزنده مهربان است» ؟ يا آنكه اگر نخست بگويد دينتان را كامل كردم، آيا پس از آن خواهد گفت: از تو مى پرسند چه چيزى برايشان حلال شده. بگو هر چيز پاكيزه اى و به هر چيز كه علم پيدا كرديد برايتان حلال است... . و احكامى كه حكيم ترين حكما لحظاتى پيش گفته، آن را تكميل و تمام كرده است ؟ !

سيوطى در «الدرّ المنثور» گفته: ابن جرير به نقل سدى درباره آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» گفته: اين آيه در روز عرفه نازل، و پس از آن هيچ حلال و حرامى نازل نشد.(1)

بيهقى در كتاب «شعب الايمان» از ابن عباس روايت كرده كه گفت: زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مشغول انجام فريضه وقوف عرفات بود و دستانش را به همراه مسلمانان بلند كرده بود و دعا مى كرد، آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» نازل شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده كه مقصود از تكميل دين يعنى تكميل حلال و حرام. از آن پس نيز هيچ حلال و حرامى از سوى خدا نازل شد.(2)

درباره اينكه پس از نزول آيه اكمال دين هيچ حكمى نازل نشده روايات بسيارى وارد شده است. پس از اين به برخى از آنها اشاره كرديم، و چون از اصل آيه اين مطلب در مى آيد كه خداوند ديگر واجب و حرامى نازل خواهد كرد، نيازى به بررسى

ص: 255

جداگانه همه آن روايت نيست. به علاوه اهل لغت نيز تأييد مى كنند كه پس از اكمال و تمام، ديگر چيزى نخواهد آمد. براى نمونه لغت شناس معروف زبيدى در «تاج العروس» شرح معناى كمال و تمام را به صورت زير بيان كرده است:

الكمال: التمام؛ اين دو واژه مترادف اند. چنانكه مترادف بودنشان را جوهرى در «صحاح اللغة» و ديگران نيز تأييد كرده اند. اما برخى از معناشناسان ميان آن دو فرق گذشته اند، و براى روشن شدن مطلب به توضيح اين سخن خداوند «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» و گستره عنايت خداوند پرداخته اند. بهاء سبكى در كتاب «عروس الافراح» تحقيق گسترده اى در اين باره انجام داده است.

بعضى گفته اند: «تمام» چيزى است كه اجزاء آن از همديگر قابل تجزيه مى باشند. درباره كمال سه كلمه به كار برده مى شود: كمل: كامل شد، مانند نصر يعنى يارى كرد. كرُم: بخشش و كرم كرد، و علم: دانست.

جوهرى مى گويد: در ميان اين سه فعل، آنكه كسر دارد از نظر رتبه پايين تر و پست تر مى باشد. ابن عباد مى افزايد: كمل يكمل مانند ضرب يضرب است. و صاغانى مى گويد: كمالاً و كمولاً فهو كمال و كميل، يعنى آن امر يا كار را به طور كامل انجام دادند.

تَمامُ الشَى ءِ وَ تَمامَتُهُ وَ تَتِمَّتُهُ؛ يعنى چيزى كه كارى با آن به پايان و انتها مى رسد. فارسى از ابوزيد نقل مى كند: تَمامُ الشَى ء يعنى چيزى كه فتح و پيروزى با آن كامل شده باشد. تتمه هر شى ء يعنى آخر هدف، مثل آنكه مى گويى: اين درهم ها تمام اين صد درهم را تشكيل مى دهد، و تمام اين صد درهم را همين درهم ها تشكيل مى دهند. شيخ ما گويد: در معناى «كمل» گفتيم: تمام و كمال از نظر مصنف و ديگران مترادف اند، اگر چه عده اى ميان آنها فرق مى گذارند. «عينى» گمان كرده است بين آنها يك فرق ظاهرى وجود دارد، ولى آن را توضيح نداده است.

عده اى گفته اند: تمام به معناى انجام چيزى است كه از كارى ناقص مانده باشد، و كمال يعنى چيزى كه از تمام هم بيشتر باشد. بنا بر اين، يك شنونده عرب، تنها در

ص: 256

صورتى از يك گوينده عرب چيزى نمى فهمد كه اعضاى بيانى گوينده ناقص باشد، و گرنه از فرد سالم به خوبى مى شنود و مى فهمد. همچنين كمال را بيش از تمام دانسته اشت. مانند حسن و برترى ذاتى يا عرضى. بنا بر اين، كمال همان تمام است، با مقدارى افزونى. پس كمال اخصّ از تمام است.

گاهى از روى مجاز، هر يك از كمال و تمام به جاى همديگر استعمال مى شوند، مانند آيه: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» . در كتاب توكيد ابن ابى الاصبع گفته شده: تمام و كمال به جاى همديگر استعمال مى شوند. گفته شده: وقتى تمام گفته مى شود به معنى آن است كه پيش از آن نقصى در كار بوده، اما وقتى كمال گفته مى شود يعنى پيش از آن نقصى نبوده است. درباره تفاوت هاى اين دو كلمه، بهاء سبكى در «عروس الافراح» و ابن زملكانى در «شرح تبيان» و بسيارى ديگر سخن ها گفته اند.

اينك اشاره مى كنم كه حرّانى گفته است. كمال يعنى به هدف رسيدن به گونه اى كه پس از آن ديگر هدفى نباشد. ابن كمال هم گفته است: كمال چيزى يعنى دستيابى به غرضى كه در آن بود. پس هر گاه گفته شود كَمُل، به معنى آن است كه غرض آن به طور كامل حاصل شده است.(1)

تا اينجا درباره مكان آيه اكمال دين در قرآن سخن گفتيم، و گفتيم: جايى كه اين آيه قرار داده شده مورد سؤال است. همچنين آيه مستقل است، نه بخشى از آيه احكام گوشت ها. اينك پرسش ديگرى پيش روى ما قرار دارد و آن اينكه: معناى اكمال دين و اتمام نعمت چيست و شأن نزول آيه چيست ؟

در اين باره سه ديدگاه وجود دارد:

ديدگاه اول: ديدگاه اهل بيت عليهم السلام

اهل بيت عليهم السلام فرموده اند آيه اكمال دين روز پنجشنبه هجدهم ذى الحجه در جحفه

ص: 257

هنگام رجوع پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع نازل شده است؛ هنگامى كه خداوند دستور داد تا پيش از آنكه مسلمانان پراكنده شوند و هر كس راه ديار خويش در پيش گيرد، آنان را در غدير خم متوقف سازد و ولايت على عليه السلام پس از خود را به آنان ابلاغ كند. پيامبر صلى الله عليه و آله هم آنان را متوقف كرد و دستور خداوند را به آنان ابلاغ كرد.

نمونه هايى از احاديث مربوط به اين ديدگاه عبارتند از:

كلينى در «الكافى» از امام باقر عليه السلام روايتى نقل كرده كه آن حضرت فرمود: واجبات يكى پس از ديگرى نازل مى شد. آخرين واجبى كه نازل شد ولايت بود، كه پس از آن خداوند آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» را نازل كرد.

امام باقر عليه السلام همچنين فرمود: خداوند عزوجل مى فرمايد: پس از اين، هرگز هيچ واجبى را نازل نمى كنم، چرا كه واجبات را برايتان تكميل كرده ام.

على بن ابراهيم قمى از صالح بن سندى، از جعفر بن يشير، از هارون بن خارجه از ابوبصير و او از امام باقر عليه السلام روايت مى كند؛ مى گويد: در حضور امام باقر عليه السلام نشسته بودم. مردى به ايشان عرض كرد: از ولايت على عليه السلام برايم سخن بگو، آيا ولايت او از جانب خداست يا از جانب رسول خدا صلى الله عليه و آله ؟ امام عليه السلام از اين سؤال ناراحت شد و فرمود: واى بر تو، رسول خدا صلى الله عليه و آله به قدرى خوف خدا داشت كه چيزى بدون دستور خدا بيان نمى كرد. پس بدان ولايت على عليه السلام را خدا واجب كرده، چنانكه نماز و زكات و روزه و حج را واجب كرده است.(1)

ابومحمد قاسم بن علاء سلسله سند حديثى را تا عبدالعزيز بن مسلم رسانده كه گفت: در مرو همراه امام رضا عليه السلام بوديم. اوائل ورود به مرو بود، روز جمعه در مسجد جامع گرد آمديم. بحث درباره خلافت و شدت اختلافات درباره آن به ميان آمد. من نزد مولاى خود امام رضا عليه السلام رفتم و ايشان را از گفتگوى پيش آمده خبر دادم، امام عليه السلام تبسمى كرد و سپس فرمود:

ص: 258

اى عبدالعزيز ! مردم نادانى كردند و از نظر خود برگشتند و نيرنگ زدند. براى آنكه خداوند عزيز و بزرگ زمانى جان پيامبرش صلى الله عليه و آله را گرفت كه دين را برايش كامل كرده بود، قرآن را بر او نازل كرده بود كه حكم هر چيزى از قبيل حلال، حرام، حدود، احكام و تمام آنچه را مردم نياز دارند، به طور كامل در آن بيان كرده بود، و فرمود: «ما فَرَّطنا فِى الكِتابِ مِن شَى ءٍ»(1): «در اين كتاب هيچ چيزى را فروگذار نكرديم» . همچنين در حجة الوداع كه روزگار پايانى عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله بود آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» را نازل فرمود. امر امامت از امور كامل كننده دين است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله از دنيا نرفت مگر آنكه معالم دين را براى امت خويش تبيين نمود. راه را برايشان روشن كرد، و در حالى آنان را ترك كرد كه آنان را در مسير حق قرار داده بود، و على عليه السلام را به عنوان امام و رهبر تعيين فرمود. بدين ترتيب هيچ يك از نيازهاى امت را مبهم و ناگفته نگذاشت. پس هر كس گمان كند خداوند دينش را كامل نكرده در حقيقت كتاب خدا را رد كرده، و هر كس كتاب خدا را رد كند در حقيقت به آن كافر شده است.

آيا آنان جايگاه امامت و رابطه آن با امت را مى شناسند تا انتخاب امام به اختيار خودشان باشد ؟ جلالت قدر امامت، شأن عظيم و رتبه والاى آن چنان است كه براى مردم امكان آن نيست كه با عقل خويش همه جوانب آن را بشناسد و در اعماق آن راه يابند، يا با نظر خود به آن برسند تا بتوانند به انتخاب خود امامى برگزينند.

امامت مقامى است كه خداوند تنها به ابراهيم خليل عليه السلام داده است. آن هم پس از آنكه ابراهيم عليه السلام به مقام نبوت و خلّت (دوستى) خداوند رسيد، توانست حائز رتبه امامت شود. امامت فضيلتى است كه خداوند ابراهيم عليه السلام را به آن مفتخر ساخته، و نام و يادش را به وسيله آن بالا برد، و آنگاه به او فرمود: «إنّى جاعِلُكَ لِلناسِ إماما» : «من تو

ص: 259

را امام مردم قرار دادم» . حضرت ابراهيم عليه السلام از خوشحالى عرضه داشت: (پروردگارا) «وَ مِن ذُرّيَّتى» : آيا از خاندان من هم كسى به اين مقام مى رسد ؟ خداوند تبارك و تعالى فرمود: «لا يَنالُ عَهدِى الظالِمَينَ»(1): «عهد من هرگز به مردم ستمكار نخواهد رسيد» . بنا بر اين، آيه امامت هر فرد ظالمى تا روز قيامت باطل شده، و تنها انسان هاى پاك و برگزيده شايستگى اين مقام را خواهند داشت.

اين روش همچنان بوده و امامت در ميان فرزندان صالح و پاك ابراهيم عليه السلام وجود داشته، هر يك از ديگرى آن را به ارث برده اند و نسلى به نسل ديگر منتقل كرده اند. تا به حضرت محمد صلى الله عليه و آله رسيد، كه خداوند بزرگ و والا فرمود: «إنَّ أولَى الناسِ بِإبراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعوهُ وَ هذَا النَبىُّ وَ الَذينَ آمَنوا وَ اللّه ُ وَلىُّ المُؤمِنينَ»(2): «نزديك ترين مردم به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كنند و اين پيامبر و امتش كه اهل ايمان هستند و خدا دوستدار مؤمنان است» .

پس امامت نخست به پيامبر صلى الله عليه و آله (يا مقام نبوت) اختصاص داشت، و آن حضرت بر اساس آئينى كه خداوند واجب فرموده آن را به على عليه السلام عطا كرد، و پس از آن حضرت نيز در ميان فرزندان پاك ايشان قرار گرفت.

همان كسانى كه خداوند به آنان علم و ايمان داده است و درباره آنان فرموده است: «قالَ الَذينَ أوتوا العِلمَ وَ الإيمانَ لَقَد لَبِثتُم فى كِتابِ اللّه ِ إلى يَومِ البَعثِ»(3): «و آنان كه به مقام علم و ايمان رسيده اند به آن فرقه بدكار گويند شما تا روز قيامت در عالم علم خدا مهلت يافتيد» . بنا بر اين، امامت تا روز قيامت در فرزندان على عليه السلام خواهد ماند، زيرا كه پس از محمد صلى الله عليه و آله پيامبرى نخواهد آمد.

پس اين نادان ها چگونه خود (امام خود را) انتخاب مى كنند ؟ ! ... .(4)

ص: 260

ديدگاه دوم: دسته اى از مفسران اهل سنت كه با ديدگاه اهل بيت عليهم السلام موافق اند

علماى اهل سنت درباره بيعت غدير بالغ بر صدها روايت نقل كرده اند، كه بعضى از روايتشان از صحت بسيار بالايى در نزد خودشان برخوردار است.

برخى از آن روايات را عده اى از علماى متقدم آنان مانند طبرى - مورخ معروف - در كتاب «الولاية» گرد آورى كرده، به گونه اى كه بيان طرق روايى و متن روايات آن در دو جلد به سامان رسيده است.

روايات اين كتاب تصريح دارد به اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله، حضرت على عليه السلام را به همراه خود بالاى منبر برد و دستانش را چنان بالا برد كه سفيدى زير بغل هاى هر دو نمايان شد. آنگاه دستورى كه خداوند درباره على عليه السلام به ايشان داده بود به مردم ابلاغ كرد.

حتى عده اى از افراد متعصب اهل سنت و عامه از محمد بن جرير طبرى به خاطر تأليف اين كتاب انتقاد كرده اند، براى آنكه شيعيان با استناد به آن كتاب با آنان مجادله مى كنند.

همچنين برخى روايات غدير در نزد اهل سنت تصريح دارد كه آيه اكمال دين روز غدير در جحفه و پس از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله ولايت على عليه السلام را ابلاغ كرد نازل شده است. اما شايان توجه و دقت است كه بيشتر علماى اهل سنت با آنكه روايات غدير را صحيح و معتبر مى دانند. اما احاديثى را كه نزول آيه اكمال دين را روز غدير دانسته قبول نكرده اند، بلكه همان نظر خليفه عمر و معاويه را پذيرفته اند كه آيه در روز عرفه نازل شده است.

عده اى از علماى متقدم و متأخر شيعه نيز احاديث بيعت غدير را جمع آورى كرده اند، كه مشهورترين آنها سيد حامدحسين محمد بن محمدقلى كنتورى لكهنوى (م 1306 ق) در كتاب «عبقات الانوار» و شيخ عبدالحسين امينى در كتاب «الغدير» و قاضى سيد نوراللّه حسينى مرعشى شوشترى در كتاب «احقاق الحق» و سيد ميلانى در كتاب «نفحات الازهار» مى باشند.

ص: 261

صاحب «الغدير» شمار زيادى از روايات را از منابع اهل سنت نقل كرده است كه همه آنها گفته اند: آيه اكمال دين در روز غدير و پس از معرفى على عليه السلام به ولايت نازل شده است. اينك خلاصه اى از آن روايت را مرور مى كنيم:

علامه امينى در آغاز اين روايت مى گويد: از جمله آياتى كه در روز غدير و در شأن على عليه السلام نازل شده آيه: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» مى باشد. آنگاه تعدادى از منابعى كه اين روايات را ذكر كرده نام مى برد:

1. حافظ ابوجعفر محمد بن جرير طبرى (م 310 ق) در كتاب «الولاية» با سندهاى خود از زيد بن ارقم روايت مى كند: نزول آيه كريمه اكمال دين در روز غدير خم و درباره اميرالمؤمنين عليه السلام بوده است.

2. حافظ ابن مردويه اصفهانى (م 410 ق) از طريق ابوهارون عبدى، از ابوسعيد خدرى... ، سپس از ابوهريره روايت مى كند.

3. حافظ ابونعيم اصفهانى (م 430 ق) كتابى دارد به نام «ما نزل من القرآن فى على عليه السلام» : آياتى كه درباره على عليه السلام نازل شده است. او در اين كتاب از ابوسعيد خدرى روايت مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم مردم را به ولايت على عليه السلام دعوت كرد؛ نخست دستور داد خار و خاشاك زير درخت رُفته شود، و آن روز پنجشنبه بود. پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را صدا كرد. دو بازوى او را گرفت و بلند كرد، چنان دستهايش را بالا برد كه مردم سفيدى زير بغل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله را ديدند. هنوز مردم پراكنده نشده بودند كه آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » نازل شد.

4. حافظ ابوبكر خطيب بغدادى (م 463 ق) در كتاب «تاريخ بغداد» از ابوهريره روايت كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى اويم على عليه السلام هم مولاى او است. عمر بن خطاب گفت: به به اى پسر ابوطالب، اكنون مولاى من و مولاى همه مسلمانان شده اى. سپس خداوند آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » را نازل فرمود.(1)

ص: 262

5 . حافظ ابونعيم سجستانى (م 477 ق) در كتاب «الولاية» به سند خود از يحيى بن عبدالحميد حمّانى كوفى، از قيس بن ربيع، از ابو هارون، از ابوسعيد خدرى ... .

6 . ابوالحسن ابن مغازلى شافعى (م 483 ق) در كتاب «المناقب» به نقل از ابوبكر احمد بن محمد بن طاوان روايت كرده كه گفت: ابوالحسن احمد بن حسين بن سماك به ما خبر داد و گفت: ابومحمد جعفر بن محمد بن نصير خلدى برايم حديثى نقل كرد و گفت: اين حديث را على بن سعيد بن قتيبه رملى برايم نقل كرد و گفت: ... از ابوهريره روايت شده... .

7. حافظ ابوالقاسم حاكم حسكانى، ...از ابوسعيد خدرى روايت كرده است: زمانى كه آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اللّه اكبر بر اين اكمال دين، بر اين اتمام نعمت، بر خشنودى پروردگار از انجام رسالت من و ولايت على بن ابى طالب عليه السلام پس از من.

8 . حافظ ابوالقاسم بن عساكر شافعى دمشقى (م 571 ق) اين حديث (شماره 7) را با همين طريق از ابن مردويه نقل كرده، و او هم از ابوسعيد و ابوهريره روايت مى كند.(1)

9. خطيب خوارزمى (م 568 ق) در كتاب «المناقب» ص 80 ، از ابوسعيد خدرى روايت مى كند كه گفته است: روزى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مردم را در غدير خم فرا خواند و دستور داد همه زير درختى جمع شوند. آن روز پنجشنبه بود، از اين رو پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را به ولايت على عليه السلام دعوت كرد. سپس بازوى على عليه السلام را گرفت و آن قدر بالا برد كه مردم سفيدى زير بغل پيامبر صلى الله عليه و آله را ديدند، تا آنكه اين آيه نازل شد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » .

همچنين در همان كتاب «المناقب» ص 94 به نقل از ضمره، از ابن شوذب، از مطر وراق تا آخرين راوى كه از خطيب نقل كرديم، عين همان حديث را بدون كم و زياد نقل كرده است.

ص: 263

10. ابوالفتح نطنزى در كتاب خود «الخصائص العلوية» ص 43، با همان طريق خطيب بغدادى و از خدرى و جابر انصارى همان روايت را نقل كرده است... .

11. ابن حامد سعدالدين صالحانى مى گويد: شهاب الدين احمد در كتاب «توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل» چنين روايت كرده است: از طريق روايت مجاهد به دست آمده كه گفته است: آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» در غدير خم نازل شده است، و از همين رو رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است: اللّه اكبر بر اكمال دين، اتمام نعمت، خشنودى خداوند به انجام رسالت من و ولايت على عليه السلام.

12. شيخ الاسلام حموينى حنفى (م 722 ق) در باب دوازدهم كتاب «فرائد السمطين» گفته است: شيخ تاج الدين به من خبر داد... .(1)

ديدگاه سوم: نظريه عمر و مشهور اهل سنت

عمر بر اين عقيده است كه آيه اكمال دين در روز جمعه، روز عرفه حجة الوداع نازل شده، و همين نظر نيز ميان اهل سنت مشهور مى باشد.

در صحيح بخارى، طارق بن شهاب به نقل از عمر بن خطاب روايت كرده است كه خود عمر گفت: مردى يهودى به من گفت: اى اميرالمؤمنين ! آيه اى در كتاب قرآن شما هست كه اگر درباره ما يهوديان نازل مى شد ما آن روز را جشن مى گرفتيم ! گفتم: آن كدام آيه است ؟ مرد يهودى گفت: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . گفتم: ما مى دانيم آن مكان و روزى را كه اين آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد. آنحضزت در عرفه ايستاده بود و روز جمعه بود.(2)

بخارى در جايى ديگر درباره اين آيه دو روايت ديگر نقل كرده است:

طارق بن شهاب گويد: مردمى از يهود گفته اند: اگر اين آيه درباره ما نازل شده بود، آن روز را عيد قرار مى داديم. عمر گفت: كدام آيه ؟ آنان گفتند: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم

ص: 264

دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» . عمر گفت: من مى دانم كه اين آيه در كجا نازل شده است؛ اين آيه زمانى نازل شد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مشغول انجام اعمال عرفه بود.

طارق بن شهاب گويد: يهوديان به عمر گفتند: شما آيه اى را مى خوانيد كه اگر درباره ما نازل مى شد، همان روز را جشن مى گرفتيم (و عيد قرار مى داديم) . اين بار هم عمر گفت: من مى دانم كه كجا و چه زمانى نازل شده است و رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام نزول اين آيه كجا بود؛ لحظه اى كه اين آيه نازل شد روز عرفه بود، و به خدا سوگند من هم در عرفه بودم. سفيان مى گويد: شك دارم كه آن روزى كه آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » نازل شد جمعه بود يا نه !(1)

طارق بن شهاب گويد: مردى يهودى به عمر گفت: يا اميرالمؤمنين ! اگر آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» براى ما نازل شده بود، هر آينه آن روز را عيد خود قرار مى داديم. عمر هم گفت: من هم مى دانم اين آيه در چه روزى نازل شده است؛ اين آيه روز عرفه و روز جمعه نازل شد. طريق روايت اين حديث اينگونه است كه سفيان آن را از مسعر، و مسعر از قيس، و قيس هم از طارق شنيده است.(2)

منابع اهل سنت همين روايت بخارى را از طرق متعدد روايت كرده اند، و اكثر علما نيز به همان عمل كرده اند، و هيچ هم توجه نكرده اند كه بعضى از علماى خودشان مانند سفيان ثورى و نسائى شك دارند كه روز عرفه حجة الوداع در روز جمعه واقع شده يا خير ! همچنين توجه نكرده اند به رواياتى كه از علما و راويان خودشان نقل شده كه موافق نظر اهل بيت عليهم السلام مى باشد. علت اين بى توجهى آن است كه خليفه عمر نگفته آيه در روز غدير نازل شده، بلكه او گفته: آيه نه روز پيش از غدير در عرفات نازل شده است. بنا بر اين، نظر و گفته او به كلى بر همه نظرها و روايات مقدم مى باشد !

ص: 265

سيوطى در كتاب «الاتقان» درباره آيه هايى از قرآن كه در سفر نازل شده اند، مى گويد: از جمله آياتى كه در سفر بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» است.

در روايتى صحيح از عمر نقل شده كه اين آيه در شب عرفه روز جمعه سال حجة الوداع نازل شده است، و از قضا روايت عمر، از نظر سند طرق مختلف دارد. اما ابن مردويه از ابوسعيد خدرى روايت كرده كه آيه در روز غدير خم نازل شده است.

همچنين ابن مردويه روايتى از ابوهريره نقل كرده كه در آن آمده است: روز نزول اين آيه هجدهم ذى الحجه و هنگام بازگشت رسول خدا از حجة الوداع مى باشد. در حالى كه سيوطى مى گويد: هيچ يك از اين دو حديث صحيح نيست.

سيوطى در «الدرّ المنثور» مى گويد: ابن مردويه و ابن عساكر با سند ضعيف از ابوسعيد خدرى روايت كرده اند كه ابوسعيد گفته است: زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را در روز غدير به ولايت منصوب كرد، جبرئيل نازل شد و اين آيه را خواند: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » .

همچنين ابن مردويه، خطيب بغدادى و ابن عساكر به سند ضعيف از ابوهريره روايت كرده اند كه گفته است: چون روز غدير - يعنى روز هجدهم ذى الحجه - شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس كه من مولاى اويم، على عليه السلام هم مولاى او است. سپس خداوند اين آيه را نازل فرمود: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » .(1)

موضع سيوطى در اين باره همان موضعى است كه علوم علماى اهل سنت اتخاد كرده اند. اما اين بدان معنى نيست كه آنان حديث غدير را ضعيف بدانند، بلكه از نظر آنان حديث غدير صحيح مى باشد. اما آنان با تمسك به گفته عمر كه در كتاب هاى مجامع روايى و احاديث صحيحه وارد شده، معتقدند آيه پيش از روز غدير نازل شده است ! آنان اين قول را گرفته اند، حتى اگر حديث صحيحى مخالف آن باشد يا و لو آنكه حساب و تاريخ نيز با آن موافقت نداشته باشد.

ص: 266

از جمله كسانى كه نسبت به رأى عمر تعصب بيشترى نشان مى دهد، ابن كثير دمشقى است، كه گوشه اى از تفسير او بر آيه اكمال دين را مى خوانيم:

اسباط از سدى نقل كردخ كه او گفته است: اين آيه در روز عرفه نازل شده، و پس از آن هيچ حلال و حرام ديگرى نيامده است. ابن جرير و عده اى گفته اند: رسول خدا صلى الله عليه و آله 81 روز پس از روز عرفه از دنيا رحلت كرد. اين هر دو روايت را ابن جرير نقل كرده است.

سپس ابن كثير روايت مسلم و احمد و نسائى و ترمذى را - كه بيشتر به آن اشاره كرديم - نقل كرده و گفته است: سفيان گويد: من شك دارم روزى كه آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» نازل شد روز جمعه بود يا نه !

شك سفيان اگر در اصل روايت باشد، كه نوعى پرهيزكارى و احتياط به شمار مى آيد، مانند آنكه شك مى كنند آيا استادش چنين روايتى به او گفته يا نه. اما اگر شك او در اين باشد كه آيا وقوف در عرفات در حجة الوداع روز جمعه بوده يا نه، اين تنها يك اشتباه و خيال ورزى از جانب خود سفيان است، زيرا اينكه عرفه حجة الوداع در روز جمعه واقع شده امرى است معلوم، و همه علما به آن يقين و قطع دارند، و احدى از سيره نويسان و مورخان و فقها درباره آن اختلاف نظر نكرده اند.

از طرفى روايات متواتر زيادى هم در اين باره وارد شده است كه كسى در صحت آنها هيچ شكى به خود راه نمى دهد. در هر صورت خداوند آگاه تر است و درباره اينكه عرفه حجة الوداع در روز جمعه واقع شده، احاديث مختلفى از طرق مختلف از عمر نقل شده است.

چنانكه ابن جرير از قبيصه يعنى ابن ابى ذئب روايت كرده كه گفت: كعب گفته است: اگر اين آيه اكمال دين بر هر امتى نازل مى شد، به دقت بررسى مى كردند كه در چه روزى نازل شده است. آنگاه همان روز را عيد قرار مى دادند و جشن بر پا مى كردند.

ص: 267