دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 3

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

در ادامه، كاروان حجة الوداع به منزلى به نام «ضَجْنان» در 25 مايلى مكه رسيد. در آنجا جبرئيل نازل شد و دستور اعلان ولايت را براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد، در حالى كه هنوز ضمانت حفظ از شر مردم را نياورده بود.

پيامبر صلى الله عليه و آله با توجه به فورى نبودن دستور فرمود: «اى جبرئيل ! سابقه مردم با اسلام نزديك است. ترس آن دارم كه آرامش بر هم ريزد و آنان هم اطاعت نكنند» . جبرئيل بازگشت و روز شانزدهم بار ديگر نازل شد و دستور اعلان ولايت را آورد، ولى همچنان ضمانت حفظ را نياورده بود. پيامبر صلى الله عليه و آله كه مى دانست اين دستور فورى نيست و در پى موقعيت مناسبى بود فرمود: «اى جبرئيل، از اصحابم مى ترسم كه با من مخالفت كنند» ، و بار ديگر تقاضاى حفظ از سوى خدا را تكرار فرمود.(1)

كاروان حجة الوداع در بازگشت خود به سوى غدير، به منزل «كُراعُ الغُمَيم» رسيد. «كُراع» به معنى پايان مسيل و انتهاى مسير آب است، و «غُمَيم» نام اين منطقه اى بين مكه و مدينه بوده كه غدير خم در آن واقع شده است. «غدير» به معناى گودالى است كه پس از عبور سيل، آب در آن باقى مى ماند. «خمّ» نام اين آبگير بوده است. محل «غدير خم» در وادى جحفه و به همين نام معروف است.

پس از نزول آيه تبليغ و آيه 7 سوره مائده اندكى قبل از رسيدن به غدير، منافقين كه در نقشه اول خود براى جدا شدن از كاروان شكست خورده بودند، به فكر نقشه اى ديگر افتادند.

ابوبكر و عمر و گروهى از همدستانشان با رسيدن به «كُراعُ الْغُمَيم» - كه غدير در آن واقع شده - بر سرعت خود افزودند و پيشاپيش قافله حركت كردند و از غدير عبور كردند و تا نزديكى هاى «جُحْفه» پيش رفتند ! !

هدف از اين كار آن بود كه دنباله قافله را هم به دنبال خود بكشانند و وقتى عده اى از آن جمعيت عظيم از غدير عبور كردند ديگر بازگرداندن شتران با بارهاى سنگين

ص: 7

كار ساده اى نخواهد بود. اينجاست كه عملاً برنامه منتفى خواهد شد و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز ترجيح خواهد داد در پى قافله راه را ادامه دهد !(1)

سپس در روز هفدهم ذى الحجه و در راه بازگشت از مكه به سوى مدينه، كاروان حجة الوداع به وادى «قُدَيد» رسيد، كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت. آبادى قديد در آغاز وادى قرار داشت و «غدير خم» در انتهاى همين وادى بود. با ورود به آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.

افشاى سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله در راه مكه به غدير = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »

ماجراى اخوّت در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

اهانت ابوبكر و عمر به پيامبر صلى الله عليه و آله در منزل «قُدَيد» = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

قلب رسول اللّه صلى الله عليه و آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى تپيد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق العاده اى براى تدارك برنامه فردا بود.

همزمان تحركات مُخرِّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى داد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عمويش و خاندان خود را بر ما مسلط مى كند.

از سوى ديگر، منافقين آشوب به پا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام را نمايند.

هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت داشت و هم پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن بود، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه داشتند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر گرفته بودند و صدها توطئه در سر مى پروراندند. در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى خواست با يَدِ قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند.

اواخر شب هجدهم كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود آيه اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در بر داشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد. اين آيه همه نگرانى ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه اى را آورد.

در آن لحظات حساس كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت در انتظار وحى بود، جبرئيل نازل شد و آيه 67 سوره مائده را نازل كرد و عرضه داشت: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى رساند و مى فرمايد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» :

ص: 9

«اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از مردم حفظ مى كند و خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .(1)

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انتظارش را مى كشيد و انعكاس آن مى توانست اينگونه باشد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى اى صاحب رسالت، آنچه از پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.

«وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده اى.

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» : از جهت توطئه هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است. «اِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» : هدف اصلى، ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى پذيرند و بدان ايمان نمى آورند و كفر مى ورزند.

با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله همه آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفى مى كرد، بى واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود:

اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عقوبت الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى هراسم.(2)

ص: 10

براى توضيح بيشتر به آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ... » در همين بخش مراجعه شود.

اينجا بود كه اين به ظاهر مسلمانان، به مجرد احساس اين موضوع همهمه نموده و جنجال به راه انداختند و به تعبير راوى:

شروع كردند به صحبت با هم و سر و صدا به راه انداختند.

و يا: جنجال و غوغا به پا كردند.

و يا: مانع شنيدن من شدند.

و يا: فرياد زدند و من نشنيدم كه حضرت چه فرمود.

و يا: تكبير گفته و آشوب كردند.

و يا: پى در پى بر مى خاستند و مى نشستند.

آرى، برخورد اينان با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين بود ! آن هم كسانى كه همه مذاهب اهل سنت مدعى عصمت آنان اند و نشان و مدال اجتهاد در دين و شريعت را به آنها عطا نموده اند !

ولى پيامبر صلى الله عليه و آله با رسيدن به منطقه غدير فرمان توقف كاروان را داد، و دستور داد آنان كه پيشتر رفته اند بازگردانده شوند و آنان را كه پشت سر هستند از ادامه راه مانع شوند تا برنامه خود درباره معرفى على عليه السلام را به انجام رساند. آنگاه از سمت راست جاده به سمت درختان غدير مسير خود را تغيير دادند.

در اين مورد به خصوص سراغ ابوبكر و عمر فرستادند تا آنان را بازگردانند، و پس از آمدنشان آنان را به سختى مورد مؤاخذه قرار دادند.

آنان كه پيش تر رفته بودند بازگشتند و تا آخرين نفرات قافله خود را رساندند، و در منطقه غدير توقف كردند و پياده شدند. اين گونه بود كه اولين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى فورا به امر پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى شد، و در تعطيل كردن اصل برنامه شكست خوردند.(1)

ص: 12

آيه «اَمْ يَقُولُونَ افْتَريهُ . قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

صُدُورِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْهَيْبَةَ وَ الْعَظَمَةَ فى صُدُورِ الْمُنافِقينَ: خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.

آنگاه براى زمينه سازى جدى براى غدير على عليه السلام را فرا خواند و در حضور مردم فرمود: يا على، دستان خويش را به سوى آسمان بلند كن و دعا كن تا من آمين بگويم. يا على، بگو: اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده.

امير المؤمنين عليه السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.

همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللّهُمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.

پس از دعاى امير المؤمنين عليه السلام و آمين پيامبر صلى الله عليه و آله در حضور مردم، آيات 96 و 97 سوره مريم در همين راستا نازل شد: «اِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا . فَاِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقينَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْما لُدّا» :

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى را كه در خصومت شديد هستند بترسانى» .

نزول اين آيات شريفه به معناى استجابت دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، خداوند آيه اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است.

ص: 14

سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ اِلَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد. آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى بينى مگر آنكه در قلب او محبت على عليه السلام است.

در همين موقعيت پيامبر صلى الله عليه و آله خبر از خواسته قلبى خود داد و به امير المؤمنين عليه السلام فرمود: اِنّى سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى اَنْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ:

من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.

اين مراسمِ دعا و آمين و استجابت فورى الهى با نزول آيه در حضور مردم و تفاصيلى كه ذكر شد، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى طالب عليه السلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.

موقعيت تاريخى اين آيه را از نگاهى ديگر مى توانيم اينگونه بررسى كنيم:

«قُدَيْد» وادى وسيعى قبل از غدير است كه كمتر از يك روز تا غدير فاصله دارد و آبادى به همين نام در آغاز آن قرار گرفته است. در واقع قافله حجاج با ورود به بيابان «قديد» وارد منطقه «غدير خم» شده اند و اكنون روز هفدهم ماه ذى الحجه است.(1) از يك سو كارشكنى هاى منافقين فكر پيامبر صلى الله عليه و آله را به خود مشغول داشته؛ و از سوى ديگر اجراى دقيق مهم ترين برنامه رسالت حضرت، ايجاد و حفظ شرايط لازم براى اجراى آن را مى طلبد.

ص: 15

با ورود به «وادى قُديد» كاروان براى استراحت در آبادى «قديد» توقف كرد و مردم پياده شدند. در اين آخرين منزل قبل از غدير 14 آيه درباره غدير نازل شد كه از دو سوره قرآن است. نزول اين آيات در كنار دو برنامه دقيق براى آماده سازى فكرى مردم قبل از غدير بود كه عكس العمل هايى را نيز به همراه داشت.

تفصيل اين برنامه ها در چندين روايت وارد شده كه به وقوع آنها در «قديد» تصريح شده است. در بعضى روايات هم به عنوان نسخه بدل «غدير» به جاى «قديد» ذكر شده است، و با توضيح مذكور در آغاز سخن معلوم شد كه در واقع «غدير خم» در «وادى قديد» واقع شده و منافاتى در اين دو تعبير وجود ندارد.

در روايات ديگرى هم عين همين واقعه و نزول آيه و گاهى با تفاصيل بيشتر آمده و به مكان واقعه و نزول آيه اشاره نشده است. جمع بين روايات اقتضا مى كند با تطبيق آنها صورت كامل وقايع را به دست آوريم.

لذا با مطالعه دقيق و جمع بندى كامل روايات، آنچه در اين مرحله از واقعه غدير در «قُدَيد» به وقوع پيوسته تقديم مى شود:

عَهْدا وَ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ وُدّا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً: خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده. امير المؤمنين عليه السلام هم اين دعا را تكرار كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.(1)

همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، هر دعايى براى خود دوست دارى بنما تا آمين بگويم. امير المؤمنين عليه السلام هم سه بار اين دعا را تكرار كرد: اللهمَّ ثَبِّتْ مَوَدَّتى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ الى يَوْمِ الْقِيامَةِ: خدايا، مودت و محبت مرا تا روز قيامت در قلوب مردان و زنان مؤمن ثابت و پايدار فرما. و پيامبر صلى الله عليه و آله آمين گفت.(2)

سپس فرمود: الْحَمْدُ للّه الَّذى جَعَلَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنينَ تَتُوقُ الَيْكَ بِالْمَوَدَّةِ: شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد.(1) و آنگاه فرمود: هيچ مؤمنى را نمى بينى مگر آنكه در قلب او محبت على بن ابى طالب است.(2)

امام صادق عليه السلام درباره آيه دوم مى فرمايد: خداوند اين ولايت و مودت را بر لسان پيامبرش به آسانى جارى كرد آنگاه كه امير المؤمنين عليه السلام را به عنوان عَلَم و نشانه هدايت منصوب كرد و مؤمنين را بدان بشارت داد و كافران را با آن انذار فرمود.(3)

در همين موقعيت پيامبر صلى الله عليه و آله به امير المؤمنين عليه السلام فرمود: انّى سَأَلْتُ رَبّى انْ يُوالِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى انْ يُواخِىَ بَيْنى وَ بَيْنَكَ، فَفَعَلَ. وَ سَأَلْتُ رَبّى أَنْ يَجْعَلَكَ وَصِيّى، فَفَعَلَ: من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد، و خدا پذيرفت. و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، و او پذيرفت. و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.(4)

پروردگارش درخواست ملائكه اى مى كرد كه او را در برابر دشمنانش كمك كنند، يا گنجى كه فقر او را جبران كند ! به خدا قسم، على را به هر كارى دعوت مى كند او هم مى پذيرد ! !(1)

«فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّما أَنْتَ نَذِيرٌ وَ اللّه عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكِيلٌ» :

«شايد تو ترك كنى بعضى از آنچه به تو وحى شده و سينه ات را به خاطر آن به تنگ اندازى از اين جهت كه بگويند اى كاش گنجى بر او نازل شود يا ملائكه اى همراه او بيايد تو فقط ترساننده مردم هستى و خداوند عهده دار همه چيز است» .

«أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» :

«يا مى گويند (ولايت على عليه السلام را) به دروغ به خدا نسبت مى دهد بگو ده سوره مانند آن را اگر چه افترا بسته شده باشد بياوريد و هر كس را غير از خدا مى خواهيد بخوانيد اگر راست مى گوييد» .

«فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه وَ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» :

«اگر اين پيشنهاد را (درباره ولايت على عليه السلام) از شما نپذيرفتند بدانيد كه به علم خدا نازل شده و خدايى جز او نيست پس آيا شما (ولايت را براى على عليه السلام) تسليم مى شويد و مى پذيريد» .

«مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ» :

«هر كس كه طالب زندگى دنيا و زينت آن است (يعنى ابوبكر و عمر) اعمالشان را در دنيا به آنان واگذار مى كنيم و در دنيا ضرر نمى كنند» .

«أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ» :

ص: 20

«آنان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش نصيبشان نيست و آنچه در دنيا انجام داده اند نابود مى شود و آنچه انجام مى دهند باطل است» .

«أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماما وَ رَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِى مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ» :

«كسى كه دليلى از پروردگارش همراه اوست (يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله) و شاهدى از جانب او پشت سرش مى آيد (يعنى امير المؤمنين عليه السلام) و قبل از او كتاب موسى راهبر و رحمت بود (يعنى ولايت على عليه السلام در كتاب حضرت موسى عليه السلام بود) آنان بدان ايمان مى آورند هر كس از احزاب كه به او كافر شود آتش وعده گاه اوست پس درباره (ولايت على عليه السلام) بحث و جدل مكن كه آن حقى از پروردگارت است ولى اكثر مردم ايمان نمى آورند» .

«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللّه كَذِبا أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ وَ يَقُولُ الْأَشْهادُ هؤُلاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلى رَبِّهِمْ أَلا لَعْنَةُ اللّه عَلَى الظَّالِمِينَ» :

«چه كسى ظالم تر است از آنكه بر خدا دروغ مى بندد آنان كسانى هستند كه بر پروردگارشان عرضه مى شوند و شاهدان (يعنى امامان عليهم السلام) مى گويند اينان كسانى اند كه بر پروردگار خود دروغ بستند آگاه باشيد كه لعنت خدا بر ظالمين باد» .

«الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ» :

«آنان كه بر سر راه خدا مانع ايجاد مى كنند و آن را به كجى وا مى دارند و به آخرت كافر هستند» .

«أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ يُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ» :

ص: 21

«آنان در زمين عاجز كننده نيستند و جز خدا سرپرستى ندارند عذابشان چند برابر مى شود اينان قدرت شنيدن نداشتند و نمى ديدند» .

«أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ» :

«آنان كسانى هستند كه به ضرر خود عمل كرده اند و آنچه افترا مى بستند نيز از يادشان رفته است» .

«لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» :

«چاره اى جز اين نيست كه در آخرت هم زيانكارترين خواهند بود» .

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ» :

«كسانى كه ايمان آورده عمل صالح انجام مى دهند و در برابر پروردگارشان سر تعظيم فرود مى آورند اينان اهل بهشتند و در آن هميشگى خواهند بود» .

«مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»(1):

«مثل اين دو گروه مانند كور و كر در برابر بينا و شنواست آيا اينها در مثال برابرند آيا متذكر نمى شويد» .

و اين گونه بود كه يك منزل قبل از غدير، سيل آيات الهى جارى شد و بيدار باش عظيم را براى مردم اعلام كرد، تا فرداى آن روز با چشم و گوش باز به استقبال غدير بروند، همان گونه كه تسلاى قلب پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر حركات فتنه انگيز منافقين بود(2)، كه عزم راسخ آن حضرت را براى اعلان ولايت در آينده اى به فاصله كمتر از 24 ساعت به همه نشان مى داد.

ص: 22

آنان هرگز با چنين پيشنهادى موافقت نمى كنند و اين دليل است كه ولايت با علم الهى نازل شده، و مشكل در اين است كه آيا شما سر تسليم فرود مى آوريد يا نه ؟ ! ابوبكر و عمر و هوادارانشان در پىِ زندگى دنيا و زينت آن بوده اند و بنا نيست خدا مانع كسى از رسيدن به منافع دنيوى شود، و مسلما چنين كسانى از نظر دنيا ضرر نمى كنند، ولى در آخرت جز آتش در انتظارشان نيست و آنچه به نام اسلام انجام داده اند پوچ و باطل خواهد بود.

پيامبر صلى الله عليه و آله با برهان و دليلى از سوى پروردگارش ولايت را آورد و در پى او على بن ابى طالب عليه السلام شاهد او بود. قبل از او هم كتاب موسى (تورات) شاهد بر ولايت بود، و اهل تورات به ولايت على عليه السلام ايمان داشتند، اما اهل سقيفه و پيروانشان كه از احزاب اند و به ولايت على عليه السلام كافرند، وعده گاهشان آتش جهنم است. بنا بر اين، درباره ولايت نيازى به بحث و جدال نيست، چرا كه حقى از سوى پروردگار است و اين براى همه روشن است ولى اكثر مردم نمى خواهند آن را بپذيرند.

هيچ كس ظالم تر از ابوبكر و عمر و سردمداران سقيفه نيست كه دروغ هايى را به خدا افترا مى بندند، چنانكه با تكذيب آنچه درباره ولايت على عليه السلام نازل شده دستورات الهى را نفى مى كنند و مطالب جعلى به لسان پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت مى دهند كه «نبوت و خلافت در يك خاندان جمع نمى شود» .

اينان گمان نكنند پرونده اى با خدا ندارند، بلكه روزى با ادعاهايشان نزد خدا آورده مى شوند و امامان كه شاهدان خدا بر مردم هستند كذب و افتراى آنان را در پيشگاه الهى ثابت خواهند كرد. خدا سقيفه و پيروانش را - كه ظالمين حق آل محمد عليهم السلام هستند - لعنت كند.

ابوبكر و عمر و همدستانشان كسانى بودند كه جلوى راه خدا - كه ولايت دوازده امام عليهم السلام تا آخرين روز دنياست - مانع ايجاد كردند، و با خلافت غاصبانه خود امت اسلام را به كجروى و انحراف كشاندند، و ريشه همه اينها بى اعتقادى به آخرت بود.

ص: 24

با همه آنچه ابوبكر و عمر و ساير دشمنان ولايت قدرتمندانه بر ضد ولايت انجام دادند، ولى چنين نيست كه بتوانند همه را در برابر اقدامات خود عاجز كنند، چرا كه هر چه باشد تحت ولايت الهى و قدرت او هستند، و خدا عذاب آنان را چندين برابر خواهد نمود. اينان طاقت شنيدن حق و ديدن حقايق ولايت را نداشتند، و اين حسادت و كفر كارشان را بدينجا كشانيد.

آنان كه در مقابل ولايت على عليه السلام قد عَلَم كردند سرمايه وجود خود را از دست دادند و درباره آن ضرر كردند، و در عاقبت كار كه از اين جهان رفتند تمام دروغ ها و افتراهايى كه نسبت مى دادند از آنان جدا شد و ديگر منفعتى برايشان نداشت، بلكه با مرگشان و آغاز زندگى آخرت از همه زيانكارتر بودند.

شيعيان و پذيرندگان ولايت على عليه السلام كه به ولايت ايمان آورده و عمل صالح انجام مى دهند و در برابر پروردگارشان خاضعانه سر تسليم فرود مى آوردند، اينان اهل بهشتند و در آن دائمى خواهند بود.

با در نظر گرفتن دو گروه دشمنان و پذيرندگان ولايت على عليه السلام، نسبت و مقايسه اين دو دسته به يكديگر همانند كور در برابر بينا و كر در برابر شنواست. آيا اين دو گروه مساوى هستند ؟ با اين فاصله اى كه بين دو گروه ذكر شد آيا هنوز بيدار نمى شويد ؟ !

با آنچه خوانديم جا دارد بگوييم: اى غدير عزيز، چه طاق نصرتى كه خداوند براى تو بر پا كرده است ! اين طاق بلند را با آيات زيبا و تابلوهاى بلند قرآنش تزيين كرده، و يد قدرت خويش را براى حفاظت از آن فراز آورده، و جمعيت صد و بيست هزار نفرى حجاج را دعوت نامه رسمى داده، و اين گونه ما را براى حضور در اين دعوت جهانى آماده كرده است.

آيه «الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّه وَ يَبْغُونَها عِوَجا وَ هُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اِنّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ»(2) = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »

آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلى رَبِّهِمْ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اِنَّما اَنْتَ نَذيرٌ وَ اللّه ُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَكيلٌ»(4) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «اُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا اَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ... »(5) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِى الاْخِرَةِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِيها وَ باطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»(6) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

ص: 26

آيه «أُولئِكَ لَمْ يَكُونُوا مُعْجِزِينَ فِى الْأَرْضِ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّه مِنْ أَوْلِياءَ ... »(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ»(2) = آيه «فَوَرَبِّكَ لَنَسألَنَّهُم اَجْمَعينَ ... »

آيه «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرْ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «فَاِنْ لَمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا اَنَّما اُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّه ِ وَ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ فَهَلْ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»(4) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ وَ كُن مِنَ الساجِدينَ»(5) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ ... »(6) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

ص: 27

فَسارَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله يَوْمَيْنِ وَ لَيْلَتَيْنِ. فَلَمّا كانَ فِى الْيَوْمِ الثالِثِ اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخِرِ سُورَةِ الْحِجْرِ فَقالَ: اقْرَءْ: «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ» . قالَ: وَ رَحِلَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله وَ اغَذَّ السَّيْرَ مُسْرِعا لِيَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ:

پيامبر صلى الله عليه و آله دو روز و دو شب راه پيمود. روز سوم كه شد جبرئيل آيات آخر سوره حجر را آورد و گفت: بخوان: «قسم به پروردگارت از همه آنان سؤال خواهيم كرد درباره آنچه انجام مى دهند. پس با صداى بلند آنچه بدان مأمورى ابلاغ كن و از مشركين اعراض نما، و ما تو را از شرّ مسخره كنندگان حفظ مى كنيم» . اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنجا حركت كرد و سرعت سير را زيادتر نمود تا على عليه السلام را به عنوان عَلَم و علامتى براى مردم منصوب نمايد.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله درباره اين آيه پرسيدند، فرمود: درباره ولايت على بن ابى طالب سؤال مى شود.(1)

بود كه همان منافقين بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا ... از حيله هاى مسخره كنندگان اسلام (المُستَهزئين بالاسلام) اطلاع دارم.(1)

در اين آيه خداوند صريحا به پيامبرش وعده خنثى سازى توطئه هاى آنان و دفع خطر آنان را مى دهد؛ و عملاً هم برگزارى مراسم سه روزه در آرامش كامل و حفظ حضرت از خطر قتل در كوه هَرشى(2)، نشان داد كه وقتى ضمانت خداوند پشتوانه عمل باشد، هيچ قدرتى توان بر هم زدن آن را ندارد.

نكته ديگرى كه در متن حديث جلب توجه مى كند عبارت: «اتاهُ جِبْرَئيلُ بِآخَرِ سُورَةِ الْحِجْرِ» است. از اين جمله مى توان استفاده كرد كه آيات نازل شده در اين مورد همه آيات آخر سوره حجر است و اختصاص به چند آيه ذكر شده ندارد. دنباله آيات از آيه 96 تا 99 در توصيف استهزا كنندگان و آزار آنان نسبت به ساحت مقدس پيامبر صلى الله عليه و آله چنين است:

«الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللّه إِلها آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ. وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ . فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ» :

«كسانى كه خداى ديگرى در كنار خدا قرار مى دهند كه به زودى خواهند دانست. ما خوب مى دانيم كه از آنچه مى گويند سينه ات به تنگ مى آيد. پس با حمد پروردگارت تسبيح بگو و از سجده كنندگان باش. و پروردگارت را عبادت كن تا برايت يقين حاصل شود» .

آيه «لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الاْخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ»(3) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

ص: 31

آيه «مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمى وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً أَ فَلا تَذَكَّرُونَ»(1) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

آيه «مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ»(2) = آيه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ... »

و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(1):

«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شود» .

اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:

در پى آن پيامبر صلى الله عليه و آله با امير المؤمنين عليه السلام مجلس خصوصى داشتند، و عايشه با اصرار از اين جلسه و محتواى آن و دستور ابلاغ ولايت با خبر شد. سپس آن را براى حفصه فاش كرد و هر دو به پدرانشان گفتند. آنها هم با همكارى ديگر سران منافقين تصميم به ترور پيامبر صلى الله عليه و آله گرفتند و همين مقدمه اى براى شهادت حضرت شد، و آياتى هم در اين باره نازل گرديد.

در واقع عايشه و حفصه تمام خبرها را فورا در اختيار رؤساى ضد غدير يعنى پدران خود كه قرار مى دادند. ابوبكر و عمر هم طبق اخبار رسيده نقشه هاى متناسب با موقعيت طرح مى كردند، و حتى گاهى به دستور آنان سؤالاتى را طرح مى نمودند تا از پاسخ آن نتيجه لازم را براى اهداف خود بگيرند.

اين روند آن قدر تكرار شد كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله وارد مدينه شد به خانه عايشه و حفصه نرفت و ارتباط خود را با آنان قطع كرد و درباره آنان آيات سوره تحريم نازل شد.

آنان كه اين ارتباط را ضرورى مى دانستند، به دستور ابوبكر به عنوان عذر خواهى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند، و حضرت به شدت آنان را مؤاخذه نمود.

بار ديگر كه ارتباط برقرار شد عايشه و حفصه لحظه به لحظه وخيم شدن حال پيامبر صلى الله عليه و آله را توسط پيك هاى سرّى تا لشكر اسامه براى پدران خود مى فرستادند. همين دو نفر بودند كه توانستند ابوبكر و عمر را در موقعيت لازم به مدينه باز گردانند تا برنامه غصب خلافت طبق نقشه قبلى انجام شود.(1)

عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه السلام گفت: اى پسر ابى طالب، امروز پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده اى ! !

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست هيچ مؤمنى او را دشمن نمى دارد و هيچ كافرى دوست نمى دارد. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ! پيامبر صلى الله عليه و آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !

حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم؛ و به زودى از اين مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.

عايشه گفت: يا رسول اللّه، چرا الآن آن را به من خبر نمى دهى تا جلوتر عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است شروع نمايم ! !

فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده اى و اجر تو از بين مى رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته اى، و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.

ص: 35

عايشه قول داد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:

خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده اند. من به سوى خدا مى روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.

عايشه بار ديگر قول داد اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.

جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند.

آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند: محمد مى خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى كند. پس درباره خود و چنين مسئله اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.

اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند آيات اول تا سوم سوره تحريم را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى داد، آنجا كه فرمود:

«وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِىُّ اَلى بَعْضِ اَزْواجِهِ حِديثا فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ اَظْهَرَهُ اللّه ُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ اَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ اَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَليمُ الْخَبيرُ» :

ص: 36

«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن (راز پيامبر صلى الله عليه و آله) را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود وقتى (حضرت) خبر داد آن زن (عايشه) پرسيد چه كسى (افشا كردن مرا) به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .

سپس خداوند با آيه چهارم سوره تحريم به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه السلام هستند.

آيه چنين است: «اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللّه َ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ» :

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه كنيد اما قلب هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدم نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالح مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد حضرت آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سِرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده اند و راز حضرت را فاش ننموده اند.

اينجا بود كه آيه هفتم سوره تحريم در تكذيب آنان نازل شد: «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» : «اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شويد» .(1)

ص: 37

در اينجا موقعيت تاريخى اين آيات را از بُعدى ديگر به همراه بيان نكاتى در مورد آن بيان مى كنيم:

اعمال حج پايان يافته و پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با كاروان عظيم حجاج به مكه بازگشته اند.(1) هنوز دستور حركت از مكه به سوى غدير از سوى خداوند نازل نگشته و حضرت يك روز در مكه توقف دارد.

اولين مرحله جدّى از مسئله ولايت در همين روز آغاز مى شود. قبل از اعلام و ابلاغ ولايت على عليه السلام به مردم، بايد ودايع نبوت و امامت به على عليه السلام سپرده شود. پيامبر صلى الله عليه و آله مجلسى خصوصى با على عليه السلام تشكيل مى دهد كه احدى در آن راه ندارد و اين مجلس در شبانه روزى است كه از نظر همسردارىِ پيامبر صلى الله عليه و آله نوبت عايشه است.

او در برابر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله مجلس خصوصى با على عليه السلام دارد عكس العمل نشان مى دهد و اصرار دارد بداند موضوع از چه قرار است. پيامبر صلى الله عليه و آله پس از گرفتن پيمانى محكم از او، اين سرّ را براى او باز مى گويد كه مسئله اعلان ولايت در پيش است.

عايشه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله را فورا به ابوبكر و عمر خبر مى دهد، و آنان منافقين را جمع مى كنند و براى قتل پيامبر صلى الله عليه و آله نقشه مى كشند، ولى با خنثى شدن توطئه آنان در كوه هَرشى، نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله را طرح مى كنند و به اجراى آن مى پردازند.

ص: 38

با اين مقدمه به استقبال ماجرايى مى رويم كه حذيفه از اين مرحله غدير ترسيم كرده و مى گويد(1):

اعمال حج پايان يافت و پيامبر صلى الله عليه و آله از مِنا به مكه بازگشت. در اينجا جبرئيل نازل شد و چنين پيام آورد:

اى محمد، خدايت سلام مى رساند و ... ، به تو دستور مى دهد على بن ابى طالب عليه السلام را براى بعد از خودت در امت منصوب نمايى و خلافت را به او بسپارى، ... و خداوند به تو دستور مى دهد آنچه به تو آموخته به او بياموزى، و آنچه كه تو را بر حفظ آن مأمور كرده و نزد تو به وديعت گذاشته به او تحويل دهى، چرا كه او امين مورد اعتماد است.

اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را صدا زد و يك روز و شب كامل با او جلسه خصوصى قرار داد. در اين مجلس علم و حكمتى را كه خدا به آن حضرت داده بود به على عليه السلام سپرد و آنچه جبرئيل گفته بود به او ابلاغ كرد.

آن روز - از بين همسران پيامبر صلى الله عليه و آله - نوبت عايشه بود كه حضرت على القاعده نزد او مى ماند، اما حضور على عليه السلام مانع اين مسئله شد. عايشه گفت: بايد نزد على بروم و به او چيزى بگويم كه نمى گذارد من نزد پيامبر باشم ! او آمد و خطاب به امير المؤمنين عليه السلام گفت: اى پسر ابى طالب، امروز يكسره پيامبر را از اينكه نزد من باشد محبوس كرده اى ! !

ص: 39

پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ او فرمود: اى عايشه، بين من و على فاصله مشو، كه او در راه من از هيچ كس نمى ترسد. قسم به آنكه جانم به دست اوست، او را دشمن نمى دارد مؤمن و دوست نمى دارد كافر. بدان كه حق بعد از من با على است و به همان سو مى رود كه على برود. از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من وارد شوند.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! از آغاز امروز مجلس خصوصى شما با على طول كشيده است ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله از او روى گرداند، ولى عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا آن مسئله خصوصى را از من پنهان مى كنى ؟ شايد براى من هم صلاح باشد ! !

حضرت فرمود: درست است. قسم به خدا اين مسئله صلاح است براى كسى كه خداوند او را به قبول آن و ايمان به آن سعادتمند نمايد، و من مأمورم همه مردم را بدان دعوت نمايم، و به زودى از آن مسئله اطلاع خواهى يافت وقتى آن را به طور عمومى اعلام كنم.

عايشه گفت: يا رسول اللّه ! چرا الآن آن را به من خبر نمى دهى تا عمل به آن را آغاز كنم و آنچه صلاح است را شروع نمايم ؟ !

فرمود: به زودى به تو خبر خواهم داد، ولى آن را پنهان كن تا به من دستور داده شود كه آن را به صورت عمومى اعلام كنم. اگر آن را پنهان نمايى خداوند در دنيا و آخرت به تو اجر خواهد داد، و براى تو فضيلتى خواهد بود كه در ايمان به خدا و رسولش سبقت گرفته و سرعت نموده اى، ولى اگر اين راز را فاش كنى و مراعات حفظ آنچه به تو سپرده مى شود را ترك كنى به پروردگارت كافر شده اى و اجر تو از بين مى رود، و دست امن خدا و رسول را از خود برداشته اى و از زيانكاران خواهى بود؛ و اين به خدا و رسول ضررى نخواهد زد و لعنت خدا و ملائكه و همه مردم بر تو خواهد بود.

عايشه ضمانت كرد كه آن سِرّ را پنهان كند و بدان ايمان آورد، و آن را مراعات نمايد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم آن راز را به او چنين خبر داد:

ص: 40

خداوند تعالى به من خبر داده كه عمر من پايان يافته، و به من دستور داده كه على را به عنوان علامتى در بين مردم منصوب نمايم، و او را امام آنان قرار دهم و او را جانشين خود نمايم همان گونه كه پيامبران قبل از من جانشينان خود را تعيين كرده اند.

من به سوى خدا مى روم و خلافت او را اعلام خواهم كرد. اين مسئله را پشت پرده قلبت حفظ كن تا خدا اجازه اعلام آن را دهد.

عايشه بار ديگر قول داد كه اين راز را به كسى نگويد؛ اما خداوند به پيامبرش خبر داد كه او و رفيقش حفصه و پدرانشان در اين باره چه خواهند كرد.

جالب اينكه عايشه در همان روز به حفصه خبر داد و هر يك از آن دو به پدرانشان خبر دادند. ابوبكر و عمر جلسه تشكيل دادند و سراغ منافقين فرستادند و مسئله را به آنان هم خبر دادند. آنان با يكديگر به مشورت پرداختند و گفتند:

محمد مى خواهد امر خلافت را مانند كسرى و قيصر تا آخر روزگار در خاندان خود قرار دهد. نه به خدا قسم ! اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد براى شما از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كند، اما على طبق آنچه در دل نسبت به شما دارد عمل مى كند. پس درباره خود و چنين مسئله اى نيك نظر كنيد و هر چه در نظر داريد اعلام كنيد.

اين گونه بود كه سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله به دست عايشه و حفصه افشا شد، و پيرو آن خداوند اين آيات را نازل كرد كه خبر از كار آن دو زن مى داد، آنجا كه فرمود:

«وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّه عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هذا قالَ نَبَّأَنِىَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ» :

«هنگامى كه پيامبر گفتارى پنهانى به بعضى از همسرانش سپرد آنگاه كه آن زن آن را افشا كرد و خدا پيامبرش را از اين مسئله باخبر نمود آن حضرت قسمتى از كارشان را براى آنان بازگو كرد و از گفتن قسمتى ديگر اعراض نمود آن زن (از پيامبر صلى الله عليه و آله) پرسيد چه كسى راز افشا كردن مرا به تو خبر داد (حضرت) فرمود خداى عليم آگاه به من خبر داد» .

ص: 41

سپس خداوند با آيه بعدى به پيامبرش خبر داد كه اگر اظهار توبه هم نمايند ولى قلوبشان منحرف است، و اگر بخواهند بر ضد پيامبر صلى الله عليه و آله اقدامى كنند ياور آن حضرت خدا و جبرئيل و ملائكه و امير المؤمنين عليه السلام هستند. آيه چنين است:

«إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّه فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ» :

«اگر شما دو نفر نزد خدا توبه هم كنيد ولى قلب هايتان از حق منحرف شده است و اگر بر ضد او اقدام نماييد بدانيد كه خدا صاحب اختيار اوست و جبرئيل و صالحِ مؤمنين و ملائكه بعد از خدا كمك اويند» .

وقتى خداوند اين خبر را به پيامبرش داد آن حضرت تصميم بر قتل عايشه و حفصه گرفت. ابتدا آنان را احضار كرد و مسئله افشاى سرّ خود را از آنان پرسيد و به توطئه منافقين اشاره اى نكرد. آنان قسم ياد كردند كه چنين كارى نكرده اند و راز حضرت را فاش ننموده اند. اينجا بود كه آيه ديگر در تكذيب آنان نازل شد:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» :

«اى كسانى كه كافر شديد امروز عذر نياوريد كه طبق آنچه عمل كرديد جزا داده مى شويد» .

از سوى ديگر، منافقين مشورت خود را ادامه دادند و به اظهار نظر پرداختند، تا آنكه متفق شدند بر آنكه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را بر فراز كوه «هَرشى» بِرَمانند - كه نظير آن را در جنگ تبوك هم عملى كردند - ولى خداوند اين شر را از پيامبرش دفع نمود.(1)

بعد از آن به فكرهاى ديگرى از قتل و ترور و خوراندن سم به حضرت افتادند كه به صور مختلف در فكر اجراى آن بودند.

ص: 42

با اين كارى كه عايشه انجام داد و سرّ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را فاش كرد، وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از سفر غدير به مدينه بازگشت به خانه همسرش ام سلمه رفت و يك ماه تمام در خانه او ماند و به خانه عايشه و حفصه نرفت ! ! آن دو اين مسئله را نزد پدرانشان ابوبكر و عمر مطرح كردند.

پدرانشان گفتند: ما مى دانيم چرا اين گونه رفتار كرده است و علت آن چيست. شما نزد او برويد و با محبت دَرِ گفتگو را با او باز كنيد و او را نسبت به خود متمايل نماييد، كه او را با حيا و كريم خواهيد يافت. شايد اين گونه بتوانيد آنچه در قلب اوست بيرون آوريد و غيظ او را آرام كنيد.

پيرو اين تصميم، عايشه به تنهايى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و آن حضرت را در خانه ام سلمه يافت در حالى كه على عليه السلام نيز نزد آن حضرت بود. پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: براى چه آمده اى ؟ ! گفت: يا رسول اللّه ! برايم غير عادى بود كه پس از بازگشت از اين سفر به خانه خود نيامدى، و من از نارضايتى تو به خدا پناه مى برم !

حضرت فرمود: اگر اين گونه است كه مى گويى نبايد رازى را كه سفارش كتمان آن را به تو نمودم افشا مى كردى. با اين كار هم خود را هلاك نمودى و هم گروهى از مردم را به هلاكت انداختى.

پس از اين ماجرا بود كه عايشه و حفصه با همدستى پدرانشان تصميم بر مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله گرفتند تا زودتر به اهداف خود دست يابند. ابوبكر و عمر با گذشت دو ماه از واقعه غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله را به دست عايشه و حفصه مسموم كردند.

هنگامى كه حضرت در بستر افتاد آنان سم را به اسم دارو به حضرت مى دادند، و وقتى حضرت بى حال مى شد آن را به زور در حلق پيامبر صلى الله عليه و آله مى ريختند، و در آن حال هر چه حضرت از خوردن آن ابا مى كرد آنان به زور آن را در دهان مباركش مى ريختند.

ص: 43

وقتى حضرت به حال آمد فرمود: مگر من به شما اشاره نمى كردم كه دارو را به زور به من نخورانيد ؟ ! در پاسخ گفتند: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را كرديم ! ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد ! ! !(1)

همچنين شامل يادگارهاى پيامبران است از قبيل پيراهن آدم و عصاى موسى و انگشتر سليمان، و نيز شامل يادگارهاى پيامبر صلى الله عليه و آله همچون پرچم و شمشير و زره و سپر و كلاهخود و انگشتر و كفش آن حضرت است.(1)

1. جهات اهميت خيانت عايشه

الف. سرّى كه به عايشه سپرده شد مسئله ابلاغ ولايت بود كه تا رسيدن وقت آن به هيچ وجه نبايد افشا مى شد.

ج. عايشه مستقيما داخل اين سرّ نبود، و به زور خود را وارد آن كرد و با اصرار از پيامبر صلى الله عليه و آله خواست كه به او خبر دهد، و اين بر او لازم تر مى كند كه در كتمان آن بكوشد.

د. عايشه نزد آن حضرت قول داد و ضمانت كرد كه به هيچ وجه آن سرّ افشا نشود و حضرت هم از او التزام گرفت و فرمود: فَلْيَكُنِ الامْرُ مِنْكِ تَحْتَ سُوَيْداءِ قَلْبِكِ الى انْ يَأْذَنَ اللّه بِالْقِيامِ بِهِ: اين مسئله نزد تو در پس پرده قلبت بماند تا خداوند اجازه اقدام به آن را بدهد.

د. عايشه آن راز را به كسانى كه اصل كتمان به خاطر آنان بود (يعنى اصحاب صحيفه) باز گفت، نه اينكه به مردم عادى گفته باشد، و اين خيانت عظيم است.

ه . عايشه نه اينكه اشتباها يا از روى بى توجهى و اهميت ندادن آن سرّ را فاش كرده باشد، بلكه عمدا و به قصد خيانت عمدى اين سرّ را به رؤساى منافقين يعنى اولى و دومى منتقل كرد و آنان بقيه را با خبر كردند.

و. اين افشاى سرّ توسط عايشه، فقط يك خيانت از نظر كتمان نكردن اسرار نبود، بلكه آثار متعددى از قبيل قتل پيامبر صلى الله عليه و آله و نقشه هاى ديگر بر آن مترتب شد.

2. نزول آيات در تقبيح خيانت عايشه

با در نظر گرفتن جهات شش گانه مذكور است كه نزول آيات پى در پى براى تقبيح اين خيانت عايشه توجه را جلب مى كند و مى بينيم برخورد پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره جدّى است. به نمونه هايى از اين مقابله قاطع با عايشه دقت كنيم:

الف. خداوند خيانت عايشه را به صراحت در قرآن آورده با آنكه معمولاً جزئيات مسائل در متن قرآن نمى آيد، آنجا كه مى فرمايد: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ ... » .

ص: 46

ب. وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله علت افشاى سرّ را از او سؤال كرد، او به دروغ قسم ياد كرد كه چنين نكرده است، ولى باز قرآن صريحا او را تكذيب و تقبيح نمود و مُهر كُفر را بر پيشانى اش زده و فرمود: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ... » ، و اين بدان معنى است كه عذر عايشه بيهوده بوده و او به قصد خيانت سرّ پيامبر صلى الله عليه و آله را فاش كرده است.

ج. پيامبر صلى الله عليه و آله براى توبيخ جدى عايشه به گونه اى كه همه متوجه خيانت او شوند، پس از بازگشت از سفر غدير، پا در خانه عايشه نگذاشت و تا يك ماه اين كار را ادامه داد تا روزى كه او براى عذر خواهى آمد. اين به معناى قهر با خيانتكاران است، آن هم زنى كه همسر پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.

د. پس از آنكه عايشه به عنوان عذر خواهى آمد، حضرت او را به شدت بر سر خيانتش ملامت كرد. يك بار به او فرمود: قَدْ خالَفْتِ امْرى اشَدَّ خِلافٍ، و بار ديگر فرمود: لَوْ كانَ الامْرُ كَما تَقُولينَ لَما اظْهَرْتِ سِرّا اوْصَيْتُكِ بِكِتْمانِهِ، لَقَدْ هَلَكْتِ وَ اهْلَكْتِ امَّةً مِنَ النّاسِ.

ه . خداوند متعال در آيات بعدىِ همين سوره، خيانت عايشه را به مرحله صراحت مى رساند و او را به دو زن خيانتكارِ معروف - يعنى همسران حضرت نوح و حضرت لوط عليهماالسلام - تشبيه مى كند كه به آن دو پيامبر معظّم خيانت كردند. متن آيه چنين است:

«ضَرَبَ اللّه مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا مِنَ اللّه شَيْئا وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ»(1):

«خداوند براى كسانى كه كافر شدند همسر نوح و همسر لوط را مثال مى زند كه در ازدواج دو بنده صالح ما بودند ولى به آنان خيانت كردند در نتيجه نزد خداوند همسر پيامبر بودن براى آنان هيچ فايده اى برايشان نداشت و به آنان گفته شد كه با داخل شوندگان داخل آتش شويد» .

ص: 47

امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد: آيا مى دانيد پيامبر صلى الله عليه و آله به مرگ طبيعى از دنيا رفت يا كشته شد ؟ خداوند مى فرمايد: «أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ» : «اگر پيامبر از دنيا برود يا كشته شود آيا عقبگرد خواهيد كرد» ؟ اين بدان معنى است كه خداوند مسئله قتل را درباره آن حضرت به ميان مى آورد.(1)

3. نقشه مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله

عاملان مسموم كردن پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه بودند، و علت اين اقدامشان رسيدن هر چه زودتر به اهدافشان بود. امام صادق عليه السلام طراح اين جنايت را آن چهار نفر معرفى كرده مى فرمايد: ابوبكر و عمر و عايشه و حفصه، چهار نفرى نقشه سم دادن به پيامبر صلى الله عليه و آله را طراحى كردند» .(2)

آنگاه درباره علت اين نقشه مى فرمايد: وقتى ابوبكر و عمر از نزديكى شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله و پيش بينى آن حضرت در مسئله خلافت آگاه شدند، براى اجراى هر چه سريع تر نقشه هاى خود تصميم به مسموم كردن آن حضرت گرفتند» .(3)

4. اجراى نقشه مسموميت

مُجريان اين نقشه در تاريخ معرفى شده اند و طرز كار آنان افشا شده است. امام صادق عليه السلام مى فرمايد: بدانيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله مسموم شد و عايشه و حفصه بودند كه آن حضرت را مسموم كردند.(4)

خود عايشه جزئيات اجراى نقشه را چنين گفته است: هنگام مريضى آخر پيامبر صلى الله عليه و آله در لحظات بى حالى، دارويى را به اجبار در حلق آن حضرت مى ريختيم. در آن حال حضرت به ما اشاره مى كرد كه اين كار را نكنيم، ولى ما كار خود را انجام مى داديم ! وقتى حضرت به حال آمد گفت: مگر به شما اشاره نمى كردم كه دارو را به

ص: 49

اجبار به من نخورانيد ؟ در پاسخ گفتيم: ما به عنوان اينكه مريض دارو را دوست ندارد اين كار را مى كرديم ! فرمود: همه شما بر اين كار متفق بوديد !(1)

آيه «وَ اِنْ تَتُوبا اِلَى اللّه ِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ اِنْ تَظاهَرا ... »(1) = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »(2)

آيه «وَ لَقَد نَعلَمُ أنَّكَ يَضيقُ صَدرَكَ بِما يَقولونَ»(3) = آيه «فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ... »

آيه «يا اَيُّهَا الَّذينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ اِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(4) = آيه «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلى بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِيثا ... »(5)

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :

«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .

مانند آيه «يا أيُّها الرَسول بَلِّغ ما أُنزِل إلَيكَ مِن رَبِّك» درباره هيچ يك از دستورات الهى نازل نشده، بلكه در آن موارد خود امر مثل نماز و روزه و امثال آن نازل مى شد و حضرت آن را به مردم ابلاغ مى فرمود، ولى در اين باره فرمان ابلاغ خاص صادر شد.

به دنبال آن «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» خصوصيت عظيم مسئله را مى رساند كه درباره هيچ يك از اوامر الهى چنين خطابى از طرف خداوند نيامده، و اين حاكى از اهميت ويژه اين دستور بين همه دستورات الهى است كه نرساندن آن مساوى با نرساندن رسالت پروردگار است.

و در آخر «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» كه خداوند درباره اين يك حكم با اين صراحت، ضمانت حفظ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را از انواع دشمنان نموده، حتى در اصل رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله وعده حفظ آن حضرت را در مقابل خطرات احتمالى از مشركين و منافقين نداده و چنين سابقه اى درباره حضرت وجود ندارد. اين مسئله حكايت از اهميت ولايت نزد خداوند دارد كه چنين پشتيبانى فوق العاده اى نسبت به آن فرموده است.

آيه تبليغ از دو بُعد قابل بررسى است:

با پايان استراحت كاروان در «قُديد» ، بارها را براى غدير بستند و آن روز را تا شب به سمت غدير پيش آمدند. اكنون شب هجدهم ماه ذى الحجه است و كاروان مسير شبانه خود را به سوى غدير مى پيمايد.

غدير خم نيز با بركه آبش و چشمه سار و پنج درخت كهنسالش در انتظار كاروان عظيم حجاج است. مقصدى كه از مكه تعيين شده و مردم از وعده گاهشان و برنامه اى كه در انتظارشان است، به خوبى خبر دارند.

قلب رسول صلى الله عليه و آله در چگونگى تحقق امر الهى و اعلام ولايت مطلقه جانشينان معصوم خود مى تپد. پيك وحى نيز در تكاپوى فوق العاده اى براى تدارك برنامه فرداست. از «قُديد» تا «غدير خم» جبرئيل سه بار نازل مى شود و اين دستور را نازل مى كند: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .

همزمان تحركات مخرّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى دهد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عموى خود و خاندانش را بر ما مسلط مى كند. از سوى ديگر منافقين آشوب بپا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله و امير المؤمنين عليه السلام را بنمايند.

هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت دارد و هم پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن است، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه دارند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر دارند و صدها توطئه در سر مى پرورانند.

در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى خواهد با يد قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند. حتى نسل هاى آينده بايد از اين حقيقت آگاه شوند كه در آن شرايط هولناك اراده حق تعالى بر اعلام ولايت در مراسم سه روزه غدير تعلق

ص: 53

گرفته بود، و در سايه آن عنايت الهى بود كه جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى بدون مشكل تا غدير آمدند و حتى عده اى از اهل يمن و اهل مكه همراه قافله خود را به غدير رسانيدند.

مجلسى با آن عظمت و خطابه اى در يك ساعت - كه در تاريخ شش هزار ساله انبيا عليهم السلام بى سابقه بود - با كمال آرامش برگزار شد؛ و پيامبر صلى الله عليه و آله بدون هيچ تقيه اى و بدون آنكه فرازهايى از سخنش را حذف كند، در سكوت مطلقِ يكصد و بيست هزار انسان، سخنرانى خود را به طور كامل ايراد كرد، و حتى در بين خطابه اش على عليه السلام را بر سر دست بلند كرد و او را معرفى نمود. بعد از آن در طول سه روز كه انتظار هر حادثه اى مى رفت، برنامه مفصل بيعت بدون هيچ بى نظمى برگزار شد.

آيا اين برنامه مفصل، در جوى چنان خطرناك، جز با اراده خداوند - كه قلب ها و فكرها و روح و جسم همه مردم در يد قدرت اوست - امكان پذير بود ؟ آيا جز معجزه نام ديگرى بر «غدير» مى توان گذاشت ؟ !

اواخر شب هجدهم و صبح آن روز كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود، آيه اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در برداشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد.

اين آيه همه نگرانى ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه اى را داد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» :

«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .(1)

ص: 54

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انتظارش را مى كشيد؛ و انعكاس آن مى توانست اين گونه باشد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» : اى صاحب رسالت، آنچه از سوى پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.

«وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر انجام نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده اى.

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : از جهت توطئه هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است.

«إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» : هدف اصلى ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است، و شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى پذيرند و بدان ايمان نمى آورند و كفر مى ورزند.

با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفى مى كرد بى واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود: اين آيه تهديد بعد از وعيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند؛ چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عواقب الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچ كس نمى هراسم.(1)

اجتماع عظيم انسانى غدير براى رفع هر ابهامى در مسئله ولايت بوده، و اگر بنا باشد همان مجلس آغاز ابهامى بزرگ در مسئله باشد، آن هم با به كار بردن يك كلمه عجيب كه اين همه پيچيدگى دارد، در اين صورت بايد گفت: اگر چنين مجلسى نبود مسئله ولايت بسيار واضح تر بود ! ! !

ص: 55

اينجاست كه آيه قرآن «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» محقق مى شود. يعنى اگر ابلاغ پيامى به اين صورت تحقق يابد كه مفهوم آن با گذشت چهارده قرن روشن نيست، پس در واقع ابلاغى نشده است ! !

در واقع تهديد در آيه «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» از نوع كلامى است كه به در مى گويند تا ديوار بشنود ! منظور از اين تهديد آن مردمى هستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف قبول نكردن آنان را داشت؛ چرا كه حضرت از ابلاغ ولايت ابايى نداشت، و در تمام عمر خود با اسلوب هاى مختلف به ابلاغ آن همت گماشته بود.

اينگونه پيامبر صلى الله عليه و آله به همراه ساير مؤمنين با قلبى مطمئن دست به كار اجراى فرمان پروردگار درباره غدير شدند. ساعتى بعد كاروان كنار بركه غدير توقف كرد و مردم پياده شدند و هر يك براى خود جايى پيدا كردند، و هنگام ظهر براى اجراى فرمان الهى در برابر منبر غدير زانو زدند.

اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند.

ابتدا نام عده اى از بزرگان علماى اهل سنت، كه نزول آيه بلّغ را در غدير ذكر كرده اند مى آوريم(1):

1. ابن ابى حاتم عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود) .

2. احمد بن عبدالرحمن شيرازى (به بحار الانوار: ج 37 ص 155 مراجعه شود) .

3. احمد بن موسى بن مَرْدَوَيه. (به الدر المنثور: ج 2 ص 298 مراجعه شود) .

4. احمد بن محمد ثعلبى (الكشف و البيان - مخطوط) .

5 . ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى (ما نزل من القرآن فى على عليه السلام: ص 86 ) .

6 . ابوالحسن على بن احمد واحدى (اسباب النزول: ص 115) .

7. مسعود بن ناصر سجستانى (كتاب حديث الولاية - مخطوط) .

8 . عبداللّه بن عبيداللّه حسكانى (شواهد التنزيل: ج 1 ص 187) .

9. ابن عساكر على بن حسن دمشقى (ترجمة امير المؤمنين عليه السلام من تاريخ دمشق: ج 2 ص 86) .

10. فخرالدين محمد بن عمر رازى (تفسير الرازى: ج 12 ص 49) .

11. محمد بن طلحة نصيبى شافعى (مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول عليهم السلام: ص 44) .

ص: 57

12. عبدالرزاق بن رزق اللّه رسعنى (مفتاح النجا فى مناقب آل العبا، مخطوط) .

13. حسن بن محمد نيشابورى. (تفسير النيسابورى: ج 6 ص 129 - 130) .

14. على بن شهاب الدين همدانى (مودة القربى: ينابيع المودة: ص 249) .

15. على بن محمد،ابن صباغ مالكى (الفصول المهمة فى معرفة الأئمة عليهم السلام: ص 42) .

16. محمود بن احمد عينى (عمدة القارى فى شرح صحيح البخارى: ج 18) .

17. عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (الدر المنثور: ج 2 ص 298) .

18. محمد محبوب عالم (تفسير شاهى) .

19. حاج عبدالوهاب بن محمد (به نفحات الازهار: ج 8 ص 247 مراجعه شود) .

20. جمال الدين عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى (الاربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه السلام - مخطوط) .

21. شهاب الدين احمد (توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل - مخطوط) .

22. ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشى (مفتاح النجا - مخطوط) .

كسانى كه اسناد اين كتاب ها و روايات مربوط به آيه بلّغ به آنها منتهى مى شود عبارتند از: ابن عباس، ابوهريره، براء بن عازب، جابر بن عبداللّه، حذيفة بن اسَيد، زيد بن ارقَم، رياح بن حارث، عامر بن ليلى بن ضمرة، عبداللّه بن ابى اوفى، عبداللّه بن مسعود، عطية، مجاهد.(1)

البته روايات شيعه درباره آيه بلّغ به قدرى زياد است كه نيازى به ذكر ندارد، و نزول آن درباره غدير نزد شيعه از مسلمات است.

ص: 58

نكته ديگر اينكه روايات مربوط به آيه در تبيين محتواى آن - كه شامل مسائل مهمى در مسئله ولايت است - نقش به سزايى دارد، و منحصر به فرد بودن آن را بين آيات غدير روشن مى سازد.

امام باقر عليه السلام مى فرمايد: وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله به غدير خم رسيد - كه در سه مايلى جحفه قرار دارد - جبرئيل پنج ساعت از روز گذشته نزد او آمد و گفت: اى محمد ! خداوند عزوجل به تو سلام مى رساند و به تو مى گويد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » .(1)

دوم. زمان و مكان اجمالى آيه

سه روايت ديگر هم اجمالاً فقط بين راه يا روز هجدهم در غدير را ذكر كرده بدون آنكه زمان يا مكان دقيق آن را تعيين كند:

1. بين راه

قالَ الصّادِقُ عليه السلام: خَرَجَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله الى مَكَّةَ فى حَجَّةِ الْوِداعِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ فَقالَ لَهُ: يا رَسُولَ اللّه ! انَّ اللّه تَعالى يُقْرِؤُكَ السَّلامُ وَ قَرَأَ هذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :

امام صادق عليه السلام مى فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع به مكه آمد. وقتى از آنجا بازگشت جبرئيل در راه نزد او آمد و گفت: يا رسول اللّه ! خداى تعالى سلامت مى رساند. و سپس اين آيه را خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(2)

2. روز هجدهم در غدير

عَنْ ابْنِ عَبّاسٍ: حَتّى كانَ الْيَوْمَ الثّامِنَ عَشَرَ، فَانْزَلَ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَيْهِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » :

ابن عباس مى گويد: تا آنكه روز هجدهم شد، و خداوند تبارك و تعالى بر پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(3)

ص: 60

3. در جحفه

عَنْ زَيْدِ بْنِ ارْقَمَ: لَمّا نَزَلْنا بِالْجُحْفَةِ راجِعينَ وَ ضَرَبْنا اخْبِيَتَنا نَزَلَ جَبْرَئيلُ بِهذِهِ الاْيَةِ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » :

زيد بن ارقم مى گويد: وقتى در جُحفه پياده شديم و خيمه ها را بر پا كرديم، جبرئيل اين آيه را نازل كرد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » .(1)

بايد توجه داشت كه منظور از «جُحْفه» ، منطقه جحفه است كه غدير خُم در آن قرار گرفته است؛ چرا كه تصريح به بر پا كردن خيمه ها مى كند، و شكى نيست كه در جحفه توقفى نبوده و خيمه اى بر پا نشده است، و فقط در غدير خم براى برنامه سه روزه خيمه ها را بر پا كرده اند.

حال سؤال اين است كه از مجموع اين روايات و اقوال درباره زمان نزول آيه كدام را بپذيريم ؟

بايد توجه داشت كه فاصله زمانى بين دو قول از آخر شب تا پنج ساعت بعد از طلوع آفتاب است. اين مقدار زمان حدودا شش ساعت مى شود، و اين زمان قابل توجهى نيست. فاصله مكانى آن هم از مكانى قبل از غدير، با در نظر گرفتن مسير پنج شش ساعته با پاى شتر تا خود غدير است، كه البته اين فاصله هم چندان زياد به نظر نمى رسد.

سوم. جمع بندى در زمان و مكان آيه

با در نظر گرفتن اين مطلب، در حل اختلاف درباره زمان و مكان نزول آيه دو احتمال وجود دارد:

احتمال اول: راويانى كه غدير را محل نزول آيه ذكر كرده اند، اين فاصله زمانى و مكانى را مقدار مهمى به حساب نياورده اند و اجمالاً نزول آن را در غدير حساب

ص: 61

كرده اند، و يا حتى ورود به منطقه غدير را در نظر گرفته اند اگر چه بعد از چند ساعت به بركه و درختان رسيده باشند.

احتمال دوم: هنگامى كه آنان از آيه با خبر شده اند در غدير و پنج ساعت بعد بوده، و چنين گمان كرده اند كه آيه در آن زمان و مكان نازل شده، در حالى كه خبر نداشته اند كه اصل نزول آن چند ساعت قبل در بين راه بوده است.

در اين ميان - با استفاده از چند قرينه - مى توان نزول آيه را در پنج ساعت بعد از طلوع آفتابِ روز هجدهم، در كنار بركه و درختان غدير ترجيح داد:

قرينه اول

طبق روايات متعدد، رسيدن قافله كنار بركه غدير قبل از ظهر بوده، كه در فاصله باقيمانده تا ظهر مردم خيمه هاى خود را بر پا كردند و همزمان منبر غدير نيز براى سخنرانى آماده شد.

اين زمانِ ورود با پنج ساعت پس از طلوع آفتاب كه حدود ساعت ده صبح مى شود و در نزول آيه ذكر شده تطابق دارد. با در نظر گرفتن اين مطلب و اضافه بر اينكه محل غدير از مكه تعيين شده بود و همه مى دانستند كه بايد در آنجا براى برنامه اى مهم توقف كنند، مى توان گفت: به محض رسيدن كنار بركه، خداوند بر رسولش وحى فرستاد كه اكنون همه شرايط براى اعلان ولايت آماده است و همه در وعده گاه غدير حضور يافته اند، پس هر چه زودتر «بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» .

قرينه دوم

امير المؤمنين عليه السلام در زمان خلافت ظاهرى خود براى اولين بار پس از 25 سال روز غدير را جشن گرفت. در اين مراسم آن حضرت دقيقا پنج ساعت از روز گذشته بر فراز منبر قرار گرفت و خطابه مفصلى ايراد فرمود.(1) اين ساعت ظاهرا براى تطبيق دقيق با زمانى است كه آيه بلّغ در آن نازل شده است.

ص: 62

قرينه سوم

اينكه در روايت امام صادق عليه السلام كلمه «فِى الطَّريقِ» (يعنى: در راه) درباره نزول آيه آمده، منافاتى با نزول آيه در غدير ندارد، چرا كه مى فرمايد: فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْها جاءَهُ جَبْرَئيلُ فِى الطَّريقِ ... ؛ يعنى در بازگشت از مكه به مدينه در بين راه جبرئيل اين آيه را آورد، و اين كلمه «بين راه» بر خود «غدير» هم تطبيق كامل دارد، چرا كه بين راه مكه تا مدينه است.

قرينه چهارم

روايت امام باقر عليه السلام بر روايت حذيفه و ابن عباس و زيد بن ارقم ترجيح دارد، چرا كه اولاً از مقام عصمت صادر شده، و ثانيا روايات سه نفر مذكور حالت كلى گويى از نظر زمان و مكان دارد و اجمالاً روز هجدهم يا منطقه جحفه يا اواخر شب را ذكر كرده اند.

ولى امام عليه السلام با دقت و ظرافت كامل پنج ساعت از روز گذشته را تعيين مى فرمايد، در حالى كه چنين دقت زمانى در ذكر قضاياى تاريخى در آن عصر موسوم نبوده، و حضرت به خاطر عنايت فوق العاده اين گونه زمان دقيق آن را بيان نموده است.

شرايطى سخت احساس كرد(1) و آن قدر گريست كه محاسن شريفش پر از اشك شد و فرمود:

اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه قوم من از جاهليت فاصله گرفته اند. من اينان را به اختيار خودشان يا به كمك جنگ ها به انقياد خود درآورده ام. اكنون اگر بخواهم ديگرى را بر آنان حاكم كنم چه خواهد شد ؟(2)

اين بود كه فعلاً چيزى در اين باره به مردم نگفت و صلاح دانست كه اطلاعى نداشته باشند تا مبادا او را متهم كنند.(3)

با پايان حجة الوداع و حركت از مكه به سوى غدير، در سه مرحله اين فرمان تكرار شد و نزول آيه در اين سه مرحله انجام گرفت. جبرئيل در بين راه آمد و از طرف خداوند سلام رساند و چنين خواند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» : «اى رسول خدا، برسان آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده است» .

در مرحله اول همين مقدار از آيه نازل شد و در پى آن پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى جبرئيل، دير زمانى نيست كه مردم مسلمان شده اند. مى ترسم با اعلان ولايت على مضطرب شوند و اطاعت نكنند و اهل نفاق تفرقه ايجاد كنند، و به جاهليت باز گردند، چرا كه دشمنى آنان و عداوتشان با على روشن است. اگر ممكن است از خدا بخواه تا مرا از اين مأموريت معاف فرمايد.

جبرئيل بازگشت و روز بعد دوباره نازل شد و اين هنگامى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله هنوز كنار بركه نرسيده بود، اما وارد منطقه غدير شده بود. اين بار جبرئيل چنين گفت: يا محمد، خداى تعالى مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ

ص: 64

فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى» .

در اين مرحله دوم يك فراز به آيه اضافه شد، و جبرئيل دستور آورد كه بايد فردا در منزل بعدى كه كاروان پياده مى شوند، ولايت على عليه السلام را بر مردم اعلام كنى.

در پى اين دستور پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى جبرئيل، از اصحابم مى ترسم كه با من مخالفت كنند و اهل نفاق بر من طعن وارد كنند. قريش در ضديت با اين موضوع مطالبى به من گفته اند(1)، و من بر جان خود و على ترس دارم.(2) از خدا بخواه كه در اعلان چنين مطلبى حفظ از شر مردم را براى من ضمانت كند.

بار ديگر جبرئيل بالا رفت، و روز بعد هنگامى نازل شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله كنار بركه غدير خم رسيده و پنج ساعت از طلوع آفتاب گذشته بود. در آنجا جبرئيل چنين گفت: يا رسول اللّه، خداى تعالى مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند» .

در اين مرحله سوم كه ضمانت حفظ از طرف خدا هم به آيه اضافه شد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.(3) اين تهديدى از طرف پروردگار من است كه اگر رسالت او را ابلاغ نكنم مرا عذاب خواهد كرد. آگاه باشيد كه از هيچ كس ترسى ندارم و امر خداى عزوجل را به اجرا در خواهم آورد. اگر مرا تكذيب هم كنند برايم بهتر از عقوبت خداوندى در دنيا و آخرت است.(4)

ص: 65

آنگاه على عليه السلام را فرا خواند و نزول آيه را به او چنين خبر داد: خداوند عزوجل اين آيه را نازل كرده است: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ يعنى درباره ولايت تو يا على. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى اگر آنچه درباره ولايت تو دستور داده شده ام انجام ندهم عمل من باطل مى شود، و هر كس به غير ولايت تو خدا را ملاقات كند اعمالش باطل مى شود. اين وعده اى است كه خداوند براى من وفا خواهد كرد. من جز فرموده پروردگارم - تبارك و تعالى - نمى گويم. آنچه مى گويم از جانب خداى عزوجل است كه درباره تو نازل كرده است.(1)

مرحله نهايى اعلام عمومى نزول اين آيه بر فراز منبر غدير انجام گرفت. پيامبر صلى الله عليه و آله در آغاز خطابه غدير، ارتباط مستقيم فرمان الهى در اين آيه را با خطابه بلندى كه براى اعلان ولايت آغاز كرده بود با تمام جزئيات چنين بيان فرمود(2):

آنچه پروردگارم به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند ... ، زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است. خداوند به من چنين وحى كرده است:

«بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه السلام؛ يَعْنى فِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ عليه السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

آنگاه بيان فرمود كه من درباره هيچ يك از دستورات خدا كوتاهى نكرده ام، و نزول اين آيه با محتواى خاصش سببى دارد كه براى شما بيان مى كنم. سپس درباره علت اين خطاب عتاب آميزِ خداوند فرمود كه در نزول اين آيه جبرئيل سه بار بر من نازل شد،

ص: 66

و وجود منافقين و كارشكنان باعث شد تا از جبرئيل بخواهم كه از خدا بخواهد تا مرا از انجام چنين مأموريتى معاف بدارد، ولى خداوند نپذيرفت. اكنون هم از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.

سپس بار ديگر آيه را تلاوت فرمود: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، فى حَقِّ عَلِىٍّ عليه السلام. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . و اين گونه بود كه آيه «بَلِّغْ» طى شرايط پر مخاطره اى نازل شد و به مردم اعلام گرديد.

قسمت اول: «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ»

«ما» موصوله در اينجا نقطه ابهام است و بايد معلوم شود آنچه در اين مقطع از طرف خدا بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده چيست.

احاديث بسيارى از شيعه و غير شيعه در حد تواتر وارد شده كه منظور از «ما أُنْزِلَ» در اين آيه ولايت امير المؤمنين عليه السلام است، و اين مطلب در قالب عبارات كوتاه و بلند بيان شده است. در يك كلمه، مقصود «ولايت» است و در بلندترين عبارت منظور تمام خطبه بلند غدير است.

آنچه به عنوان تفسير عبارت «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» در روايات آمده مطالب زير است، كه بعضى مجمل و برخى ديگر واضح تر است، كما اينكه بعضى كوتاه تر و برخى مفصل تر است:

ما انْزِلَ فى عَلِىٍّ: آنچه درباره على نازل شده است.(1)

ما اُنْزِلَ فى حَقِّ عَلِىٍّ، يَعْنِى الْخِلافَةِ لِعَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ: آنچه در حق على نازل شده؛ يعنى خلافت براى على بن ابى طالب.(2)

انْ تَنْصِبَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ: على را به عنوان نشانه اى براى مردم منصوب نمايى.(3)

وِلايَةُ عَلِىٍّ عليه السلام: ولايت على عليه السلام.(4)

ما انْزِلَ الَيْكَ فى عَلِىٍّ لَيْلَةَ الْمِعْراجِ: آنچه در شب معراج درباره على بر تو نازل شد.(5)

ص: 68

انْ تَعْهَدَ عَهْدَكَ وَ تُقيمَ عَلِيّا عَلَما لِلنّاسِ يَهْتَدُونَ بِهِ: عهد خود را بسپارى و على را به عنوان علامتى براى مردم منصوب نمايى كه به وسيله او هدايت شوند.(1)

انْ اقِمْ عَلِيّا عَلَما وَ خُذْ عَلَيْهِمُ الْبَيْعَةَ وَ جَدِّدْ عَلَيْهِمْ ميثاقى لَهُمُ الَّذى واثَقْتُهُمْ عَلَيْهِ: على را به عنوان نشانه اى بر پادار و از مردم بيعت بگير و عهد و ميثاق مرا كه قبلاً با آنان بسته ام تجديد كن.(2)

انْ انْصِبَ لَكُمْ امامَكُمْ وَ الْقائِمَ فيكُمْ بَعْدى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى، وَ الَّذى فَرَضَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتِهِ فَقَرَنَهُ بِطاعَتِهِ وَ طاعَتى وَ امَرَكُمْ بِوِلايَتِهِ: امام شما و آن كه بعد از من در ميان شما امور را بدست مى گيرد و وصى و جانشينم را منصوب نمايم، همان كسى كه خداى عزوجل در كتابش اطاعت او را بر مؤمنين واجب كرده، و اطاعت او را قرين اطاعت خود و من قرار داده و شما را به ولايت او امر كرده است.(3)

إنْ أقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أبْيَضَ وَ أسْوَدَ: إنَّ عَلِىَّ بْنَ أبى طالِبٍ أخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى فى أُمَّتى وَ الإمامَ مِنْ بَعْدى، الَّذى كانَ مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلَّ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى، وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه وَ رَسُولِهِ.

در اين مجلس بپا خيزم و به هر سياه و سفيدى بفهمانم كه على بن ابى طالب برادرم و وصيم و جانشينم در امت من و امام بعد از من است. همان كسى كه منزلت او نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى است مگر آنكه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسول است.(4)

تمام خطبه غدير كه بعد از اين امر و به عنوان امتثال آن ادا شده تفسير «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» است.(5)

ص: 69

قسمت دوم: «بَلِّغ»

اكنون كه منظور از آنچه بايد ابلاغ گردد معلوم شد، سؤال اين است كه آيا «ولايت على عليه السلام» قبلاً ابلاغ نشده بود ؟ آيا پيامبر صلى الله عليه و آله از هر فرصتى براى مطرح كردن خلافت و امامت و ولايت دوازده امام بعد از خود استفاده نمى كرد ؟ اگر چنين است پس اين تبليغ چه فرقى با تبليغ هاى قبلىِ ولايت دارد ؟

پاسخ اين است كه فرق اين ابلاغ با آنچه در قبل بوده رسميت آن از يك سو و مفصل بودن آن از سوى ديگر است. در حج هم مسئله همين طور بود. پيامبر صلى الله عليه و آلهبارها مسئله حج را مطرح كرده بود و در قرآن هم نازل شده بود و به برخى اعمال آن هم اشاره شده بود، و حتى حضرت مى توانست يك دور اعمال حج را براى مردم بيان كند بدون آنكه آنها را انجام دهد. ولى رسميت دادن به آن از يك سو و عملاً تمام جزئيات آن را براى مردم توضيح دادن از سوى ديگر، انگيزه چنين مراسمى براى حج بود.

طبيعى است كه در برخى اعمال كه هر روز يا هر چند گاه يكبار انجام مى شود و برنامه آن در چند كلمه خلاصه مى شود، نيازى به چنين مراسم مفصل نيست.

در مسائل اعتقادى هم آنچه مختصرتر است و آثار آينده ساز آن كمتر، نياز به مراسم رسمى و مفصل ندارد؛ ولى آنچه مانند «جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله» حساس است و جوانب پيچيده اى دارد، بايد در يك مراسم رسمى و تحت اعلان عمومى و با بسط همه جزئيات بيان گردد.

آنچه قبلاً درباره «ولايت على عليه السلام» در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله توسط آن حضرت گفته شده بود، چه بسا در مواردى از سر تقيه بوده و حضرت صلاح ديده اند كه جوانبى از آن بيان نشود. در مواردى مخاطب درك كاملى نداشته و مجملاً گفته شده است.

اما در خطبه غدير با ضمانت عصمت پروردگار، تمام پرده هاى تقيه كنار رفته، و مخاطبانى به تعداد كل بشريت در نظر گرفته شده اند، و در مجلسى عظيم و بى سابقه كه از قبل پيش بينى شده بود، در اتمام حجتى همه جانبه، مسئله «ولايت امامان عليهم السلام» در كامل ترين شكل خود مطرح شده است.

ص: 70

فراز دوم: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»

در اين فراز نيز دو قسمت از آيه بايد تبيين شود: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ» ، «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» .

قسمت اول: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ»

اين جمله شرطيه در اوامر الهى بر پيامبر صلى الله عليه و آله اولين و آخرين بار است، و در هيچ مورد ديگرى خداوند پس از دستورى به پيامبرش چنين خطابى نفرموده است. يعنى درباره آن حضرت انجام ندادن فرامين الهى قابل تصور نيست تا براى پيشگيرى از آن خداوند شرطى به ميان آورد.(1)

بنا بر اين، با قرائت اين آيه هر خواننده اى فورا متوجه مى شود كه در مورد اعلان ولايت زمينه خاصى بوده و جوّ خاصى حاكم شده كه به انجام رساندن چنين امرى با مشكل رو به رو شده است.

اين مشكل به صراحت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مطرح شده، و براى آنكه همه جوانب مطلب كاملاً شفاف باشد آن حضرت صريحا فرموده است:

وَ انّى راجَعْتُ رَبّى خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ وَ تَكْذيبِهِمْ: من درباره انجام اين امر به پروردگارم مراجعه و تقاضاى انجام نشدن آن را نمودم از ترس طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان.(2)

وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ: من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد تا مرا از تبليغ اين مطلب به شما معاف بدارد.(3)

طبعا اين سؤال مطرح مى شود كه پيامبر صلى الله عليه و آله از چه كسانى و از چه جهتى ترس داشت، كه با وجود آنها نتواند امر الهى را آنگونه كه بايد به ثمر رساند و ابلاغ نمايد ؟

ص: 71

باز هم براى آنكه اين احساس پيامبر صلى الله عليه و آله دقيقا مطرح شود، در سخنان آن حضرت در اين مورد كلماتى از قبيل «اخْشى» ، «اتَخَوَّفُ» ، «حَذَرا» و «مَخافَةَ» به چشم مى خورد، كه صراحتا ترس از چيزى يا كسى را دليل بر اين توقف ذكر مى فرمايد.

در روايات مربوط به آيه بلّغ، هم افرادى كه حضرت از شر آنان در امان نبوده مطرح شده؛ و هم جهتى كه از آن خوف داشته و هم عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس چنين شرايطى بيان گرديده است، كه ذيلاً نمونه هاى آن را در چهار بخش ذكر مى كنيم:

ترس از چه كسانى، ترس از چه جهاتى، ريشه هاى نامساعد بودن شرايط، عكس العمل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس شر مردم.

الف. ترس از چه كسانى ؟

در روايات مربوط به آيه، گاهى افراد مورد نظر با همان صفت كه از آنان ترسيده مى شود ذكر شده اند مثل «أهلُ النِفاق وَ الشِقاقِ»(1) و «أهلُ الإفكِ»(2)؛ و گاهى گروه خاصى از مردم بدون ذكر خصوصيت آنان آمده مثل «قُرَيش»(3) و «أصحابى»(4) و «قَومى»(5)؛ و گاهى همه مردم به طور عموم به عنوان كلمه «ناس»(6) ذكر شده است.

در مواردى هم دو مورد با هم ذكر شده مثلاً فرموده است: اخافُ قُرَيشا وَ النّاسَ.(7)

شكى نيست كه منظور از همه مردم اكثريت آنان است، و افرادى همچون سلمان و ابوذر و مقداد پشتيبانان ولايت بوده اند و هيچ خوفى از جانب آنان متوجه مسئله غدير نبوده است.

ص: 72

ولى اين مهم است كه بدانيم همان اكثريت مردم - از جهت ترسى كه بر آنان بوده به چند گروه تقسيم مى شدند و همه از يك جهت مشكل نداشتند؛ كه توضيح اين مطلب در قسمت بعدى ذكر خواهد شد.

اما ذكر «قريش» و «اصحاب» ناظر به حضور گروه خاصِ توطئه گر در بين آنان است كه اين مطلب بعد از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به خوبى آشكار شد و همه ديدند كه سردمداران سقيفه همه از قريش بيرون آمدند، و همانان كه نام «اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله» را بر پيشانى داشتند با سوء استفاده از همين عنوان كار خود را پيش بردند و اهداف شوم سقيفه را عملى ساختند.

ب. ترس از چه جهاتى ؟

براى اعلام ولايت در غدير، با در نظر گرفتن اقشار مختلف مردم، پيامبر صلى الله عليه و آله از جهات مختلفى مى ترسيد كه اين جهات به صراحت در روايات مفسِّر آيه بلّغ آمده است. اين جهات در دو قسمت قابل بررسى است: اتفاقاتى كه ممكن بود با اعلان ولايت روى دهد، و ريشه هايى كه باعث چنين وقايعى مى شدند.

اما اتفاقاتى كه ممكن بود روى دهد - على رغم اينكه ابتداءً جان حضرت در خطر احساس مى شد - ولى تكيه كلام حضرت بر جهاتى بود كه به حفظ دين مردم باز مى گشت، اگر چه جان حضرت هم در خطر بود.

آنچه به عنوان احساس خطر در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله آمده، هشت جهت است كه به ترتيبِ شدت آنها ذكر مى شود:

جهت اول: نپذيرفتن و اطاعت نكردن و مخالفت

اين كم ترين و ساده ترين برخورد كسانى بود كه ولايت على عليه السلام را قبول نمى كردند.

يعنى با آنكه مى دانستند اين ولايت از طرف خداست، ولى به عنوان سرپيچى رسما و علنا زير بار فرمان خدا نرفتنِ خود را اعلام مى كردند.

ص: 73

اين مسئله در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله اينگونه آمده است: انْ لا يُطيعُوا(1): اطاعت نكنند، انْ يُخالِفُونى(2): با من مخالفت كنند، انْ لا يَقْبَلُوا قَوْلى(3): سخن مرا نپذيرند.

جهت دوم: تكذيب

به اين معنى كه به آن حضرت در مطالبى كه مى فرمايد نسبت كذب دهند و بگويند: اينها را از جانب خود مى گويى و در نسبت آن به خدا دروغ مى گويى. اين پله دوم از عكس العمل هايى بود كه انتظار مى رفت گروهى از مخالفين ولايت در غدير با اين روش رو در روى حضرت بايستند.

اين جهت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله با عبارات مَخافَةَ تَكْذيبِ أهلِ الإفكِ(4): از ترس تكذيب اهل افترا، وَ خَشْيَةَ تَكْذيبِ اهْلِ النِّفاقِ(5): براى حذر از تكذيب اهل نفاق، و أن يُكَذِّبُونى(6): از ترس آنكه مرا تكذيب كنند، آمده است.

جهت سوم: اتهام

به اين معنى كه بگويند: پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح كردن مسئله ولايت را بهانه اى قرار داده تا خاندانش را بر ما مسلط كند و حكومت را از دست ديگران خارج سازد. اين نوع برخورد - كه بوى جاهليت مى دهد - با سرعت بيشترى در اذهان عموم مردم جاى مى گيرد و پذيرفته مى شود.

اين مسئله در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله اينگونه آمده: أن يَتَّهِمُونى(7): از ترس آنكه مرا متهم كنند. أنْ يَقُولُوا جاءَ بِابْنِ عَمِّهِ(8): اينكه بگويند پسرعموى خود را بر سر كار آورده.

ص: 74

جهت چهارم: استهزاء و مسخره كردن

اين روش يكى از راه هاى ديرينه منافقين در برخورد با مقام والاى پيامبر صلى الله عليه و آله بود، تا آنجا كه گاهى پشت سر حضرت با چشم و زبان خود اشاره هاى مسخره آميز مى كردند، و يا براى حضرت لقبى نامناسب شايع مى كردند مثل كلمه «اُذُن» به معناى گوش كه ذكر خواهد شد.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله در كلام خود اين مسئله را با اين جمله ياد مى كند: لِعِلْمى بِحِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاسْلامِ(2): به خاطر علمى كه درباره حيله هاى مسخره كنندگان اسلام دارم.

جهت پنجم: تفرقه

به اين معنى كه با مطرح شدن ولايت امير المؤمنين عليه السلام، هر يك از مردم -

با كشش ها و انحرافات درونى - در اين باره برخوردى داشته باشند و به تفرقه بيفتند و در صدد اعمال نظر خود باشند.

اين حقيقت نيز مسئله اى قابل پيش بينى بود، كه در روايت با چنين تعبيرى آمده است:

فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ وَ اهْلِ الْنِّفاقِ وَ الشِّقاقِ انْ يَتَفَرَّقُوا(3): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود و اهل نفاق و شقاوت ترس آن داشت كه مبادا متفرق شوند.

جهت ششم: اضطراب و طغيان

منظور از آن يك درجه بالاتر از تفرقه فكرى است، و نوبتِ بر هم ريختن نظم و بعد از آن طغيان و بلوا و آشوب به راه انداختن عده اى مى شود. اين احتمال نيز درباره جامعه مسلمين وجود داشت و زمينه آن فراهم بود.

ص: 75

پيامبر صلى الله عليه و آله اين نكته را به صراحت مطرح كرد: فَأَخْشى انْ يَضْطَرِبُوا(1): مى ترسم نظم را بر هم ريزند. و يا در روايت آمده است: فَتَخَوَّفَ انْ يَطْغَوْا فى ذلِكَ عَلَيْهِ(2): پيامبر صلى الله عليه و آله ترس آن داشت كه در اين باره بر عليه او طغيان كنند.

جهت هفتم: بازگشت به جاهليت

اين مسئله از مهم ترين خطراتى بود كه جامعه مسلمين را تهديد مى كرد و اين به دو علت بود: يكى آنكه فاصله چندانى با جاهليت گذشته نداشتند و بازگشت به آن مشكل نبود، و ديگر اينكه از ورودشان به اسلام هم دير زمانى نمى گذشت و هنوز پايه هاى اسلام در دل مردم آنچنان كه بايد مستحكم نشده بود.

اين جهت را پيامبر صلى الله عليه و آله به چند تعبير ياد كردند:

انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلَيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى(3): قوم من به جاهليت قريب العهد هستند. من با آنان براى قبول دين جنگيده ام و با اختيار يا اكراه در برابرم تسليم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟

و يا فرمود: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بِالاسْلامِ(4): مردم تازه مسلمان شده اند.

و يا در روايت آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَرْجِعُوا الى جاهِلِيَّةٍ(5): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود ترسيد كه به جاهليت باز گردند.

جهت هشتم: خطر جانى براى پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام

اين خطر كه در بازگشت از تبوك سابقه داشت، و منافقين نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله را در

ص: 76

راه بازگشت از جنگ تبوك و قتل امير المؤمنين عليه السلام را هنگام استقبال از پيامبر صلى الله عليه و آله در همان جنگ كشيده بودند و اجرا هم كردند؛ ولى خداوند آن دو بزرگوار را حفظ كرد.(1)

در اين موقعيت هم به طور جدى در چنين فكرى بودند و از هنگامى كه متوجه جدى بودن مراسم غدير شدند سعى داشتند قبل از اعلان ولايت در غدير آن حضرت را به قتل برسانند(2)، و وقتى موقعيتى نيافتند باز هم دست برنداشتند تا در گردنه هَرشى در بازگشت از غدير نقشه خود را عملى كردند؛ ولى خداوند به پيامبرش خبر داد و او را از شر آنان نجات داد.(3)

اين خطر نيز به صراحت در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود: اىْ رَبِّ، انّى اخافُ قُرَيْشا وَ النّاسَ عَلى نَفْسى وَ عَلِىٍّ(4): پروردگارا، من از قريش و مردم بر جان خود و على مى ترسم.

ج. ريشه هاى نامساعد بودن شرايط

اكنون با مرورى بر روايات مربوط به آيه بلّغ، آنچه به عنوان ريشه و علت اين جو فكرى نامساعد در جامعه مسلمين مى توانست باشد، ذكر مى كنيم:

1. نفاق

دورويى و نفاق در سال هاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله به اعلاترين درجه در جامعه مسلمين وجود داشت، چرا كه بسيارى از آنان كه مسلمان مى شدند در قلوبشان ايمان وجود نداشت و فقط به زبان اقرار مى كردند. اسلام آوردن بسيارى از مردم يا به طمع اوج گيرى اين دين الهى در آينده بود كه روز به روز آثار آن را مى ديدند، و يا از ترس شمشير و قتل بود، و يا براى رسوا نشدن همرنگ جماعت مى شدند.(5)

ص: 77

اكنون انبوهى از منافقين در ميان جمعيت حاضر در غدير وجود داشتند، كه احتمال مى رفت با كوچك ترين تغيير شرايط بتوانند اوضاع را در دست بگيرند و بلوايى بپا كنند، زيرا همينان قبلاً نيز در برابر اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله دست به كارشكنى هاى بسيارى زده بودند.

اين خطر جدى در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به اين تعابير آمده است: خَشْيَةَ طَعْنِ اهْلِ النِّفاقِ(1): از ترس اهل نفاق، لِعِلْمى بِكَثْرَةِ الْمُنافِقينَ(2): به خاطر آگاهى من از زياد بودن تعداد منافقين.

در احاديث مربوط به آيه نيز مى فرمايد: خَشِىَ مِنْ اهْلِ النِّفاقِ وَ الشِّقاقِ(3): از اهل نفاق و شقاوت ترسيد، و يا مى فرمايد: امَرَهُ بِتَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ: خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد كه با اهل كجروى و دورويى همنشينى نكند(4)، و يا در حديثى آمده: فَضاقَ النَّبِىِّ صلى الله عليه و آله بِذلِكَ ذَرْعا لِمَعْرِفَتِهِ بِفَسادِ قُلُوبِهِمْ(5): با در نظر آوردن اين مطلب دنيا بر پيامبر صلى الله عليه و آله تنگ آمد، چرا كه از فساد قلوب آنان اطلاع داشت.

2. دشمنى با على عليه السلام

كينه توزى نسبت به على عليه السلام از ريشه هاى اساسى در مخالفت با مسئله ولايت بود. اين دشمنى در افراد ولدالزنا و ولد حيض و بسيارى از منافقين ذاتى بود(6)، و عده بسيارى هم بودند كه در جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله پدران و برادران و ساير فاميلشان به دست امير المؤمنين عليه السلام به قتل رسيده بودند و يا به دست آن حضرت ضربتى خورده يا اسير شده و يا مورد مجازاتى قرار گرفته بودند.

ص: 78

اكنون همه اين افراد مى بايست در برابر منبر غدير زانو مى زدند و مى شنيدند كه صاحب اختيارشان پس از پيامبر صلى الله عليه و آله همين على بن ابى طالب عليه السلام است، و پيداست كه تحمل چنين مقامى درباره آن حضرت براى چنين كسانى بسيار سنگين بود.

پيامبر صلى الله عليه و آله اين ريشه اساسى را به طور جدى در نظر داشت و متن حديث درباره آن چنين مى گويد: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْمِهِ انْ يَتَفَرَّقُوا لِما عَرَفَ مِنْ عَداوَتِهِمْ وَ لِما تَنْطَوى عَلَيْهِ انْفُسُهُمْ لِعَلِىٍّ عليه السلام مِنَ الْعَداوَةِ وَ الْبَغْضاءِ(1): پيامبر صلى الله عليه و آله از قوم خود ترسيد كه متفرق شوند، به خاطر عداوتى كه از آنان سراغ داشت، و به خاطر دشمنى و كينه اى كه نسبت به على عليه السلام داشتند.

3. تازه مسلمان بودن و نزديكى به جاهليت

اين يك امر طبيعى است كه هر كس تازه متوجه اشتباه خود شده و از فكرى دست برداشته و گرايش جديدى پيدا كرده، زمانى لازم دارد تا آخرين بقاياى گذشته را از جان و تن خويش بزدايد، و در عمق و جوانب راه نو پرورده شود.

در چنين موقعيتى نوسانات وارده قبل از پخته شدن فكر، ممكن است باعث بازگشت به گذشته و دست برداشتن از اعتقاد جديد شود. شكى نيست كه فاصله آن روز اسلام با اولين اعلان خروج از جاهليت 23 سال بيشتر نبود. چه بسيار بودند كسانى كه فاصله آنان با جاهليت به ده سال اخير پس از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله باز مى گشت. عده اى از آنان با جاهليت يك سال بيشتر فاصله نداشتند و از فتح مكه مسلمانى را آغاز كرده بودند.

درباره چنين جمعيتى كه هنوز با افكار و تعصبات جاهلى دست و پنجه نرم مى كردند و هنوز ريشه هاى اعتقادى اسلام را به خوبى درنيافته بودند، راه بازگشت به جاهليت چندان دشوار نبود، به خصوص آنكه يادآورى خاطره هاى جنگ هاى بدر و احد و خندق و خيبر و فتح مكه نيز عوامل آماده اى براى تحريك آنان بود.

ص: 79

اين نكته جدى نيز در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان يكى از علل ترس از فتنه مردم مطرح شد، و حضرت چنين تعبير فرمود: انَّ قَوْمى حَديثُوا عَهْدٍ بِالْجاهِلِيَّةِ، ضَرَبْتُهُمْ عَلَى الدّينِ طَوْعا وَ كَرْها حَتَّى انْقادُوا لى، فَكَيْفَ اذا حَمَلْتُ عَلى رِقابِهِمْ غَيْرى(1): سابقه قوم من با جاهليت نزديك است. من با آنان براى قبول دين به اختيار يا با كراهت جنگيده ام تا آنكه در برابر من تسليم شده اند. پس چگونه خواهد بود اگر بر آنان ديگرى را حاكم كنم ؟

در حديث ديگرى تازه مسلمان بودن آنان را مطرح مى كند و مى فرمايد: انَّ النّاسَ حَديثُوا عَهْدٍ بالاسْلامِ فَاخْشى انْ يَضْطَرِبُوا(2): سابقه مردم با اسلام نزديك است، مى ترسم به اضطراب بيفتند.

در حديث ديگر از اين احساس چنين تعبير شده است: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله أنْ يَتَّهِمُوهُ لأنَّهُمْ كانُوا حَديثى عَهْدٍ بِجاهِلِيَّةٍ(3): پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد او را متهم كنند چرا كه به جاهليت نزديك بودند. و يا چنين آمده است: فَخَشِىَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله انْ يَرْجِعُوا جاهِلِيَّةً(4): پيامبر صلى الله عليه و آله ترسيد مردم به اعتقاد جاهليت بازگردند.

4. كمى متقين

يكى از ريشه هاى اساسى در مسئله ولايت، كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله خيلى زود خود را نشان داد، كمبود تقوى و مراعات نكردن حضور خداوند بود. مردمى كه خدا را در نظر نگيرند، خيلى راحت با تغيير شرايط دست از اعتقاد خود بر مى دارند و هيچ ترس و واهمه اى هم به خود راه نمى دهند.

آنچه به معناى تقواى بازدارنده از انحراف است در آن مردم وجود نداشت، و جاى خالى اين ريشه اصيل اسلام به هر بهانه اى مى توانست زمينه فاصله گرفتن مردم از دين را آماده سازد.

ص: 80

اين همان چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف آن را داشت و درباره آن چنين تعبير فرمود: وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ(1): اى مردم ! از جبرئيل خواستم كه درباره ابلاغ اين پيام به شما مرا معذور بدارد به خاطر آنكه از كمى متقين خبر دارم.

د. عكس العمل هاى پيامبر صلى الله عليه و آله با احساس شرّ مردم

اكنون نوبت آن است كه عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله را هنگام احساس چنين شرى از جانب مردم ذكر كنيم. در رواياتى حالت درونى حضرت را مجسم مى كند كه فرمود: انَّهُ قَدْ نَزَلَ عَلَىَّ امْرٌ ضِقْتُ بِهِ ذَرْعا(2): مسئله اى بر من نازل شده كه كه به خاطر آن به تنگ آمده ام.

يا پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: انَّ اللّه تَبارَكَ وَ تَعالى ارْسَلَنى الَيْكُمْ بِرِسالَةٍ وَ انّى ضِقْتُ بِها ذَرْعا(3): خداوند تبارك و تعالى رساندن پيامى به شما را بر عهده من گذاشته است، و من براى انجام آن خود ا در فشار مى بينم؛ كه منظور از اين عبارت حالت و شرايطى است كه از به تنگ آمدن و در تنگنا قرار گرفتن و راه ها را مسدود ديدن به كسى دست مى دهد.

در روايتى ديگر تأثير اين انقلاب درونى را نشان مى دهد و مى گويد: فَبَكى النَّبِىُّ صلى الله عليه و آله حَتَّى اخْضَلَّتْ لِحْيَتُهُ(4): پيامبر صلى الله عليه و آله گريست به گونه اى كه محاسن مباركش از اشك خيس شد.

در حديثى ديگر انعكاس عملى اين تأثير بيان شده: كَرِهَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله انْ يُحَدِّثَ النّاسَ بِشَىْ ءٍ(5): پيامبر صلى الله عليه و آله ترجيح داد كه فعلاً در اين باره براى مردم چيزى نگويد.

ص: 81

قسمت دوم: «فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»

با روشن شدن عللى كه باعث مراجعه پيامبر صلى الله عليه و آله به درگاه الهى درباره ابلاغ امر ولايت شد، نوبت آن است كه به بررسى پاسخ الهى به اين مراجعه و راهى كه خداوند براى حل اين مشكلات قرار داد، بپردازيم.

در اينجا آنچه در متون روايات در اين باره آمده ذكر مى كنيم، و تحليل و نتيجه گيرى صحيح آن را در پايان بحث هاى مربوط به آيه ذكر مى نماييم:

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مشكلات را مطرح كرد و پيرو آن معذور داشتن خود را از ابلاغ اين پيام در چنان شرايطى درخواست نمود، از طرف خداوند تأكيد بر ابلاغ و عدم امكان الغاى آن مطرح شد.

اين پاسخ الهى در بعضى روايات به صورت مجمل ذكر شده و با عبارات: وَعيدٌ مِنْ رَبّى، وَعيدٌ بَعْدَ وَعيدٍ(1)، تَهْديدٌ وَ وَعيدٌ(2)، تَهْديدٌ بَعْدَ وَعيدٍ(3) آمده كه منظور آميزه اى از تهديد و وعده ناگوار است.

همين اجمال در روايتى چنين آمده است: أتاهُ جَبْرِئيلُ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ(4): جبرئيل دستور منع و پيشگيرى از عدم ابلاغ را آورد، كه به معناى هشدار نسبت عواقب انجام نشدن چنين ابلاغى و منع شديد از چنين فكر و تصميمى است.

در روايات ديگرى اين تهديد و وعده ناگوار الهى صريحا ذكر شده است. در بعضى از اين موارد فقط نارضايتى خداوند و ناقص ماندن رسالت الهى و بى ارزش شدن عمل مطرح شده است. اصل آن در متن آيه است كه مى فرمايد: «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ يعنى خداوند رسالتى را بر دوش تو قرار داده و تو از آن شانه خالى كرده اى، و يا به اين معنى كه اگر در ابلاغ ولايت كوتاهى كنى نبوت خود را ناقص گذاشته اى.

ص: 82

مورد ديگر در متن خطبه غدير است؛ آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى إلاّ أنْ أبَلِّغَ ... : بعد از همه اين مشكلات خدا از من راضى نمى شود مگر آنكه ابلاغ كنم.

مورد ديگر روايتى است كه آن حضرت خطاب به امير المؤمنين عليه السلام مى فرمايد: لَوْ لَمْ ابَلِّغْ ما أُمِرْتُ بِهِ مِنْ وِلايَتِكَ لَحَبِطَ عَمَلى(1): اگر ابلاغ نكنم آنچه مأمور به آنم از ولايت تو عمل من بى ارزش مى شود.

در رواياتى هم اين تهديد الهى در شديدترين نوع آن يعنى عذاب و عقوبت الهى مطرح شده كه مى تواند نتيجه نرساندن رسالت و نارضايتى الهى باشد. در روايتى تعبير: عُقُوبَة اللّه ايّاىَ(2): عقوبت خدا نسبت به من، آمده است.

در موردى ديگر مى فرمايد: فَاوْعَدَنى لاَبَلِّغُها اوْ لَيُعَذِّبُنى(3): خدا مرا تهديد كرده كه يا اين پيام را ابلاغ نمايم و يا مرا عذاب مى نمايد.

در متن خطابه غدير مى فرمايد: حَذَرا مِنْ أنْ لا أفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى أحَدٌ وَ إنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ: از ترس اينكه مبادا انجام ندهم و عقوبت هلاك كننده اى از سوى خدا بر من فرود آيد كه احدى نتواند آن را از من دفع كند هر چند كه حيله او عظيم باشد و دوستى او خالص باشد.

در حديثى ديگر، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از اين هم شديدتر مطرح مى كند و مى فرمايد: فَهُوَ أهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ أنْ يُعاقِبَنِىَ الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ(4): ابلاغ چنين پيامى براى من آسان تر است از اينكه خداوند با عقوبت دردناك در دنيا و آخرت مرا عذاب كند.

ص: 83

فراز سوم: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»

چهار نكته مهم درباره اين قسمت آيه بايد در نظر گرفته شود:

نكته اول: دراين آيه به جاى كلماتى از قبيل «حفظ» ، «وقى» ، «صون» ، از كلمه «عصم» استفاده شده است. اين كلمات با آنكه مترادف هستند ولى از نظر معناى دقيق، هر يك ظرافت هايى دارند كه استفاده از آنها را در مورد خاص خودشان مناسب تر مى نمايد.

فرق «عصم» با ساير الفاظى كه به معناى حفظ كردن است، در جهت «منع» آن است.

حفظ كردن در شرايط مختلفى قابل تصور است: گاهى كسى براى پيشگيرى از خطرِ احتمالى اقدام به حفاظت از خود يا ديگرى مى نمايد، كه در اين صورت «عصم» به كار نمى رود. اين لفظ در جايى استفاده مى شود كه خطر فعلاً هست و وجود عينى آن احساس مى شود، و به عنوان دفاع و مقابله با آن خطر اقدام به حفظ مى شود؛ و در واقع از برخورد خطر با شخص يا شيئ مورد نظر ممانعت مى شود.

بنا بر اين، جمله «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ؛ يعنى اى پيامبر، خداوند متعال تو را از همه خطراتى كه خود را در معرض آن مى بينى و حقيقتا وجود دارد، حفظ خواهد كرد.

نكته دوم: وقتى خداوند ضمانت حفظ كسى را نمايد، اين يد قدرت اوست كه هر احتمال خطرى را از بين مى برد و اطمينان قلبى صد در صد ايجاد مى كند.

درباره اين ضمانت الهى، امير المؤمنين عليه السلام مى فرمايد: ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ(1): خداوند براى پيامبر صلى الله عليه و آله حفظ او از شر آنان را ضمانت فرمود. و امام رضا عليه السلام مى فرمايد: ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَجَلَّ(2): هر تقيه اى را با ضمانت الهى از ميان برداشت.

ص: 84

نكته سوم: اين ضمانت در محدوده اجراى برنامه غدير و اعلان رسمى ولايت امير المؤمنين عليه السلام است. يعنى نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از اين بود كه با مشكلات موجود نتواند اين اتمام حجت بزرگ و ابلاغ عظيم را به مرحله عمل برساند، و خداوند با اين ضمانتِ حفظ زمينه را براى اعلان ولايت آماده كرد. بنا بر اين، اگر تا رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله و يا بعد از آن اين نگرانى ها دوباره به ميان آمده و گاهى به مرحله عمل هم رسيده است، اين منافاتى با آيه ندارد.

نكته چهارم: ضمانت خداوند درباره مشكل عمومى اين ابلاغ است، و ربطى به قلوب مردم و رفتار آنان ندارد. بنا بر اين، گفتگوها و كارهايى كه مخفيانه بين آنان رد و بدل شده - بدون آنكه بتواند خللى به برنامه غدير وارد كند - از اين ضمانت خارج است.

بايد گفت: اصولاً چنين مسايلى نياز به ضمانت ندارد، زيرا خللى به اين ابلاغ وارد نمى كند.

با توجه به چهار نكته فوق، نوبت آن است كه اين فراز آيه را در سه بخش مورد بررسى قرار دهيم:

1. حفظ از چه كسى و چه چيزى ؟

آنچه در بيان نگرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله ذكر شد مورد ضمانت الهى است، كه در آيه به شكل مطلق مطرح شده و حفظ از مردم ذكر گرديده است. حفظ از منافقين، قريش، اصحاب، و به تعبيرى اكثريت مردم كه در آيه با تعبير «ناس» آمده است.

حفظ از مخالفت و تكذيب و اتهام و استهزاء علنىِ مردم، و در كنار آن حفظِ جامعه از تفرقه و اضطراب و طغيان و بازگشت علنى به جاهليت، و در رأس همه حفظِ جان پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام تا برگزارى كامل مراسم سه روزه غدير؛ مواردى است كه در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مشكلات بر سر راه اين ابلاغ مطرح شده بود، و خداوند حفظ و حراست از همه را ضمانت فرمود.

ص: 85

در يك جمله مى توان گفت: خداوند از شر هر كسى و از هر خطرى كه به عنوان مانع بر سر راه اين اتمام حجت مطرح بوده، حفظ را ضمانت فرموده در حدى كه بدون هيچ دغدغه اى راه آن هموار باشد.

2. درخواست حفظ

يكى از نكات قابل توجه اين است كه وقتى عذر پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ابلاغ اين پيام پذيرفته نشد، آن حضرت درخواست عصمت از خداوند نمود، و اين ضمانت حفظ در واقع پاسخ به خواسته حضرت بود. اين مطلب در سه روايت با جزئياتش منعكس است:

در روايت حذيفه چنين است:

فَقُلْتُ لِصاحِبى جَبْرَئيلَ: يا خَليلى، إنَّ قُرَيْشا قالُوا لى كَذا وَ كَذا ! فَاتَى الْخَبَرُ مِنْ رَبّى فَقالَ: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»(1): به جبرئيل اين اظهار نگرانى را كردم كه قريش مطالبى به من گفته اند ! از جانب خدا برايم خبر آمد كه «خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند» .

در حديث ديگرى فقط به سه مرحله اى بودن نزول آيه اشاره شده است كه بار اول جبرئيل نازل شد و قسمت اول آيه را آورد. وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله اظهار نگرانى فرمود قسمت دوم آيه هم نازل شد، و اين بار كه حضرت نگرانى خود را اعلام كرد مى گويد:

فَعَرَجَ جَبْرَئيلُ وَ نَزَلَ عَلَيْهِ فِى الْيَوْمِ الثّالِثِ وَ كانَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله بِمَوْضِعٍ يُقالُ لَهُ غَديرَ خُمٍّ. فَقالَ لَهُ: يا رَسُولُ اللّه، قالَ اللّه تَعالى: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ ... » : جبرئيل بالا رفت و روز سوم بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد در حالى كه آن حضرت در غدير خم بود و قسمت سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) را هم نازل كرد.(2)

ص: 86

در حديث ديگر جزئيات اين درخواستِ حفظ و پاسخ الهى مفصل تر آمده است:

... وَ سَأَلَ جَبْرَئيلُ انْ يَسْأَلَ رَبَّهُ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ انْتَظَرَ انْ يَأْتِيَهُ جَبْرَئيلُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ عَنِ اللّه جَلَّ اسْمُهُ. فَأَخَّرَ ذلِكَ ... . فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ مِنَ اللّه جَلَّ جَلالُهُ بِالَّذى ارادَ؛ حَتّى بَلَغَ كُراعَ الْغُمَيْمِ فَأَتاهُ جَبْرَئيلُ وَ امَرَهُ بِالَّذى اتاهُ فيهِ مِنْ قِبَلِ اللّه وَ لَمْ يَأْتِهِ بِالْعِصْمَةِ.

فَقالَ: يا جَبْرَئيلُ، انّى اخْشى قَوْمى ... . فَسَأَلَ جَبْرَئيلُ كَما سَأَلَ بِنُزُولِ آيَةِ الْعِصْمَةِ، فَأَخَّرَهُ ذلِكَ فَرَحِلَ. فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ اتاهُ جَبْرَئيلُ عَلى خَمسِ ساعاتٍ مَضَتْ مِنَ النَّهارِ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ وَ الْعِصْمَةِ مِنَ النّاسِ(1):

پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل درخواست كرد كه حفظ از مردم را از خدا بخواهد، و منتظر ماند تا جبرئيل خبر اين حفظ از مردم را از طرف خدا بياورد، ولى اين مسئله تأخير پيدا كرد ... ، تا آنكه بار ديگر جبرئيل نازل شد، ولى از طرف خداوند جل جلاله حفظ درباره آنچه مى خواست را نياورد. تا آنكه به كُراعُ الْغُمَيْم رسيد و در آنجا دوباره جبرئيل آمد و همان دستورى كه از طرف خدا آورده بود دوباره تكرار كرد ولى خبر حفظ را نياورد.

حضرت فرمود: اى جبرئيل، من از قوم خود ترس دارم ... . و بار ديگر از جبرئيل نازل شدن آيه درباره حفظ را طلب كرد و به همين جهت كار ابلاغ را به تأخير انداخت و از آنجا هم حركت كرد. به غدير خم كه رسيد پنج ساعت از روز گذشته جبرئيل با تأكيد بر ابلاغ پيام و منع از ترك آن به همراه خبر حفظ از مردم نازل شد.

3. عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از ضمانت حفظ

پس از اينكه با ضمانت الهى همه نگرانى ها از ميان رفت، پيامبر صلى الله عليه و آله براى هوشيارى مردم جملات مهمى بر زبان مبارك جارى كرد كه حاكى از تصميم قاطع و جدى بر ابلاغ ولايت بود.

ص: 87

از جمله فرمود: لاَمْضِيَنَّ امْرَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ(1): حتما امر خداى عزوجل را به مرحله اجرا خواهم گذاشت.

ونيز فرمود: اؤَدّى ما اوْحى الَىَّ رَبّى(2): آنچه پروردگارم بر من وحى كرده ادا مى كنم.

آن حضرت براى آنكه بفهماند ديگر هيچ ترسى از هيچ چيزى وجود ندارد فرمود: ألا وَ انّى غَيْرَ هائِبٍ لِقَوْمٍ وَ لا مُحابٍ لِقَرابَتى(3): بدانيد كه من از هيچ گروهى ترس ندارم و به خاطر فاميلم خود را به گناه نمى اندازم» .

از سوى ديگر براى آنكه فورى بودن اين دستور را به همه نشان دهد فرمود: أنيخُوا ناقَتى، فَوَاللّه ما أبْرَحُ مِنْ هذَا الْمَكانِ حَتّى أبْلُغَ رِسالَةَ رَبّى(4): شتر مرا بخوابانيد، كه به خدا قسم از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگارم را ابلاغ نمايم.

همچنين براى آنكه اين اعلان را عمومى كند فرمود: أيُّهَا النّاسِ أجيبُوا داعِىَ اللّه، أنَا رَسُولُ اللّه (5): اى مردم دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.

در پى اين اعلام دستور داد كسانى را كه براى فرار از اين برنامه عظيم پيشاپيش از غدير خم عبور كرده بودند بازگردانند و همه براى بلندترين خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره مهم ترين رسالت آن حضرت آماده شوند.

در سايه همين ضمانت حفظ الهى بود كه با حضور آن همه منافق و توطئه گر، خطابه يك ساعته پيامبر صلى الله عليه و آله در كمال آرامش ايراد شد(6) و در بين سخنرانى بدون آنكه نظم مجلس بر هم ريزد، آن حضرت امير المؤمنين عليه السلام را بر سر دست بلند كرد

ص: 88

و معرفى نمود(1) و در اواخر خطبه از مردم بيعت لسانى گرفت و مطالب مفصلى را كلمه كلمه فرمود و مردم تكرار كردند و بدانها اقرار نمودند(2)، بدون آنكه كوچك ترين صداى مخالفى از مردم بلند شود و يا كسانى قدرت داشته باشند در اين فرصت ها مجلس را بر هم بريزند.

بعد از آن بستن عمامه سحاب(3) و سرودن شعر غدير توسط حسان بن ثابت با حضور مردم در كمال آرامش انجام شد.(4)

از همه مهم تر اينكه در طول سه روز آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى به نوبت آمدند و با پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام جداگانه بيعت كردند(5) و در طول اين سه روز هيچ كس جرئت كوچك ترين اخلال در نظم پيدا نكرد؛ در حالى كه منافقين بين آن جمعيت آمادگى هر اغتشاشى را داشتند، و اين خدا بود كه قلب و جسم و روح آنان را تسخير كرد تا اراده خود را تحقق بخشد.

نكته بسيار مهم در مسئله حفظ الهى از شر مردم اين است كه همه آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله از شر آن مى ترسيد و به عنوان سدّى در برابر مسئله اعلان ولايت پيش بينى مى كرد واقعا وجود داشت؛ و خداوند ضمانت كرد آنچه هست را با قدرت مطلقه خويش دفع كند و نگذارد آن مسائل به مرحله اى برسد كه مانع از اجراى آزادانه و بدون تقيه مراسم سه روزه غدير در كمال آرامش شود.

در اينجا جا دارد تفصيلى از فتنه هاى پشت پرده غدير طبق آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره مى كرد بيان شود، تا معلوم شود جز معجزه الهى و يد قدرت پروردگار نمى توانست اجراى برنامه غدير را ضمانت كند، و آن مراسم عظيم و سه روزه در همه ابعاد پيش بينى شده اش تحقق يابد.

ص: 89

نگرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله عبارت بودند از:

نپذيرفتن مردم.

تكذيب آنان.

اتهام به حضرت.

استهزاء نسبت به حضرت.

تفرقه مردم.

اضطراب و طغيان مردم.

بازگشت مردم به جاهليت.

خطر جانى نسبت به خود و على عليه السلام.

ذيلاً شواهد دال بر وجود همه اين موارد را همزمان با مراسم غدير ذكر مى كنيم تا عمق معناى «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را بهتر درك كنيم:

شاهد اول: نپذيرفتن ولايت

عده اى از منافقين گفتند: لا نَرْضى انْ يَكُونَ وَزيرَهُ(1): ما راضى نمى شويم كه على وزير او باشد.

عده اى از منافقين به يكديگر گفتند: انَّ افْئِدَتَنا لا تَقْوى عَلى ذلِكَ أبَدا مَعَ الطّاعَةِ لَهُ(2): هرگز قلوب ما طاقت پذيرش ولايت را ندارد در حالى كه بخواهيم مطيع او هم باشيم.

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... ، دو نفر از قريش سرهاى خود را به يكديگر نزديك كردند و گفتند: وَ اللّه لا نُسَلِّمُ لَهُ ما قالَ ابَدا(3): به خدا قسم در برابر آنچه او گفت ابدا تسليم نخواهيم شد.

ص: 90

عده اى از منافقين در بين خود گفتند: ما لَكُمْ فِى الْحَياةِ مِنْ حَظٍّ انْ افْضَى الامْرُ الى عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ، وَ انَّ مُحَمَّدا عامِلُكُمْ عَلى ظاهِرِكُمْ وَ انَّ عَلِيّا يُعامِلُكُمْ عَلى ما يَجِدُ لِنَفْسِهِ مِنْكُمْ، فَأحْسِنُوا النَّظَرَ فى ذلِكَ وَ قَدِّمُوا رَأْيَكُمْ فيهِ(1):

اگر خلافت به على بن ابى طالب برسد شما را از زندگى نصيبى نخواهد بود، چرا كه محمد طبق ظاهرتان با شما رفتار مى كرد ولى على طبق آنچه در نفس خود درباره شما مى يابد با شما برخورد خواهد كرد. پس در اين مسئله نيك بنگريد و نظرات خود را ارائه دهيد.

عده اى از قريش پس از منبر و خطبه غدير نزد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند: مردم راضى نمى شوند كه نبوت در تو و امامت در پسر عمويت باشد. اگر امامت را از او به ديگرى منتقل كنى بهتر خواهد بود. حضرت فرمود: من در اين باره اختيارى ندارم ! گفتند: اكنون كه از ترس مخالفت با پروردگارت اين كار را انجام نمى دهى، پس مردى از قريش را در خلافت با او شريك كن. ولى پيامبر صلى الله عليه و آله اين پيشنهد را هم همانند قبلى ها نپذيرفت.(2)

شاهد دوم: تكذيب پيامبر صلى الله عليه و آله در مسئله ولايت الهى

تكذيب به اين معنى كه در نسبت مسئله تبليغ ولايت به امر پروردگار تشكيك كنند، و درصدد جلوه دادن آن به صورت يك امر شخصى باشند. يعنى بگويند:

اينكه مى گويى ولايت را از طرف خدا آورده اى دروغ مى گويى ! اين مسئله در غدير به طور شاخص از ابوبكر و عمر سر مى زد و به بهانه هاى مختلف در صدد القاء چنين شبهه اى بودند. به محض آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر غدير قرار گرفت با تمسخر به اطرافيانش گفت: اكنون بر مى خيزد و مى گويد: خدايم چنين گفته است(3) ! !

ص: 91

جلوه ديگر آن هنگام بيعت بود كه همه مردم بدون چون و چرا بيعت كردند و فقط ابوبكر و عمر قبل از بيعت پرسيدند: مِنَ اللّه اوْ مِنْ رَسُولِهِ: آيا اين مسئله ولايت از طرف خداست يا رسولش ؟ يعنى خدا به تو دستور داده يا از طرف خود مى گويى ؟ ! در واقع مى خواستند اين احتمال را ايجاد كنند كه ممكن است تعيين خليفه يك امر شخصى باشد و امرى الهى نباشد.

لذا حضرت فورا آن را رد كرده فرمود: وَ هَل يَكُونُ مِثْلُ هذا عَنْ غَيْرِ امْرِ اللّه ؟ نَعَمْ، امْرٌ مِنَ اللّه وَ مِنْ رسُولِهِ: آيا مثل اين مسئله بدون امر خدا مى شود ؟ ! بلى، امرى از جانب خدا و رسولش است.(1)

بارزترين نمونه كه پاسخ همه تكذيب ها با جواب دندان شكن الهى داده شد و به همه فهماند كه ولايت مستقيما از جانب خداست، ماجراى حارث فهرى بود كه گستاخانه تكذيب خود را مطرح كرد و گفت: اين همه دستورات كه از طرف خدا آوردى همه را قبول كرديم؛ اكنون نوبت اين رسيده كه پسر عمويت را بر ما حاكم كنى ؟ آيا اين را از پيش خود مى گويى يا از جانب خداست ؟

حضرت فرمود: خدا به من وحى كرده و واسطه بين من و خدا جبرئيل است و من اعلان كننده پيام خدا هستم و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى كنم.

حارث با جسارت تمام به خداى غدير خطاب كرد: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب توست، سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى دردناك بر ما فرست.

خداوند هم فورا پاسخ او را داد تا در نسبت غدير و ولايت به پروردگار جهان شبهه اى ايجاد نشود، و سنگريزه اى فرستاد و او را هلاك كرد. پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا به عنوان تأكيد اين مطلب به مردم فرمود: شنيديد و ديديد ؟ گفتند: آرى(2) !

ص: 92

شاهد سوم: اتهام به حضرت كه با اعلام ولايت اهداف ديگرى دارد !

يكى ديگر از تحريكات منافقين براى تخريب غدير، بيدار كردن احساسات جاهلى مردم بود كه بگويند: اين برنامه ظاهر سازى براى مسلط كردن خاندان خود بر مردم تا آخر دنياست. اين گونه مطالب در بين مردمى كه تعصبات بى اساس در بين آنان رواج فراوانى داشت تأثير لازم را مى گذاشت و ضربه بر غدير مى زد. نمونه هايى از آن را مرور مى كنيم:

عده اى با اعلان ولايت گفتند: هذِهِ مِنْهُ عَصَبِيَّةٌ(1): اين از طرف او يك تعصب است !

عمر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعِ ابْنِ عَمِّهِ(2): خوب بازوى پسر عمويش را محكم بلند مى كند !

عده اى از مردم گفتند: انَّ مُحَمَّدا لَيَدْعُونا فى كُلِّ وَقْتٍ الى امْرٍ جَديدٍ، وَ قَدْ بَدَأَ بِأَهْلِ بَيْتِهِ يُمَلِّكُهُمْ رِقابَنا(3): محمد هر از چند گاهى ما را به مسئله جديدى فرا مى خواند، و اكنون نوبت اهل بيتش شده كه آنان را بر گُرده ما سوار مى كند.

گروهى از منافقين گفتند: قَدِ افْتَتَنَ بِهذَا الْغُلامِ ! ما بالُهُ رَفَعَ بِضِبْعِهِ ؟ ! لَوْ قَدَرَ انْ يَجْعَلَهُ مِثْلَ كَسْرى وَ قَيْصَرَ لَفَعَلَ(4): به اين جوان مغرور شده است ! چه خبر است كه بازوى او را بلند مى كند ؟ ! اگر مى توانست آن را مانند كسرى و قيصر قرار دهد چنان مى كرد.

عده اى ديگر گفتند: انَّ مُحَمَّدا يُريدُ انْ يَجْعَلَ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ كَسُنَّةِ كَسْرى وَ قَيْصَرَ الى آخِرِ الدَّهْرِ(5): محمد مى خواهد امر خلافت را تا آخر روزگار مانند كسرى و قيصر در اهل بيتش قرار دهد.

ص: 93

شاهد چهارم: استهزاء و به مسخره گرفتن غدير

يكى از حربه هاى منافقين در طول بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله بى ادبى و جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت و حرمت شكنى بود كه از نمادهاى آن مسخره كردن بود و قرآن هم به اين مطلب تصريح كرده است. در غدير كه غيظ منافقين به اوج خود رسيده بود، اين مسئله چند بار تكرار شد كه نمونه هاى آن را مرور مى كنيم:

به محض آماده شدن منبر غدير، عمر گفت: أما وَاللّه لَيَأْتِيَنَّكُمْ بِداهِيَةٍ(1): به خدا قسم، آگاه باشيد كه مسئله عظيم ناراحت كننده اى براى شما خواهد آورد.

در همان مورد عمر گفت: أما تَرَوْنَ عَيْنَيْهِ كَأَنَّهُما عَيْنا مَجْنُونٍ(2): نمى بينيد چشمان او را كه مانند چشمان ديوانه است.

يكى ديگر از منافقين گفت: ما تَرَوْنَ عَيْناهُ تَدُورانِ كَأَنَّهُ مَجْنُونٍ(3): نمى بينيد چشمان او را كه گويى ديوانه است.

عده اى از منافقين پس از سخنرانىِ غدير در خيمه هاى خود جمع شده و با يكديگر چنين مى گفتند: وَ اللّه انْ كُنّا اصْحابَ كَسْرى وَ قَيصَرَ لَكُنّا فِى الْخَزِّ وَ الْوَشى وَ الدّيباجِ وَ النِّساجاتِ، وَ انّا مَعَهُ فِى الاخْشَنَيْنِ: نَأْكُلُ الْخَشِنَ وَ نَلْبِسُ الْخَشِنَ، حَتّى اذا دَنا مَوْتُهُ وَ فَنِيَتْ ايّامُهُ وَ حَضَرَ اجَلُهُ ارادَ انْ يُوَلِّيَها عَلِيّا مِنْ بَعْدِهِ. اما وَ اللّه لَيَعْلَمَنَّ(4):

به خدا قسم، اگر از اصحاب كسرى و قيصر بوديم اكنون در لباس هاى خز و رنگارنگ و ديبا و بافته ها بوديم، ولى همراه او در دو خشن به سر مى بريم: هم خوراك خشن مى خوريم و هم لباس خشن مى پوشيم. اكنون هم كه مرگ او نزديك شده و اجل او رسيده مى خواهد اين سلطه را به على بعد از خود واگذارد. به خدا قسم خواهد دانست ! !

ص: 94

عمر وقتى در روز غدير بيعت كرد، شانه ها را بالا انداخت و رو به ابوبكر گفت: لَشَدَّ ما يَرْفَعُ بِضِبْعَىْ ابْنِ عَمِّهِ(1): عجب بازوى پسر عمويش را محكم بلند كرده است.

معاويه پس از سخنرانى غدير برخاست و متكبرانه حركت كرد و با غضب بيرون آمد، در حالى كه دست راست خود را بر ابوموسى اشعرى و دست چپش را بر مغيره تكيه داده بود و مى گفت: وَ اللّه لا نُصَدِّقُ مُحَمَّدا عَلى مَقالَتِهِ وَ لا نُقِرُّ لِعَلِىٍّ وِلايَتَهِ(2): به خدا قسم، محمد را بر گفتارش تصديق نمى كنيم و براى على به ولايتش اقرار نمى كنيم !

پيرمردى از منافقين گفت: لَئِنْ كُنّا بَيْنَ اقْوامِنا كَما يَقُولُ هذا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ:

اگر ما در بين خويشاوندان خود آنگونه كه اين مرد مى گويد باشيم از خران هم بدتريم ! ! جوانى از منافقين كه در كنارش بود گفت: لَئِنْ كُنْتَ صادِقا لَنَحْنُ اشَرُّ مِنَ الْحَميرِ(3): اگر راست بگويى ما واقعا از خران هم بدتريم !

سه نفر از منافقين در خيمه خود مخفيانه صحبت مى كردند. يكى گفت: وَ اللّه انَّ مُحَمَّدا لاَحْمَقٌ انْ كانَ يَرى انَّ الامْرَ يَسْتَقيمُ لِعَلِىٍّ مِنْ بَعْدِهِ: به خدا قسم محمد احمق است اگر خيال مى كند خلافت بر قامت على بعد از او راست خواهد آمد ! ديگرى گفت: اتَجْعَلُهُ احْمَقَ ؟ ! الَمْ تَعْلَمْ انَّهُ مَجْنُونٌ قَدْ كادَ انْ يَصْرَعَ ... : او را احمق حساب مى كنى ؟ ! خبر ندارى كه او ديوانه است، و نزديك بوده به صرع گرفتار شود ؟ ! سومى گفت: دَعُوهُ ! انْ شاءَ انْ يَكُونَ احْمَقَ وَ انْ شاءَ انْ يَكُونَ مَجْنُونا ! وَ اللّه ما يَكُونُ ما قالَ ابَدا(4): او را رها كنيد ! مى خواهد احمق باشد يا ديوانه ! به خدا قسم آنچه او گفت هرگز واقع نخواهد شد.

ص: 95

پس از سخنرانى هنگامى كه مردم از كنار منبر پراكنده شدند چند نفر از قريش جمع شده بودند و بر آنچه به وقوع پيوست تأسف مى خوردند. در اين هنگام سوسمارى از كنار آنان گذشت. يكى از آنان گفت: لَيْتَ مُحَمَّدا امَّرَ عَلَيْنا هذَا الضَّبَ دونَ عَلِىٍّ(1): اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى داد.

شاهد پنجم: تفرقه در اثر شنيدن مسئله ولايت

تفرقه و اختلاف در مرحله فكرى و عملى امرى بود كه طبيعتا با اعلام ولايت پيش مى آمد، زيرا عده اى آن را مى پذيرفتند و عده اى به سكوت برگزار مى كردند و عده اى مخالفت مى نمودند. در غدير به ضمانت خداوند مرحله عملى آن هرگز اتفاق نيفتاد، ولى مرحله فكرى آن خود را نشان داد:

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: يُوَطِّنُونَ انْفُسَهُمْ عَلَى التَّمَرُّدِ عَلى عَلِىٍّ انْ كانَتْ بِكَ كائِنَةً: خود را براى تمرد بر على در آن هنگام كه اتفاقى برايت بيفتد (يعنى مرگ) آماده مى كنند.(2)

در حديث ديگرى آمده است: آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله امير المؤمنين عليه السلام را در روز غدير در آن جايگاه قرار داد مردمِ منحرف سه دسته شدند: عده اى گفتند: ضَلَّ مُحَمَّدٌ: محمد گمراه شده است ! ! عده اى ديگر گفتند: غَوى: به آرزوهايش دل خوش كرده است ! و گروه ديگرى گفتند: بِهَواهُ يَقُولُ فى اهْلِ بَيْتِهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ: درباره اهل بيتش و پسر عمويش به دلخواه خويش سخن مى گويد.(3)

شاهد ششم: طغيان و توطئه

طغيان و اضطراب در غدير به مرحله عمل نرسيد و اين همان ضمانت الهى بود، ولى نقشه هاى طغيان و اقدامات براندازنده و توطئه هاى مخرّب به طور جدى جريان داشت.

ص: 96

همين اقدامات بود كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله چنان سريع به مرحله عمل درآمد كه فرصت هرگونه مقابله را سلب كرد و قدرت را در دست گرفت. نمونه هايى از آنچه در غدير به عنوان توطئه جريان داشت ذكر مى كنيم:

منافقين گفتند: لَئِنْ ماتَ مُحَمَّدٌ لَنُخَرِّبُ دينَهُ(1): اگر محمد از دنيا برود دين او را خراب مى كنيم.

در روايتى آمده است: انَّ قَوْما مِنْ مُتَمَرِّديهِمْ وَ جَبابِرَتِهِمْ تَواطَؤُوا بَيْنَهُمْ انْ كانَتْ لِمُحَمَّدٍ كائِنَةً لَنَدْفَعَنَّ عَنْ عَلِىٍّ هذَا الامْرَ وَ لا نَتْرُكَنَّهُ لَهُ(2): عده اى از تمردكنندگان و زورگويانشان در بين خود هم پيمان شدند كه اگر براى محمد اتفاقى افتاد خلافت را از على دور كنيم و نگذاريم در اختيار او قرار بگيرد.

پنج نفر از اصحاب صحيفه ملعونه اول پيمان نامه اى امضا كردند، و سپس آن را در كعبه دفن نمودند. در آن صحيفه نوشته شده بود:

إنْ أماتَ اللّه مُحَمَّدا اوْ قُتِلَ لا يَرُدُّ هذَا الامْرَ فى اهْلِ بَيْتِهِ: اگر خدا محمد را بميراند يا كشته شود امر خلافت به اهل بيتش باز نگردد. اين پنح نفر عبارت بودند از ابوبكر و عمر و ابوعبيده جراح و سالم مولى ابى حذيفه و معاذ بن جبل.(3)

وقتى سالم مولى ابى حذيفه از چهار نفر ديگر سؤال كرد براى چه جمع شده ايد، آنها گفتند: انّا قَدِ اجْتَمَعْنا عَلى انْ نَتَحالَفَ وَ نَتَعاقَدَ عَلى انْ لا نُطيعَ مُحَمَّدا فيما فَرَضَ عَلَيْنا مِنْ وِلايَةِ عَلِىِّ بْنِ ابى طالِبٍ بَعْدَهُ(4): ما جمع شده ايم تا هم قسم و هم پيمان شويم كه از محمد اطاعت نكنيم در آنچه از ولايت على بن ابى طالب بعد از خود بر ما واجب كرد.

ص: 97

به محض بازگشت به مدينه همان پنج نفر با عده اى از منافقين در خانه ابوبكر صحيفه مفصل دوم را تدوين كردند: اجْتَمَعَ الْقَوْمُ جَميعا وَ كَتَبُوا صَحيفَةً بَيْنَهُمْ عَلى ذِكْرِ ما تَعاهَدُوا عَلَيْهِ فى هذَا الامْرِ وَ انَّ الامْرَ الى ابى بَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ ابى عُبَيْدَةٍ وَ سالِمٍ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْهُمْ(1): همگى جمع شدند و در بين خود نوشته اى طبق آنچه قبلاً پيمان بسته بودند نوشتند؛ و مضمون آن اين بود كه خلافت بايد در دست ابوبكر و عمر و ابوعبيده و سالم باشد و از اين پنج نفر خارج نباشد.

شاهد هفتم: بازگشت مردم به جاهليت

مسئله ارتداد مردم از اسلام و بازگشت به جاهليت در دو مرحله فرض مى شود:

يكى بازگشت درونى و ديگرى اعلام علنى اين بازگشت. در غدير آنان كه منافق بودند در واقع داخل اسلام نشده بودند تا از آن خارج شوند، و به هر حال خارج از اسلام بودند.

آنچه مورد ترس بود ضعيف الايمان ها و سست عقيده ها بودند كه احتمال انحرافشان و بازگشتشان به جاهليت بسيار قوى بود، و ترس ديگر از اين بود كه منافقان رجوع به جاهليت را علنى كنند و عملاً اسم اسلام را محو كنند.

آنچه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله رخ داد و در غدير خداوند مانع از وقوع آن شد، همين بازگشت از دين بود كه فرمود: انَّ النَّبِىَّ لَمّا قُبِضَ ارْتَدَّ النّاسُ عَلى اعْقابِهِمْ كُفّارا الاّ ثَلاثا(2): آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت مردم از دين به عقب برگشتند و كافر شدند مگر سه نفر.

ولى تمام صبر و سكوت امير المؤمنين عليه السلام به سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله باعث شد تا منافقينى كه زمام امور را به دست گرفته بودند علنا بازگشت از اسلام و رجوع به جاهليت را اعلام نكنند. اگر چه عملاً در همين راه قدم بر مى داشتند.

ص: 98

نتيجه اينها بقاى نام اسلام براى آيندگانى بود كه ممكن بود بار ديگر تحت پرچم اسلام حقيقت آن را زنده كنند، همان گونه كه نسل هاى تشيع چنين كردند.

شاهد هشتم: خطر جانى

در كنار همه خطراتى كه اسلام و جامعه اسلامى را تهديد مى كرد، به خطر افتادن جان مبارك پيامبر و امير المؤمنين عليهماالسلام در آن موقعيت - چه قبل از اعلان ولايت و چه بعد از آن - آسان ترين راه براى منافقين بود كه هر چه سريع تر اهداف خود را به عمل برسانند، بدون آنكه واهمه اى از مقامى بلند چون پيامبر صلى الله عليه و آله يا على عليه السلام داشته باشند.

مهم تر اينكه فقط مسئله به شهادت رسيدن اين دو بزرگوار نبود، بلكه توطئه هايى بود كه در پى اين قتل ها انجام مى گرفت.

اين بسيار مهم است كه همين اصحاب صحيفه ملعونه با عده اى ديگر رسما نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله را كشيدند. خدايى كه ضامن حفظ پيامبر صلى الله عليه و آله بود آن حضرت را تا ميان معركه برد و در محاصره آن چهارده نفر قرار داد، و سپس به طور معجزه آسا او را نجات داد.

اين گونه بود كه بر همه معلوم شد غدير خدايى دارد و وعده «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» را عملى خواهد كرد. اينك به فرازهايى در اين باره اشاره مى كنيم:

خدا به پيامبرش چنين خبر داد: لكِنَّهُمْ مُواطِئُونَ عَلى هَلاكِكَ وَ هَلاكِهِ(1): آنان درباره هلاك كردن تو و على نقشه ريخته اند.

منافقين در سفر بازگشت از حجة الوداع اين گونه توطئه كردند: دارَ الْكَلامُ بَيْنَهُمْ وَ اعادُوا الْخِطابَ وَ اجالُوا الرَّأْىَ فَاتَّفَقُوا عَلى انْ يَنْفِرُوا بِالنِّبِىِّ ناقَتَهُ عَلى عَقَبَةِ هَرْشى(2): در بين آنها گفتگو واقع شد و در اين باره سخن گفتند و نظريه دادند و به اين نتيجه رسيدند كه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را بر فراز گردنه كوه هَرشى بِرَمانند.

ص: 99

دشمنان پيامبر صلى الله عليه و آله جمع شدند كه عبارت بودند از آزادشدگان قريش و منافقين انصار و كسانى از اعراب مدينه و اطراف آن كه قلوبشان مايل به ارتداد از اسلام بود، و اينان كه چهارده نفر بودند هم پيمان و هم قسم شدند كه شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را برمانند.(1)

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله راه صعود بر كوه هَرشى را پيش گرفت جبرئيل نازل شد و اين خبر را براى حضرت آورد: يا مُحَمَّدُ، انَّ فُلانا وَ فُلانا قَعَدُوا لَكَ فِى الْعَقَبَةِ لِيَغْتالُوكَ(2): اى محمد، فلانى و فلانى، در گردنه كوه برايت كمين كرده اند تا تو را ترور كنند. اين گونه بود كه ضامن حفظ رسول او را به سلامت به مدينه رسانيد در حالى كه اين اتمام حجت تاريخى را به صورت تمام عيار به نتيجه رسانده بود.

فراز چهارم: «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»

«كافرين» در اين آيه در واقع دادن نشان «كفر» به كسانى است كه در فرازهاى قبلى آيه به آنان اشاره شده است. با دقت در آيه هاى قبل به خوبى معلوم مى شود كه منظور از آنان چه كسانى هستند و چرا كافرند.

از اولِ آيه خداوند دستور ابلاغ ولايت على بن ابى طالب عليه السلام را مى دهد و بر انجام اين اتمام حجت با وعيدِ «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و ضمانتِ «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» تأكيد مى نمايد.

شكى نيست كه چنين اتمام حجتى با هدف هدايت مردم انجام مى شود، به خصوص آنكه در بين اتمام حجت هاى الهى چنين برنامه مفصلى بى نظير است.

به نظر مى رسد با انجام چنين مراسم پر شكوهى ديگر كسى باقى نماند كه هدايت نشود، ولى آخرين فراز آيه نشان مى دهد عده اى منافق و كوردل هستند كه حتى با چنين اتمام حجتى قابل هدايت نيستند، و لايق آنان جز نشان «كفر» نيست، چرا كه از كُفّار هم بدترند. قسمت آخر آيه مى گويد: خدا براى هدايت همه مردم راه هاى

ص: 100

مختلفى گذاشته، اما قوم كافرين را كه همان دشمنان و مخالفان ولايت على عليه السلام هستند، هدايت نمى كند.

در اين ميان سردمداران سقيفه، رؤساى اين خطِ كفر هستند كه هنوز زلال غدير از گلوى مردم پايين نرفته، قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله را نمودند. آنان چند ساعتى از پايان مراسم غدير نگذشته براى به قتل رساندن پيامبر صلى الله عليه و آله پيشاپيش قافله حركت كردند، و بر فراز كوه هرشى كمين كردند و با رها كردن سنگ ها به طرف شترِ پيامبر صلى الله عليه و آله و حمله با شمشير نقشه خود را به اجرا در آوردند ولى خدا آن حضرت را حفظ كرد.(1)

در روايتى كه در تفسير آيه وارد شده در بيان «إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» آمده است: هُمُ الَّذينَ هَمُّوا بِرَسُولِ اللّه (2): اين كافران همان كسانى هستند كه قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله را نمودند. آنان چهارده نفر بودند كه با يك اشاره پيامبر صلى الله عليه و آله و نورانى شدن شب، حذيفه چهره هايشان را ديد. آنها عبارت بودند از:

ابوبكر، عمر، عثمان، معاويه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابى وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيدة بن جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريره، مغيرة بن شعبه، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه.

تا اينجا چهار فرازِ آيه با دقت در جزئيات وقايع مورد بررسى قرار گرفت، و زمينه نزول آيه به خوبى روشن شد. چند نقطه تحليلى درباره محتواى آيه وجود دارد كه بخش نهايى بحث هاى مربوط به آيه را بدان ها اختصاص مى دهيم.

آن سؤال باز مى گردد به توقف پيامبر صلى الله عليه و آله در امتثال امر الهى در آيه بلّغ به دليل نگرانى هاى موجود در مورد پذيرش مردم نسبت به مسئله ولايت. دنباله سؤال به اينجا مى رسد كه در اين توقف حضرت ابتدا طلب الغاى اين امر را مى نمايد، ولى با خطاب تهديدآميزِ «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» رو به رو مى شود، و در درجه دوم درخواست ضمانت حفظ از خطرات را مى نمايد كه با خطاب «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» مورد قبول واقع مى شود.

سؤال اصلى دو جانبه است: از يك سو آيا از نظر مبانى اعتقادى ما ممكن است پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى توقف كند ؟ از سوى ديگر چگونه است كه خداوند در برابر اين توقف عكس العملى نشان نداده كه اصلاً به چه حقى توقف كرده اى و خود اين توقف و درخواست الغاى امر را تخلفى از مقام نبوت به حساب نياورده است، بلكه با خطاب «إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ... » فقط اصرار بر ابلاغ اين امر نموده و اينكه اگر ولايت ابلاغ نشود رسالت ناقص مانده است ؟

اگر اين دو سؤال به موازات يكديگر پاسخ داده شود، جنبه ديگر آن نيز حل خواهد شد كه چگونه خداوند با درخواست ضمانت حفظ موافقت كرد، در حالى كه آن هم مانند پيش شرطى در اجراى فرمان الهى به نظر مى آيد و نبايد در برابر اوامر خداوند قيد و شرطى از سوى بندگان وجود داشته باشد ؟

آنچه در طرح سؤال گفته شد فقط براى درك صحيح و جامع از جوانب آن بود، وگرنه ساحت مقدس و ملكوتى پيامبر صلى الله عليه و آله فراتر و مُنزَّه تر از آن است كه چنين سؤالاتى درباره حضرتش به ميان آيد.

در آنچه ذيلاً مى آيد پاسخ دقيق و تحليل علمى كامل مسئله ارائه خواهد شد:

با توجه به اهميت سؤال مزبور، كافى است با نگاهى به متن آيه و روايات وارده در تفسير و تبيين آن پاسخى همه جانبه به دست آوريم. نقطه اصلى اين پاسخ آن است كه نگاهمان را به ماجرا تغيير دهيم، و تركيب چند جهت اعتقادى و تاريخى را كه در اين مسئله به هم آميخته يكجا در نظر بگيريم.

ص: 102

به عبارت ديگر:

مجموع آنچه اتفاق افتاده را يك مسئله بدانيم و همه را در ارتباط با يكديگر بسنجيم، نه اينكه بدون در نظر گرفتن چند مسئله واضح كه در متن واقعه است فقط نقطه اشكال را در نظر بگيريم و در جستجوى پاسخ آن باشيم.

حلّ اين اشكال و تحليل اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى درخواستى نموده و فورا اقدام نفرموده را در سه مرحله اجمالى و تفصيلى و نتايج آن، به تبيين جوانب آن مى پردازيم:

يك. پاسخ اجمالى

آنچه در محتواى آيه بلّغ با آن رو به رو هستيم هشت جهت است كه دست به دست هم داده و اين قضيه را به وجود آورده است:

1. عظيم ترين اتمام حجت خدا و رسول در غدير در حال تحقق بوده است.

2. اراده و عمل پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، و اگر خدا بخواهد در هر لحظه مانع از فعل او مى شود.

3. پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از غدير در معرض خطرهاى بسيارى قرار داشته و هرگز نترسيده، بلكه ديگران به آن حضرت پناه برده اند.

4. امكان مخفى كردن آنچه بين خدا و رسولش صورت گرفته وجود داشته، كه شامل مراجعه و درخواست الغاى امر و نيز درخواست حفظ مى شود؛ ولى با اين همه خدا در قرآن و پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير تعمّد در تصريح به آن و تأكيد بر اطلاع عموم از آن داشته اند.

5 . خود پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه يادآور شده كه من هرگز از اجراى اوامر الهى كوتاهى نكرده ام، و اين مورد كه توقفى كرده و درخواستى نموده ام علتى دارد.

6 . آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله نگران آن بوده، واقعا وجود داشته و فقط احتمال نبوده است.

ص: 103

7. خداوند اين توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان اشكالى در نبوت آن حضرت مطرح نكرده و فقط امر خود را مؤكد نموده است.

8 . درخواست ضمانت حفظ كه دنباله توقف و درخواست اول است، نه تنها از طرف خداوند به عنوان اشكالى مطرح نشده بلكه پذيرفته هم شده است.

با در نظر گرفتن اين هشت جهت، خيلى زود متوجه مى شويم كه نبايد گمان كنيم اشكالى درباره چگونگى ابلاغ غدير كشف كرده ايم، بلكه خدا و رسول كاملاً متوجه اين مسئله بوده اند كه هر كس اين داستان را با اين شكل خاص بشنود طبعا چنين سؤال واشكالى به ذهنش خطور خواهد كرد؛ و لذا به تبيين مسئله پرداخته اند و به همان صورت به وقوع آن تأكيد ورزيده اند.

از همه جالب تر اينكه ممكن بود آنچه در پشت پرده واقع شد؛ از درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله و پاسخ خداوند متعال بين خودشان مخفى مى ماند و بازگو نمى شد، و فقط ظاهر قضيه كه ابلاغ و اعلام ولايت است انجام مى شد، ولى مى بينيم تمام جزئيات پشت پرده علنى شده و تعمد داشته اند كه نه تنها دوستان بلكه دشمنان هم از آن باخبر شوند.

از همه اينها استنباط مى شود كه آنچه به نظر ما به صورت اشكال مطرح است كه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى درخواستى كرده و چنان پاسخى در ردّ خواسته او آمده، در واقع يك اشكال نيست؛ بلكه كاشف از اراده الهى است كه خواسته است اين امر ولايت با اين صورت خاص ابلاغ شود، به دليل علل و عوامل خاصى كه در اطراف آن وجود داشته و فوايد بسيارى كه بر چنين طرز تبليغى مترتب است.

اگر در يك جمله بگوييم: بنا بود بزرگ ترين اتمام حجت الهى و ابلاغ مهم ترين امر ذات ربوبى به بندگانش انجام شود. براى آنكه عنوان «اتمام حجت» و «ابلاغ» در كامل ترين معناى خود نسبت به مردم آن روز و نسل هاى آينده بشريت تا روز قيامت بر اين برنامه صدق كند، اراده خداوند تعلق گرفت كه اين برنامه در شفاف ترين شكل

ص: 104

خود و در وسيع ترين زمان (سه روز) با مفصل ترين مراسم انجام شود؛ ولى انجام چنين برنامه اى در چنان شرايطى و با وجود چنان نگرانى هايى، جز تحت حراست و حفظ مستقيم خداوند امكان پذير نبود.

لازمه اجراى اين گونه برنامه، آن بود كه براى درك صحيح مردم از جوّ و شرايط آن و نيز يقين آنان به انتساب اين ابلاغ به خداوند و رفع هر گونه شك و شبهه اى براى آينده هاى بلند مدت مسلمين، و نيز توجه آنان به آينده اى كه در انتظارشان است، بايد همان پيامبرى كه تا كنون هيچ توقف و درخواست و شرطى در برابر اوامر الهى نداشته، براى اولين بار - به دستور خود خداوند - صورت برنامه را اين گونه تنظيم كند تا اين نتايج گرفته شود.

اين روش دقيق خداوند كه در آيه بلّغ منعكس است، نمونه اى بى نظير در اتمام حجت هاى الهى است كه پنج اثر مهم در پى داشته است:

اثر اول: بر همه ثابت شد كه امر ولايت از طرف خداست.

اثر دوم: در حالى كه همه جو خطرناك را حس مى كردند، يد قدرت الهى را ديدند كه برنامه سه روزه با چه نظم و حفاظتى انجام شد.

اثر سوم: مسئله ولايت در بى نظيرترين شكل تبليغ در تاريخ شش هزار ساله انبياء عليهم السلام ابلاغ شد، و همه جوانب آن توسط پيامبر صلى الله عليه و آله در خطابه يك ساعته اش بدون هيچ تقيه و كتمان و واهمه اى تبيين گرديد.

اثر چهارم: مردمِ آن روز نسبت به جو حاكم بر جامعه خود و حضور جدى منافقين به خوبى تفهيم شدند، و بنا بر اين، در تنها گذاشتن صاحب ولايت عذرى نداشتند.

اثر ششم: نسل هاى آينده براى تحليل مسير خلافت غصب شده اطلاعات روشنى پيدا كردند و علل اين غصب و آن مظلوميت را به خوبى تشخيص دادند.

ص: 105

دو. پاسخ تفصيلى

اكنون نوبت آن است كه آنچه به اجمال در پاسخ اشكال مربوط به توقف پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى ذكر شد، به صورت مفصل ترى در مورد جهات تاريخى اعتقادى آن با استناد به روايات غدير تبيين شود. آنچه در اين تفصيل مطرح مى شود به همان ترتيبى خواهد بود كه در پاسخ اجمالى مطرح گرديد.

پاسخ اول: استثنايى بودن ابلاغ ولايت

عظيم ترين اتمام حجت خدا و رسول ولايت بود كه در غدير انجام شد. با توجه به اينكه مسئله ولايت در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله بارها به مردم يادآورى شده بود و در مقاطع مختلف با عبارات گوناگون، مردم از آن با اطلاع شده بودند، اكنون آنچه انجام مى گرفت ابلاغ و اعلام رسمى و كامل عيار بود كه تا كنون انجام نگرفته بود.

با توجه به اهميت خاص ولايت در بين احكام و فرامين الهى - كه روايات بسيارى پشتوانه آن است و عملى بدون آن قبول نمى شود - اين ابلاغ نيز مهم ترين اتمام حجت خدا و رسول خواهد بود.

آنچه عملاً به وقوع پيوست نيز نشان داد كه تا كنون چنين صورتى از تبليغ در اوامر الهى به وقوع نپيوسته؛ كه در بيابان با خطابه اى يك ساعته و مراسم سه روزه بيعت با جزئيات ديگرى كه در كنار آن بود به انجام رسد، چنانكه در حديث مى فرمايد: لَمْ يُنادِ بِشَىْ ءٍ مِثْلَ ما نُودِىَ بِالْوِلايَةِ يَوْمَ الْغَديرِ(1): هيچ حكمى مثل ولايت در روز غدير اعلام نشده است.

پاسخ دوم: پيامبر صلى الله عليه و آله تابع مطلق اراده خدا

با توجه به اينكه اراده و عمل پيامبر صلى الله عليه و آله برخاسته از اراده پروردگار و تحت قدرت اوست، بايد بدانيم كه ما در اينجا با دو نكته اعتقادى رو به رو هستيم: يكى اينكه چهارده معصوم عليهم السلام انوار پاك و اولين مخلوقات خدا هستند و در قرب به درگاه الهى

ص: 106

در درجه اى قرار دارند كه اراده آنان مطابق اراده الهى است و هيچ تخلفى از آن نخواهد داشت؛ و در واقع آينه تمام نماى اراده پروردگار است.

درباره آنان كوچك ترين فرض و احتمال تخلف از خواست خدا در كوچك ترين اعمالشان وجود ندارد تا چه رسد به اوامر مربوط به ابلاغ دستورات الهى كه پشتوانه آن «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى»(1) است.

ديگر اينكه - نعوذ باللّه - اگر فرض تخلف از دستور الهى هم باشد تحت قدرت الهى قرار دارند، و خداوند با اراده خويش مى تواند مانع شود يا وادار به عملى كند، به خصوص در چنين اتمام حجت عظيم كه خداوند با قدرت خويش مى تواند آن را به اجرا درآورد.

در كنار اين مطلب، سابقه 63 ساله پيامبر صلى الله عليه و آله و ابلاغ فرامين الهى در طول 23 سال بعثت نشان داده است كه تاكنون حتى يك مورد سابقه نداشته آن حضرت از دستورات الهى تخلف ورزد يا در انجام آن تعلّلى نمايد.

چگونه مى شود در ولايت على عليه السلام كه جان پيامبر صلى الله عليه و آله است و هزاران بار - در طول بعثت - ولايت او را گوشزد فرموده و اين ولايت عصاره زحمات آن حضرت و همه انبياى گذشته و ضامن بقاى آن است، بخواهد تعلّلى نمايد و از انجام آن سرباز زند.

بنا بر اين، به راحتى مى توان دريافت كه حضرت هرگز در صدد تعلّل در امر الهى نبوده، و منظور از اين تفاصيل اهداف ديگرى است كه ذكر خواهد شد.

پاسخ سوم: دقت فوق العاده براى ابلاغ ولايت

پيامبر صلى الله عليه و آله تا كنون در معرض خطرات بسيارى قرار داشته، و آنچه به عنوان موارد ترس و نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در مسئله غدير ذكر شد عبارت بود از مخالفت، تكذيب، اتهام، استهزاء، تفرقه، طغيان و خطر جانى، كه تمام اينها در اول بعثت و در طول 23 ساله رسالت در مقاطع مختلف در گونه هاى مختلف براى حضرتش رخ نموده،

ص: 107

و آن حضرت در اجراى اوامر الهى از هيچ يك از اين موارد نهراسيده، بلكه به استقبال حوادث رفته و وظيفه الهى خود را انجام داده است.

بنا بر اين، مسلّم است كه مطرح كردن اين نگرانى ها به عنوان عذرى در برابر اجراى فرمان الهى، علل ديگرى داشته و اهداف ديگرى را جستجو مى كرده است؛ و آن علت نيست جز اينكه از يك سو اين اتمام حجت بايد بدون خدشه انجام شود و هر گونه خللى ممكن است به آينده آن ضرر بزند، و از سوى ديگر مردم آن روز و نسل هاى آينده متوجه تركيب جامعه مسلمين در سال هاى آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله باشند و توطئه ها را پيش بينى كنند، و بعد از وقوع در تحليل آن مشكلى نداشته باشند.

پاسخ چهارم: آگاهىِ مردم از اسرار خدا و رسول صلى الله عليه و آله

با اينكه امكان مخفى كردن اين درخواست هاى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره الغاى دستور و يا حفظ از شر مردم، و نيز پاسخ هاى خداوند وجود داشته، ولى بدان تصريح شده است !

به عنوان آمادگى ذهنى بايد گفت: در پس پرده غيب ماجراهاى بسيارى اتفاق مى افتد و گفتگوهاى بسيارى بين خدا و پيامبران و ملائكه اش انجام مى شود، ولى اطلاع بر بسيارى از آنها به صلاح بشر نيست، و مواردى از آنها هم در حد طرفيت انسان ها نيست.

بنا بر اين، چنان نيست كه انسان ها از هر چه در پشت پرده اين جهان اتفاق مى افتد اطلاع داشته باشند، و نه پيامبران آنچه اتفاق افتاده را گفته باشند. فقط حاصل آن را در حدى كه براى بشر لازم است به آنان انتقال داده اند.

با توجه به اين اصل، درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله براى الغاى امر «بَلِّغ» و پاسخ خداوند و درخواست عصمت و پاسخ خداوند را در نظر مى آوريم. قبل از آنكه در صدد جواب از اصل اشكال درباره مراجعه و تعلّل پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر امر الهى باشيم، مى پرسيم: آيا كافى نبود نتيجه اين گفتگو را كه در نهايت لزوم ابلاغ ولايت است خداوند در قرآن و پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير براى ما مى گفتند ؟

ص: 108

و اما اينكه چه گفتگوهايى بين خدا و رسولش اتفاق افتاده تا اين نتيجه حاصل شده از مردم مخفى مى ماند و به آنان اطلاع داده نمى شد. طبعا مردم اصل خبر را مى فهميدند بدون آنكه از جزئيات آن - كه ربطى به اصل ماجرا ندارد - با خبر شوند، به خصوص آنكه اين قسمت ماجرا سؤال برانگيز هم باشد و شنونده را متوجه مسائلى نمايد.

بايد نتيجه بگيريم كه اين تعمد در ذكر جزئيات گفتگو هم در قرآن و هم در خطابه غدير و هم در ساير احاديث مربوط به مراحل نزول آيه، از مسايلى است كه در اين اتمام حجت مؤثر و دانستن آن براى بشر لازم است، و خدا مى خواسته به صورتى رمز گونه در قرآنش به وضعيت جامعه در هنگام نزول ولايت اشاره كند، و پيامبرش تفاصيل آن جو حاكم را توضيح دهد.

امير المؤمنين عليه السلام دراين باره مى فرمايد: فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ يَوْمَ الدَّوْحِ ما بَيَّنَ عَنْ ارادَتِهِ فى خُلَصائِهِ وَ ذَوِى اجْتِبائِهِ وَ امَرَهُ بِالْبَلاغِ وَ تَرْكِ الْحَفْلِ بِاهْلِ الزَّيْغِ وَ النِّفاقِ، وَ ضَمِنَ لَهُ عِصْمَتَهُ مِنْهُمْ وَ كَشَفَ مِنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ ما رَمَزَ فيهِ، فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ(1):

خداوند در روز غدير، بر پيامبرش آيه اى نازل كرد كه در آن اراده خود را درباره بندگان خالصش و انتخاب شدگانش روشن كرد، و او را به ابلاغ آن امر كرد و دستور داد كه با منحرفين از حق و اهل نفاق همنشين نشود، و براى او حفظ از شر آنان را ضمانت نمود، و بدين وسيله اسرار اهل شك و شبهه و ضماير اهل ارتداد را با كلام رمزى آشكار ساخت؛ كلامى كه هم مؤمن و هم منافق نكته آن را مى فهمد.

مى بينيم امير المؤمنين عليه السلام به رمزى بودن آيه قرآن اشاره مى كند، ولى به صورتى كه هر كس به آن مى رسد متوجه غير عادى بودن ماجرا و جوّ خاص حاكم بر آن مى شود.

ص: 109

يعنى خداوند مى توانست آيه را چنين نازل كند: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» . ولى دو جمله رمزى در وسط آيه گنجانيد: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» و «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .

هر كسى متوجه مى شود اين دو جمله عادى نيست و از خود مى پرسد: مگر پيامبر صلى الله عليه و آله كسى است كه با او اين گونه سخن گفته شود، و با لسانى تهديد گونه بر او شرط شود كه اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى ؟

و يا از خود مى پرسد: مگر چه شرايطى حاكم بوده كه خداوند به آن حضرت وعده مى دهد كه تو را حفظ مى كنم ؟ و در پى پاسخ اين سؤال ها سعى مى كند تفصيل كامل واقعه را به دست آورد.

و اين پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در همان آغاز منبر غدير(1)، با كمال صراحت تمام علل و اسباب نزول آيه اى با چنين مضمون را بيان مى كند و مى فرمايد:

وَ أُؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ ... : آنچه بر من وحى كرده ادا مى كنم از ترس آنكه اگر ادا نكنم عذابى از جانب او به من رسد ... .

لانَّهُ قَدْ اعْلَمَنى انّى انْ لَمْ ابَلِّغْ ما انْزَلَ الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ: چرا كه خدا به من فهمانده است كه اگر آنچه در حق على نازل كرده نرسانم رسالت او را نرسانده ام.

وَ قَدْ ضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ ... : خداوند تبارك و تعالى براى من حفظ از شر مردم را ضمانت كرده است ... .

وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ ... : و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى كنم ... .

وَ سَالْتُ جَبْرَئيلَ انْ يَسْتَعْفِىَ لِىَ السَّلامَ عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ الَيْكُمْ - ايُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّةِ الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ ... :

ص: 110

و من از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از تبليغ اين پيام به شما معذور بدارد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين خبر دارم ... .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى الّا انْ ابَلِّغَ ما انْزَلَ اللّه الَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ ... : ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنكه ابلاغ كنم آنچه در حق على بر من نازل كرده است ... .

پاسخ پنجم: فهماندن دشوارى ابلاغ به مردم

خود پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام كرده هرگز از اوامر الهى كوتاهى نكرده ام و اين ابلاغ ولايت يك مورد استثنايى است. در اوايل خطبه مى فرمايد:

مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما انْزَلَ اللّه تَعالى الَىَّ، وَ انَا ابَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ(1):

اى مردم، من در تبليغ آنچه خدا بر من نازل كرده كوتاهى نكرده ام و سبب نزول اين آيه را برايتان بيان مى كنم.

يعنى من متوجه تمام اشكالاتى كه به ذهن شنوندگان اين آيه و اين ماجرا خطور خواهد كرد هستم، كه چگونه پيامبر صلى الله عليه و آله در امتثال امر الهى عذر مى آورد و چگونه شرط حفظ و عصمت را پيش مى كشد؛ ولى براى اينكه مشكل از ذهن شما پاك شود علت آن را مى گويم.

همين اندازه كه خود حضرت تصريح به سؤال انگيز بودن مسئله مى فرمايد به اين معنى است كه عمدا اين شيوه سخن مطرح شده و صرفا براى فهماندن زمينه دشوارى است كه ابلاغ ولايت در آن انجام مى شود و نتايج ديگرى كه از اين گونه ابلاغ در نظر گرفته شده است.

پاسخ ششم: عدم امكان ابلاغ بدون ضمانت الهى

آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان نگرانى ذكر كرده واقعا وجود داشته و صرف يك احتمال

ص: 111

نبوده است و نمونه هاى آن مفصلاً در بيان فراز سوم آيه (وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ) بيان شد. نتيجه اى كه مى گيريم اينكه نبايد فكر كنيم اين ترس هاى پيامبر صلى الله عليه و آله در حد ظن و گمان بوده، بلكه حقيقت موجود در جامعه بوده كه با اطلاع از آن انجام چنين ابلاغ مهمى عادتا غير ممكن بوده است.

اينكه مى بينيم اين ابلاغ بين دو گزينه قرار مى گيرد: يا معذور داشتن از ابلاغ و يا ضمانت حفظ، به اين معنى است كه راهى جز اين دو وجود ندارد. اگر طبق روال عادى باشد، هر عاقلى آن شرايط را در نظر بگيرد قضاوت مى كند كه تمام ترس ها و نگرانى هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح فرموده دقيق و بجا بوده؛ و با وجود آنها ابلاغ چنين پيامى - در حدى كه حق ابلاغ آن ادا شود - غير ممكن است، و اگر خداوند با قدرت بى انتهاى خويش آن را از روال عادى خارج سازد و دفع همه نگرانى هاى مذكور را ضامن شود در اين صورت نه تنها چنين ابلاغى امكان پذير است، بلكه هزاران درجه سخت تر از آن هم با ضمانت خدا ممكن خواهد شد.

وقتى ضمانت الهى باشد، حتى اگر يك ماه يا بيشتر در غدير مى ماندند و هر روز پيامبر صلى الله عليه و آله دو بار بر فراز منبر قرار مى گرفت و هر بار دقايق بيشترى درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام بيان مى كرد، باز هم بدون نگرانى انجام مى شد، چرا كه همه تحت تسلط پروردگارند و با قدرت او احدى ياراى مخالفت ندارد و با ضمانت او همه مقهور اراده اش خواهند بود.

پاسخ هفتم: خداوند درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله را مؤاخذه نكرده

خداوند اين توقف و اعتذار پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان اشكالى در نبوت او مطرح نكرده است. براى درك اين مطلب بايد مقام با عظمت نبوت را در نظر بگيريم، و آنچه درباره بعضى از انبياء عليهم السلام مثل حضرت آدم عليه السلام وارد شده كه با كوچك ترين ترك اولى و تعلل و توقف در برابر امر الهى فورا مورد مؤاخذه الهى قرار گرفته اند.

با اين همه مى بينيم اين توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله كه: خدايا مرا از ابلاغ اين پيام معذور بدار، در حالى است كه امر «بَلِّغْ» خطاب به او صادر شده، ولى باز هم از سوى خداوند به عنوان گناه و تخلف از مقام نبوت تلقى نشده است.

ص: 112

حتى مثلاً به آن حضرت نفرموده: «به مجرد اينكه چنين درخواستى در برابر امر ما كردى، چه از گفته ات باز گردى و چه باز نگردى بايد مؤاخذه شوى و از مقام نبوت نازل شوى» ! بلكه فقط گفته شده: «اگر ابلاغ نكنى مورد عقوبت قرار مى گيرى» . فقط مسئله ابلاغ يك بار ديگر مورد تأكيد قرار گرفته و خود مراجعه در امر الهى به عنوان گناه مطرح نشده است.

اين بدان معنى است كه اين مراجعه به معناى سر تافتن از امر الهى نبوده، بلكه زمينه سازى براى اين ابلاغ و نشان دادن اين زمينه به مردم بوده است.

پاسخ هشتم: ضمانت حفظ از طرف خدا قبول شده

درخواست ضمانت حفظ هم - مانند مورد قبلى - نه تنها به عنوان اشكالى در نبوت حضرت از طرف خدا مطرح نشده، بلكه مورد قبول هم واقع شده است.

منظور اين است كه نكته ذكر شده درباره درخواست معذور داشتن از ابلاغ در مورد درخواست ضمانت حفظ هم مطرح است؛ بدين معنى كه اگر خداوند دستور ابلاغى را مى دهد نبايد براى او شرط حفظ را مطرح كرد، بلكه به مجرد دستور الهى و لو به قيمت جان شده بايد ابلاغ كرد.

اما خداوند اين شرط حفظ را نه تنها به عنوان گناهى به حساب نياورده، بلكه آن را پذيرفته و اين ضمانت را عملاً به انجام رسانده است. اين هم دليل ديگرى است بر اينكه درخواست حفظ از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان پيش شرط در برابر امر الهى نبوده، ولذا مورد مؤاخذه قرار نگرفته است؛ بلكه تأييدى از جانب خداوند متعال بر كلام رسولش بوده و مقدمه اى بوده تا آن شرايط خاص براى ما بازگو شود و همه از آن باخبر شويم.

سه. نتيجه اين شكل از ابلاغ

با در نظر گرفتن اين هشت جهت در كيفيت آيه بلّغ، به تفصيل پنج اثر و نتيجه مهم اين شكل از ابلاغ مى پردازيم:

ص: 113

نتيجه اول: انتساب امر ولايت به خدا

وقتى ثابت شد امر ولايت از طرف خداست، بايد دانست كه در مواردى منافقين آن روز و روزگاران بعد سعى داشتند با پذيرفتن اصل واقعه غدير و ابلاغ ولايت، آن را مسئله اى شخصى جلوه دهند و سپس نتيجه بگيرند كه خلافت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله الهى نيست، و آنچه حضرتش فرموده پيشنهادى از جانب خودش در خلافت بوده(1)، و نتيجه بگيرند كه تغيير آن و تعيين ديگرى به جاى على عليه السلام اشكالى ندارد !

اگر چه مخالفت با پيشنهاد پيامبر صلى الله عليه و آله هم باطل است و كسى حق چنين مخالفتى را ندارد، ولى اين شكل از مراجعه پيامبر صلى الله عليه و آله و تأكيد دوباره الهى و سپس ضمانت حفظ در چنين امرى، به طور قطعى ثابت كرد كه امر ولايت نه تنها از طرف خداست، بلكه خداوند چنان تأكيد بر ابلاغ اين امرش دارد كه اگر پيامبرش ابلاغ نكند به قيمت نقض رسالتش خواهد بود، و چنان در ابلاغ اين امر پشتيبانى مى كند كه حفظ از هر خطرى را براى ابلاغ آن ضمانت كرده است، و اين محكم كارى را در هيچ يك از اوامر الهى سراغ نداريم. اين گونه راه هر گونه تشكيك در انتساب امر ولايت به خدا بسته شد.

نتيجه دوم: نظم سه روزه معجزه الهى

برنامه سه روزه تحت قدرت الهى بدون هيچ اخلال و اغتشاشى و در كمال نظم و آرامش انجام شد. با زمينه اى كه از توطئه هاى منافقين ذكر شد(2) و اينكه شرايط حاكم بر غدير واقعا خطرناك بود، هر كس در آن شرايط دقت كند متوجه خواهد شد كه ايجاد سر و صدا و تحريك مردم و تفرقه، و حتى اينكه عده اى بخواهند از مردم جدا شوند و از بيابان غدير بيرون روند، و يا بخواهند مخفيانه مردم را تحريك كنند، كار بسيار آسانى بود و آنان واقعا در صدد چنين كارى بودند.

با در نظر گرفتن كثرت جمعيت كه يكصد و بيست هزار نفر بودند، و غير قابل كنترل بودن بيابان از نظر حصار نداشتن، و طولانى بودن زمان كه سه روز بود و فرصت هاى شب و روز زمينه هاى مساعدى براى فتنه انگيزى بود، بايد گفت:

ص: 114

تأمين امنيت آن جمعيت و آن مراسم در آن سرزمين به قدرى مشكل بود كه بايد يك نيروى هزار نفرى براى حراست و حفاظت آن گماشته مى شد. در حالى كه مى بينيم بدون هيچ تشكل خاصى براى حفظ نظم، اين مراسم عظيم با نظم و آرامش كامل تحقق يافت و هيچ مشكلى پيش نيامد، و اين نبود جز معجزه اى از جانب پروردگار و ضمانتى كه او براى غدير فرمود، به طورى كه قلب و جسم همه مسخّر اراده او گشت و هيچ كس قدرت كوچك ترين حركت ناهنجارى از خود نيافت.

نتيجه سوم: اجراى كامل مراسم در سايه ضمانت الهى

بى نظيرترين مراسم بدون هيچ تقيه اى انجام شد، در حالى كه ممكن بود ابلاغ ولايت در يك توقف يك ساعته و سخنرانى كمتر از نيم ساعته انجام شود و مردم حركت كنند.

ولى برنامه مفصلى تدارك ديده شده بود كه سه روز طول كشيد، و سخنرانى يك ساعته در آغاز آن بود كه بلند كردن امير المؤمنين عليه السلام و بيعت لسانى نيز در بين سخنرانى انجام شد، و بيعت با دست يكايك آن جمعيت 120000 نفرى در طول سه روز، و شعر حسان و غير اينها كه در دنياى آن روز بى سابقه بود و مشابهى نداشت.

پيداست كه هر اندازه مراسمى مفصل تر باشد - به خصوص آنكه مثل حج فقط عبادت نباشد بلكه حامل پيامى و به عنوان مقدمه براى هدفى باشد - به انجام رساندن آن نياز به نيروهاى منسجم ترى براى اداره آن دارد، به خصوص آن كه در اجراى برنامه احتمال اختلال هم وجود داشته باشد.

همان گونه كه درباره حراست چنين مراسمى ذكر شد، براى اجراى آن هم نظر همه جانبه خداوند بود كه همه مردم به صورت خود جوش در آن شركت كردند، و زمينه مجلس به گونه اى شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله - با حضور آن همه منافق - بدون هيچ تقيه اى كه منجر به حذف مواردى از سخنش و هدفش شود يا باعث انجام ندادن گوشه هايى از مراسم سه روزه شود، آنگونه كه مى بايست همه اهداف خود را از سخنرانى و بيعت و غير آن به انجام رساند و هيچ تقديم و تأخير و بر هم خوردگى و بى نظمى در برنامه پيش نيامد.

ص: 115

اين به خاطر اطمينان پيامبر صلى الله عليه و آله به ضمانت الهى بود كه: اى پيامبر، آن گونه كه لايق چنين مراسمى است سخن بگو و انجام بده ! من ضامنم كه مشكلى و فتنه اى پيش نيايد. امام رضا عليه السلام در اين باره مى فرمايد:

امّا بَعْدَ قَوْلِ اللّه عَزَّ وَ جَلَ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» ، فَانَّهُ ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ بَيَّنَ امْرَ اللّه تَعالى، وَ لكِنَّ قُرَيْشا فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ(1):

بعد از قول خداوند عز و جل «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » هر گونه تقيه اى را با ضمانت خداى عز و جل از ميان برداشت، و آن حضرت امر خدا را بيان كرد، ولى قريش بعد از آن حضرت آنچه مى خواستند انجام دادند.

يعنى مهم اتمام حجتِ كامل عيار و بدون تقيه بود كه براى آگاهى مردم آن روز و نسل هاى بعد انجام شد، اگر چه در عمل به محتواى غدير يعنى خلافت بلا فصل امير المؤمنين عليه السلام، قريش ضديت كردند و اهداف خود را پيش بردند، ولى اين مهم نيست زيرا خداوند حجت را بر آنان و همه نسل هاى آينده تمام كرده است.

نتيجه چهارم: اشاره رمزى به غايبين از غدير

مردم آن روز و نسل هاى آينده با ديدن اين آيه غدير، نسبت به مسائل غصب خلافت بعد از غدير آگاهى لازم را پيدا كردند و مى كنند، براى آنكه هر گاه مسئله مراجعه و توقف و درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله در اين امر الهى و ضمانت حفظ خدا را ببينند، فورا متوجه وجود مسايلى مى شوند كه در مراسم ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه السلام وجود داشته است، و اين مهم به حالتى رمز گونه به اشخاص منتقل مى شود، چنانكه امير المؤمنين عليه السلام دراين باره مى فرمايد:

فَانْزَلَ اللّه عَلى نَبِيِّهِ فى يَوْمِ الدَّوْحِ ما ... ، كَشَفَ عَنْ خَبايا اهْلِ الرَّيْبِ وَ ضَمائِرِ اهْلِ الارْتِدادِ، ما رَمَزَ فيهِ فَعَقَلَهُ الْمُؤْمِنُ وَ الْمُنافِقُ(2):

ص: 116

خداوند بر پيامبرش در روز غدير نازل كرد آنچه كه از كارهاى پنهانى اهل شك و ريبه و ضماير اهل ارتداد پرده برداشت. اين كار را خدا به صورت رمزى در آيه قرار داد به گونه اى كه مؤمن و منافق آن را درك مى كنند.

اينجاست كه اين آيه اتمام حجتى بر مردم آن روز و آينده شد كه سقيفه را يارى كرده و مى كنند و غدير را رها نموده و مى نمايند، كما اينكه راهگشاى فكرى دقيقى شد تا در تحليل مسائل غصب خلافت ريشه ها را نشان دهد.

ما از خداى بزرگ و پيامبر گرامى تشكر مى كنيم كه با نازل كردن اين آيه و اين شكل خاص از اتمام حجت، ميلياردها انسان را از بى خبرى نجات دادند، و تا آخر روزگار براى احدى عذرى باقى نگذاشتند؛ چنانكه حضرت زهرا عليهاالسلام مى فرمايد: بعد از روز غدير خم خداوند هيچ عذرى براى احدى باقى نگذاشته است.(1)

اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اى پيامبر برسان آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» .

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با توجه به همين امر خاص، مراسم غدير را ترتيب داد تا ابلاغ اين حكم به شكل خاصى انجام پذيرد. اقدام بديعى كه در سخنرانى غدير انجام گرفت آن بود كه در همان آغاز سخن - پس از حمد و ثنا - پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به صراحت اعلام كرد كه اين سخنرانى به خاطر نزول آن دستور است، آنجا كه فرمود: اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ:

من اكنون در حال اداى وظيفه نسبت به مطلبى هستم كه خدا بر من وحى فرموده است.

آنگاه به توضيح آن تبليغ پرداخت و در پايان فرمود: فَاَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » : خدا بر من وحى كرده است: «اى رسول ابلاغ كن آنچه از پروردگار بر تو نازل شده ... » . و تصريح كرد كه موضوع اين ابلاغ ولايت على عليه السلام است.

به همين خاطر در همان آغاز خطبه غدير - در حالى كه پس از اعلان نزول آيه، مردم منتظر ورود به اصل مطلب بودند، با كمال تعجب متوجه شدند كه پيامبر صلى الله عليه و آله مسئله تعطيل اين سخنرانى را مطرح مى كند ! ! حضرت به صراحت فرمود: از جبرئيل خواستم كه از خدا بخواهد كه مرا از ابلاغ اين پيام معاف بدارد !

اين مطلب در ذهن مخاطبان دو سؤال به ميان آورد: يكى آنكه بدانند چرا حضرت چنين درخواستى را نموده است، و ديگر اينكه اگر چنين خواسته اى در ميان بوده پس چگونه اكنون سخنرانى در حال انجام است ؟

در دنباله سخن، پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ هر دو سؤال را داد. علت درخواست معاف شدن از ابلاغ پيام را حضور منافقين و فتنه گران، و علت تعطيل نشدن سخنرانى را حكم قاطع الهى در ابلاغ پيام اعلام كرد، و اينكه خداوند بدون اين ابلاغ از من راضى نمى شود.

ص: 118

و لذا با پايان اولين بخش سخن كه حمد و ثناى الهى بود، پيامبر صلى الله عليه و آله بخش دوم سخن را آغاز فرمود و مردمِ سراپا گوش را كه بدون كوچك ترين بى نظمى يك پارچه دل به سخنانش سپرده بودند متوجه مطلب اصلى نمود.

آن حضرت ابتدا اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود. سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.

اكنون كليد سخن به حركت درآمد و قفل آن براى مراحل بعدى كلام گشوده شد. ابتدا حضرت به مردم گوشزد كرد كه من سابقه كوتاهى و قصور در ابلاغ اوامر الهى نداشته ام و نزول چنين آيه اى درباره ابلاغ ولايت سبب خاصى دارد. آنگاه در بيان علت نزول چنين آيه شديد اللحنى فرمود: جبرئيل سه مرتبه از طرف خداوند بر من دستور ابلاغ ولايت على را آورد.

در اينجا قبل از بيان علت نزول آيه، اين مسئله را مطرح كرد كه خداوند درباره ولايت على عليه السلام آيه خاصى بر من نازل كرده و سپس آيه 55 سوره مائده را قرائت كرد: «اِنَّما وِلَيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» و سپس آن را به على عليه السلام تفسير كرده فرمود: على است كه نماز را به پا داشته و در حال ركوع زكات داده است.

ص: 119

آنگاه به علت نزول آيه پرداخته و فرمود: من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مسئله به شما معاف نمايد، چرا كه از كمى متقين و زيادى منافقين آگاهم.

سپس اوصاف منافقين را با اشاره به آيه 11 سوره فتح «يَقوُلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ» و آيه 15 سوره نور «تَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ» بيان كرد.

سپس آزار و اذيت هاى پى در پى منافقين را نسبت به حضرتش يادآور شد، تا آنجا كه نسبت هاى مسخره آميز به حضرت دادند و كلمه «اُذُن» به معناى «گوش» را درباره حضرت به كار بردند، كه منظورشان «سراپا گوش» بودن امير المؤمنين عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله و توجه متقابل آنان نسبت به يكديگر بود. حضرت در اين باره آيات و مطالب ديگرى نيز فرمود.

در چند فراز ديگر كه پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود، براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ و اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

به بيان ديگر:

پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازى از بخش دوم خطبه غدير وحى خاص براى ابلاغ ولايت را بيان فرمود. حضرت اعلام فرمود كه درباره برنامه اى كه در پيش است وحى خاصى از طرف خدا نازل شده و من در برابر آن انجام وظيفه خواهم كرد، از ترس آنكه عذابى بر من نازل شود.

سپس تصريح فرمود كه در اين فرمان به من گفته شده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل فرموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام. آنگاه براى نشان دادن اينكه در ابلاغ آن از هيچ كس ترسى ندارم فورا تصريح كرد: خداوند براى من حفظ از شر مردم را ضمانت فرموده است.

ص: 120

با اين مقدمه آيه نازل شده را - كه آيه 67 سوره مائده است - قرائت فرمود و با صراحت فرمود كه بر من چنين وحى شده است: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ؛ و در حين قرائت كلمه «ما اُنْزِلَ» را تفسير كرد كه منظور خلافت على بن ابى طالب است.

سپس با اشاره به منافقين و شيطنت هايشان، از يك سو علت لحن شديد آيه نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله براى مؤمنين روشن گرديد، و از سوى ديگر ضمانت «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ» بر منافقين گوشزد شد.

اكنون پيامبر صلى الله عليه و آله كرسى سخن را كاملاً آماده كرده بود. لذا براى تأكيد بيشتر يك بار ديگر آيه 67 سوره مائده را با اين مقدمه تكرار كرد كه با حضور منافقين و آزار دهندگان و درخواست معاف شدن از ابلاغ اين پيام، ولى خدا از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على عليه السلام نازل كرده ابلاغ نمايم و خواند: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ واِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه ُ مِنّى اِلاّ اَنْ اُبَلِّغَ ما اَنْزَلَ اللّه ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ، «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» فى حَقِّ عَلِىٍّ، «وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» :

براى خداوند بر نفس خود به عنوان بندگى او اقرار مى كنم، و شهادت مى دهم براى او به پروردگارى، و آنچه به من وحى نموده ادا مى نمايم از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند، هر چند كه حيله عظيمى به كار بندد و دوستى او خالص باشد نيست خدايى جز او.

زيرا خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده و خدا كفايت كننده و كريم است.

خداوند به من چنين وحى كرده است: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... » : «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده» درباره على؛ يعنى خلافت على بن ابى طالب. «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» ... .

بعد از همه اينها، خداوند از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ... : «اى پيامبر برسان» آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده «و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند» .

اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ النَبِيَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِيا

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأَنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا

وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللّه ُ رَبُّهُمْ *** وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ اِنْ كُنْتَ تَخْشَى الاَعادِيا

تا آخر قصيده.

براى توضيح بيشتر در مورد غديريه حسّان بن ثابت، مراجعه شود به فصل چهارم «مسائل فرهنگى غدير» ، بخش دوم «ادبيات غدير» ، قسمت دوم «شعرِ غدير به زبان هاى مختلف» .

او هم امتش را در غدير خم جمع كرد و آنچه درباره تو از جانب خداوند مأمور شده بود ابلاغ نمود و دستور داد حاضر به غايب برساند، و به مردم خبر داد كه تو بر مردم صاحب اختيارتر از خودشان هستى، و تو نسبت به پيامبر همچون هارون نسبت به موسى هستى.

درباره تو به من خبر رسيده است كه براى مردم خطبه اى نمى خوانى مگر آنكه قبل از پايين آمدن از منبر مى گويى: «به خداقسم من سزاوارترين مردم براى آنان هستم، و از روزى كه پيامبر از دنيا رفته همچنان مظلوم بوده ام» . اگر اين خبرى كه درباره تو به من رسيده درست باشد ظلم ابوبكر و عمر نسبت به تو بالاتر از ظلم عثمان است.

وقتى امير المؤمنين عليه السلام نامه معاويه را خواند، و ابودرداء و ابوهريره پيام و سخن او را به حضرت ابلاغ كردند، به ابودرداء فرمود: آنچه معاويه شما را براى آن فرستاده بود به من رسانديد. اكنون از من بشنويد و از قول من به او برسانيد همانطور كه از قول او به من رسانديد.

آنگاه در پيام به معاويه فرمود: اگر خداوند عزوجل است كه بايد اختيار كند و حق انتخاب با اوست، خداوند مرا براى امت انتخاب كرده است و به عنوان خليفه براى آنان قرار داده است و آنان را در كتاب مُنزَل خود و در سنت پيامبرش مأمور به اطاعت و يارى من نموده است، و اين حجت مرا قوى تر و حق مرا واجب تر مى نمايد.

ابودرداء و ابوهريره رفتند تا نزد معاويه رسيدند و پيام حضرت را رساندند.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله هم قيام كرد و دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

خداوند عزوجل به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب»(1): «وقتى فراغت يافتى منصوب كن و به سوى پروردگارت رغبت نما» ، تفسيرش اين است: آنگاه كه فراغت يافتى عَلَم و علامت خود را نصب كن و وصيَّت را معرفى نما و فضيلت او علنا بيان كن.

مرحله دوم دستور اجراى آن بود كه در نزديكى غدير خم نازل شد و واقعه غدير بر اساس آن شكل گرفت. امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايد:

تا آنگاه كه از حجة الوداع باز مى گشت آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »(2) نازل شد. حضرت مردم را ندا داد تا جمع شوند و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.(3)

من شهادت مى دهم كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه درباره تو از سوى خدا نازل شده بود ابلاغ كرد و امر خدا را امتثال نمود و اطاعت و ولايت تو را بر امتش واجب كرد و براى تو از آنان بيعت گرفت و تو را صاحب اختيار مؤمنين قرار داد، همان گونه كه خداوند اين مقام را براى تو قرار داد.

سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى.

من شهادت مى دهم كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و سخنان باطل را خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد كه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .

اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد.

سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.

سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند؛ و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... .

ص: 128

خدايا لعنت كن كسانى را كه حق وليت را غصب نمودند و عهد و پيمان او را انكار نمودند بعد از يقين و اقرار به ولايت او در روزى كه دين را برايش كامل نمودى.(1)

رَبَّنا انَّنا سَمِعْنَا النِّداءَ، وَ صَدَّقْنَا الْمُنادى رَسُولَكَ صلى الله عليه و آله اذْ نادى نِداءً عَنْكَ بِالَّذى امَرْتَهُ انْ يُبَلِّغَ عَنْكَ ما انْزَلْتَ الَيْهِ مِنْ مُوالاةِ وَلِىِّ الْمُؤْمِنينَ، وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ.

فَنادى مُبَلِّغا وَحْيَكَ وَ رِسالاتِكَ: «الا مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، وَ مَنْ كُنْتُ وَلِيَّهُ فَعَلِىٌّ وَلِيُّهُ، وَ مَنْ كُنْتُ نَبِيَّهُ فَعَلِىٌّ اميرُهُ» .

رَبَّنا قَدْ اجَبْنا داعِيَكَ النَّذيرَ الْمُنْذِرَ مُحَمَّدا عَبْدَكَ الَّذى انْعَمْتَ عَلَيْهِ وَ جَعَلْتَهُ مَثَلاً لِبَنى اسْرائيلَ.

رَبَّنا آمَنّا وَ اتَّبَعْنا مَوْلانا وَ وَلِيَّنا وَ هاديَنا وَ داعِيَنا وَ داعِىَ الانامِ، وَ صِراطَكَ السَّوِىَّ الْمُسْتَقيمَ وَ مَحَجَّتَكَ الْبَيْضاءَ، وَ سَبيلَكَ الدّاعِىَ الَيْكَ عَلى بَصيرَةٍ هُوَ وَ مَنِ اتَّبَعَهُ، وَ سُبْحانَ اللّه ِ عَمّا يُشْرِكُونَ بِوِلايَتِهِ وَ بِامْرِ رَبِّهِمْ وَ بِاتِّخاذِ الْوَلائِجِ مِنْ دُونِهِ(1):

پروردگارا، ما شنيديم كه منادى براى ايمان ندا مى كند كه به پروردگارتان ايمان بياوريد، و ما هم ايمان آورديم. پروردگارا، گناهان ما را ببخش و بدى هايمان را از ما بزداى و ما را با نيكان بميران.

پروردگارا، آنچه توسط فرستادگانت به ما وعده داده اى به ما عنايت كن و روز قيامت ما را خوار مكن، كه تو وعده ات را خلاف نمى كنى.

پروردگارا، ما ندا را شنيديم و ندا كننده را كه پيامبرت بود تصديق كرديم، آنگاه كه از سوى تو ندا كرد به آنچه دستور داده بودى و بر او نازل كرده بودى كه از طرف تو درباره ولايت صاحب اختيار مؤمنان ابلاغ كند. و او را بر حذر داشتى و ترساندى كه اگر ابلاغ نكند بر او غضب خواهى كرد، و اگر رسالت هاى تو را ابلاغ كند او را از شر مردم حفظ خواهى كرد.

ص: 130

آنجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به قصد ابلاغ وحى و رسالت تو چنين ندا كرد: بدانيد كه هر كس من مولى و صاحب اختيار او هستم على صاحب اختيار اوست، و هر كس من ولىّ اويم على ولىّ اوست، و هر كس من پيامبر او بوده ام على امير اوست.

پروردگارا، ما دعوت كننده تو را اجابت كرديم، همان ترساننده منذر، يعنى محمد صلى الله عليه و آله بنده تو كه بر او انعام فرمودى و او را نمونه اى براى بنى اسرائيل قرار دادى.

پروردگارا، ما ايمان آورديم و از صاحب اختيار و ولىّ و هدايت كننده و دعوت كننده ما و مردم پيروى نموديم، همان راه درست و مستقيم تو، و جايگاه حجتِ واضح تو، و راه تو كه او و پيروانش با بصيرت به سوى تو دعوت مى كنند، و خدا منزه است از آنچه در ولايت على عليه السلام شرك مى ورزند و درباره امر پروردگارشان كسى را شريك مى كنند، و كسانى را جز او محبوب دل خود قرار مى دهند.

دعا آمده است: وَ حَذَّرْتَهُ وَ انْذَرْتَهُ انْ لَمْ يُبَلِّغْ انْ تَسْخَطَ عَلَيْهِ، وَ انَّهُ اذا بَلَّغَ رِسالاتِكَ عَصَمْتَهُ مِنَ النّاسِ؛ يعنى عدم ابلاغ نارضايتى و سخط خداوند را در پى خواهد داشت، و ابلاغ ضمانت حفظ الهى را در بر دارد.

همين مطلب عينا در خطبه غدير منعكس است، آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: وَ اؤَدّى ما اوْحى بِهِ الَىَّ، حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى احَدٌ(1): من ادا مى كنم آنچه به من وحى كرده از ترس آنكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را از من دفع نمايد.

تا اينجا كلام امام هادى عليه السلام بود كه مضمون آن به اختصار نقل شد. جاى اين سؤال باقى است كه چرا مردم با وجود آن بيعت تاريخى، اين همه به ولايت پشت كردند ؟

بازگويى اين پرسش و پاسخ نيز مفيد است: محمود بن لبيد گويد:

پس از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله، حضرت فاطمه عليهاالسلام بر سر قبور شهدا مى رفت و بر سر قبر حمزه سيدالشهداء مى گريست. روزى در آن محل به خدمت حضرتش رسيدم ... ، و پرسيدم: اى بانوى من، از شما مسئله اى مى پرسم كه در سينه ام موج مى زند.

فرمود: بپرس. گفتم: آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله قبل از وفاتش بر امامت على عليه السلام تصريح فرمود ؟ فرمود: شگفتا ! آيا روز غدير خم را فراموش كرديد ؟ و پس از بيانات ديگر فرمود: به خدا قسم اگر حق را نزد اهلش وا مى گذاردند و عترت پيامبرشان را پيروى مى كردند، هيچ گاه دو نفر درباره خداى تعالى اختلاف نمى كردند، و (حق را) آيندگان از گذشتگان به ارث مى بردند، تا آنگاه كه قائم ما - نهمين از نسل حسين عليه السلام - قيام كند.

اما آن را كه خدا مؤخّر قرار دهد مقدّم داشتند، و آن را كه خدا مقدّم داشته پشت سر گذاردند ... .(1)

اين پرسش و پاسخ زمانى انجام مى گيرد كه از اين واقعه تاريخى و شكوهمند، با آن همه مقدمه و مؤخّره بياد ماندنى، هنوز يك سال نگذشته است. آيا بانوى بانوان حق ندارد از اينگونه سؤال ها اظهار شگفتى كند ؟ ! جملات بعدى دخت پيامبر عليهاالسلام نيز تفسير آيه اى است كه قبل از آيه غدير بيان شده است:

و اگر آنان تورات و انجيل و آنچه را كه از جانب پروردگارشان به آنان فرستاده شده را به پا مى داشتند، همانا از بالاى سر و از زير پاهاى خود (بركات الهى را) مى خوردند ... .(2)

ص: 133

آيا اين آيه تعريض و كنايتى به امت اسلام نيست ؟ مگر پيامبر صلى الله عليه و آله بارها نفرموده بود كه تمام حركات امت هاى گذشته به دست اين امت تكرار خواهد شد ؟ رفتار بنى اسرائيل با تورات و هارون، و رفتار نصارى با انجيل و حواريون چگونه بود ؟(1)

با در نظر گرفتن آنچه گفته شد، به قرائت زيارت غديريه و ذكر آيه تبليغ در آن مى پردازيم:

زيارت امير المؤمنين عليه السلام در روز غدير كه امام هادى عليه السلام فرمودند(2)، دوره كامل عقائد شيعه درباره ولايت امير المؤمنين عليه السلام و فضايل و سوابق و محنت هاى آن حضرت است. يكى از مضامينى كه در زيارت امير المؤمنين عليه السلام در روز غدير آمده آيه تبليغ است:

خداوند تعالى دعاى پيامبرش صلى اللّه عليه و آله را درباره تو مستجاب كرد، و به او دستور داد تا ولايت تو را بر امت اظهار كند تا مقام تو را بلندمرتبه و دليل تو را اعلام كرده باشد و سخنان باطل را كوبيده و عذرهاى بى جا را ريشه كن كرده باشد. آنگاه كه از فتنه فاسقان احساس خطر كرد و از منافقان درباره تو ترسيد، پروردگار جهان به او چنين وحى كرد: «اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى كند» .

پيامبر صلى الله عليه و آله سختى سفر را متحمل شد و در شدت حرارت ظهر بپا خاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنها پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند:

آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش. سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو (امير المؤمنين عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده ام اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند. ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان كارى براى خود زياد نكردند.

و اما بيان هر يك از اين موارد همراه با توثيقشان از اهل سنت:

1. عبدالرحمن بن محمد بن ادريس رازى، ابومحمد، ابن ابى حاتِم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)

جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.(1) ذهبى و جمال الدين اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه و جلال الدين سيوطى و بدخشانى(2): او را توثيق كرده و ستوده اند. ابن عدى، حسن بن على تميمى، قاضى يوسف ميانجى، ابوالشيخ ابن حيّان، ابواحمد حاكم، على بن عبدالعزيز بن مردك و ديگران از او حديث نقل كرده اند. وى شاگرد پدرش ابوحاتم محمد بن ادريس و ابوزُرعه است.

همچنين سيوطى در دو كتاب خود «اللآلى المصنوعة» و «الإتقان» تصريح كرده كه ابن ابى حاتِم در تفسيرش به آوردن صحيح ترين احاديث وارده در تفسير هر آيه ملتزم بوده است.

ابوالحسن على بن ابراهيم رازى خطيب، ابويَعلى خليلى، على بن محمد مصرى، على بن احمد فرضى، عباس بن احمد، خليلى، امام ابوالوليد باجى، يحيى بن منده، ابن صلاح در «الطبقات» و ابن سُبكى در «طبقات» ، همگى او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در رجال و حديث و تفسير.

همچنين سيف اللّه ملتانى در كتابش «تنبيه السفيه» در ردّ روايتى از قول كَشّى در مدح زرارة بن اعين از زبان امام باقر عليه السلام مى گويد: ابن ابى حاتِم از سفيان ثورى روايت كرده كه زراره اصلاً ابوجعفر را نديده است. در جايى كه كلام ابن ابى حاتِم كه از سفيان ثَورى معلوم الحال نقل كرده حجّت است، پس روايتش در تفسير آيه تبليغ هم حجّت

ص: 137

است. آيا جايز است كه روايت ابن ابى حاتِم در تكذيب يكى از عالمان شيعه حجّت باشد، ولى روايت او در فضل امير المؤمنين عليه السلام در برابر اهل سنت حجّت نباشد ؟ !

2. احمد بن عبدالرحمن بن احمد بن محمد بن موسى فارسى، ابوبكر شيرازى (م 407 يا 411 ق)

ابن شهرآشوب(1) در كتابش «المناقب» و از او مجلسى در «بحار الانوار» نزول آيه تبليغ را در غدير خم از ابوبكر شيرازى در كتابش «ما نَزَلَ مِنَ القُرآنِ فى عَلىٍّ عليه السلام» به اِسناد خود از ابن عباس روايت كرده است.(2) ذهبى و يافعى و سيوطى(3): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند.

وى در اصفهان از ابوالقاسم طبرانى و طبقه اش، در بغداد از ابوالبحر بربهارى و طبقه او، در جرجان از عبداللّه بن عدىّ، در نيشابور از محمد بن حسن سراج، در مرو از عبداللّه بن عمر بن علك، در شهرهاى ترك از سعيد بن قاسم مطوعى، در بخارا از محمد بن محمد بن صابر، و در شهرهاى بصره و واسط و شيراز و چند شهر ديگر از مشايخ آن شهرها حديث شنيده، و محمد بن عيسى همدانى، ابومسلم بن عُروه، حميد بن مأمون، جعفر مستغفرى و ديگران از او حديث روايت كرده اند. شيرويه از ابوالفرج بجلى و جعفر مستغفرى او را توثيق كرده و ستوده اند.

3. احمد بن موسى بن مَردَوَيه اصفهانى، ابوبكر، ابن مَردَوَيه (ت 323 - م 410 ق)

سيوطى در «الدرّ المنثور» و بدخشى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه السلام را از ابن مَردَوَيه از ابن مسعود نقل كرده است.(4)

ص: 138

ذهبى و سيوطى و زُرقانى و ابن قيم جوزيّه و تاج الدين سُبكى و سمعانى و ابن كثير و كاتب چَلَبى و شمس الدين محمد ابن جَزَرى و دهلوى(1): او را توثيق كرده و دقت او در ثبت و ضبط اخبار و رجال و نيز تأليفات او را به خصوص در تفسير و تاريخ ستوده اند.

وى در اصفهان و عراق از ابوسهل بن زياد قطّان، ميمون بن اسحاق خراسانى، محمد بن عبداللّه بن علم صفّار، اسماعيل خطبى، محمد بن على بن دُحَيم شيبانى، احمد بن عبداللّه بن دليل، اسحاق بن محمد بن على كوفى، محمد بن احمد بن على اسوارى، احمد بن عيسى خفاف، احمد بن محمد بن عاصم كرانى و طبقه ايشان روايت كرده است.

ابوالقاسم عبدالرحمن بن منده و برادرش عبدالوهّاب، ابوالخير محمد بن احمد، ابومنصور محمد بن سكرويه، ابوبكر محمد بن حسن بن محمد بن سُلَيم، ابوعبداللّه ثقفى، ابومطيع محمد بن عبدالواحد مصرى، حمزه بن حسين مؤدِّب اصفهانى و بسيارى ديگر از او روايت كرده اند. وى كتاب هاى «التاريخ» و «التفسير» و «المسند» و «المستخرج على البخارى» را نگاشت.

ابن مردويه ملقّب به حافظ است. لقبى كه در اصطلاح دانشمندان علم حديث از القاب بسيار ارزشمند است. شيخ على قارى و بدخشى و در «لواقح الأنوار» در شرح حال سُيوطى از ابن حجر، همگى در مورد لقب حافظ و جلالت آن سخن گفته اند.(2)

4. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق

ثعلبى در تفسيرش نزول آيه تبليغ در روز غدير خم را از امام باقر عليه السلام و نيز از براء با

ص: 139

نقل ماجراى غدير و همچنين از ابن عباس نقل كرده است.(1) شرح حال ابواسحاق ثعلبى و بزرگى او نزد اهل سنت در مجلدات ديگر «عبقات» و در بيان آيه ولايت آمده است. در ادامه نيز شرح حال ثعلبى در دليل ششم از ادله دلالت حديث غدير به امامت امير المؤمنين عليه السلام خواهد آمد، كه از جمله توثيق پدر دهلوى است.

5 . احمد بن عبداللّه بن احمد بن اسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى، ابونُعَيم (ت 334 - م 430 ق)

ابونعيم اصفهانى در كتاب «ما نزل من القرآن فى على عليه السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از عطيّه روايت كرده است. فاضل رشيدالدين خان دهلوى نيز در «إيضاح لطافة المقال» روايت ابونعيم را به نقل از شيخ على متخلّص به حزين آورده است. در ادامه خواهد آمد كه حاج عبدالوهّاب بن محمد نيز مانند همين روايت را از حافظ ابونعيم نقل كرده است. ابن خَلِّكان و صلاح صفدى و خطيب تبريزى(2): او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند. كتاب «حِليَة الأولياء» و «تاريخ اصفهان» و «المستخرج على الصحيحين» از او است.

6 . على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م 468 ق)

ابن طلحه شافعى در «مطالب السئول» و ابن صبّاغ مالكى در «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در روز غدير خم و درباره على عليه السلام را از واحدى در «اسباب النزول» از حسن و ابوسعيد خُدرى نقل كرده اند.(3) اين در حالى است كه واحدى در خطبه كتابش «اسباب النزول» تصريح كرده كه در اين كتاب موارد صحيح در اسباب نزول آيات را انتخاب و جمع آورى كرده است. پس اگر مورد ديگرى براى نزول اين آيه نقل شده باشد دروغ خواهد بود، چرا كه واحدى فقط ماجراى غدير را براى نزول آيه تبليغ نقل كرده است.(4)

ص: 140

ابن اثير و ذهبى و ابن وردى و يافعى و ابن جَزَرى و ابن قاضى شُهبه و دياربكرى و كاتب چَلَبى و ولى اللّه دهلوى(1): وى را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در تفسير و ادبيات.

او مصنّف «البسيط» و «الوسيط» و «الوجيز» در تفسير و نيز كتاب «اسباب النزول» بوده، و شاگرد ابواسحاق ثعلبى است و از او روايت كرده است. عربى را از ابوالحسن قهندزى ضرير و قرائت را از على بن احمد بستى و احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى آموخته، و ابوالقاسم هُذلى قرائت را از او فرا گرفته است.

ابوطاهر بن مخمس، قاضى ابوبكر حيرى، ابوابراهيم اسماعيل بن ابراهيم واعظ، محمد بن ابراهيم مزكّى، عبدالرحمن بن حمدان نصروى، احمد بن ابراهيم نجّار، احمد بن عمر ارغيانى، عبدالجبار بن محمد خوارى و ديگران از او حديث نقل كرده اند. ابوسعد سمعانى وى را ستوده است.

7. مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م 477 ق)

سجستانى خبر نزول آيه تبليغ در روز غدير را همراه با حديث غدير در كتابش در موضوع حديث ولايت به اِسنادش از ابن عباس نقل كرده است. ابوسعيد سجستانى از حافظان ثقه و نامدار اهل سنت است. پيشتر بخش هايى از شرح حال وى به بيان سمعانى و ذهبى نقل شد.

8 . عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم، حاكم

حاكم حسكانى در كتاب «مجمع البيان» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از عبداللّه بن عباس و جابر بن عبداللّه روايت كرده است. همچنين اين روايت را سيد ابوالحمد از كتاب «شواهد التنزيل فى قواعد التفضيل» حاكم حسكانى نقل كرده است.(2)

ص: 141

9. على بن حسن بن هبه اللّه بن عساكر دمشقى، ابوالقاسم، ابن عساكر(ت 499 - م 571 ق)

جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابن ابى حاتِم از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.(1) ياقوت حَمَوى و ابن خَلِّكان و ذهبى و يافعى و اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه(2): او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند و از پيشوايان حديث مى دانند.

وى رفيق حافظ ابوسعد عبدالكريم بن سمعانى بوده، و كتاب عظيم «تاريخ مدينة دمشق» را در هشتاد مجلّد تأليف كرده است.

حافظ ابومحمد عبدالعظيم منذرى، سمعانى، محدّث بهاءالدين قاسم (پسر ابن عساكر) ، سعد الخير، ابوالعلاء همدانى، ابوالمواهب بن صصرى، شيخ ما ابوالحجّاج مِزّى، حافظ عبدالقادر، ابن نجّار، حافظ مَعمَر بن فاخر، اسماعيل بن محمد و حافظ عبدالقاهر رهاوى او را بسيار توثيق كرده و ستوده اند، به خصوص كتاب او «تاربخ مدينة دمشق» .

10. محمد بن عمر بن حسين بن حسن بن على تَيمى بكرى طبرستانى رازى، ابوعبداللّه، ابن الخطيب، فخرالدين (ت 543 يا 544 - م 606 ق)

فخر رازى در تفسير خود در بيان اقوال درباره سبب نزول آيه تبليغ، نزول اين آيه در ماجراى غدير خم را نيز از امام باقر عليه السلام و ابن عباس و براء بن عازب نقل كرده است.(3) البته براى ما مهم نيست كه او در مورد اين قول چه گفته، زيرا او هميشه در پى دشمنى است، و كلام امام باقر عليه السلام در اينجا كافى است.

ص: 142

اگر بگويند كه متعصّبان اهل سنت به عصمت ائمه عليهم السلام باور ندارند، بلكه بعضى شان مانند ابن جوزى در «الموضوعات» و سيوطى در «اللآلى المصنوعة» و ابن عرّاق در «تنزيه الشريعة» آنان را - نعوذ باللّه - جرح كرده اند، خواهيم گفت: پس آنان درباره صحابه اى كه به عدالت ايشان قائل اند، مانند ابن عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خُدرى - كه او نيز بنا بر آنچه در تفسير نيشابورى آمده به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم قائل است - و عبداللّه بن مسعود - كه سخنش در ادامه خواهد آمد - چه مى گويند ؟

ضمن اينكه خود رازى اعتراف كرده كه قول به نزول آيه تبليغ در فضل امير المؤمنين عليه السلام و در غدير قول ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام است، هر چند اين قول را نپسندد و از سر تعصّب و عناد به آن اعتماد نكند !

ابن خَلِّكان و ابن وردى و يافعى و حافظ محمد (مشهور به خواجه پارسا) و ابن قاضى شُهبه(1): او را بسيار توثيق كرده اند، به خصوص در علم عقايد و فقه و تفسير و نيز كتاب تفسير او را. وى شاگرد پدرش ضياءالدين عمر - كه از شاگردان بَغَوى بود - و نيز كمال سمنانى و مجد جيلى و مصاحب محمد بن يحيى بوده است. سراج الدين يوسف بن ابوبكر بن محمد سكّاكى خوارزمى نيز او را ستوده اند. گاهى سيصد دانشجو در مورد تفسير و فقه و كلام و اصول و طبّ و ... از او مى پرسيدند.

11. محمد بن طلحة بن محمد قرشى نصيبى، ابوسالم

قرشى نصيبى در «مطالب السؤول فى مناقب آل الرسول عليهم السلام» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از امام ابوالحسن واحدى در كتابش «اسباب النزول» از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.(2) دانشمندان نامدار اهل تسنن محمد بن طلحه را بسيار ستوده اند، كه در ادامه خواهد آمد. كه از جمله توثيق و تعريف يافعى است، كه به كتاب «دائرة الحروف» او نيز اشاره كرده است.(3)

ص: 143

12. عبدالرزّاق بن رزق اللّه بن ابى بكر بن خلف جَزَرى رَسعَنى، ابومحمد، عزّالدين (ت 589 - 660 يا 661 ق)

محمد بن معتمدخان بدخشانى در «مفتاح النجا فى مناقب آل العبا عليهم السلام» نوشته كه رسعنى نزول آيه تبليغ در غدير را به سند خود از ابن عباس نقل كرده است.(1) ذهبى و ابن جَزَرى و سيوطى و كاتب چَلَبى(2): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در تفسير و حديث و ادبيات. در دمشق از كِندى و در بغداد از ابن منينا و عده اى ديگر حديث شنيد، و پسر عادلش شمس الدين و دِمْياطى در معجمش و ابوالمعالى ابركوهى و افراد متعدد ديگرى از او روايت كرده اند.

تفسير وى به نام «مطالع أنوار التنزيل و مفاتيح اسرار التأويل» يا «رموز الكنوز فى تفسير الكتاب العزيز» است، و كتاب «مقتل حسين شهيد عليه السلام» از آثار او است. محمد مالكى داوودى در «طبقات المفسّرين» او و تفسيرش را ستوده است.

13. حسن بن محمد بن حسين قمى نيشابورى، نظام الدين

نيشابورى در تفسير خود نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را در تفسيرش «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» از ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام نقل كرده است.(3)

البته او در مورد نزول آيه تبليغ بعد از بيان نزول آن در غدير نُه وجه ديگر هم ذكر كرده است. ولى نيشابورى از ميان اقوال، اولين سبب نزول آيه تبليغ را واقعه غدير بيان كرده و قول به نزول آن در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام را صحيح دانسته است. وى اين قول را پيش از ساير اقوال آورده و آن را به چند صحابى و امام باقر عليه السلام نسبت داده است، و اقوال ديگر را با «قيل» يعنى «گفته شده» نقل كرده است.

ص: 144

همان گونه كه رشيدالدين دهلوى در «ايضاح لطافة المقال» در موضوعى، سخنى را از نَسَفى نقل كرده و از ميان دو قول موجود در آن موضوع قول نخست را به نَسَفى نسبت داده، چون نَسَفى آن قول را نخست آورده است.

نيشابورى در ابتداى تفسيرش و خطبه كتاب تأكيد كرده كه پس از فحص فراوان و مراجعه به همه تفاسير و اقوال، صحيح ترين ها را در تفسيرش گرد آورده است. كاتب چَلَبى و مولوى حسام الدين سهارنپورى(1): تفسير نيشابورى به نام «غرائب القرآن و رغائب الفرقان» را معرفى و توثيق و تعريف كرده اند.

همچنين اهل سنت و از جمله دهلوى در «تحفه اثنى عشريه» و مولوى حيدر على فيض آبادى در «منتهى الكلام» به سخنان نيشابورى اعتماد كامل داشته و در برابر شيعه و براى ردّ استدلال هاى آنان به گفتارهاى او استناد كرده اند.

14. سيد على بن شِهاب الدين همدانى

همدانى در «مودّة القربى» از براء بن عازب روايت كرده كه آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام نازل شده است.(2) سيد على همدانى نزد اهل سنت از عالمان ربانى و عارفان گزيده و نامى است. گذشته از اينكه خود همدانى در خطبه كتاب خود «مودّة القربى» در مورد اعتبار مطالب آن سخن گفته است.

15. على بن محمد مالكى، ابوالحسن، نورالدين، ابن صبّاغ

ابن صبّاغ مالكى در كتابش «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را از كتاب «اسباب النزول» امام ابوالحسن واحدى از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.(3) ابن صبّاغ از فقيهان نامدار مالكى و از دانشمندان معروف و ثقه اهل سنت است كه اقوال وى را نقل كرده و به رواياتش اعتماد مى كنند، كه از جمله نورالدين سَمهودى در كتابش «جواهر العقدين» است.

ص: 145

همچنين محمد رشيدالدين خان دهلوى كتاب «الفصول المهمّة» را ياد كرده است. عبداللّه بن محمد مدنى مشهور به مطيرى در خطبه كتابش «الرياض الزاهرة فى فضل آل بيت النبى و عترته الطاهرة عليهم السلام» گفته كه بيشتر مطالب كتابش را از كتاب «الفصول المهمّة» ابن صبّاغ نقل كرده است.

16. محمود بن احمد بن موسى بن احمد بن حسين بن يوسف بن محمود عَينى حنفى، ابومحمد، ابوالثناء، بدرالدين (ت 762 - م 855 ق)

بدرالدين عينى در «عمدة القارى فى صحيح البخارى» نزول آيه تبليغ در واقعه روز غدير را از ابوسعيد خُدرى و از ابوجعفر محمد بن على بن حسين روايت كرده است. همچنين عينى به شش قول ديگر از مقاتل و زمخشرى و ابن جوزى و نيز ثعلبى از حسن بصرى اشاره كرده است. ولى نكته اينجاست كه عينى قول به نزول آيه در روز غدير خم در فضل على عليه السلام را بر ديگر اقوال مقدّم داشته است. همچنين عَينى در ادامه، قول امام باقر عليه السلام را - كه نزول آيه تبليغ در غدير است - را نقل كرده است.(1)

شمس الدين سخاوى و سيوطى و محمود بن سليمان كفوى و زُرقانى مالكى و ازنيقى و كاتب چَلَبى(2): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در ادبيات عرب و تاريخ و لغت و حديث و فقه.

وى پسر قاضى شهاب الدين است و گاهى ابن عَينى گفته مى شود. كمال شمنى و ارغون شاه تيدمرى از او روايت كرده اند. علاء پسر خطيب ناصريّه در تاريخش و جلال الدين سيوطى در كتابش «حسن المحاضرة» وى را توثيق كرده و ستوده اند.

از تأليفات او است: فتح البارى (شرح بخارى) ، شرح شواهد، شرح معانى الآثار، شرح هدايه، شرح كنز، شرح مجمع، شرح درر البحار و طبقات الحنفية.

ص: 146

مولوى حيدرعلى فيض آبادى در «منتهى الكلام» در احتجاج مقابل اماميه به سخنان عَينى استناد كرده و «عمدة القارى» شرح او بر بخارى را ستوده است. پس در نزول آيه تبليغ هم قول او پذيرفته است.

17. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين

جلال الدين سيوطى در «الدرّ المنثور» نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم و در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام را از ابن ابى حاتم و ابن مردويه و ابن عساكر از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است. وى همچنين پنج حديث ديگر در مورد نزول آيه تبليغ بدون ذكر شأن نزول آن نقل كرده است.(1) و اما روايت سيوطى در سبب نزول آيه تبليغ در روز غدير در كتاب «الدرّ المنثور» به وجوهى معتبر است:

وجه اول: سياق گفتار سيوطى چنين است است كه او از ميان اقوال، اين قول را حق مى دانسته است، زيرا قول ديگرى را نقل نكرده است.

وجه دوم: سيوطى در خطبه كتاب «الدرّ المنثور» تصريح كرده كه اخبار و احاديثى كه وى در ذيل آيات آورده از كتاب هاى معتبر استخراج شده است.

وجه سوم: كتاب «الدرّ المنثور» از تفسيرهاى مقبول و مشهورى است كه دهلوى در رساله «اصول الحديث» در كنار تفاسير بسيار معتبر از آن ياد كرده و سپس گفته كه اين جامع ترين آنهاست.

وجه چهارم: سيوطى در موارد متعدد در «الدرّ المنثور» به ضعف خبر تصريح كرده است. اين نشان مى دهد كه اگر حديثى نزد او ضعيف باشد به ضعف آن هشدار مى دهد، و در اين مورد هيچ تضعيفى نكرده است.

وجه پنجم: بزرگان حديث و كلام اهل سنت بسيار به احاديث «الدرّ المنثور» استناد و احتجاج كرده اند. از جمله: سيف اللّه بن اسداللّه ملتانى در «تنبيه السفيه» كتاب «الدرّ

ص: 147

المنثور» را در شمار كتاب هاى بسيار مهم ذكر كرده، و افزوده كه اين كتاب از مصادر «تحفه اثناعشريّه» از كتب اهل سنت است.

همچنين در «الشوكة العمريّة» اثر محمد رشيدالدين خان شاگرد دهلوى آمده كه «الدرّ المنثور» در كتب تفسيرى اهل سنت مشتمل بر اخبار تفسيرى وارده از امير المؤمنين و ائمه اهل بيت عليهم السلام است.

وجه ششم: اضافه بر اين، به طور كلى دهلوى در كتابش «تحفه اثنى عشريه» دانشمندان و محدثان اهل سنت را به تقوى و عدالت و ديانت مشهور مى داند.(1)

بنا بر اين، همه مناقشات دهلوى و غير او در اسانيد احاديث فضائل امير المؤمنين عليه السلام كه محدثان اهل سنت آنها را روايت و پيشوايان و حافظان در كتاب هاى معتبرشان نقل كرده اند از اعتبار فرو مى افتد. يكى از اين اخبار حديث نزول آيه تبليغ در روز غدير در فضيلت امير المؤمنين عليه السلام است.

18. محمد محبوب عالم بن صفى الدين جعفر، بدر عالم

محبوب عالم نزول آيه تبليغ در غدير خم را در كتاب مشهور «تفسير شاهى» آورده است. در تفسير نيشابورى نزول آيه تبليغ در غدير خم را از ابوسعيد خُدرى و ابن عباس و براء بن عازب و امام باقر عليه السلام نقل كرده و سپس مى گويد: محبوب عالم اين روايت را نقل كرده و روايتى كه مخالف آن باشد نقل نكرده است.

دهلوى در كتاب تحفه اثنى عشريه به اعتبار «تفسير شاهى» تصريح كرده و رواياتى كه او از اهل بيت عليهم السلام نقل شده را «مضبوطه» خوانده است.(2) همچنين شاگرد دهلوى محمد رشيدالدين خان دهلوى در بيان اينكه تفاسير اهل سنت آكنده از روايات امام على بن موسى الرضا عليه السلام است، از «تفسير شاهى» و تفسير فخر رازى ياد كرده است. از اين سخن نيز روشن مى گردد كه «تفسير شاهى» نزد اهل تسنن از تفاسير مشهور و معتبر است.

ص: 148

19. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين احمد بخارى، حاج عبدالوهاب (ت 869 - م 932 ق)

حاج عبدالوهاب در تفسيرش نزول آيه تبليغ در واقعه غدير را از براء بن عازب روايت كرده، و مى گويد كه اين خبر را ابونعيم و ثعالبى در روايت كرده اند. حاج عبدالوهّاب از بزرگان اهل سنت است. شيخ عبدالحقّ دهلوى در «اخبار الاخيار» و سيد محمد بن سيد جلال در «تذكرة الابرار» شرح حال وى را نوشته و او را بسيار ستوده اند.(1)

20. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى حسينى، جمال الدين محدّث

جمال الدين محدّث در «الاربعين فى فضائل امير المؤمنين عليه السلام» خبر نزول آيه تبليغ در غدير خم را همراه با نقل حديث غدير گفته از ابن عباس روايت كرده است.(2) جمال محدّث در خطبه كتاب «اربعين» به اعتبار احاديث كتابش تصريح كرده است.

21. شهاب الدين احمد

شهاب الدين در «توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل» احمد ذيل آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه السلام، نزول آيه تبليغ در واقعه غدير خم را روايت كرده است. همچنين از ابوالجارود از حمزه (ابوجعفر) روايت شده كه اين آيه درباره ولايت نازل شده است. در ادامه نيز از عبداللّه بن مسعود نزول آيه تبليغ را بدون شأن نزول آن نقل كرده است.(3)

ضمنا شهاب الدين احمد در عنوان بابى كه در آن آيات نازل شده درباره امير المؤمنين عليه السلام را آورده، تصريح كرده كه از بين اقوال صحيح ترين را آورده است. همچنين شهاب الدين احمد در خطبه كتابش گفته كه احاديث روايت شده در آن صحيح ترين هاست.

ص: 149

22. محمد بن معتمدخان حارثى بدخشانى، ميرزا

بدخشانى در «مفتاح النجا» نزول آيه تبليغ در غدير خم درباره على عليه السلام را از ابن مَردَوَيه از ابن مسعود و ابوسعيد خدرى و نيز از رَسعَنى به سندش از ابن عباس نقل كرده است.(1)

محمد رشيدالدين خان دهلوى و مولوى حيدر على فيض آبادى(2): وى را ستوده اند و از علما مى دانند.

اخبار پيشين كه به نزول آيه تبليغ در روز غدير خم دلالت مى كنند كه مراد از مَولى در حديث غدير أولى و جانشين و امام باشد، به چند وجه:

1. تهديد به اينكه اگر اين پيام را نرسانى گويا هيچ يك از پيام هاى خدا را نرسانده اى.

2. تضمين حفاظت پيامبر صلى الله عليه و آله، كه نشان مى دهد آيه درباره ابلاغ حكمى است كه در ابلاغ آن اصلاح دين و دنياى همه مردم نهفته است و به وسيله آن حلال و حرام تا روز قيامت براى مردم روشن گردد.

3. و نيز پذيرش آن بر عده اى دشوار است.

4. همچنين كينه هاى مردم نسبت به امير المؤمنين عليه السلام اين گمان را تقويت مى كند كه منافقان فتنه به پا كنند. و لذا خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله ضمانت داد كه او را از شرّ آنان حفظ خواهد كرد.

5 . احتمالات ديگرى كه در معناى واژه «مَولى» گفته اند چنين نيستند كه درباره آنها چنين گمانى رود و اين آيه با اين خصوصيات مناسب آنها باشد. با در نظر گرفتن همه اينها، مراد از آيه تبليغ و نيز حديث غدير تنها جانشينى و امامت على عليه السلام است، چرا كه به سبب آن احكام دين كه پيامبر صلى الله عليه و آله ابلاغ كرده است بر جاى مى ماند و به وسيله آن امور مسلمانان سامان مى يابد.(1)

افزون بر اين، وقتى اين آيه مباركه بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله نازل شد و حضرتش با تهديد مذكور در آيه فرمان يافت كه آن پيام بزرگ را برساند، سينه حضرتش به تنگ آمد، زيرا مى دانست كه مردم او را تكذيب مى كنند.

اين خود بهترين دليل بر بزرگى آن پيام و دشوارى پذيرش آن از سوى صحابه بوده است، چرا كه اگر امرى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به رساندن آن شد، از امور فرعى و آسان يا

ص: 151

تنها براى واجب گرداندن محبت و مودّت امير المؤمنين عليه السلام بود، رساندن آن بر حضرتش گران نمى آمد و از تكذيب مردم بيمناك نمى شد ! حال آنكه شمارى از روايات حديث غدير دربردارنده همين نكات است. به عنوان نمونه:

ابن مردويه در كتاب «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» در شأن نزول آيه تبليغ، به اِسناد خود از زيد بن على نقل كرده است:

هنگامى كه جبرئيل امر ولايت را آورد، سينه رسول خدا صلى الله عليه و آله به سبب آن به تنگ آمد و فرمود: قوم من به دوران جاهليت نزديك اند (و تازه مسلمان اند و فرهنگ جاهليت در آنان از ميان نرفته است) . در پى اين سخن، آيه تبليغ نازل شد.

همچنين در كتاب فوق از ابن عباس روايت شده است: وقتى كه خدا به رسولش صلى الله عليه و آله فرمان داد كه على عليه السلام را جانشينى خود قرار دهد و آنچه را خدا به او گفته به على عليه السلام بگويد، پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا عرض كرد: خداوندا، قوم من به روزگار جاهليت نزديك اند. سپس گذشت و حجّ گزارد. آنگاه كه از مكه باز مى گشت و روى به مدينه داشت و در غدير خم توقف كرد، خداى تعالى اين آيه را بر او فرستاد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» . در پى نزول اين آيه، رسول خدا صلى الله عليه و آله بازوى على عليه السلام را گرفت و به سوى مردم رفت ... .

چنانچه پيشتر گذشت، اين روايت را سيد جمال الدين محدث شيرازى نيز روايت كرده است.

همچنين در روايت سيوطى هم گذشت كه ابوالشيخ از حسن نقل كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداى تعالى مرا به رساندن پيامى بر انگيخت، و من چون مى دانستم كه مردم مرا تكذيب مى كنند سينه ام به تنگ آمد. خدا به من فرمان داد كه آن پيام را برسانم و گر نه مرا عذاب مى كند ! و اين آيه فرود آمد: «يا أيُّهَا الرَسُولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» .

ص: 152

عبد بن حميد و ابن جرير و ابن ابى حاتِم و ابوالشيخ نيز از مجاهد نقل كرده اند: هنگامى كه آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله به خدا عرض كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ پس نازل شد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اگر چنين نكنى رسالت او را نرسانده اى» .(1)

آنچه ابن مردويه و ديگران روايت كرده اند، اين دو حديث را تفسير مى كند؛ چرا كه در علم اصول الحديث بيان شده و پيشتر گذشت كه حافظ ابن حجر نيز در «فتح البارى فى شرح صحيح البخارى» تصريح كرده كه بعضى از احاديث بعضى ديگر را تفسير مى كند.

اگر گفته شود: پيامبر صلى الله عليه و آله از تكذيب كافران و مشركان بيمناك بود نه صحابه. خواهيم گفت: آن حضرت مأمور شد كه اين پيام را به مسلمانان برساند، و آنان كه در روز غدير حاضر بودند همگى مسلمان و صحابى وى بودند. كافران كه در روز غدير نبودند تا پيامبر صلى الله عليه و آله از تكذيب آنان بيمناك گردد !

اگر گفته شود: در ميان صحابه منافقانى بودند. خواهيم گفت: اين همان است كه ما مى گوييم. بلكه بيشتر آنان چنين بودند؛ چرا كه اگر منافقان كمتر از مؤمنان و مخلصان به پيامبر صلى الله عليه و آله بودند، حضرتش بيمناك نمى شد و رساندن آن پيام بر وى گران نمى آمد و عرض نمى كرد: خداوندا، من تنها يك تن هستم. اگر مردم در برابر من گرد هم آيند چه كنم ؟ افزون بر اين، الفاظ حديثى كه محدث شيرازى و ابن مردويه روايت كرده اند، صريح اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله از صحابه مسلمانش كه آنان را نزديك به روزگار جاهليت خوانده بود بيم داشت. اگر كسانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از ايشان بيمناك بود كافران بودند، درباره شان چنين نمى فرمود و اينگونه وصفشان نمى كرد.

حاصل آنكه نزول آيه مباركه تبليغ در روز غدير خم و رخدادهاى اين روز دليل قطعى است بر امامت و جانشينى بلافصل امير المؤمنين عليه السلام پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله،

ص: 153

و اينكه آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله به رساندن آن مأمور گشت تنها واجب گرداندن مودّت امير المؤمنين عليه السلام نبود. امرى كه حضرتش آن را پيش از روز غدير بارها و بارها؛ چه با تصريح به نام على عليه السلام چه در ضمن ايجاب مودّت اهل بيت عليهم السلام بى ترس و هراس انجام داده بود، آن هم در روزگارى كه صحابه به كفر و جاهليت نزديك تر بودند.

اگر گفته شود: پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از روز غدير از امر جانشينى سخن گفته و امير المؤمنين عليه السلام را براى آن منصب تعيين كرده بود، پس مراد از پيام در آيه تبليغ چيزى غير از جانشينى است. خواهيم گفت: هدف اين است كه اثبات شود امرى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مأمور به رساندن آن شد در غايت عظمت و اهميت بود، و امر ديگرى جز امر امامت و جانشينى به گونه اى نيست كه حضرتش در تبليغ آن از تكذيب صحابه بيم داشته باشد.

از سوى ديگر، تبليغ اين امر بزرگ پيش از واقعه غدير با تبليغ آن و تأكيد بر آن در حجة الوداع و در روز غدير منافاتى ندارد. اضافه بر اين، در اين رخداد امور جديدى ابلاغ و واقع گشت كه پيشتر واقع نگشته بود؛ مانند: جانشين ساختن على عليه السلام و تنصيص بر آن، اخذ بيعت بر جانشينى على عليه السلام در نزديكى وفات پيامبر صلى الله عليه و آله در همايشى بزرگ كه در دوران حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله بى مانند است.

برخى مفسرين از اهل سنت و جماعت مى گويند: اين آيه در آغاز دعوت نازل شده است، و درست آن هنگام كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نگهبانانى را براى حفظ جان خويش انتخاب كرده بود، زمانى كه اين آيه نازل شده به نگهبانان فرمود: برويد كه به شما حاجتى نيست، زيرا خداوند خود حافظ جان من خواهد بود.

ابن جريد و ابن مردويه از عبداللّه بن سقيق نقل كرده اند كه گفت: برخى از اصحاب همواره با حضرت رسول صلى الله عليه و آله - براى نگهبانى - راه مى رفتند. وقتى اين آيه نازل شده به آنان فرمود: مردم ! به كارهايتان برسيد كه خداوند مرا از شر مردم در امان خواهد داشت.

ابن حبّان و ابن مردويه از ابوهريره نقل كرده اند كه گفت:

هر گاه با پيامبر صلى الله عليه و آله به مسافرتى مى رفتيم، بهترين و بزرگ ترين درخت را براى استراحت آن حضرت قرار مى داديم. روزى در يكى از سفرها، حضرت زير درختى نشسته بود و شمشير خود را بر آن آويزان كرده بود، كه يك نفر آمد و آن شمشير را گرفت و رو كرد به پيامبر و گفت: اى محمد ! چه كسى مى تواند تو را از من نجات دهد ؟ حضرت فرمود: خداوند مرا نجات مى دهد، شمشير را سرجايش بگذار. پس او شمشير را گذاشت. آن گاه نازل شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .

همچنين ترمذى و حاكم و ابونعيم از عايشه نقل كرده اند كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله را محافظانى بود، ولى پس از نزول اين آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» به آنها گفت:

اى مردم ! برويد كه خداوند مرا حفظ مى كند.

طبرانى و ابونعيم در «دلائل» و ابن مردويه و ابن عساكر از ابن عباس نقل كرده اند كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله را پاسدارانى محافظت مى كردند و روزانه عمويش ابوطالب يكى از بنى هاشم را براى نگهبانيش مى فرستاد. پس به او فرمود: اى عمو ! خداوند مرا حفظ مى كند، ديگر لازم نيست كسى را براى من بفرستى.

ص: 155

ما اگر با دقت به اين روايت ها و تأويل ها بنگريم، مى بينيم هرگز با مفهوم آيه و حتى با سياق آن نيز انطباق ندارند. زيرا همه اين روايات نشان مى دهند كه آيه قبل از دعوت نازل شده، و حتى برخى تصريح كرده اند كه در سال هاى زندگى ابوطالب و قبل از هجرت به سال هاى زيادى بوده است. خصوصا روايت ابوهريره، همان گونه كه ملاحظه كرديد.

پس تحريف و دروغ در اين روايت كاملاً مشهود است، زيرا ابوهريره نه اسلام را مى شناخت و نه پيامبر صلى الله عليه و آله را، مگر در سال هفتم از هجرت كه خودش هم به آن گواهى مى دهد. همچنين عايشه در آن وقت اصلاً دنيا نيامده بود، و يا عمرش از يك يا دو سال تجاوز نمى كرد، زيرا همه مى دانند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از هجرت با عايشه ازدواج كرده و در آن حال عمرش يازده سال بيشتر نبوده است.

پس چگونه اين مطلب صحت دارد، با اينكه تمام مفسرين سنى و شيعه اجماع دارند كه سوره مائده در مدينه نازل شده و مدنى است، و آخرين سوره اى است كه نازل شده است ؟ !

احمد در مسندش و ابوعبيده در فضائلش و نحاس ناسخش و نسائى و ابن منذر و حاكم و ابن مردويه و بيهقى در كتاب هاى سننشان از جبير بن نفير نقل كرده اند كه گفت:

به حج مشرف شده بود، و بر عايشه وارد شدم. عايشه به من گفت: اى جبير ! سوره مائده را مى خوانى ؟ گفتم: آرى، گفت: اين آخرين سوره اى است كه نازل شده است. پس هر چه از حلال در آن يافتيد آن را حلال بدانيد، و هر چه از حرام يافتيد تحريم كنيد.

همچنين احمد و ترمذى نقل كرده اند و حاكم نيشابورى آن را صحيح دانسته است. ابن مردويه و بيهقى نيز در سننش از عبداللّه بن عمرو نقل كرده اند كه گفت: آخرين سوره اى كه نازل شده سوره مائده است.

ص: 156

همچنين ابوعبيد از محمد بن كعب قرطبى نقل مى كند كه گفت: سوره مائده در حجة الوداع بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه حضرت در ميان راه مكه و مدينه بر شتر خود سوار بود. پس دوش آن ترك برداشت و حضرت از شتر پائين آمد.

و نيز ابن جريد از ربيع بن انس نقل كرده كه گفت: سوره مائده بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شد، در حالى كه حضرت در حجة الوداع ميان راه بود و مى خواست بر شترش سوار شود، كه شترش در اثر سنگينى بار فرو خوابيد.

و ابوعبيده از ضمرة بن حبيب و عطية بن قيس نقل كرده كه گفتند: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: سوره مائده آخرين سوره اى از قرآن است كه نازل شده است. پس حلالش را حلال و حرامش را حرام بدانيد.

بنا بر اين، انسان عاقل و با انصاف پس از اين چگونه مى تواند ادعاى آنان را بپذيرد كه معتقدند اين آيه در آغاز بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است ؟ !

به علاوه، شيعيان نيز بر همين باورند كه سوره مائده آخرين سوره نازل شده از قرآن است. خصوصا اين آيه كه آن را آيه بلاغ مى نامند: «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ ... » ، و معتقدند كه اين آيه در روز 18 ذى الحجه و پس از تمام شدن اعمال حجة الوداع در غدير خم و قبل از اينكه پيامبر امام على عليه السلام را به عنوان خليفه خود معرفى كند نازل شده است.

درست پس از گذشتن پنج ساعت از روز پنجشنبه بود كه جبرئيل بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل و گفت: يا محمد ! خداوند سلامت مى رساند و مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

از آن گذشته، سخن خداوند متعال كه مى فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «و اگر اين كار را نكنى رسالتش را ابلاغ نكرده اى» ، دلالت روشنى دارد بر اينكه رسالت در حال پايان پذيرفتن است، و تنها يك مطلب باقى مانده، كه دين تكميل نمى شود جز با آن.

ص: 157

همچنين از آيه چنين بر مى آيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله نگران اين بود كه نكند مردم دعوتش را براى آن امر مهم و حياتى نپذيرند. با اين حال خداى سبحان به او مهلت نداد كه مسئله را به آينده واگذار كند، زيرا اجل حضرت نزديك شده بود و فرصتى از آن مناسب تر و مكانى عظيم تر از آن مكان نبود؛ چرا كه بيش از صدهزار نفر از ياران همراه حضرت، آخرين حج را به جاى آورده بودند، و بيش از يك هفته نيز از مراسم حج نگذشته بود و همچنان دل ها تازه به شعائر الهى زنده شده بود.

اضافه بر اين، در اين ميان همه شنيده بودند كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خبر از رحلت خود داده و به آنان قرموده است: شايد پس از اين سال ديدارى با شما نداشته باشم، و به زودى پيغام پروردگارم خواهد رسيد و مرا به سوى خود دعوت نموده و اجابت خواهم كرد.

اين آخرين ديدار آنها با پيامبر عزيزشان صلى الله عليه و آله بود، كه پس از اين مراسم به سوى ديار خويش مى رفتند، و ديگر با چنان جمعيتى براى هميشه از ديدار پيامبر صلى الله عليه و آله محروم مى شدند، زيرا غدير خم جايى است كه راه ها همه از آنجا منشعب مى شود و ممكن نيست كه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله اين فرصت را - به هر نحو كه شده - از دست بدهد. چگونه مى تواند اين فرصت را از دست دهد، و حال آنكه وحى به صورت تهديد بر آن حضرت نازل شده و تمام رسالتش را به آن پيغام مهم مقيد كرده بود ؟

وانگهى، خداى سبحان ضامن نگهدارى او از شر مردم است. پس ديگر چه جايى براى هراس از تكذيب آنان مى ماند ؟ مگر قبل از او، پيامبران خدا عليهم السلام از سوى امت هايشان تكذيب نشدند ؟

با اين حال هيچ چيز مانع از تبليغ مأموريتشان نمى شد و بر پيامبر چيزى جز ابلاغ رسالت نيست، هر چند خداوند خود قبلاً خبر داده كه بيشتر مردم از حق گريزانند و اكثرشان تكذيب كننده اند. با اين حال، خداوند بدون اينكه حجت را بر آنها تكميل كند آنها را رها نكرد، تا اينكه راه بهانه را بر آنها ببندد، و همانا خداوند عزوجل عزيز و حكيم است.

ص: 158

به هر حال پيامبر صلى الله عليه و آله الگوئى است از ديگر برادران پيامبرش كه قبل از او آمدند و امت هايشان تكذيبشان كردند. خداوند مى فرمايد:

«وَ إن يُكَذِّبوكَ فَقَد كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمودَ . وَ قَومَ إبراهيمَ وَ قَومُ لوطٍ . وَ أصحابُ مَديَنَ وَ كُذِّبَ موسى فَأملَيتُ لِلكافِرينَ ثُمَّ أخَذتُهُم فَكَيفَ كانَ نَكير»(1):

« (اى پيامبر) اگر تو را تكذيب مى كنند همانا قبل از اين نيز امت هاى نوح و عاد و ثمود. و قوم ابراهيم و لوط . و قوم شعب (اصحاب مدين) نيز پيامبران را تكذيب كردند و موسى نيز تكذيب شد و من (خداوند) كافران را مهلت دادم سپس آنها را به عقوبتشان گرفتم و چقدر اين مؤاخذه سخت است» .

ما اگر تعصب جاهلانه را كنار بگذاريم، در مى يابيم كه همين توضيح براى ما كافى است، و با سياق آيه و حوادثى كه قبل و بعد از آن رخ داده است مطابقت دارد.

بسيارى از علماى اهل سنت، شأن نزول اين آيه را جانشينى حضرت على عليه السلام و نصب آن حضرت از سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم دانسته اند، و در اين زمينه با علماى شيعه همفكر شده اند، كه علامه امينى در كتاب «الغدير» مفصل نقل كرده است. چنانچه واقعه و خطبه و حديث غدير را نيز نقل كرده اند.

در نهايت گل سر سبد و تاج همه اين تلاش هاى طاقت فرسا و بى وقفه، مراسمى در آخرين حج پيامبر صلى الله عليه و آله بود، كه در آن امير المؤمنين على عليه السلام را به طور رسمى در حضور اقشار مختلف مردم به امامت منصوب كرد. سپس از ده ها هزار مسلمان - كه براى آخرين بار پيامبرشان را نظاره مى كردند - بيعت رسمى گرفته شد. اين ماجرا در منطقه اى به وقوع پيوست كه غدير خم ناميده مى شد، و به همين خاطر اين حادثه به نام مكانش شهرت يافت، و اكنون مشهورتر از آن است كه نياز به معرفى داشته باشد.

اكنون اشاره اى خواهيم داشت به ماجرايى است كه اندكى قبل از حادثه غدير به وقوع پيوست، زيرا اطلاع از اين ماجرا ما را با گوشه هايى از مضمون ژرف اين كلام خداوند متعال: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» آشنا مى كند. اما پيش از آن لازم است به چند نكته حائز اهميت در اين زمينه اشاره اى داشته باشيم.

اما ماجراى غدير همچنان مى درخشد. به رغم گذشت دوران و اعصار بر آن، و با پشت سر نهادن 1400 سال آكنده از تحولات و تغييرات شگرف و مشحون از جنگ ها و فجايع و حوادث، و با وجود تلاش هاى مستمر براى سركوبى و از پا انداختن آن با سنگ اندازى ها و بهانه هاى نامعقول و نيز برپايى جنگ هاى سرد و نبردهاى خونين با هدف خارج نمودن آن از مسير استوار و مواضع پايدارش و به رغم آنچه پيروانش در اين راه به جان خود خريدند؛ همچون خوارى و ذلت و غربت و آوارگى و رنج و آنچه بر سر ايشان فرو ريخته از بلا و مصيبت و ... .

قضيه غدير همچنان به سبب نقش آن در داستان بزرگ انسان و ايمان او، حساس ترين و مهم ترين مسئله باقى مانده و خواهد ماند. زيرا اين واقعه بيشترين ارتباط و پيوند را با عقيده انسان داشته و عميق ترين تأثيرات را در زندگى و شالوده شخصيت او و بر روابطش با همه افراد و اشياء نهاده است.

لذا ماجراى غدير بيشترين تعلق و ارتباط را با آينده بشر و اهداف وى در دنيا و آخرت پيدا كرده است. اين موضوع رمز طراوت، شادابى و حساسيت داستان غدير در طى قرون و اعصار متمادى بوده و همچنان نيز خواهد بود.

بايد بدانيم كه واقعيت چنين نيست، زيرا قضيه غدير پيوسته مسئله اى اساسى و عمده براى تمامى مسلمانان و حتى براى غير آنان بوده و خواهد بود. غدير كليد درى است كه براى حل مشكلات زيربنايى اسلام بايد از آن وارد شد، و بدون آن همه بايد براى مصائب بى شمار مهيا باشند، و سستى و عقب ماندگى و بلكه فروپاشى بنيان رفيع اسلام را بپذيرند، چه بخواهند و يا نخواهند !

علاوه بر اين، غدير و نتيجه آن - يعنى امامت - در زندگى خصوصى و در فرهنگ و آداب و رسوم و حتى در كيفيت انديشيدن انسان نقشى اساسى ايفا مى كند، زيرا درمى يابد كه علوم دين و تفسير قرآن مبين و جزييات عقايد و ظرائف معارف را بايد از امام اخذ نمود.

اينكه مى بينيم بعضى براى فراگيرى معالم دين خود در پى فردى خاص مى روند و به ديگرى مراجعه نمى كنند و او را اسوه و رهبر خويش قرار مى دهند، به دليل همين نحوه موضع گيرى است.

از اين رو قضيه غدير و نصب امام براى مردم و معرفى وى، ممكن نيست كه فقط انتصاب يك خليفه و حاكم يا امثال اينها باشد، بلكه بسيار مهم تر و فراتر از اين امور است.

و به عبارت ديگر:

غدير يك حادثه گذرا نيست كه شرايط و اوضاعى خاص آن را به وجود آورده باشد، و پس از اندك زمانى با پايان يافتن آن شرايط و اوضاع مضمحل شده و خيلى زود در زمره وقايع كوچك و بزرگى كه تاريخ ميزبانشان بوده در آمده و هيچ تفاوتى با آنها نداشته باشد، و جز به مقدارى كه موجب فخر و مباهات گروهى گردد و يا تلخى و ناگوارى در عرصه عواطف و احساسات جمعى بر جاى گذارد هيچ اثر و ثمرى براى زندگى بشر به بار نياورده باشد. بلكه مسئله امامت در متن حقايق انسان و در سرنوشت و آينده بشر و در دنيا و آخرت او جايگاهى ويژه داشته، و در تمام زواياى حيات و زندگى او تأثيرى ژرف مى گذارد.

بر اين اساس، در قبال مسئله امامت موضعى صريح و روشن لازم است، تا هر انسانى از وضعيت خويش آگاه گرديده و به مرگ جاهليت از دنيا نرود. چنانكه اندكى قبل روايت مربوط به آن را از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرديم.

ص: 165

البته اين نكته نيز لازم به ذكر است كه در حديث فوق، نجات از هلاكت با عبارتى عام و فراگير به معرفت امام مشروط شده، و اين بدان معنى است كه اين حكم تمام انسان ها را شامل مى شود، گر چه به اسلام نيز گردن ننهاده باشند. زيرا حضرت فرموده اند: هر كس بميرد و امام زمانش را نشناسد، و نفرموده اند: اگر فرد مسلمان بميرد و امام زمانش را نشناسد.

بدين ترتيب، پرواضح است كه تجاهل در مسئله امامت و عدم موضع گيرى صريح در انتخاب رهبر و اسوه، به معناى انكار و طرد آن از گستره زندگى است، و ثمره آن مرگ بر جاهليت و بر جاى ماندن آثارى مهلك و مخرب بر مجموعه زندگى و حيات انسان و فرجام او در دنيا و آخرت است.

همچنين از جمله شواهدى كه اين موضوع را تأكيد و تثبيت مى نمايد، كلام خداوند متعال در آيه تبليغ است كه در ابتدا به آن اشاره نموديم. خداوند با نزول اين آيه در غدير، نرساندن مسئله امامت را با نرساندن اصل رسالت خويش برابر و مساوى قرار داده است.

اين سخن به اين معنى است كه در موضوع امامت جاى هيچ گونه تسامح و مصلحت انديشى و طرد نيست، زيرا كنار نهادن امامت، به معنى كنار نهادن و تعطيلى تمام دين، و خوددارى از پذيرفتن آن به عنوان موضوع محورى و تعيين كننده در حيات انسان و در تمام جهت گيرى هاى او است.

براى تكميل اين واقعيت تلخ، به ناچار بايد به اوضاع و احوال دوران رسول اكرم صلى الله عليه و آله نگاهى بيفكنيم. البته تنها به وقايع و حوادثى كه با موضوع مورد بحث ما ارتباط دارند؛ جرياناتى كه منافقين در لحظه لحظه حجة الوداع و در غدير و قبل و بعد آن دنبال كردند. در واقع هدف اصلى شناخت بهتر كسانى است كه سعى داشته اند در ابلاغ امر امامت مانع رسول خدا صلى الله عليه و آله شوند.

آيه كريمه علاوه بر اينكه اين دو برهان را بيان مى فرمايد، دو توجيه محكم براى رسول خدا صلى الله عليه و آله است:

اول: جرئت پيدا كردن آن حضرت بر اظهار دستور الهى و علنى كردن آن براى عموم مردم، و اينكه تا ايشان زنده است بايد به زبان مبارك خودش به مردم ابلاغ شود، و كسى در رساندن اين وظيفه الهى جاى خود آنجناب را نمى گيرد.

دوم: تصديق و تأييد فراست و زيركى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله است؛ يعنى مى فهماند كه خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله به درستى احساس خطر كرده و تصميم صحيح گرفته است.

5 . در آيات شريفه قرآن هميشه مشتقّات گوناگون «ابلاغ» و «تبليغ» همراه واژه رسالت الهى و مانند آن به كار رفته است. مثلاً «أُبَلِّغُكُم رِسالاتَ رَبّى»(1)، «فَقَد أبلَغتُكُم ما أُرسِلتُ بِهِ»(2)، «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ» .(3)

اسلام بر پنج پايه بنا شده است: بر نماز و زكات و روزه و حج و ولايت، و به چيزى مانند ولايت فراخوانده نشد. (اما) مردم آن چهار مورد (اول) را گرفتند و اين (ولايت) را رها كردند.

در روايت ديگر امام باقر عليه السلام فرمود: بناى اسلام روى پنج چيز است: نماز و زكات و حج و روزه و ولايت. زراره گويد: به حضرت عرض كردم: كدام يك از اينها برتر است ؟ فرمود: ولايت برتر است، زيرا ولايت كليد آنهاست و شخص والى (ولىّ) راهنماى آنهاست.(1) اشاره به اينكه امامان معصوم عليهم السلام راهنماى نماز و زكات و حج و روزه هستند، و اين اعمال بدون راهنمايى آنها درست نيست.

مختلف(1)، چنين ترسى را تكذيب مى كند. همچنين خداوند سبحان در آيات قرآن بر دور بودن پيامبران عليهم السلام از اينگونه ترس ها شهادت مى دهد و مى فرمايد:

«ما كانَ عَلَى النَبىِّ مِن حَرَجٍ فيما فَرَضَ اللّه ُ لَهُ سَنَّةَ اللّه ِ فِى الَذينَ خَلَوا مِن قَبلٍ وَ كانَ أمرُ اللّه ِ قَدَرا مَقدورا . الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه ِ وَ كَفى بِاللّه ِ حَسيبا»(2):

«هيچ گونه منعى (سختى و گناهى) نيست در آنچه خدا بر پيامبر واجب كرده است اين سنت خداست كه پيش از اين در ميان گذشتگان (معمول) بوده و فرمان خدا به اندازه و حساب شده است. همان كسانى كه پيام هاى خدا را ابلاغ مى كنند و از او مى ترسند و از هيچ كس جز خدا بيم ندارند و همين بس كه خداوند حسابگر (و پاداش دهنده اعمال آنها) است» .

17. ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از مسلمانانى بود كه با زبان اسلام آورده بودند، ولى دلشان ايمان نداشت. از اخبار و تاريخ بر مى آيد كه آنچه آنها از پذيرفتن آن سرباز مى زدند ولايت امير المؤمنين على عليه السلام بود، و مسئله اى همانند قبول ولايت آن حضرت براى آنها دشوارتر نبود، چون آنها به نماز، روزه، حج، جهاد، خمس (غنايم جنگ) ، زكات و ساير احكام اعتراضى نداشتند، و فقط به خمس ( به طور مطلق) اعتراض داشتند، كه آن هم به جهت ولايت بود. داستان حارث بن نعمان فهرى و اعتراض او در غدير و عذاب الهى با سنگ آسمانى - كه علماى شيعه(3) و سنى(4) نقل كرده اند - شاهد گوياى اين حقيقت است.

ص: 172

18. آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به تبليغ آن شد از جانب خدا بود. چون پيامبر صلى الله عليه و آله از عكس العمل مردم بيم داشت، خدا هم به وى وعده داد كه او را از شر مردم نگاه مى دارد. خداوند رساندن اين مطلب به اطلاع مردم را با تأكيدى كامل از پيامبر خواست؛ به طورى كه ابلاغ آن را به منزله تمام دين خود قرار داد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردم رسانده بود.

آن مطلب چيزى جز خلافت و امامت نبود، زيرا تبليغ ساير احكام موجب ترس و هراس پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم نبود. چنانكه اين تأكيد هم جز با مقام عالى ولايت مناسبت ندارد، و عدم تبليغ آن احكام به منزله ترك تمام احكام نيست. اين اهتمام فقط با ولايت و خلافت تناسب دارد، زيرا با تعيين خليفه از جانب خداوند، دين از خطر تباهى و زياده و نقصان محفوظ خواهد ماند.(1)

19. حسين بن احمد بيهقى به سند خود روايت كرده است: مردى به امام رضا عليه السلام عرض كرد: اى فرزند رسول خدا، از عروة بن زبير نقل كرده اند كه گفته است: رسول خدا صلى الله عليه و آله در حال تقيّه از دنيا رحلت كرد ؟ فرمود: بعد از نزول اين آيه كه خداوند ضامن حفظ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ، پيامبر صلى الله عليه و آله هر نوع تقيه را از خود دور كرد و امر خدا را ابلاغ فرمود.(2)

20. با مراجعه به قرآن آشكار مى شود هر زمان كه شخصى به عنوان رهبر و صاحب اختيار معرفى شده است، عده اى در مقابل آن اعتراض كرده اند.

براى مثال در داستان طالوت، هنگامى كه پيامبرشان اشموئيل، طالوت را رهبر و فرمانده آنها از طرف پروردگار معرفى كرد: «وَ قالَ لَهُم نَبيُّهُم إنَّ اللّه َ قَد بَعَثَ لَكُم طالوتَ مَلِكا» ؛ عده اى به صورت اعتراض گفتند: «قالوا أنّى يَكونُ لَهُ المُلكُ عَلَينا وَ نَحنُ أحَقُّ بِالمُلكِ مِنهُ وَ لَم يُؤتَ سَعَةً مِنَ المالِ» : «چگونه او بر ما حكومت كند با اينكه ما از او شايسته تريم و به او ثروت زيادى داده نشده است» . پيامبرشان علت

ص: 173

انتخاب او را اينگونه بيان مى كند: «قالَ إنَّ اللّه َ اصطفاهُ عَلَيكُم وَ زادَهُ بَسطَةً فِى العِلمِ وَ الجِسمِ»(1): «خدا او را بر شما برگزيده و بر گستره دانش و (نيروى) بدن او افزوده است» .

بنا بر اين، رسول خدا صلى الله عليه و آله با علم به اين مطلب كه عده اى از مردم پس از معرفى امير المؤمنين عليه السلام براى رهبرى و صاحب اختيار بودن او عليه ايشان اعتراض كنند، از فتنه و شرّ اين افراد بيمناك بود. كه آيه خطاب به پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «و خدا تو را از (شرّ) مردم حفظ مى كند» .

و در بين تعداد كمى از مسلمانان مدينه زندگى مى كرد و از چهار طرفش يهوديان او را محاصره كرده بودند. آن هم يهوديانى كه به تعبير قرآن شديدترين دشمنى را با مؤمنان داشتند(1)، و با قدرت هر چه بيشتر به مبارزه عليه پيامبر صلى الله عليه و آله برخاستند و صحنه هاى خونينى نظير جنگ خيبر و مانند آن را به راه انداختند.

24. با توجه به اين آيه، معلوم مى شود آن حكم الهى حكمى است كه مايه قوام و استقرار دين است. حكمى است كه انتظار مى رود مردم (ناس) در مقابل آن قيام كنند، و در نتيجه آنچه را رسول خدا صلى الله عليه و آله از دين بنا نهاده را نابود و متلاشى سازند.

همچنين روشن مى شود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اين فتنه را به خوبى دريافته بود و از آن بيم داشت. از اين رو در انتظار فرصتى مناسب و محيطى آرام بود كه بتواند مطلب را به عموم مسلمانان ابلاغ كند و آنها هم آن را بپذيرند.

بايد دانست كه احتمال فتنه گرى از ناحيه مشركين و بت پرستان عرب و ساير كفار نمى رفت، بلكه نگرانى حضرت از سوى مسلمانان بود. زيرا دگرگون ساختن اوضاع و خنثى كردن زحمات رسول خدا صلى الله عليه و آله وقتى از ناحيه كفار قابل تصور است كه دعوت اسلامى منتشر نشده باشد. اما پس از انتشار اسلام در جهان، اگر انقلابى فرض شود، جز به دست مسلمانان تصور نمى شود.

جامعه آن روز مسلمانان از عده اى مردان صالح و مسلمانان حقيقى، و عده قابل توجهى از منافقين بود كه به ظاهر فقط مسلمان بودند، و عده اى ديگر هم از مردمان بيماردل و ساده لوح تشكيل شده بود كه هر حرفى را از هر كسى باور مى كردند.

در قرآن كريم نيز به اين دو گروه - منافقين(2) و مردمان بيماردل(3) - اشاره صريح شده است.

ص: 175

بنا بر اين، ممكن بود كه انتصاب امير المؤمنين عليه السلام براى جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله اين دو گروه را - كه در آيه به (ناس) تعبير شده اند - به اين توهم گرفتار كند كه - العياذ باللّه - رسول اللّه صلى الله عليه و آله اين حكم را از پيش خود و به نفع خود تشريع كرده است و از تشريع اين حكم نفعى نصيب آن حضرت مى شود.

انفاق كند، و اگر عمرش به قدرى طولانى شود تا هزار مرتبه با پاى پياده حج كند و سپس ميان صفا و مروه مظلومانه شهيد شود، ولى ولايت تو را نداشته باشد، - يا على - بوى بهشت را استشمام نخواهد كرد و داخل بهشت نخواهد شد.(1)

26. با اين قسمت از آيه، آرامش و تسلّى مجددى بر قلب مبارك رسول خدا صلى الله عليه و آله داده شد؛ چرا كه در جمله قبل با وعده حفظ و نگهدارى از شرّ مردمان كافر، و در اين جمله با تأكيد بر عدم هدايت آن افراد زمينه آسودگى خاطر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فراهم شد.(2)

محمد عبدالوهاب پس از نقل اين حديث از شيعه مى گويد:

اى مؤمن، نگاه كن به حديث اين دروغ گويان و ركيك بودن الفاظ آن، كه دليل بر بطلان سخن آنهاست. هر كسى اعتقاد به صحت اين حديث داشته باشد هلاك است، چون در آن معصوم به عدم امتثال امر خداوند متهم شده است. اين نقص است، و نقص انبيا عليهم السلام كفر است. اين حديث با مدح خداوند نسبت به پيامبر و اصحابش مخالف است: «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه ِ وَ الَذينَ مَعَهُ أشِدّاءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَماءُ بَينَهُم ... » .(1) اعتقاد به آنچه مخالف قرآن است موجب كافر شدن انسان مى شود ... .

وى در ادامه مى گويد: نسبت دادن خوف به پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير خم درست نيست، چون اصحاب او همه مسلمان بودند.(2)

و اما پاسخ اين شبهه:

پيامبر صلى الله عليه و آله در جواب جبرئيل فرمود: من مى ترسم اصحاب على بن ابى طالب عليه السلام را قبول نكنند. پس پيامبر صلى الله عليه و آله حركت كردند، تا به غدير خم رسيدند. پنج ساعت از روز گذشته بود كه جبرئيل نازل شد و عرض كرد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى عَلىٍّ عليه السلام - وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» ... .

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا همه در آنجا جمع شوند و خطبه غدير را ايراد فرمود.(1)

خوف حضرت ابراهيم عليه السلام: «فَأوجَسَ مِنهُم خيفَةً قالوا لا تَخَف وَ بَشِّروهُ بِغُلامٍ عَليمٍ» .(1)

قبل از بيان ادامه پاسخ، لازم است جايگاه رسول مكرم اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله در نزد شيعه بيان شود. براى روسن شدن اين نكته كلام شيخ صدوق كافى است:

اعتقاد ما در شأن پيامبران و رسولان و حجت هاى خدا عليهم السلام آن است كه ايشان افضل از ملائكه هستند، و اينكه چون حق تعالى به ملائكه فرمود: «همانا من قرار خواهم داد خليفه اى در زمين ملائكه عرض كردند آيا قرار مى دهى در زمين كسى را كه در آن فساد مى كند و خون ها را مى ريزد و ما تسبيح به حمد تو مى نماييم و تقديس براى تو مى كنيم» .(2)

خلاصه كلام: ملائكه تمناى منزلت آدم عليه السلام در زمين داشتند، و معلوم است كه تمنّا ننموده اند مگر منزلتى را كه فوق منزلت آنهاست. از جمله دليل هايى كه اثبات تفضيل آدم عليه السلام بر ملائكه مى كند امر كردن حق تعالى است ايشان را به سجود براى آدم عليه السلام. معلوم است كه امر نفرموده به سجود مگر براى كسى كه افضل از آنها باشد، و سجود ملائكه بندگى بود براى حق تعالى و احترام بود براى آدم عليه السلام جهت آنچه در صلب او سپرده شده بود؛ از پيامبر ما صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام. پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده: من افضلم از جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و از كل ملائكه مقربين، و من بهترين خلقم و آقاى اولاد آدم هستم.(3)

دو. خوف پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله

1. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در قرآن

«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .(4)

ص: 181

«إنّى أخافُ إن عَصَيتُ رَبّى عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ» .(1)

«فَإنّى أخافُ عَلَيكمُ عَذابَ يَومٍ كَبيرٍ» .(2)

2. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در غير از واقعه غدير خم

خوف پيامبر عليه السلام در مورد قرآن: سَمِعتُ عَقَبَةَ بنَ عامِرٍ يَقولُ: إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله قالَ: إنّى أخافُ عَلى أُمَّتى إثنَتَين: القَرآنَ وَ اللَبَنَ. أمَّا اللَبَن فَيَبتَغونَ الريفَ وَ يَتبَعونَ الشَهَواتِ وَ يَترُكونَ الصَلواتَ. وَ أمَّا القُرآن فَيَتَعَلَّمُهُ المُنافِقونَ فَيُجادِلونَ بِهِ المُؤمِنينَ(3):

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بر امتم از دو چيز مى ترسم قرآن و ... ، و اما قرآن، پس منافقان آن را ياد گيرند و با مؤمنين مجادله كنند.

3. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از خواص گمراه

راوى مى گويد: شنيدم پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: از غير دجال بر امتم بيشتر از خود دجال خوف دارم. از حضرت سؤال شد: غير دجال چه كسى است ؟ در پاسخ فرمود: امام گمراه.(4)

4. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از شرك و شهوت امتش

سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتىَ الشِركَ وَ الشَهوَةَ الخَفيَّةَ. قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ! أتُشرِكُ أُمَّتُكَ مِن بَعدِكَ ؟ قالَ: نَعَم؛ أما إنَّهُم لا يَعبُدونَ شَمسا وَ لا قَمَرا وَ لا حَجَرا وَ لا وَثَنا، وَ لكِن يُرائوونَ بِأعمالِهِم، وَ الشَهوَةُ الخَفيَّةُ أن يُصبِحَ أحَدُهُم صائِما فتَعَرَّضَ لَهُ شَهوَةً مِن شَهَواتِهِ، يَترُكُ صَومَهُ(5):

ص: 182

رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود: بر امتم از شرك و شهوت پنهان مى ترسم. سؤال شد: مگر امت شما بعد از شما مشرك مى شوند ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بله ... ، و فردى از امتم صبح روزه است، پس شهوتى پيش مى آيد كه به خاطر آن روزه اش را ترك مى كند.

5 . خوف پيامبر صلى الله عليه و آله از عمل قوم لوط

وَ إنَّ أشَدَّ ما أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى مِن بَعدى عَمَلَ قَومِ لوطٍ. فَلتَرتَقِب أُمَّتىَ العَذابَ. إذا تَكافَأ النِساءُ بِالنِساءِ وَ الرَجالُ بِالرِجالِ(1):

بعد از خودم از عمل قوم لوط بر امتم مى ترسم؛ كه مردها به مردان و زن ها به زنان اكتفا مى كنند.

6 . خوف از رغبت امت بر مال دنيا

إنَّ مِمّا أتَخَوَّفُ عَلى أُمَّتى أن يُكثِرَ فيهِم المالُ، حَتّى يَتَنافَسوا فيهِ فَيَقتَتِلوا عَلَيهِ(2):

بر امتم مى ترسم كه مال در بينشان زياد شود و به آن رغبت پيدا كنند. در نتيجه به خاطر مال دنيا با يكديگر قتال و جنگ كنند، و عده اى نيز كشته شوند.

7. خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير خم

موضوع خوف پيامبر صلى الله عليه و آله درباره معرفى امير المؤمنين عليه السلام در غدير خم، در منابع شيعه و عامه با تعبيرات مختلف وجود دارد. در اينجا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

عباراتى همچون: فَتَخَوَّفَ رَسولُ اللّه ُ(3)، فَخافَ النَبىُّ(4)، فَخَشِىَ(5)، وَ امتَنَعَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِنَ القيامِ.(6)

ص: 183

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: إنَّهُ لَمّا أمَرَ بِإبلاغِ أمرِ الإمامَةِ، قالَ: إنَّ قَومى قَريبوا عَهدٍ بَالجاهِليَّةِ، وَ فيهِم تَنافُسٌ وَ فَخرٌ، وَ ما مِنهُم رَجُلٌ إلاّ وَ قَد وَتَرَهُ وَليُّهُم، وَ إنّى أخافُ. فَأنزَلَ اللّه ُ: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... »(1):

وقتى مأمور به ابلاغ خلافت على بن ابى طالب عليه السلام در غدير خم شدم ترسيدم، تا خداوند آيه ابلاغ را نازل كرد.

امير المؤمنين عليه السلام در زمان خلافت عثمان فرمود:

شَهِدَ ابنُ أرقمٍ وَ البَراءُ بنُ عازِبٍ وَ أبوذَرٍ وَ المِقدادُ أنَّ النَبىُّ صلى الله عليه و آله قالَ -

وَ هُوَ قائِمٌ عَلَى المَنبَرِ وَ عَلىٌّ عليه السلام إلى جَنبِهِ - : أيُّهَا الناسُ، إنَّ اللّه َ - عَزَّ وَ جَلَّ - أمَرَنى أن أنصِبَ لَكُم إمامَكُم وَ القائِمَ فيكُم بَعدى وَ وَصيّى وَ خَليفَتى، وَ الَذى فَرَضَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى المُؤمِنينَ فى كِتابِهِ طاعَتَهُ. فَقَرَّبَ بِطاعَتِهِ طاعَتى وَ أمَرَكُم بِوِلايَتِهِ. وَ إنّى راجَعتُ رَبّى خَشيَةَ طَعنِ أهلِ النِفاقِ وَ تَكذيبِهِم. فأوعَدَنى لأُبَلِّغَها أو لِيُعَذِّبَنى(2):

امير المؤمنين عليه السلام در استشهاد به حديث غدير فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: خداوند مرا امر كرد تا براى شما امامى قرار دهم، و وصى و خليفه بعد از خودم را معرفى كنم. من از طعنه اهل نفاق و تكذيب آنان ترس داشتم. ولى خداوند به من امر كرد ابلاغ امر او كنم.

ابن عباس از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده كه حضرت فرمود: إنَّ اللّه َ أرسَلَنى إلَيكُم بِرِسالَةٍ، و إنّى ضِقتُ بِها ذَرعا، وَ عَرَفتُ أنَّ مِنَ الناسِ مَن يُكَذِّبُنى، حَتّى أنزَلَ اللّه ُ(3): پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: ترسيدم كه جماعت مسلمانان مرا متهم به دروغ گويى كنند ... .

ص: 184

جابر بن عبداللّه مى گويد: إنَّ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله نَزَلَ بِخُمٍّ، فَتَنَحَّى الناسُ عَنهُ وَ نَزَلَ مَعَهُ عَلىَّ بنَ أبى طالبٍ عليه السلام. فَشَقَّ عَلَى النَبىِّ صلى الله عليه و آله تَأخُّرُ الناسِ، فَأمَرَ عَليّا عليه السلام فَجَمَعَهُم. فَلمّا اجتَمَعوا، قامَ فيهِم مُتَوَسِّدا يَدَ عَلىِّ بنِ أبى طالبٍ عليه السلام. فَحَمَدَ اللّه ُ وَ أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أيُّهَا الناسُ، إنَّهُ قَد كَرِهتُ تَخَلُّفَكُم عَنّى، حَتّى خُيِّلَ إلَىَّ أنَّهُ لَيسَ شَجَرَةٌ أبغَضَ إلَيكُم مِن شَجَرَةٍ تَليَنى(1):

جابر بن عبداللّه مى گويد: هنگامى كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله به (غدير) خم رسيدند، مردم از پيامبر صلى الله عليه و آله دور شدند و على بن ابى طالب عليه السلام همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بود. به خاطر دورى مردم پيامبر صلى الله عليه و آله ناراحت شد. پس به على بن ابى طالب عليه السلام امر فرمود تا مردم را جمع كند. وقتى مردم جمع شدند فرمود: من دوست ندارم شما به من پشت كنيد، و بعد از آن ... .

دهلوى مى نويسد: الخَوفُ، خَوفُ سَيِّدُنا مُحَمَّدٌ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله.(2)

نتيجه اينكه:

طبق شواهدى كه به آن اشاره شد، خوف و ترسيدن براى انبياء الهى عليهم السلام و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله امرى قابل قبول است. اشتباه اين شيخ وهابى و پيروانش در اين است كه شجاعت و تهوّر را يكى مى دانند ! و تصور كرده اند خوف بد است. و لذا نتيجه گرفته اند پيامبر صلى الله عليه و آله خوف ندارد.

سه. علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله

حال كه اصل خوف ثابت شد، لازم است بدانيم علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله چه بوده است. همچنين اينكه خوف مربوط به چه زمانى است ؟ چند امر محتمل است كه آنها را مورد بررسى قرار مى دهيم:

ص: 185

1. خوف از كشته شدن

چنين خوفى قطعا درباره پيامبر صلى الله عليه و آله وجود ندارد، چون جريان غدير خم در سال آخر عمر مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله بوده است، بر فرض محال اگر چنين ترسى براى آن حضرت وجود داشت، مربوط به ابتداى اعلام رسالت بود.

در حالى كه خداوند در قرآن بر طهارت دامن انبياء عليهم السلام از اينگونه ترس ها شهادت مى دهد: «الَذينَ يُبَلِّغونَ رِسالاتَ اللّه ِ وَ يَخشَونَهُ وَ لا يَخشَونَ أحَدا إلاّ اللّه َ وَ كَفى بِاللّه ِ حَسيبا»(1): «كسانى كه تبليغ رسالت خداوند را مى كنند و تنها از خدا مى ترسند و از احدى غير از خداوند هراسى ندارند» .

همچنين مى فرمايد: «فَلا تَخافوهُم وَ خافونِ إن كُنتُم مُؤمِنينَ» .(2)

2. خوف از مشركين

بايد دانست خوف پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير از ناحيه مشركين و بت پرستان عرب و كفار نبود، چون كفار از اول بعثت تا آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله هر كار كه توانستند انجام دادند:

گاهى مجنون خطاب كردند: «مَعَلَّمٌ مَجنونٌ» .(3)

گاهى مى گفتند: كسى به او تعليم مى دهد: «إنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ» .(4)

گاه شاعرش ناميدند: «شاعِرٌ نَتَربَّصُ بِهِ رَيبَ المَنونِ» .(5)

و گاه ساحرش خواندند: «ساحِرٌ أو مَجنونٌ» .(6)

تا جايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هيچ پيامبرى مثل من اذيت نشد.(7)

ص: 186

3. خوف از اعراب بت پرست در اول بعثت

قطعا اين آيه ربطى به اول بعثت ندارد، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله در سال هاى اول مأمور به امورى خطرناك تر بوده است. مثلاً اعراب بت پرست را دعوت به يكتاپرستى كند.

ولى در آيات اول بعثت تهديدى نيست، مثلاً در سوره علق آمده است: «إقرَء بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ» .(1) يا در آيه ديگر آمده است: «فَاستَقيموا إلَيهِ وَ استَغفِروهُ وَ وَيلٌ لِلمُشرِكينَ» .(2)

4. خوف از معرفى كردن على بن ابى طالب عليه السلام

طبق شواهدى كه ذكر مى شود، عده اى از مسلمانان و به ويژه قبيله قريش به خاطر بغض و كينه اى كه از على بن ابى طالب عليه السلام داشتند، همواره منتظر بودند تا انتقام خود را از آن حضرت بگيرند.

پيامبر صلى الله عليه و آله هم از اين مسئله آگاه بود، و همين امر موجب خوف پيامبر صلى الله عليه و آله را فراهم كرده بود.

اما شواهد اين حقيقت:

شاهد اول: پيامبر صلى الله عليه و آله تصريح به جدايى صحابه از امير المؤمنين عليه السلام داشتند: عمل نكردن به دستور امير المؤمنين عليه السلام:

قالَ: قيلَ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مَن يُؤمِرُ بَعدَكَ ؟ قالَ: إن تُؤمِروا أبابَكرٍ، تَجِدوهُ أمينا زاهِدا فِى الدُنيا راغِبا فِى الآخِرَةِ. وَ إن تُؤمِروا عُمَرَ، تَجِدوهُ قَويّا أمينا، لا يَخافُ فِى اللّه ِ لَومَةَ لآئِمٍ. وَ إن تُؤمِروا عَليّا - وَ لا أراكُم فاعِلينَ - ، تَجِدوهُ هاديا مَهديا؛ يَأخُذُ بِكُم الطَريقَ المُستَقيمَ(3):

ص: 187

از پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال شد: بعد از شما چه كسى به ما امر كند ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر ابوبكر را امير قرار دهيد، مردم او را امين و زاهد در دنيا خواهيد يافت. اگر عمر را امير قرار دهيد، مردم او را قوى و امين خواهيد يافت. اگر على عليه السلام را امير قرار دهيد - گر چه نمى بينم كه چنين كنيد - او را هدايت كننده و هدايت شده خواهيد يافت؛ كه شما را به راه راست خواهد كشاند.

شاهد دوم: عهد پيامبر صلى الله عليه و آله به على بن ابى طالب عليه السلام: قالَ: إنَّ مِمّا عَهِدَ إلَىَّ النَبىُّ صلى الله عليه و آله أنَّ الأُمَّةَ سَتَغدِرُ بى بَعدَهُ. هذا حَديثٌ صَحيحُ الأسنادِ وَ لَم يُخرِجاهُ(1):

حاكم نيشابورى حديثى از على بن ابى طالب عليه السلام نقل كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله به من خبر داد كه بعد از من امتم تو را رها مى كنند ... . و حاكم هم اين حديث را صحيح مى داند.

شاهد سوم: آشكار شدن حقد و كينه ها بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به على عليه السلام: عَن عَلىٍّ عليه السلام ... . قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ! ما يُبكيكَ ؟ قالَ: ضَغائِنُ فى صُدورِ أقوامٍ لا يُبدونَها لَكَ إلاّ مِن بَعدى. قالَ: فى سَلامَةٍ مِن دينِكَ(2):

على بن ابى طالب عليه السلام به همراه پيامبر صلى الله عليه و آله از باغى مى گذشتند. امير المؤمنين عليه السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله عرض كرد: چقدر اين باغ زيباست. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: باغ تو در بهشت زيباتر است. سپس گريه كردند.

على بن ابى طالب عليه السلام از علت گريه پيامبر صلى الله عليه و آله سؤال كرد. حضرت در پاسخ فرمود: به خاطر كينه امتم نسبت به تو. امير المؤمنين عليه السلام سؤال كرد: آيا من (با وجود دشمنى هاى فراوان) سلامت در دين دارم ؟ حضرت فرمود: آرى.

ص: 188

در ادامه حديث، هيثمى مى نويسد:

اين حديث را ابويعلى و بزّار نقل كرده اند، و در اسناد آن فضل بن عميره وجود دارد كه ابن حبّان آن را توثيق كرده، و غير ابن حبّان «فضل» را ضعيف مى دانند. ولى باقى رجال سند اين روايت همه ثقه هستند.

حاكم نيشابورى نيز اسناد اين روايت را آورده و آن را صحيح مى داند(1). ولى ابتداى حديث را ذكر نكرده و فقط آخر حديث را آورده است. خدا عالم است كه اين تصرّف، آيا از ناحيه خود حاكم است يا از ناسخ و يا از ناشر !

شاهد چهارم: قريش سبب هلاكت مردم بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله شدند: عَن أبى هُرَيرَة، قالَ: قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: يُهلِكُ الناسَ هذَا الحَىُّ مِن قُرَيشٍ. قالوا: فَما تَأمُرُنا ؟ قالَ: لَو أنَّ الناسَ اعتَزَلوهُم. وَ عَن عَمرو بنِ يَحيى بنِ سَعيدِ الأمورى، عَن جَدِّه، قالَ: كُنتُ مَعَ مَروانٍ وَ أبى هُرَيرَة، فَسَمِعتُ أباهُرَيَرة يَقولُ: سَمِعتُ الصادِقُ المُصَدَّقُ يَقولُ: هلاكُ أُمَّتى عَلى يَدَى غِلمَةٍ مِن قُرَيشٍ. فَقالَ مَروانُ: غِلمَة ؟ قالَ: أبوهُرَيرَة: إن شِئتُ أن أُسَمّيهِم؛ بَنى فُلانٍ وَ بَنى فُلانٍ(2):

ابوهريره مى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هلاكت امت من توسط عده اى از قريش كه داراى غلمه (شهوت شديد) هستند انجام مى شود. ابوهريره در پاسخ مروان گفت: اگر بخواهيد نامشان را هم بگويم.

حاكم نيشابورى در مورد اين حديث مى گويد: اين حديث صحيح است، و براى آن شواهدى از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و صحابه وجود دارد.(3)

ص: 189

شاهد پنجم: على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: اللّهُمَّ إنّى أستَعديكَ عَلى قُرَيشٍ وَ مَن أعانَهُم، فَإنَّهُم قَطَعوا رَحِمى، وَ صَغَّروا عَظيمَ مَنزِلَتى، وَ أجمَعوا عَلى مُنازَعَتى أمرا هُوَ لى. ثُمَّ قالوا: ألا إنَّ فىَّ الحَقُّ أن تَأخُذَهُ، وَ فىَّ الحَقُّ أن تَترُكَهُ(1):

بار خدايا، من در برابر قريش و كسانى كه به كمك آنان برخاسته اند از تو كمك مى جويم (و شكايت را پيش تو مى آورم) . آنها پيوند خويشاوندى مرا قطع كردند، و مقام و منزلت عظيم مرا كوچك شمردند، و در غصب حق و مبارزه با من هماهنگ شدند ... .

شاهد ششم: رفتار قريش با امير المؤمنين عليه السلام: قريش على بن ابى طالب عليه السلام را دوست نداشتند: سُئِلَ الإمامُ زَينُ العابِدينَ عليه السلام وَ ابنُ عَبّاسٍ أيضا: لِمَ أبغَضَت قُرَيشٌ عَليّا عليه السلام ؟ قالَ: لأنَّهُ أورَدَ أوَّلَهُم النارَ، وَ قَلَّدَ آخِرَهُم العارَ(2):

از امام زين العابدين عليه السلام سؤال شد: چرا قريش كينه اميرالمومنين عليه السلام را دارند ؟ فرمود: چون على بن ابى طالب عليه السلام نياكانشان را به جهنم فرستاده و ننگ را نصيب نسل هاى بعدى شان كرد.

شاهد هفتم: بعد از بيعت مردم با حضرت على عليه السلام، قريش با حضرت مخالفت مى كردند: قامَ أبوالهَيثمِ وَ عَمّارُ وَ أبوأيّوبِ وَ سَهلُ بنُ حُنَيفِ وَ جَماعَةٌ مَعَهُم، فَدَخَلوا عَلى عَلىٍّ عليه السلام فَقالوا: يا أميرَ المُؤمِنينَ، أُنظُر فى أمرِكَ وَ عاتِب قَومَكَ هذَا الحَىَّ مِن قُرَيشٍ، فَإنَّهُم قَد نَقَضوا عَهدَكَ وَ أخلَفوا وَعدَكَ وَ دَعونا فى السِرِّ إلى رَفضِكَ.(3)

شاهد هشتم: ابن ابى الحديد معتزلى مى نويسد: إنَّ قُرَيشا إجتَمَعَت عَلى حَربِهِ مُنذُ بويِعَ، بُغضا لَهُ وَ حَسَدا وَ حِقدا عَلَيهِ. فَأصفَقوا كُلُّهُم يَدا واحِدَةً عَلى شِقاقِهِ وَ حَربِهِ، كَما

ص: 190

كانَت فى إبتداءِ الإسلامِ مَعَ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، لَم تَخرِم حالُهُ مِن حالِهِ أبَدا(1): قريش همه متحد شدند تا با على عليه السلام مبارزه كنند ... .

شاهد نهم: عمر بن خطاب به ابن عباس گفت: إنَّ عَليّا لأحَقُّ الناسِ بِها، وَ لكِن قُرَيشا لا تَحتَمِلُهُ(2): على عليه السلام سزاوارترين مردم به خلافت است، ولى قريش او را نمى پذيرد.

پس مشخص شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله خوف داشتند، و علت خوف پيامبر صلى الله عليه و آله نيز مشخص شد.

مى بينيم كه اين يك انديشه كلى الهى است. حتى وقتى كه مى خواهند ابراهيم خليل الرحمن عليه السلام را به درجات بالاترى در تكامل انسانى نائل كنند، او را امتحان مى كنند. قرآن مى فرمايد: «وَ إذ ابتَلى إبراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأتَمَّهُنَّ قالَ إنّى جاعِلُكَ لِلناسِ أماما» .(1) يعنى او را نيز مبتلا و آزمايش كردند.

خداوند در جاى ديگرى مى فرمايد: «وَ لَنَبلُوَنَّكُم بِشَى ءٍ مِنَ الخَوفِ وَ الجوعِ وَ نَقصٍ مِنَ الأموالِ وَ الأنفُسِ وَ الثَمَراتِ وَ بَشِّرِ الصابِرينَ الَذينَ إذا أصابَتهُم مُصيبَةٌ قالوا إنّا للّه ِ وَ إنّا إلَيهِ راجِعونَ» .(2)

در «وَ لَنَبلُوَنَّكُم» ضمير «كُم» خطاب به انسان هاست و به همراه لام تأكيد و نون تأكيد ثقيله آمده است، كه اگر بخواهيم به فارسى برگردانيم بايد به جاى لام و نون تأكيد بگوييم: «حتما» ، «قطعا» ، «مسلّما» ، يا «بدون هيچ قيد و شرط» شما را به مال و جان و به كاهش هاى در ثمرات و در آمدها و ... امتحان مى كنيم.

حتى در زيارت حضرت زهرا عليهاالسلام مى خوانيم: السَلامُ عَلَيكَ يا مُمتَحَنَةٌ إمتَحَنَكِ اللّه ُ الَذى خَلَقَكِ قَبلَ أن يَخلُقَكِ وَ كُنتِ لَمَّا امتَحَنَكِ بِهِ صابِرَةً(3): سلام بر تو اى كسى كه خدا، قبل از آنكه شما را به اين عالم بياورد، در ظرف عالم ديگر امتحانتان كرد و شما را ثابت قدم ديد.

همان طور كه وقتى كه مى خواهند طلا را از ناخالصى در بياورند، آن را داخل كوره مى گذارند و حرارت مى دهند تا در اين ذوب شدن ها ناخالصى جدا گردد.

حتى گاهى عمدا در قرآن آياتى قرار داده شده تا ما را دچار ترديد كنند ! تا معلوم شود آيا راست مى گوييم يا نه. به اين مثال دقت كنيد:

ص: 192

معلم ورقه هاى امتحانى را به شاگردها مى دهد و در كلاس را مى بندد و مى رود. اما دوربين مخفى اى در كلاس گذاشته است. شاگرد سالم مى گويد معلم باشد يا نباشد، از من معلوماتم را مى خواهند. من هم هر چه آموخته ام روى ورقه مى نويسم، و اگر بلد نباشم مى گويم ما بيشتر از اين به ياد نداشتيم.

اما شاگردى كه مى خواهد شيطنت كند، نگاهى به اين طرف و آن طرف مى كند و مخفيانه تقلّب مى كند. اما معلم دو روز بعد صدايش مى زند و مى گويد اين چه كارى بود كردى ؟ و فيلم را جلويش مى گذارد. آيا صحيح است كه شاگرد اعتراض كند كه شما خودتان زمينه را براى ما مساعد كرديد؛ اگر از كلاس بيرون نمى رفتيد ما تحريك نمى شديم ! در حالى كه اصلاً معلم اين كار را براى امتحان شاگردانش انجام داده است.

خدا نيز مسائلى قرار داده است تا خودمان را نشان دهيم. شواهد قرآنى در اين زمينه فراوان است كه به يكى دو مورد آنها اشاره مى كنيم:

در سوره آل عمران مى فرمايد: «هُوَ الَذى أنزَلَ عَلَيكَ الكِتابَ مِنهُ آياتٌ مُحكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الكِتابِ وَ أُخَرَ مُتَشابِهاتٍ»(1): «او است كه براى شما آيات محكم قرار داده است و آياتى هم هست كه متشابهات است» .

چرا خداوند متشابهات را قرار داده است ؟ مگر بسيارى از افراد به خاطر بد فهميدن آيات متشابه به گمراهى كشيده نشده و دچار اضطرابات فكرى نگشتند ؟ قرآن در ادامه مى فرمايد: «فَأمَّا الَذينَ فى قُلوبِهِم زَيغٌ فَيَتَّبِعونَ ما تَشابَهَ مِنهُ ابتِغاءَ الفِتنَةِ وَ ابتِغاءَ تَأويلِهِ» ؛ مى فرمايد اين آيات را قرار داديم تا آنهايى كه در دلشان غرض و مرض وجود دارد، به سراغ آن آيات بروند !

امير المؤمنين على عليه السلام در «نهج البلاغه» اين مطلب را خيلى زيبا بيان مى كنند، و با مثالى فرق منتقد و عيبجو را بيان مى كنند. مى فرمايند يك زمان شما پزشك هستيد. تمام بدن بيمار را مى گرديد كه ببينيد كجا عيبى دارد تا روى آن دست بگذاريد

ص: 193

و بگوييد: اين عيب را مداوا كن. اين كار عيبجويى نيست، بلكه مى خواهيد مشكل را پيدا كنيد تا از ميان ببريد. اما يك زمان يافتن عيب با هدفى ديگر است. مثلاً برخى به شما حسادت مى كنند و مى خواهند به نحوى شما را در جامعه بى ارزش كنند. بنا بر اين، مى گردند تا نقطه ضعفى پيدا كنند و روى آن انگشت بگذارند، و در قالب امر به معروف و نهى از منكر يا دلسوزى براى جامعه آن را علم مى كنند. اما معلوم است كه غرض و مرضى دارند.

خدا مى فرمايد من در قرآن محكم و متشابه قرار دادم تا انسان ها را امتحان كنم كه وقتى به اين متشابهات مى رسند چه مى كنند، و به اين وسيله خودشان را نشان دهند.

همچنين خداوند در آيه ديگرى مى فرمايد: «وَ لَو شاءَ اللّه ُ لَجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً»(1): «اگر خدا مى خواست همه شما را امت واحد قرار مى داد» . اما در ادامه مى فرمايد: «وَ لكِن لِيَبلُوَكُم فى ما آتاكُم فَاستَبِقوا الخَيراتَ» ؛ يعنى به اين دليل خداوند شما را چنين قرار نداد كه مى خواهد شما را نسبت به آنچه كه به شما داده است امتحان كند. پس در خوبى ها و امور خير سبقت بگيريد.

فخر رازى در تفسير خود درباره سبب نزول آيه تبليغ، ده قول را بيان مى كند، و در قول دهم مى نويسد:

العاشِر: نَزَلَت الآيَةُ فى فَضلِ عَلىِ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام. وَ لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآيَةُ، أخَذَ بِيَدِه وَ قالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. فَلَقِيَهُ عُمرُ- رَضىَ اللّه ُ عَنهُ - فَقالَ: هَنياءا لَكَ يَابنَ أبى طالبٍ، أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مِؤمِنَةٍ وَ هُوَ قَولُ إبنِ عَبّاسٍ وَ البَراءِ بنِ عازِبٍ وَ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ:

آيه در فضل على عليه السلام نازل شد. و هنگامى كه اين آيه نازل شد، پيامبر صلى الله عليه و آله دست او را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى اويم على هم مولاى او است. خدايا دوستان او را

ص: 194

دوست و دشمنان او را دشمن باش. عمر او را ملاقات كرد و گفت: گوارايت باد اى پسر ابى طالب، كه مولايمان و مولاى هر مؤمن و مؤمنه گرديدى. و اين مطلب قول ابن عباس و براء بن عازب و محمد بن على مى باشد.

پس از بيان شأن نزول هاى مختلف مى نويسد:

وَ اعلَم أنَّ هذِهِ الرِواياتَ - وَ إن كَثُرَت - إلاّ أنَّ الأولى حَملُهُ عَلى أنَّهُ تَعالى أمِنَهُ مِن مَكرِ اليَهودِ وَ النَصارى، وَ أمَرَهُ بِإظهارِ التَبليغِ مِن غَيرِ مُبالاةٍ مِنهُ بِهِم. وَ ذلِكَ لأنَّ ما قَبلِ هذِهِ الآيَةِ بِكَثيرٍ وَ ما بَعدَها بِكَثيرٍ لَمّا كانَ كَلاما مَعَ اليَهودِ وَ النَصارى، إمتَنَعَ إلقاءَ هذِهِ الآيَةِ الواحِدَةَ فِى البَينِ عَلى وَجهٍ تَكونُ أجنَبيَّةً عَمّا قَبلَها وَ ما بَعدَها:

يعنى من نمى توانم آن مطلب را قبول كنم، زيرا آيات قبل در مورد يهود و نصارى است. بنا بر اين، براى آنكه اين آيه با آنها اجنبى نباشد، بايد اين آيه را نيز راجع به يهود و نصارى در نظر گرفت. يعنى خدا به پيامبر مى فرمايد: «از يهود و نصارى نترس و ابلاغ كن» . و در انتهاى آيه مى فرمايد: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» . بنا بر اين، معلوم مى شود كسانى كه اين مطالب را قبول نمى كنند كافر هستند. و آيه مى فرمايد كه اين مردم چون كافر هستند هدايت نمى شوند.

بر اين تفسير چندين اشكال وارد است: اگر به خاطر وجود عبارت: «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» اين آيه مختص به كفار است، شما در مورد اين آيه چه مى گويد: «إنَّ أوَّلَ بَيتٍ وُضِعَ لِلناسِ لَلَّذى بِبَكَّةَ مُبارَكا وَ هُدىً لِلعالَمينَ» .(1)

اين آيه در مورد عظمت مكه است، و در آيه بعد مى فرمايد: «فيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إبراهيمَ وَ مَن دَخَلَهُ كانَ آمِنا وَ للّه ِ عَلَى الناسِ حِجُّ البَيتِ مَنِ استَطاعَ إلَيهِ سَبيلاً وَ مَن كَفَرَ فَإنَّ اللّه َ غَنىٌّ عَنِ العالَمينَ» . در اين آيه «فَمَن كَفَرَ» به چه معنايى است ؟ به هر كتاب لغتى كه مراجعه كنيد، حتى در «المنجد» - كه آن را مسيحى ها نوشته اند - «كفر» به معناى

ص: 195

«پوشش» مى باشد و «كافر» يعنى «پوشاننده» .(1) در قرآن كريم به كشاورز كافر گفته شده است، زيرا دانه را زير خاك مخفى مى كند.

در لغت عرب، هر كسى چيزى را مخفى كند كافر ناميده مى شود. بنا بر اين، به كسى كه حقى را مخفى مى كند نيز كافر مى گويند. در اين آيات مى فرمايد كسى كه مى خواهد حج را ناديده بگيرد و حقيقت آن را مخفى كند، نسبت به حج كفر مى ورزد.

پس در آيه تبليغ نيز هر كس كه حقيقت مطلبى را كه از طرف خدا نازل شده است كتمان كرد كافر است. يعنى كسانى هستند كه حق را كتمان كرده اند كه خداوند در حقشان مى فرمايد:

«إنَّ الَذينَ يَكتُمونَ ما أنزَلنا مِنَ البَيِّناتِ وَ الهُدى مِن بَعدِ ما بَيَّنّاهُ لِلناسِ فِى الكِتابِ أولئِكَ يَلعَنُهُم اللّه ُ وَ يَلعَنُهُم اللاعِنونَ»(2): «كسانى كه آنچه از طرف خدا نازل شده است را مخفى مى كند و حق را مى پوشانند خداوند و لعنت كنندگان بر آنها لعنت مى كنند» .

بنا بر اين، «إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» ؛ يعنى اگر كسى بخواهد حقيقت را مخفى كند خدا هدايتش نمى كند.

يك زمان كسى نبوت پيامبر صلى الله عليه و آله را مخفى مى كند و يك زمان ولايت على بن ابى طالب عليه السلام را انكار مى كند. وقتى غدير خم مهم ترين حادثه است، مخفى كردن آن نيز مهم ترين كفر است.

احاديث زيادى از پيامبر صلى الله عليه و آله وجود دارد كه فرموده اند امتحان امت ايشان از على عليه السلام شروع مى شود. در اينجا شاهدى را نقل مى كنيم كه در بسيارى از كتب تاريخى ذكر شده است:

ص: 196

پيامبر صلى الله عليه و آله در كسالت شديد بودند. ناگهان چشم گشوده و فرمودند: به حبيب من بگوييد بيايد. عايشه فورا به سراغ پدرش رفت. وقتى ابوبكر وارد شد، پيامبر صلى الله عليه و آله چشم هايشان را بستند. سپس حفصه به دنبال پدرش رفت، پيامبر صلى الله عليه و آله دوباره چشم هايشان را بستند. ام سلمه گفت: چرا پيامبر را اذيت مى كنيد ؟ شما نمى دانيد حبيب پيامبر چه كسى است ؟

سپس دوان دوان به خانه على عليه السلام آمد و امير المؤمنين عليه السلام آمد. ام سلمه مى گويد: تا پيامبر صلى الله عليه و آله چشم باز كرد فرمود: عايشه، حفصه، ام سلمه، از اتاق بيرون برويد. سپس با على عليه السلام آرام آرام صحبت كردند. گاهى صداى گريه على عليه السلام بلند مى شد.

عايشه گاهى دريچه را باز مى كرد و گوش مى ايستاد تا ببيند پيامبر صلى الله عليه و آله در لحظات آخر عمر خود با على عليه السلام محرمانه چه مى گويد تا گزارش دهد ! ام سلمه مى گويد:

پيامبر صلى الله عليه و آله عايشه و حفصه را صدا زده و فرمود: امتحان امت من بعد از مرگ من شروع مى شود، اما امتحان شما دو نفر از همين لحظه شروع شده است.

بنا بر اين، يكى از دلايل عدم تصريح قرآن به ولايت حضرت على عليه السلام آن است كه خداوند مى خواهد انسان را امتحان كند.

جالب اين است كه مفسرين اهل سنت خود معترف اند كه همه آيه يك جا نازل نشده است. بلكه يك دستور حرمت در اين سال نازل شده، و يك حرمت در سال ديگر، و سپس مجموعه اين حرمت ها را در اين آيه آورده است. و لذا دشمنان ديگر كارى نمى توانند كارى از پيش ببرند، و ائمه عليهم السلام مى توانند به تبيين و توضيح آنها بپردازند. اين راز حفظ قرآن است.

به همين دليل ما مى گوييم حتى خود پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داده اند كه اين آيه را به اين ترتيب قرار دهيد. در شيعه و سنى بالاتفاق روايت شده است كه مردم نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند: يا رسول اللّه ! معاذ نماز جماعت كه مى خواند، نماز را طول مى دهد و ما را خسته مى كند؛ بعد از حمد سوره هاى طولانى مى خواند. بگوييد سوره هاى كوتاه بخواند. پيامبر صلى الله عليه و آله به معاذ فرمودند: چرا سوره هاى طولانى اول قرآن را مى خوانى ؟ سوره هاى كوتاه آخر قرآن را بخوان. پس معلوم است اين نحو از دسته بندى در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله هم مطرح بوده است.

اولين آياتى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است: «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»(1) مى باشد كه جزء سوره هاى آخر قرآن است. اگر بنا بود قرآن به ترتيب نزول نوشته شود، چرا اين سوره را در اواخر قرآن قرار داده اند ؟ و يا به اعتراف همه مفسرين شيعه و سنى آخرين سوره اى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است سوره مائده مى باشد، اما در ترتيبى كه قرار گرفته سوره پنجم قرآن است. بنا بر اين، پيامبر صلى الله عليه و آله مخصوصا در زمان خودشان - كه هنوز نزول قرآن ادامه داشته است - ترتيب سوره ها و آيات را به اين كيفيت قرار داده اند تا اذهان مردم آماده شود.

مشابه آيه سوره مائده، خداوند همين كار را در سوره احزاب و در مورد آيه تطهير انجام داده است؛ كه در بين آياتى كه راجع به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله است، ناگهان مى فرمايد: «إنَّما يُريدُ اللّه ُ لِيُذهِبَ عَنكُم الرِجسَ أهلَ البَيتَ وَ يُطَهِّرَكُم تَطهيرا»(2)

ص: 199

و دوباره به آيات زنان پيامبر صلى الله عليه و آله بر مى گردد، تا اين آيه در ميان اين آيات عبور كند. اين نشان مى دهد كه خداوند براى حفظ كتاب خود از روش هاى خاصى استفاده مى كند.

ممكن است كسى بگويد: مگر خدا قدرت نداشت مثلاً هر كسى كه مى خواهد قرآن را تحريف كند سنگى از آسمان بر سرش بخورد ؟ در پاسخ مى گوييم: مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه به پيشانى پيامبر صلى الله عليه و آله سنگ مى زدند را تبديل به سنگ كند ؟ چرا خداوند چنين كارى نكرد ؟ مگر خدا قدرت نداشت آنهايى كه نهصد و پنجاه سال نوح پيامبر عليه السلام را اذيت كردند، در همان روز نخست نابود كند ؟ اما خداوند در امور خود روال طبيعى قرار داده است؛ أبَى اللّه ُ أن يَجرِىَ الأشياءَ إلاّ بِأسبابِها.(1)

كنندگان او را تحقير كن. آن طور كه او عمل مى كند حق را با او بدار. با توجه به اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله نخست كلمه «مولى» را درباره خود و سپس درباره على عليه السلام به كار برده است، مقصود از مولى بايد شايسته تر به تصرف باشد، زيرا كاربرد بقيه معانى مولى در اينجا درست نيست.(1)

در كلام علامه استدلال به اين آيه بر سه مقدمه زير استوار است:

نزول آيه در غدير خم.

كاربرد كلمه مولى از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه غديريه عدم صلاحيت اراده بقيه معانى مولى در اينجا، به جز معناى «شايسته تر به تصرف» .

آنچه در اينجا مهم است نزول آيه تبليغ در غدير خم است. درباره نزول اين آيه در ميان مفسران و محدثان اختلاف نظر وجود دارد، كه گاه به ده قول مى رسد. دليل اين همه اختلاف نظر اين است كه با توجه به ذهنيت اهل سنت نسبت به صحابه و عملكرد آنان، تلاش بسيارى انجام مى گيرد تا عملكرد صحابه بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد نقد و ابطال قرار نگيرد.

اگر مشخص شود كه اين آيه در غدير نازل شده است، انحراف عملكرد بعضى از صحابه از دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله ثابت مى شود. بر اين اساس، آراء سست و بدون دليل ارائه كرده اند تا ثابت نشود كه اين آيه در غدير نازل شده است.

قبل از بررسى آراء ياد شده، يادآورى نكته هاى زير ضرورى است:

آيات اين سوره، عده اى بر اين باورند كه نزول آيات اين سوره در چهار سال پايانى زندگانى رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز ادامه داشت. زيرا در همين سوره آيه اكمال قرار دارد كه در حجة الوداع به سال دهم هجرى و هشتاد روز قبل از شهادت آن حضرت نازل گرديد.(1)

اول: استقامت رسول خدا صلى الله عليه و آله

استقامت انسان ها در كارها به اعتقاد آنان به اهدافشان بستگى دارد. هر چه اعتقاد به هدف و درستى آن بيشتر باشد، استقامت در راه رسيدن به آن بيشتر است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در نبوت و ضرورت تبليغ رسالت خود نه تنها هيچ شك و ترديدى به خود راه نمى داد، بلكه از نظر روحى و استقامت در راه آن به اندازه اى قوى بود كه اگر همه جهان را هم به او مى دادند كه از تبليغ دين دست بدارد آن حضرت نمى پذيرفت.

چنانكه آن حضرت بعد از دستور خدا به تبليغ عمومى و مقاومت قريش و ارائه پيشنهادهاى آنچنانى به ابوطالب فرمود: يا عَمّاهُ، وَ اللّه ِ لَو وَضَعوا الشَمسَ فى يَمينى وَ القَمَرَ فى يَسارى عَلى أن أترُكَ هذَا الأمرَ، حَتّى يُظهِرُهُ اللّه ُ أو أهلَكَ فيهِ ما تَرَكتُهُ(1): اى عمو، به خدا قسم اگر (قريش) خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپم قرار دهند و در برابر آن از من بخواهند دست از اين كار بردارم، دعوت به توحيد را رها نخواهم كرد. تا اينكه خدا اين دين را گسترش دهد و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.

دوم: شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله

گر چه انبياء عليهم السلام هر يك از فضائل اخلاقى را به طور كامل دارا هستند و شجاعت نيز يكى از فضائل اخلاقى است، ولى در وصف شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله همين بس كه امير المؤمنين عليه السلام - كه خود الگوى شجاعت است و در تاريخ به خوبى در اين ميدان درخشيده است - از شجاعت رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين ياد مى كند:

كُنّا إذَا احمَرَّ البَأسُ، إتَّقينا بِرَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله. فَلَم يَكُن أحَدٌ مِنّا أقرَبَ إلى العَدُوِّ مِنهُ(2): هنگامى كه شعله آتش جنگ بر افروخته مى شد، ما به رسول خدا صلى الله عليه و آله پناه مى برديم

ص: 203

و خود را به وسيله او حفظ مى كرديم. در جنگ هيچ يك از ما به اندازه او به دشمن نزديك نبود.

سوم: عصمت رسول خدا صلى الله عليه و آله

مسلمانان با همه اختلافات فرقه اى و فكرى، فى الجمله در مسئله عصمت رسول خدا صلى الله عليه و آله اتفاق نظر دارند و همه او را معصوم مى دانند. معناى معصوم بودن اين است كه هيچ نوع كارى كه مورد رضايت خداوند نباشد از او سر نمى زند.

رابعا: ديدگاه مذكور با انتخاب خداوند هم سازگار نيست، زيرا در اين صورت كسى را به پيامبرى برگزيده است كه از تبليغ رسالتش مى ترسد.

خامسا: گذشته از همه اين ايرادها، اگر اين ديدگاه را بپذيريم آيه معناى درستى نخواهد داشت، زيرا گويى خداوند در ابتداى بعثت به پيامبرش فرموده است كه اگر آنچه به تو وحى كرديم تبليغ نكنى مثل اين است كه رسالتت را تبليغ نكرده اى ! در حالى كه حضرتش هنوز در آغاز راه است و هنوز كار چندانى انجام نداده تا عدم تبليغ آن با عدم تبليغ رسالت برابرى كند.

غسلش بده. وقتى جنازه اش را برداشتيد مرا خبر كن. على عليه السلام چنين كرد. وقتى جنازه روى دوش مردان در حال حركت بود، رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيد و با ديدن جنازه فرمود:

اى عمو ! صله رحم را به جاى آوردى و پاداش خيرى دريافتى. در حالى كه كوچك بودم مرا تربيت و سرپرستى كردى، و در بزرگى ام مرا پناه دادى و يارى كردى ! سپس در پى جنازه رفت، تا اينكه بالاى قبر ايستاده و فرمود: به خدا قسم براى تو طلب آمرزش مى كنم و درباره ات شفاعت مى كنم؛ شفاعتى كه جن و انس را به تعجب وا دارد.(1)

در روايت ديگر نيز تلاش براى جعل فضيلت براى عباس در مكه است. با اينكه همه مى دانند تا ابوطالب زنده بود عباس هيچ نقشى در حمايت از رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشت. پس اين روايت در عصر بنى عباس جعل شده است.

ثالثا: از مسلّمات تاريخ اسلام اين است كه حراست و حفاظت از رسول خدا صلى الله عليه و آله - چه در مكه و چه در مدينه - تا پايان عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله ادامه داشته است و روايات فراوانى از اين مسئله حكايت مى كنند. در بعضى از روايات اين مسئله مورد تأكيد قرار گرفته است كه حتى هنگام نماز از آن حضرت حراست مى كردند.(1)

برخى از روايات نيز از تقاضاى پيامبر صلى الله عليه و آله از اصحاب براى حراست و حفاظت حكايت مى كند.(2)

بعضى از روايات هم حكايت از ادامه حراست تا پايان عمر آن حضرت دارد: إنَّ النَبىَّ صلى الله عليه و آله كانَ يَحرُسُهُ أصحابُهُ.(3) زيرا وقتى «كانَ» بر سر فعل مضارع در آيد افاده استمرار دارد.

همچنين برخى از روايات حكايت از محافظت از او در فتح مكه دارد.(4)

و بعضى از روايات حكايت از آن دارد كه حضرت تا از وجود محافظان اطمينان پيدا نمى كرد نمى خوابيد. عايشه مى گويد:

يك شب رسول خدا صلى الله عليه و آله به خواب نمى رفت. پس فرمود: اى كاش يكى از اصحاب شايسته ام امشب از من حفاظت مى كرد ! عايشه گفت: در اين حال صداى سلاحى را شنيدم. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كيست ؟ سعد بن ابى وقاص گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله، من براى حفاظت شما آمده ام. عايشه گفت: نزد شما آمدام تا از شما محافظت كنم. رسول خدا صلى الله عليه و آله خوابيد، به گونه اى كه من صداى خواب او را شنيدم.(5)

رابعا: به راستى جاى تعجب دارد كه عده اى براى اينكه نزول آيه در غدير را انكار كنند، اسامى محافظان رسول خدا صلى الله عليه و آله را در جنگ ها، سفرها، مدينه و ... نقل مى كنند،

ص: 207

و در عين حال مى گويند در مكه يا در مدينه بعد از اينكه آيه نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله حراست را لغو كرد !

خامسا: حتى در روز نيز از آن حضرت حفاظت مى شد. شاهد آن «اسطوانة الحرس» است، كه اكنون نيز يكى از ستون هاى مقدس مسجد النبى صلى الله عليه و آله است. وجه نامگذارى آن اين است كه امير المؤمنين عليه السلام در كنار آن مى نشست و از رسول خدا صلى الله عليه و آله محافظت مى كرد.(1)

رابعا: عجيب تر اينكه راوى نزول اين آيه در ذات الرقاع ابوهريره است ! در حالى كه ابوهريره در سال هفتم به مدينه آمده و مسلمان شده است(1)، و جنگ ذات الرقاع در سال چهارم رخ داده، و سوره مائده نيز در سال هاى پايانى عمر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.

اگر چه فخر رازى اقوال ياد شده در نزول اين آيه را تا ده قول نقل مى كند.(2) ولى بعضى از آنها به اندازه اى سست و بى اساس است كه ارزش نقل كردن را ندارد، تا چه رسد به نقد كردن. آنچه ياد شد مهم ترين اقوال مخالف نزول آيه در غدير بود كه بى اساس بودن آنها بر اساس مدارك تاريخى روشن است.

شيهه را چنين مطرح مى كنند: وصيت به جانشينى مناسبتى با بحث با اهل كتاب ندارد، و اين مسئله از مواردى است كه بلاغت قرآن آن را نمى پسندد.(1)

پاسخ اين شبهه

رشيد رضا چنين تصور كرده است كه ترتيب موجود آيات همان ترتيب نزول است، و چون در ترتيب موجود آيات قبل و بعد درباره اهل كتاب است بايد اين آيه هم درباره اهل كتاب باشد. در پاسخ به اين شبهه بايد گفت:

يك. گر چه مسلمانان ترتيب آيات را توفيقى مى دانند؛ به اين معنى كه پس از آنكه آيات متفرق نازل مى شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله دستور داده است كه اين آيه در كجا و آن آيه در كجا قرار گيرد. اين مسئله نسبت به ترتيبى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مشخص كرده درست و پذيرفته است، ولى آيا ترتيب قرآن موجود همان ترتيب رسول خدا صلى الله عليه و آله است ؟

منابع اهل سنت در اين بحث خلاف اين مسئله را بيان مى كنند. مثلاً ابن شهاب مى گويد: خارجة بن زيد به من خبر داد كه از پدرش زيد بن ثابت شنيده است كه هنگام تنظيم مصحف آيه اى از سوره احزاب را نيافتيم، با اينكه من شنيده بودم و رسول خدا صلى الله عليه و آله آن را قرائت مى كرد. تحقيق كرديم، آن را نزد خزيمة بن ثابت انصارى يافتيم. آن آيه اين بود: «مِنَ المُؤمِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدوا اللّه َ عَلَيهِ» .(2) پس از يافتن آن را در قرآن در سوره اش نهاديم.(3)

همان طور كه ملاحظه مى كنيد، زيد بن ثابت كه نقش اول را در جمع قرآن در منابع اهل سنت داشته است، اعتراف مى كند كه اين آيه را در سوره اش قرار داديم. ولى آيا در جايى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در عصر خودش مشخص كرده بود ؟ يا هر جايى كه آنان مناسب ديده اند ؟

ص: 210

دو. مسلمانان - چه شيعه و چه اهل سنت - وحدت نظر دارند كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، سيوطى كه نزول آيات را به انواع مختلف تقسيم كرده مى نويسد: نوع سيزدهم از آيات، آياتى است كه جداگانه نازل شده اند و بيشتر آيات چنين است.(1)

گذشته از آن كه ترتيب موجود بر اساس نزول نيست، گاه در يك آيه هم نمى توان گفت كل آيه مربوط به يك مطلب است: در بين امت اختلافى نيست كه گاهى آيه اى از قرآن اولش درباره چيزى است و آخرش درباره چيزى، و وسطش درباره چيزى غير از اول آن است.(2)

چنانچه دانشمندان اهل سنت درباره آيه تطهير همين شبهه سياق را مطرح كرده اند، و در آنجا هم همين جواب است كه گاهى جمله اى معترضه وسط آيه اى آورده شده است. نمونه هاى ديگر هم در قرآن دارد.

سه. از بهترين راه هاى شناخت براى اينكه آيه اى با آيات ديگر نازل شده يا نه اين است كه اگر آيه مورد بحث را از مجموعه آيات ياد شده برداريم، ارتباط معنوى آيات به هم مى خورد يا نه. در مورد آيه تبليغ نيز همين شيوه قابل اعمال است. بدين سان كه اگر آيه تبليغ را از ميان برداريم، نه تنها خللى به ارتباط معنوى آيات قبل و بعد آن وارد نمى شود، بلكه كاملاً هماهنگ خواهند بود. با مراجعه به قرآن و قرائت آيات قبل و بعد، بدون در نظر گرفتن اين آيه مى توان اين روش را تجربه كرد.

چهار. در آيات قبل و بعد، مخاطبان را با عنوان اهل كتاب، يهود و نصارى ... ياد مى كند. حال تغيير از اين عناوين به عنوان «يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» حكايت از آن دارد كه مخاطب در اين آيه با آيات قبل و بعد متفاوت است. اين خود حاكى از اين مسئله است كه اين آيه با آن آيات نازل نشده است.

ص: 211

از سياق آيه و ما قبل و ما بعد آن كه بگذريم، آيه به تنهايى نيز نمى پذيرد كه مقصود از تبليغ رهبرى على عليه السلام باشد، زيرا جمله «إن لَم تَفعَل» شرطيه است كه بعد از جمله امرى «بَلِّغ» واقع شده است، و در پايان جمله نگهدارى، و جمله پايانى آيه كه تعليل مى كند خداوند كافران را هدايت نمى كند. هيچ يك از اين امور تناسبى با تبليغ كردن رهبرى على عليه السلام براى مردم ندارد. آيه را با چشم بصيرت مطالعه كن نه با چشم تقليد.(1)

پس اين شبهه سه مرحله دارد:

جمله شرطيه «اگر اين كار را انجام ندهى رسالت او را انجام نداده اى» چگونه با تبليغ خلافت على عليه السلام سازگارى دارد ؟

جمله «خداوند تو را از مردم نگه مى دارد» چگونه با خلافت على عليه السلام سازگارى دارد ؟

عبارت «خداوند كافران را هدايت نمى كند» چگونه با امامت على عليه السلام سازگارى دارد ؟

پاسخ اين شبهه

الف. پاسخ بخش اول شبهه

رشيد رضا تصور درستى از جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله ندارد و تصور مى كند جانشينى واقعى رسول خدا صلى الله عليه و آله همان بوده كه بعد از شهادت آن حضرت اتفاق افتاده است، و يا در حد رئيس يك قبيله يا رئيس جمهورى يك كشور است، تا با عدم تبليغ رسالت الهى برابرى نكند.

در حالى كه امامت و خلافت و جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله ادامه نبوت است و همان وظايف رسول خدا صلى الله عليه و آله بر عهده جانشين او است كه مهم ترين آنها هدايت همه جانبه بشر به سوى خداست، كه چنين كارى جز با برخوردارى از عصمت و علم الهى امكان

ص: 213

پذير نيست؛ علمى كه تمام ابعاد احكام الهى اعم از دنيوى، اخروى، اجتماعى، سياسى، قضايى، فردى، اجتماعى، و ... را در برگيرد. به اعتراف دوست و دشمن بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين دانشى در اختيار امام على عليه السلام بوده است.

در كنار اين علم گسترده و عصمت امام على عليه السلام بايد به اعترافات خلفاى سه گانه در عدم آگاهى از احكام الهى و اسلامى اشاره كرد. تا حدى كه خليفه اول از اجراى حد الهى نسبت به خالد بن وليد در جريان كشتن مالك بن نويره و همبستر شدن با همسر او سرباز زد !

همچنين او مى گفت: بيعت تان را پس بگيريد، كه شيطانى همراه من است !

يا عدم آگاهى او از احكام ابتدايى كه بسيار روشن است، مثل ندانستن ميراث جده. براى پى بردن به ميزان آگاهى خليفه اول مى توان به كتب تفسير، حديث و ... از خود اهل سنت مراجعه كرد، و دريافت كه بسيارى از صحابه در خلافت بر او برترى دارند.

اين عدم آگاهى در مورد خليفه دوم بسيار بيشتر است؛ از قبيل تحريم ازدواج موقت، با اينكه در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله وجود داشت ! تجسس او در خانه هاى مردم ! دستور به سنگسار زن حامله و زن ديوانه ! و موارد فراوان ديگر. به طورى كه او بارها و بارها مى گفت: «لَولا عَلىٌّ لَهَلَكَ عُمر» و ... .

از طرفى بايد در نظر داشت كه خليفه رسول خدا صلى الله عليه و آله بايد هدايت همه جانبه جامعه بشرى را عهده دار شود. در اين صورت روشن است كه خداوند مى فرمايد: جانشين بعد از خودت را مشخص كن، كه اگر اين كار را انجام ندهى رسالت الهى را انجام نداده اى.

ب. پاسخ بخش دوم شبهه

اگر مقصود از واژه «ناس» در آيه مشخص شود، هم جايگاه و ارتباط آن با ولايت على عليه السلام و حفاظت او از رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر آنان مشخص مى شود، و هم جمله پايانى آيه. در اين زمينه چند احتمال زير مطرح شده است:

ص: 214

احتمال اول: مقصود از «ناس» مسلمانان باشند. اين احتمال نمى تواند درست باشد، چون مسلمانانى كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله از روى اخلاص و عشق به خداوند ايمان آورده اند و همه چيز خود را در راه گسترش اسلام در طبق اخلاص گذاشته و سال ها براى گسترش اسلام زحمت كشيده اند، خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله ندارند.

احتمال دوم: مقصود از «ناس» اهل كتاب باشند. اين احتمال نيز نمى تواند درست باشد. چون: اولاً وقتى قرآن اهل كتاب را مخاطب قرار مى دهد با عنوان يهود، نصارى، اهل الكتاب، الذين اوتوا الكتاب و الذين كفروا خطاب مى كند، نه با كلمه «ناس» . ثانيا در زمان نزول آيه در مدينه و مكه و به خصوص در مراسم حجة الوداع، اهل كتابى وجود نداشت تا خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله باشند.

احتمال سوم: مقصود از «ناس» روم و ايران باشند. اين احتمال نيز نمى تواند درست باشد. چون: اولاً هنوز اسلام در خارج از عربستان گسترش نيافته بود تا عده اى مخالف پيامبر صلى الله عليه و آله باشند. ثانيا اينان هم در مراسم حضور نداشتند تا خطرى براى رسول خدا صلى الله عليه و آله باشند.

بنا بر اين، مقصود از «ناس» بايد جمعيتى صاحب نفوذ و قدرت باشند كه از مخالفان رسول خدا صلى الله عليه و آله و اسلام هستند، و نيز از مسلمانان حاضر در مراسم و غير قابل شناخت ظاهرى باشند. بديهى است كه اين جمعيت غير از جريان نفاق و منافقان كسى نمى تواند باشد. منافقانى كه در رأسشان سران سقيفه و اطرافيانشان هستند.

بحث در مورد ابوبكر و عمر و نفاق و كارشكنى هاى متعددشان بسيار است و در كتب ديگر مفصل بيان شده است. در اينجا در مورد عده اى سخن مى گوييم كه بسا آنان نيز در اينجا منظور آيه باشند، و آنان سران قريش هستند.

براى مشخص كردن اينان و خطرى كه براى رسول خدا صلى الله عليه و آله داشتند و خطرى كه از ولايت و امامت على عليه السلام متوجه آنان مى شد و ترسى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از عملكرد آنان داشت، بايد عملكرد قريش را در برابر دعوت رسول خدا صلى الله عليه و آله مورد بررسى قرار داد، تا

ص: 215

بتوان خطر آنان را به تصوير كشيد. ولى بايد توجه داشت كه چنين كارى مستلزم بازخوانى يك دوره تاريخ اسلام است، كه اين كار در اينجا ممكن نيست و تنها به سرفصل هاى آن اشاره مى كنيم:

موضع گيرى قريش در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله

بعد از آنكه خداوند به رسول خود صلى الله عليه و آله دستور داد دعوت به اسلام را علنى كند و او نيز دعوت آشكار را آغاز كرد، سرسخت ترين دشمنان او قريش بودند كه در برابر دعوت او دست به اقداماتى به شرح زير زدند:

اقدام اول: مذاكره براى جلوگيرى از تبليغ دين خدا: سران قريش آن قدر تكبر داشتند كه شأن خود را برتر از آن مى دانستند كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله مذاكره كنند. از اين رو در اين دوران با حضرت ابوطالب چندين دور مذاكره كردند، كه او مانع تبليغ پيامبر صلى الله عليه و آله شود.

به اين متن توجه كنيد:

همين كه رسول خدا صلى الله عليه و آله قومش را به اسلام دعوت كرد، جمعى از سران قريش مانند عتبه و شيبه پسران ربيعة بن شمس و ابوسفيان پسر حرب و ابوبخترى و اسود و ابوجهل و وليد بن مغيره و نبيه و منبه پسران حجاج بن عامر و عاص بن وائل خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند: پسر برادر تو به خدايان ما ناسزا مى گويد و دين ما را سرزنش مى كند و افكار ما را سفيهانه مى پندارند و پدران ما را گمراه مى داند. يا مانع او شو، و يا دست از حمايت او بردارد تا خود بدانيم كه با او چه كنيم.(1)

در اين مذاكره، ابوطالب با سخنانى دلگرم كننده آنان را قانع كرد و آنان برگشتند. ولى چون رسول خدا صلى الله عليه و آله حاضر نبود دست از دعوت به حق خود بر دارد، دوباره خدمت ابوطالب رسيدند و به او گفتند:

ص: 216

اى ابوطالب، سنّى از تو گذشته و در بين ما جايگاه و منزلتى دارى. از تو خواستيم جلو پسر برادرت را بگيرى، ولى جلو او را نگرفتى. به خدا قسم ما نمى توانيم اين وضع را تحمل كنيم كه پدران ما دشنام داده شوند و افكار و انديشه ما سفيهانه دانسته شود و خدايان ما تحقير شوند. بنا بر اين، جلو او را بگير، و يا اينكه ما با تو و او درگير مى شويم؛ به گونه اى كه يكى از ما از ميان برود.(1)

اقدام دوم: مذاكره با تهديد براى جلوگيرى از تبليغ دين: اين دور از مذاكره چون همراه با تهديد جدى بود، ابوطالب رسول خدا صلى الله عليه و آله را خواست و سخنان قريش را به اطلاع آن حضرت رساند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ قريش به حضرت ابوطالب فرمود: عمو ! به خدا قسم اگر خورشيد را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند و از من بخواهند كه دست از اين كار بردارم، اين كار را نخواهم كرد. مگر اينكه يا خداوند اين دين را گسترش دهد، و يا اينكه من در اين راه كشته شوم.

پس از اين كلمات، اشك هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله جارى شد و گريه كرد و از جا برخاست. همين كه دور شد، حضرت ابوطالب او را خواند و عرض كرد: پسر برادرم بيا ! وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد، ابوطالب به او عرض كرد: پسر برادرم، برو و هر چه دلت مى خواهد تبليغ كن. به خدا قسم در برابر هيچ چيزى تو را تسليم نخواهم كرد !(2)

وقتى قريش از مذاكره با جناب ابوطالب براى وادار كردن رسول خدا صلى الله عليه و آله به توقف تبليغ دين خدا راه به جايى نبردند، در صدد بر آمدند تا جلو تبليغ دين را بگيرند. براى رسيدن به اين هدف، از روش هاى زير استفاده كردند:

راه اول: برخورد مستقيم براى جلوگيرى از تبليغ دين

يك. مذاكره براى كشتن رسول خدا صلى الله عليه و آله: قريش مى دانست كه راه رهايى از اين مشكل از بين بردن رسول خدا صلى الله عليه و آله است. ولى از طرفى حمايت جدى ابوطالب و به تبع

ص: 217

آن حمايت بنى هاشم - كه خود از قبائل زيرمجموعه قريش و مورد احترام مردم مكه بودند - از رسول خدا صلى الله عليه و آله مانع كشتن آن حضرت مى شد.

از اين رو خدمت ابوطالب آمدند و به او پيشنهاد كردند كه ما جوانى از جوانان قريش را به تو مى دهيم و تو نيز محمد صلى الله عليه و آله را به ما بده تا او را بكشيم ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:

وقتى قريش فهميدند كه ابوطالب حاضر نيست دست از حمايت رسول خدا صلى الله عليه و آله دست بردارد، نزد ابوطالب رفتند و به او گفتند:

عِمارة بن وليد قوى ترين و زيباترين جوان قريش است. او را به عنوان فرزند به تو مى دهيم كه از فكر و توان جسمى او استفاده كنى، و در برابر آن پسر برادرت را - كه مخالف دين ماست و بين ما تفرقه ايجاد كرده است و انديشه ما را سفيهانه مى پندارد - تسليم ما كن تا او را بكشيم. اين يك معامله است؛ مردى در برابر مردى !

ابوطالب فرمود: به خدا قسم اين كار هرگز شدنى نيست.(1)

دو. جلوگيرى از ايمان آوردن افراد: مشكل اساسى قريش اسلام بود، و اگر با رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز درگير شدند به خاطر اين بود كه او اسلام را تبليغ مى كرد.

پس از شكست طرح هاى ياد شده، به اين طرح رو آوردند كه از ايمان آوردن افراد جلوگيرى كنند، و در اين راه بسيار تلاش كردند تا از اسلام آوردن طفيل بن عمرو(2)، اعشى بن قيس شاعر معروف(3)، عدّاس(4)، و از ايمان آوردن قبائل در مناسك حج(5)، جلوگيرى نمايند.

ص: 218

سه. شكنجه ياران: قريش همزمان با تلاش براى جلوگيرى از ايمان آوردن افراد، به شكنجه ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله رو آورد. اين كار با دو انگيزه انجام مى گرفت: ايمان آورندگان باز گردند، و ديگران نيز تمايل به ايمان آوردن نداشته باشند.

شكنجه مؤمنان توسط قريش به قدرى روشن است كه جاى هيچ شبهه اى براى كسى باقى نمى گذارد. به اين متن توجه كنيد: قريش با هم توافق كردند تا كسانى را كه به رسول خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورده اند شكنجه كنند. بر اين اساس هر قبيله اى مسلمانان آن قبيله را شكنجه مى كردند.(1)

از ديگر شواهد اين جريان است:

كتك خوردن عبداللّه بن مسعود و مجروح شدن او تنها به خاطر خواندن قرآن.(2)

شكنجه بلال با آن وضع فجيع، تنها به جرم گفتن لا اله الا اللّه.(3)

شكنجه ياسر و سميه و عمار با آن وضع رقت بار براى رسول خدا صلى الله عليه و آله بسيار دردناك

بود.

از اين رو وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از كنار آنان مى گذشت و اين شكنجه ها را مى ديد، مى فرمود: صبرا آل ياسر، موعدكم الجنة(4): آل ياسر صبر كنيد، وعدگاه شما بهشت است.

آنچه ياد شده، درباره ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله است، ولى اذيت و آزار قريش نسبت رسول خدا صلى الله عليه و آله از اين بحث خارج است.

چهار. تعقيب مومنان: قريش نه تنها مسلمانان را مورد اذيت و آزار و شكنجه قرار مى داد تا از دين خود دست بردارند، بلكه پس از دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله به مسلمانان

ص: 219

براى مهاجرت به حبشه نيز آرام ننشستند و هيأتى را به حبشه فرستادند تا آنان را به مكه باز گردانند:

همين كه قريش ديدند ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله در حبشه استقرار يافته و امنيت يافته اند، با يكديگر مشورت كردند و تصميم گرفتند تا دو نفر قريشى توانا را به حبشه بفرستند و از نجاشى بخواهند تا مسلمانان را بازگرداند، تا آنان را به خاطر دينشان شكنجه كنند و از محل آرامش و استقرارشان بيرون كنند.(1)

پنج. تلاش براى نرسيدن صداى قرآن به گوش ديگران: قريش كه از به ثمر رسيدن راه هاى ياد شده مأيوس شده بود و از طرفى نمى توانست گسترش دين خدا را ببينند، تلاش كردند تا مردم با رسول خدا صلى الله عليه و آله روبرو نشوند. پس هنگامى كه آن حضرت مشغول خواندن قرآن بود، با سر و صدا كردن مانع مى شدند كه مردم صداى آن حضرت را بشنوند، كه اين تلاش نيز در قرآن منعكس شده است.(2)

راه دوم: طرح سازش

خداوند اراده كرده بود تا نور اسلام در بين مردم گسترش يابد، و در مقابل قريش تلاش مى كردند تا اين نور را خاموش كنند. پس از آنكه راه هاى قبل به نتيجه نرسيد، طرح سازش با رسول خدا صلى الله عليه و آله را در قالب پيشنهادهاى زير ارائه كردند:

يك. پيشنهاد اعطاى امتيازات: قريش در طرح سازش با رسول خدا صلى الله عليه و آله چندين مرحله را اجرا كرده است. يكى از آنها دادن امتيازات به رسول خدا صلى الله عليه و آله در برابر سكوت آن حضرت است. به اين پيشنهادها توجه كنيد:

عتبه، شيبه، ابوسفيان، نضر، ابوالبخترى، اسود، زمعه، وليد، ابوجهل، عبداللّه بن ابى اميه، عاص بن وائل، نبيه، منبه، اميه بن خلف و ... گرد آمدند و با پيامبر صلى الله عليه و آله مذاكره كردند و به او گفتند:

ص: 220

اگر مقصودت از آوردن اين سخن (قرآن) گردآورى ثروت است، از اموال خود آنقدر برايت جمع مى كنيم كه ثروتمندترين ما باشى. و اگر مقصودت به دست آوردن موقعيت اجتماعى است، ما تو را به سرورى مى پذيريم. و اگر مقصودت به دست آوردن قدرت و حكومت است، ما حاضريم حاكميت تو را بپذيريم. و اگر جن بر تو غلبه كرده است و ديوانه شده اى - كه شايد چنين باشد - ، حاضريم در راه درمان تو اموال خود را هزينه كنيم تا بهبود يابى، يا ما مأيوس شويم.(1)

دو. مشاركت در دين: قريش پس از مأيوس شدن از دادن امتيازات مادى، حاضر شدند دين مشترك را در مكه اعلام كنند؛ بدين گونه كه زمانى پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان و قريش آئين عبادى اسلام را به جا آورند، و در مقابل زمانى هم رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان در برابر بت هاى قريش سجده كنند ! به اين پيشنهاد توجه كنيد:

گفتند: اى محمد ! بيا با هم آنچه تو عبادت مى كنى عبادت كنيم و تو هم آنچه را ما عبادت مى كنيم عبادت كن، و ما و شما دين مشترك داشته باشيم. اگر آنچه تو عبادت مى كنى بهتر بود ما بهره خود را برده ايم، و اگر آنچه ما عبادت مى كنيم بهتر بود تو بهره ات را برده اى.(2)

در مقابل اين پيشنهاد، خداوند سوره كافرون را نازل كرد و به اين بازى خاتمه داد. قريش يك بار ديگر در آستانه ارتحال ابوطالب پيشنهاد سازش را در حضور ابوطالب مطرح كرد، كه با پيشنهاد توحيد به شكست انجاميد.(3)

راه سوم: تحريم اقتصادى و اجتماعى

قريش كه نتوانسته بود رسول خدا صلى الله عليه و آله را از تبليغ دين منصرف كند و روز به روز بر گسترش اسلام و جمعيت مسلمانان افزوده مى شد، تصميم گرفتند هر گونه روابط اجتماعى با مسلمانان را تحريم كنند:

ص: 221

وقتى قريش ديد كه اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله روز به روز گسترش مى يابند، در جلسه اى تصميم گرفتند تا قرار دادى عليه بنى هاشم و بنى عبدالمطلب بنويسند؛ كه نه به آنان زن بدهند و نه از آنان زن بگيرند، و نه به آنان چيزى بفروشند و نه از آنان چيزى بخرند. اين توافق را نوشته با هم پيمان بستند تا آن را رعايت كنند، و براى اطمينان كار قرار داد را در داخل كعبه آويزان كردند. نويسنده قرار داد منصور بن عكرمه بود.(1)

راه چهارم: هجوم نظامى

پس از مقاومت سرسختانه رسول خدا صلى الله عليه و آله و يارانش در برابر شكنجه و آزار قريشيان و كمك خداوند و تابيدن نور ايمان در دل يثربيان و هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان به مدينه و تشكيل حكومت دينى در اين شهر و بستن پيمان با قبائل اطراف مدينه، نه تنها قريش رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمانان را رها نكرد، بلكه در همين دوران ده ها عمليات نظامى بزرگ و كوچك را عليه رسول خدا صلى الله عليه و آله سازماندهى كرد، كه داستان اين بخش از تلاش قريش در حد چندين جلد كتاب است.

راه پنجم: پيمان صلح يا شكست سياسى

قريش از غارت اموال مسلمانان در مكه(2) راه به جايى نبرد و نتوانست از هجرت آن حضرت جلوگيرى كند(3) و با هجوم هاى نظامى پى در پى نيز نتوانست حكومت دينى رسول خدا صلى الله عليه و آله را سرنگون كند. به خصوص بعد از هجوم نظامى احزاب؛ كه همه امكانات و همپيمانان خود و مخالفان رسول خدا صلى الله عليه و آله و اسلام را بسيج كرد و همكارى يهود و ستون پنجم و تلاش منافقان مدينه هم سودى نبخشيد. سرانجام ناچار شد تا قدرت سياسى رسول خدا صلى الله عليه و آله را به رسميت بشناسد، و در پايان سال ششم(4) در منطقه حديبيه با آن حضرت پيمان صلح منعقد كند. با اين تفاوت كه در اين دوران اقتدار ابوسفيان به پايان رسيده بود. يا به تعبيرى تاريخ مصرف او تمام شده بود و مى بايد

ص: 222

شخص سهيل بن عمرو جايگزين ابوسفيان مى شد.(1) وى تا پايان عمر رسول اللّه صلى الله عليه و آله رهبرى جبهه مخالف آن حضرت را در قريش رهبرى كرد.

در اينجا توجه به اين نكته لازم است كه مخالفت قريش به خصوص سهيل بن عمرو در همين دوران به حدى است كه از نوشتن «بسم اللّه الرحمن الرحيم» در اول قرار داد صلح جلوگيرى كردند.(2) حتى وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله پيشنهاد كرد بنويسند اين پيمان صلحى است بين محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سهيل بن عمرو، سهيل گفت: اگر قبول داشتم كه تو رسول خدا هستى كه با تو نمى جنگيديم. بلكه اسم خودت و پدرت را بنويس.(3)

راه ششم: ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله

درگيرى اصلى قريش با توحيد بود، و اگر با رسول خدا صلى الله عليه و آله درگير شد بدين سبب بود كه او نداى توحيد سر مى داد. از اين رو به موازات تلاش براى جلوگيرى از گسترش دين، نابودى رسول خدا صلى الله عليه و آله را نيز در دستور كار خود قرار دادند. تا جايى كه چندين بار طرح ترور حضرتش را اجرا كردند، كه به چند نمونه اشاره مى كنيم:

طرحى كه در مكه و توسط ابوجهل اجرا شد، كه به شكست انجاميد.(4)

طرحى كه در آستانه هجرت به رهبرى ابوجهل و توسط جمعى از قريش اجرا شد، كه قبل از اجرا جبرئيل به آن حضرت خبر داد، و آن حضرت هم على عليه السلام را در بستر خود خواباند و خود نجات يافت.(5)

ترور پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه، كه توسط صفوان بن اميه طراحى و شكست خورد.(6)

ص: 223

بعد از فتح مكه و در جنگ حنين نيز توسط شيبة بن عثمان طرح ترور اجرا شد، كه با شكست مواجه شد.(1)

در سال نهم هجرى و در مدينه عامر بن طفيل نيز قصد ترور آن حضرت را داشت كه شكست خورد.(2)

در جنگ تبوك سال نهم هجرى نيز جمعى از منافقان اقدام به ترور او كردند، كه با خبر دادن جبرئيل و تدبير رسول خدا صلى الله عليه و آله با شكست مواجه شد.(3)

راه هفتم: گرايش به نفاق

قريش كه از همه توانايى هاى خود براى نابودى اسلام و مسلمانان استفاده كرده و راه به جايى نبرده بود، با فتح مكه آخرين سنگر خود در برابر مسلمانان را از دست داد و به ناچار در برابر اقتدار مسلمانان تسليم شد. از طرفى هم اعتقادى به توحيد و رسالت رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشت. از اين جهت به نفاق رو آوردند و منافقانه مسلمان شدند. پس از آن هر كجا كه شرايط فراهم شد، با اظهار كفر، مستقيم و غير مستقيم عليه اسلام و مسلمانان اقدام كردند.

حضرت امير المؤمنين عليه السلام كه خود از حاضران در عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله و از كسانى است كه با تمام توان با قريش درگير بوده است، درباره اسلام آن روز قريش چنين مى فرمايد: فَوَالَذى فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرِأ النَسمَةَ ما أسلَموا، وَ لكِنِ استَسلَموا وَ أسرُّوا الكُفرَ. فَلمّا وَجَدوا أعوانا عَلَيهِ أظهَروهُ(4): قسم به آنكه دانه را شكافت و انسان را آفريد، آنان هرگز مسلمان نشده بودند بلكه تسليم شده بودند و كفر خود را پنهان كردند، و همين كه يارانى يافتند كفرشان را اظهار نمودند.

ص: 224

حضرت در نامه اى ديگر به معاويه مى فرمايد: وَ ما أسلَمَ مُسلِمُكُم إلاّ كُرها(1): هيچ مسلمانى از شما مسلمان نشد مگر از روى ناچارى.

براى اثبات نفاق سران قريش بنا نداريم به سخنان بنى هاشم و منابع شيعه استناد كنيم. در اينجا قرائن اين نفاق را از سخنان سران قريش و عملكرد آنان پس از فتح مكه ارائه مى كنيم:

قرينه اول: اظهار كفر بعد از اسلام: گر چه سران قريش در فتح مكه به ظاهر مسلمان شدند و همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله در جنگ حنين شركت كردند، ولى در اولين فرصتى كه احساس كردند سپاه اسلام شكست خورده است، كفر درونى خود را آشكار كردند:

ابوسفيان در حالى كه ازلام در تيردان او بود با خوشحالى گفت: لا تَنتَهى هَزيمَتُهُم دونَ البَحرِ(2): فرار آنان تا كنار دريا ادامه مى يابد.

كلدة بن حنبل گفت: ألا بَطَلَ السِحرُ اليَومَ(3): همانا امروز سحر باطل شد (مقصودش نبوت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود) .

صفوان بن اميه مى گويد: ما زالَ رَسولُ اللّه ِ يُعطينى مِن غَنائِمِ حُنَينٍ وَ هُوَ أبغَضُ الخَلقِ إلَىَّ(4): با اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله همچنان از غنائم حنين به من مى دهد (رسول خدا صلى الله عليه و آله يكصد شتر به او داده بود) در همان حال منفورترين انسان نزد من بود.

قرينه دوم: طرح ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله: همين كه مسلمانان در حنين پا به فرار گذاشتند و سران قريش فرصت يافتند، شيبة بن عثمان بن ابى طلحه براى ترور رسول خدا صلى الله عليه و آله نزديك آمد، ولى امداد غيبى مانع اين كار او شد.(5)

ص: 225

قرينه سوم: غارت رداى رسول اللّه صلى الله عليه و آله: قريشِ مسلمان ! در بازگشت از حنين كه احساس كردند شايد رسول خدا صلى الله عليه و آله غنائم جنگى را به مدينه ببرد، در بين راه مرتب به او مى گفتند: غنائم را تقسيم كن. و چون رسول خدا صلى الله عليه و آله اعتنايى نكرد، به او حمله كرده و رداى آن حضرت را ربودند(1) !

قرينه چهارم: تصميم به ارتداد از اسلام: با انتشار خبر شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه، قريشيان تصميم گرفتند از اسلام برگردند. به اين جريان توجه كنيد:

هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله وفات كرد، بيشتر مردم مكه تصميم گرفتند از اسلام برگردند، به گونه اى كه عتاب بن اسيد (والى مكه از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله) از آنان ترسيد و مخفى شد. تا اينكه سهيل بن عمرو به صحنه آمد و سخنرانى كرد و گزارش وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله را داد و گفت: مرگ رسول خدا صلى الله عليه و آله موجب قدرت اسلام خواهد شد. هر كس از ما جدا شود گردن او را خواهيم زد. به دنبال آن مردم از تصميم خود برگشتند و عتاب بن اسيد از مخفيگاه خود بيرون آمد.(2)

سهيل بن عمرو همان كسى است كه حاضر نشد اسم خدا و رسول خدا صلى الله عليه و آله در ابتداى قطعنامه صلح حديبيه آورده شود. در اين دوران رهبرى قريش در اختيار او بود. او سال ها در انتظار شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود كه قدرت متمركز او را به اسم اين كه محمد صلى الله عليه و آله از قريش است تصاحب كند. در سقيفه نيز با همين انديشه كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از قريش است قدرت را تصاحب كردند.

بايد توجه داشت كه تلاش سهيل بن عمرو وقتى انجام گرفت كه براى او گزارش آوردند كه بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله قدرت در اختيار قريش قرار گرفته است نه در اختيار بنى هاشم. چيزى كه تعجب انسان را بر مى انگيزد اين است كه محتواى سخنرانى سهيل بن عمرو در مكه عين محتواى سخنرانى ابوبكر بعد از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله

ص: 226

مقابل خانه آن حضرت است. با اينكه آن روز وسائل ارتباط جمعى به اين شكل وجود نداشت !

راه هشتم: استقلال سياسى

با اينكه مكه به دست رسول خدا صلى الله عليه و آله فتح شد و آن حضرت براى مكه حاكم تعيين كرد و قريش مسلمان شده بايد تسليم رسول خدا صلى الله عليه و آله و نماينده او باشند، ولى قريش اعتقادى به اسلام نداشت و تنها تسليم شده بودند. از اين رو تلاش مى كردند تا خود را همپيمان رسول خدا صلى الله عليه و آله نشان دهند و استقلال سياسى خود را حفظ كنند. به گونه اى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله آنان را به سركوبى نظامى تهديد كرد. به اين جريان توجه كنيد:

بعد از آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله مكه را فتح كرد، جمعى از قريش نزدش آمدند و گفتند: اى محمد ! ما همپيمان و قوم تو هستيم و جمعى از بردگان ما به تو ملحق شده اند كه انگيزه اى در اسلام ندارند، بلكه از كار كردن فرار كرده اند. آنان را به ما برگردان.

رسول خدا صلى الله عليه و آله با ابوبكر مشورت كرد. او گفت: راست مى گويند. به عمر فرمود: تو چه مى گويى ؟ او نيز نظر ابوبكر را تأييد كرد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى جمعيت قريش ! خداوند مردى كه قلبش را با ايمان آزموده است و قريشى را بر شما برخواهد انگيخت كه گردن شما را به خاطر دين بزند. ابوبكر گفت: آن شخص منم از رسول خدا ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نه. عمر گفت: آن شخص منم اى رسول خدا ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: نه. بلكه آن شخص كسى است كه در مسجد مشغول دوختن نعلين است. رسول خدا صلى الله عليه و آله نعلينش را به على عليه السلام داده بود تا بدوزد.(1)

در اين روايت از كلماتى كه قريش به كار برده اند همانند: محمد، قومك، حليف و ... ، مى توان نتيجه گرفت كه آنان به اسلام اعتقادى نداشتند و به نفاق اظهار اسلام مى كردند. آنچه مايه تعجب است همفكرى خليفه اول و دوم با هيأت قريش است !

ص: 227

راه نهم: تقسيم قدرت

با توجه به عملكرد قريش - به خصوص بعد از فتح مكه، و به ويژه با توجه به طرح استقلال سياسى سهيل بن عمرو به نمايندگى از قريش در برابر حكومت رسول خدا صلى الله عليه و آله و جواب منفى آن حضرت، طبيعى به نظر مى رسد كه قريش خواهان مشاركت در قدرت و سهيم شدن در رهبرى آن باشد. اين سهم خواهى قريش در منابع شيعه بيان شده است. به اين روايت توجه كنيد:

بعد از آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله در ابتدا به امامت امير المؤمنين عليه السلام تصريح كرد، جمعى از قريش نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمدند و به آن حضرت عرض كردند: مردم تازه مسلمان شده اند و راضى نمى شوند كه نبوت در اختيار تو و امامت در اختيار پسرعموى تو باشد. اگر شخص ديگرى را براى اين كار در نظر بگيريد بهتر است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله به آنان فرمود: من اين كار را با انتخاب خودم انجام نداده ام تا تغيير آن در اختيار من باشد. بلكه خداوند آن را بر من واجب كرده و به من دستور داده است.

به حضرتش عرض كردند: اگر اين كار را به خاطر ترس از خدا انجام نمى دهى، لااقل يك نفر از قريش را در خلافت با او شريك كن تا مردم به خاطر او آرام گيرند و كسى با تو مخالفت نكند.

در اينجا اين آيه نازل شد: «به تو و پيشينيان قبل از تو نيز وحى كرديم كه اگر شريك ورزى عملت باطل مى شود و خود از زيانكاران خواهى بود» .(1)

با توجه به نكات ياد شده، اگر يك بار ديگر عملكرد قريش در برابر رسول خدا صلى الله عليه و آله به خصوص بعد از فتح مكه را مورد بررسى قرار دهيم، روشن مى شود كه بخشى از «ناس» در آيه تبليغ كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از عكس العمل آنان واهمه داشت همين سران قريش بودند.

ص: 228

شايد به همين دليل بود كه رسول مكرم اسلام صلى الله عليه و آله تشكيل مراسم رسمى معارفه را با دور شدن از منطقه مكه تا غدير به تأخير انداخت، تا سران قريش از بقيه مسلمانان جدا شوند.

ج. پاسخ بخش سوم شبهه

و اما بخش سوم از شبهه رشيد رضا: با توجه به نكات ياد شده و در پاسخ سؤال دوم، بازگشت عده اى از مسلمانان از اسلام به كفر قطعى به نظر مى رسيد. چنانكه سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه هاى حجة الوداع همين بود، چرا كه در تمام اين موارد با تأكيد فراوان هشدار مى دادند: لا ترجعوا بعدى كفارا، يضرب بعضكم رقاب بعض. و نيز كلمات ديگر حضرت.

همچنين حوادث بعد از شهادت رسول خدا صلى الله عليه و آله و ارتداد قبائل و پيدايش جنگ هاى ردّه نيز حكايت از اين داشت كه بسيارى از مسلمانان در آن فاصله زمانى كه اسلام را از روى انديشه نپذيرفته، در واقع تصوير درستى از مسئله جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله نداشتند.

بدين سان ترس رسول خدا صلى الله عليه و آله از ارتداد مردم به كفر طبيعى به نظر مى رسيد. چنانكه خود آن حضرت نيز اين مسئله را در خطبه هاى غديريه و غير آن در حجة الوداع اعلام كرده بود.

با اين وصف، تعليل پايان آيه اشاره به اين دارد كه عده اى نمى خواهند هدايت شوند و بپذيرند، و به خاطر اين عده نمى توان مسئله جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله را - كه بايد تا پايان عمر جهان ادامه يابد - اعلام نكرد.

بنا بر اين، خداوند به آن حضرت اعلام مى كند كه وظيفه تو ابلاغ است، گر چه عده اى كافر شوند و از پذيرش هدايت سرباز زنند. همان طور كه نسبت به نعمان بن حارث و ماجراى سنگ آسمانى در همان زمان و نسبت به عده اى بعد از آن زمان اتفاق افتاد.

ص: 229

بنا بر اين، با توجه به مطالبى كه در پاسخ اين سه سؤال بيان شد، روشن مى شود كه هيچ نوع تعارض محتوايى و يا استبعاد محتوايى در آيه وجود ندارد.

بيرون كرد و به محافظان فرمود: برگرديد و برويد، ديگر نيازى به نگهبانى و حراست شما نيست، زيرا خداوند مرا حفظ فرمود.(1)

در اين قول نيز جز اينكه پس از نزول وعده نگهدارى خداوند، پيامبر صلى الله عليه و آله نگهبانان خود را متفرق ساخت چيز ديگرى وجود ندارد كه متعرض امرى شده باشد كه پيامبر صلى الله عليه و آله بدان جهت از آسيب مردم در اين داستان بيم داشت. پس منعى ندارد كه اين امر همان مسئله غدير باشد، چنانكه روايات مذكور در اين كتاب و غير آن همين امر را تأييد مى كند.

طبرى در سبب نزول آيه نيز به نقل از قرظى آورده كه پيامبر صلى الله عليه و آله هر وقت به منزلى فرود مى آمد، اصحاب آن حضرت درخت سايه دارى را انتخاب مى كردند كه حضرتش به هنگام خواب نيم روز در زير آن درخت بياسايد.

روزى هنگام آسايش پيامبر صلى الله عليه و آله، عربى صحرانشين آمد و شمشير خود را كشيد و گفت: چه كسى تو را از حمله من مانع خواهد شد ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا. ناگهان دست آن عرب لرزيد و شمشير از دست او افتاد. راوى گويد: عرب مزبور در آن حال با وضعى غير عادى آنقدر سر خود را به درخت كوبيد تا مغز او متلاشى شد، و خداى متعال نازل فرمود: « ... وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .

اين روايت تناقض دارد با آنچه كه قبلاً ذكر شد كه نگهبانان آنجناب را در بر مى گرفتند تا هنگامى كه اين آيه نازل شد، زيرا بسيار دور از تصور است كه با وجود نگهبانان گرداگرد جايگاه پيامبر صلى الله عليه و آله و آويخته بودن آن شمشير در نزد حضرتشى، آن عرب صحرانشين به هنگام استراحت آن حضرت بتواند به سوى او راه يابد.

علاوه بر اين، قبول چنين واقعه اى مستلزم اين است كه آيه تبليغ به طور پراكنده و متفرق نازل شده باشد، زيرا اين روايت تصريح دارد كه آنچه بعد از داستان آن عرب صحرانشين نازل شد فقط جمله «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» بود.

ص: 231

بديهى است كه بين اين داستان با صدر آيه سنخيت و مناسبتى وجود ندارد، و با چنين كيفيتى پذيرش اين قول در سبب نزول آيه مزبور - كه قرظى به تنهايى آن را روايت كرده - دشوار و مشكل است.

البته بعيد و محال نيست كه داستان آمدن عرب صحرايى از جمله اتفاقاتى باشد كه پيرامون نص غدير و نزول آيه به وجود آمده باشد و راويان ساده لوح بدون توجه و دقت در جهات لازم پنداشته باشند كه اين آيه به خاطر موضوع اعرابى - كه يك موضوع فرعى و اتفاقى بوده - نازل شده است.

در حالى كه سبب بزرگ تر و مهم ترى براى نزول آيه وجود داشته و آن امر ولايت كبرى بوده است. و گرنه اين حادثه به فرض وقوع، حادثه مهمى نبوده كه به خاطر آن آيه اى نازل شود، و چه بسيار نظاير اين امر اتفاق افتاده كه مورد اهميت و توجه قرار نگرفته است. منتهى چنين اتفاقى به فرض وقوع و صحت، چون مقارن با نص ولايت على عليه السلام اتفاق افتاده، اشخاص بسيط و ساده لوح را به چنين وهم و پندارى افكنده است.

طبرى از ابن جريح روايت كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله از قريش انديشناك بود. وقتى آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل شد، آن حضرت دراز كشيد و دو يا سه بار فرمود:

هر كس مى خواهد مرا خوار گرداند بيايد. البته چه مانعى دارد كه آن امرى رسول خدا صلى الله عليه و آله به خاطر آن از قريش انديشناك بود همان نص خلافت باشد ؟ چنانكه احاديث و روايات مذكور به تفصيل بدان تصريح دارد. بنا بر اين، اين روايت هم با آنچه ما مى گوييم ضديت و منافاتى نخواهد داشت.

طبرى به چهار سند از عايشه روايت كرده كه گفت: هر كس گمان كند كه محمد صلى الله عليه و آله امرى از كتاب خدا را كتمان نموده، هر آينه مرتكب بهتان و افتراى بزرگى به خداى متعال گشته است. در حالى كه خداى متعال مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

ص: 232

عايشه با گفتار اين مطلب در صدد بيان سبب نزول نبوده، بلكه به فرموده اين آيه كريمه حضرتش هيچ آيه اى از كتاب خدا را فرو گذار ننموده مگر آنكه آن را ابلاغ و بيان كرده است.

اين مطلبى است كه به هيچ وجه در خور شك و ترديد نيست و ما نيز قائل به آن هستيم، چه قبل از نزول آيه مزبور و چه بعد از آن.

اما آنچه را كه رازى در تفسيرش از وجود ده گانه(1) گردآورده و نص غدير را دهمين آنها قرار داده ! و داستان عرب صحرايى مذكور در تفسير طبرى را هشتمين آنها و نيز ترس از قريش را با افزايش يهود و نصارى بر آن را نهمين آنها عنوان كرده است، بى ترديد همگى مبتنى و متكى بر رواياتى است مرسل، كه سندهاى طريق آن مقطوع و گوينده آن غير معلوم است.

به همين جهت، در تفسير نيشابورى تمام آن اقوال به لفظ مجهول «قيل» - يعنى گفته شد - بيان گرديده است. ولى نيشابورى روايتى كه شامل نص ولايت است را وجه اول از وجوه ده گانه قرار داده، و آن را به ابن عباس و براء بن عازب و ابوسعيد خدرى و محمد بن على عليه السلام نسبت داده است.(2)

ص: 233

طبرى كه خود مقدم تر و داناتر به اين شئون بوده، وجوه مذكور را به حساب نياورده است. وى هر چند حديث ولايت را نيز ذكر نكرده، ولى كتاب جداگانه اى در آن تأليف نموده، و هر چند حديث ولايت را به هفتاد و اندى طريق آورده است. در آنجا طبرى نزول آيه تبليغ را هنگام اعلام ولايت على عليه السلام به اسنادش از زيد بن ارقم روايت كرده است.

فخر رازى نيز وجوه مذكور را معتبر نشمرده، جز آنچه را كه در وجه نهم بر روايت طبرى افزوده است. او گفته كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از يهود و نصارى انديشناك و هراسان بود.

بنا بر مراتب ياد شده، وجوه نام برده صلاحيت آن را ندارد كه مورد اعتماد قرار گيرد، و در خور آن نيست كه با احاديث معتبر پيشين برابرى كند. رواياتى كه دانشمندان بزرگ مانند طبرى، ابن ابى حاتم، ابن مردويه، ابن عساكر، ابونعيم، ابواسحاق ثلعبى، واحدى، سجستانى، حسكانى، نطنزى، رسعنى و غير آنان با سندهاى متصل آنها را روايت كرده اند.

آيا نسبت به حديثى كه اين پيشوايان معتبر مى دانند جز تصديق به حقيقت آنچه شيعه مى گويد گمان ديگرى مى توان برد ؟

علاوه بر آنچه گفته شد، اصولاً در بعضى وجوهى كه رازى در سبب نزول آيه تبليغ ذكر كرده، دلايل ساختگى آشكار و نمايان است؛ چرا كه سياق آيه با وجوهى كه به عنوان سبب نزول ذكر كرده مناسبتى ندارد. بنا بر اين، بعيد نيست كه وجوه نه گانه مذكور يكى از اين موارد باشد:

يا تفسير به رأى باشد، و يا استحساناتى فرضى باشد كه فاقد دليل است، و يا مقصود ايجاد موانع زيادى در برابر حديث ولايت بوده، تا قوت آن حقيقت با القاى اينگونه اوهام در هم شكسته شود و جانب تصديق به اين امر خطير ضعيف گردد. در حالى كه خداى تعالى جز اين نمى خواهد كه نور خود را تمام و جلوه گر فرمايد.

ص: 234

رازى بعد از بر شمردن وجوه ده گانه مى گويد: بدان كه اين روايات اگر چه بسيار است، ولى بهتر اين است كه مدلول آيه بر اين حمل شود كه خداى تعالى پيامبر صلى الله عليه و آله را از مكر يهود و نصارى ايمن ساخت و او را امر فرمود كه بدون بيم و هراس از آنان تبليغ خود را ظاهر سازد.

رجحان اين نظر از اين جهت است كه بحث و سخن بسيارى قبل از اين آيه و بعد از آن با يهود و نصارى جريان دارد. لذا ديگر روا نيست كه اين يك آيه در بين مطالب قبل و بعد آن مربوط به موضوع ديگرى باشد، به طورى كه با مطالب قبل و بعد بيگانه و بى ارتباط گردد !

پس ترجيح رازى نسبت به اين وجه صرف استنباطى است كه او با استفاده از سياق آيات كرده، بدون اينكه مستندى از روايتى داشته باشد. ما پس از دانستن اين اصل كه ترتيب ذكر آيات نوعا غير از ترتيب نزول آنهاست، ديگر در مقابل نقل صحيح مراعات سياق آيات براى ما مهم نخواهد بود. با ملاحظه ترتيب نزول سوره هايى كه با ترتيب آنها در قرآن مخالفت دارد، اطمينان به اين امر حاصل خواهد شد. چنانكه سوره هايى كه در مدينه نازل شده و بالعكس مؤيد اين موضوع است.

سيوطى مى گويد:

اجماع و نصوص پياپى بر اين امر استوار است كه ترتيب آيات قرآن توقيفى است و شبهه اى در اين امر نيست. اما اجماع بر اين امر را عده اى از علماى تفسير نقل كرده اند. از جمله زركشى در «البُرهان» و ابوجعفر بن زبير در «المُناسبات» . عبارت ابن زبير چنين است:

ترتيب آيات قرآن در سوره هاى آنها به توقيف و امر و اعلام و پيامبر صلى الله عليه و آله واقع گشته، بدون اينكه در اين موضوع خلافى بين مسلمانان باشد. سپس نصوصى را ذكر كرده، مبنى بر اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله آنچه را كه از قرآن بر او نازل مى شد به همين ترتيبى كه هم اكنون در مصحف هاى ما ثبت شده به اصحاب خود تعليم مى فرمود. وقوف

ص: 235

آن حضرت بدين نحو نيز تنها از طريق جبرئيل بوده است. چنانكه هنگام نزول هر آيه بيان مى داشت كه جاى نوشتن اين آيه در پى فلان آيه در فلان سوره است.(1)

علاوه بر آنچه ذكر شد، اصولاً انديشه و ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از يهود و نصارى به مقتضاى اوضاع و احوال مى بايستى در اوايل بعثت حضرتش باشد، و يا دست كم اندكى بعد از هجرت، نه در اواخر دوران آن حضرت كه دولت هاى عالم در اثر نيرو گرفتن اسلام و برترى مسلمانان تهديد مى شدند و ملل مختلف جهان از او و پيشرفت امرش ترسناك بودند.

در آن هنگام حضرتش خيبر را فتح كرده بود و بنى قريضه و بنى نضير را - كه مهم ترين طوايف يهود بودند - پراكنده و مستأصل ساخته بود و گردنكشان در مقابل او خواه ناخواه تسليم و خاضع شده بودند. در اين اوان بود كه حجة الوداع انجام شد و چنان كه بيان كرديم اين آيه نازل شد.

قرطبى در تفسيرش اجماع مفسران را اعلام و تصريح مى نمايد به اينكه سوره مائده - كه آيه تبليغ در آن است - در مدينه نازل شده است. سپس از نقاش نقل مى كند كه در سال حديبيه - سال ششم هجرى - نازل شده است. به دنبال آن اين جمله را از ابن عربى مى آورد كه اين حديث ساختگى است و براى هيچ مسلمانى اعتقاد به آن روا نيست. قرطبى در ادامه سخن مى گويد:

از همين سوره بخشى در حجة الوداع نازل شده، و بخش ديگر در سال فتح مكه كه اين آيه است: « ... وَ لا يَجرِمَنَّكُم شَنآنُ قَومٍ ... » .(2) و آنچه بعد از هجرت نازل شده مدنى است؛ اعمّ از اينكه در خود مدينه نازل شده باشد، يا در يكى از سفرها. تنها آياتى مكى ناميده مى شود كه قبل از هجرت نازل شده باشد.(3)

ص: 236

خازن در تفسيرش گفته است: سوره مائده در مدينه نازل شده، مگر آيه شريفه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» كه در عرفه در حجة الوداع نازل شده است. قرطبى و خازن با دقت در سند از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده اند كه در حجة الوداع فرمود: سوره مائده از حيث زمان نزول آخرين قسمت قرآن است.(1)

سيوطى از محمد بن كعب، از طريق ابوعبيد روايت كرده كه سوره مائده در حجة الوداع بين مكه و مدينه نازل شده است.(2)

ابن ضريس نيز از محمد بن عبداللّه بن ابى جعفر رازى، از عمرو بن هارون، از عثمان بن عطاء خراسانى، از پدرش، از ابن عباس روايت كرده كه گفت: نخستين آيه نازل شده قرآن «إقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَذى خَلَقَ»(3) است، و بعد از آن آيه «يا أيُّهَا المُزَّمِّل»(4)، و به همين ترتيب سوره هاى فتح و مائده و برائت را يكى پس از ديگرى بر مى شمرد، و سوره برائت را آخرين سوره قلمداد مى كند، كه مائده قبل از آن نازل شده است.(5)

ابن كثير در تفسيرش از عبداللّه بن عمر روايت كرده كه آخرين سوره نازل شده سوره مائده و سوره فتح يا سوره نصر است. و از طريق احمد و حاكم و نسائى از عايشه نقل كرده كه مائده آخرين سوره اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است.(6)

با در نظر گرفتن آنچه ذكر شد، مى توان ارزش آنچه را كه قرطبى در تفسيرش روايت كرده دريافت.(7)

ص: 237

سيوطى نيز از طريق ابن مردويه و طبرانى از ابن عباس نقل كرده كه ابوطالب همه روزه مردانى از بنى هاشم را مى فرستاد تا از پيامبر صلى الله عليه و آله نگهبانى و حراست نمايند. تا اينكه آيه «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» نازل گرديد.

پس از نزول اين آيه ابوطالب خواست كسانى را براى حراست پيامبر صلى الله عليه و آله بفرستد. ولى حضرت به عموى خود فرمود: همانا خداوند مرا از شرّ جن و انس حفظ و حراست فرمود.

اين روايت مستلزم آن است كه آيه مزبور در مكه نازل شده باشد. اين خبر علاوه بر جهاتى كه بيان گرديد، ضعيف تر از آن است كه بتواند با احاديث گذشته و اجماع سابق و نصوص مفسران برابرى كند.(1)

سخن پايانى

قرطبى در تفسيرش درباره آيه كريمه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »

مى گويد: اين تأديبى است براى پيامبر صلى الله عليه و آله و دانشمندان امت او، مبنى بر اينكه چيزى از امر شريعت الهى را كتمان نكنند. در حالى كه خداى متعال مى دانست پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى از وحى الهى را كتمان نمى كند.

همچنين در صحيح مسلم از عايشه روايت شده كه گفت: هر كس براى تو حكايت كرد كه محمد صلى الله عليه و آله چيزى از وحى را كتمان فرموده قطعا دروغ گفته است. در حالى كه خداى تعالى مى فرمايد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » .

قرطبى مى گويد: خدا رافضيان را روسياه كند، چون آنها مى گويند آن حضرت چيزى از وحى الهى كه مورد نياز مردم بود كتمان كرد.(2) ابن حجر عسقلانى هم بر اين افترا افزوده و مى گويد: شيعه مى گويند آن حضرت چيزى را بر سبيل تقيه كتمان كرد.(3)

ص: 238

اى كاش قرطبى و عسقلانى مستند و مأخذى براى اين افترائى كه به شيعه بسته اند ارائه مى دادند، تا روشن شود كه آن از كدام دانشمند نقل شده يا در چه كتابى آمده و يا كدام فرقه اى بر چنين عقيده اى بوده است.

اين دو نفر نه تنها چيزى از اين قبيل نيافته اند، بلكه پنداشته اند كه در هر حال هر چه را به هر گروهى نسبت دهند مورد تصديق قرار مى گيرد ! يا پنداشته اند شيعه تأليفاتى كه شامل معتقداتشان باشد ندارد تا در مواردى كه نسبتى به آنها داده مى شود سنجش و تطبيق نسبت ها با آن باشد ! و يا چنين پنداشته اند كه نسل هاى بعدى مردانى را نمى پروراند كه با گروه مفترى برابرى كنند و به حساب سخنانشان برسند.

ناگزير اينگونه اوهام آنها را واداشته كه حسن اشتهار شيعه را با چنين افتراها و نسبت هاى ناروا و بى اساس آلوده و دگرگون سازند. همانطور كه ساير نويسندگان معاند و مفترى را بر انگيخته اند، كه هر گونه ناسزا و ناروايى را عليه شيعه به كار گيرند و عواطف و احساسات مردم بى خبر و ناوارد را عليه آنان تحريك كنند، و موجبات جدايى اقوام و امم را از آنان فراهم سازند.

پس آنچه اينان گفته و نوشته اند حقيقت ندارد. شيعه هرگز چنين جرأتى نداشته و ندارد كه ساحت مقدس صاحب رسالت صلى الله عليه و آله را مورد چنين نسبتى قرار دهد، و كتمان آنچه را كه تبليغش بر آنجناب واجب بوده را درباره حضرتش روا دارند. مگر آنكه تبليغ مخصوص ظرف معينى از زمان و مكان بوده كه وحى الهى اجازه آشكار ساختن آن را قبل از موعد معين نداده باشد.

اگر اين دو مفسر در سخنان ديگر مفسران دقت مى كردند و وجوه دهگانه اى كه رازى بيان كرده را ملاحظه مى كردند، از افتراى به شيعه خوددارى مى ورزيدند و به احوال گويندگان سخنان افتراآميز و تهمت انگيز درباره شيعه واقف مى شدند. چنانچه بنابر اقوال و وجوه پيش گفته، بعضى از آنها مى گويند: آيه تبليغ درباره جهاد نازل شده، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله در پاره اى مواقع از تحريص منافقان به جهاد خوددارى و امساك مى نمود. ديگرى مى گويد: هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از نكوهش خدايان ثنوى ها

ص: 239

سكوت اختيار فرمود اين آيه نازل شد. سومى گويد: هنگامى كه آن حضرت آيه تخيير را از همسران خود كتمان فرمود اين آيه نازل شد.

بنا بر آنچه گفته شد، نزول آيه تبليغ بر مبناى اين وجوه و اقوال بيانگر آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله از انجام مأموريت خود خوددارى كرده است ! بى گمان چنين نسبت هايى هرگز روا نيست و از ساحت عظمت و قداست پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله به دور است.

در اين صورت، آيه بر اين دلالت مى كند كه خداوند بر پيامبرش صلى الله عليه و آله مطالبى را نازل كرده كه ابلاغش بر او سنگين و دشوار بوده است. و از طرفى نيز پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به تبليغ آن است. حضرت در فكر دشوارى چگونگى تبليغ آن است كه آيه فوق نازل مى شود، تا به حضرتش گوشزد كند كه هيچ فكر و ناراحتى به خود راه ندهد؛ كه مردم در مقابل ابلاغ آن چه موضعى خواهند داشت.

محمد بن عثمان بن ابى شيبه: كسى است كه ذهبى او را از ظرفيت هاى علم بر شمرده، و صالح جزره او را ثقه معرفى كرده است، و ابن عدى مى گويد: من از او حديث منكرى نشنيدم كه آن را ذكر كنم.(1)

ابراهيم بن محمد بن ميمون: ابن حيّان او را در جمله ثقات آورده است.(2) كسى او را در كتب ضعفاء ذكر نكرده است، و اگر عيبى از او گرفته مى شود به جهت آن است كه او فضائل اهل بيت عليهم السلام خصوصا امير المؤمنين عليه السلام را نقل مى كند.

على بن عابس: او از رجال صحيح ترمذى است. اگر عيبى بر او وارد مى شود همانند شاگردش به جهت نقل فضائل اهل بيت عليهم السلام است. ولى مطابق نصّ ابن عدى حديثش نوشته مى شود.(3)

ابوالحجّاف: او داوود بن ابى عوف نام دارد. وى از رجال ابى داوود و نسائى و ابن ماجه به حساب آمده، كه احمد بن حنبل و يحيى بن معين او را توثيق كرده اند، و ابوحاتم نيز او را صالح الحديث مى داند. گر چه ابن عدى به جهت اينكه غالب احاديث او درباره اهل بيت عليهم السلام است او را تضعيف كرده است.(4)

اعمش: او از رجال صحاح ستّه به شمار مى آيد.(5)

نتيجه اينكه: اين حديث مطابق رأى اهل سنت معتبر است.

عطيه، از ابى سعيد خدرى نقل كرده كه آيه تبليغ بر رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم در شأن على بن ابى طالب عليه السلام نازل شده است.(1)

بررسى سند اين روايت:

وجيه بن طاهر: ابن جوزى او را شيخ صالح و صدوق، و ذهبى او را شيخ عالم و عدل معرفى كرده است.(2)

ابوحامد ازهرى: كه همان احمد بن حسن نيشابورى است، به تصريح ذهبى عدل و صدوق است.(3)

ابومحمد مخلّدى: حاكم او را صحيح السماع و متقن در روايت معرفى كرده، و ذهبى نيز او را شيخ صدوق و عدل و شيخ عدالت دانسته است.(4)

ابوبكر محمد بن ابراهيم حلوانى: خطيب بغدادى او را ثقه مى داند، و حاكم نيشابورى او را از ثقات اَثبات دانسته، و ذهبى او را حافظد ثبت معرفى كرده است، و ابن جوزى نيز او را ثقه مى داند.(5)

حسن بن حمّاد سجّاده: او از رجال ابى داوود و نسائى و ابن ماجه است كه احمد بن حنبل در حق او گفته است: از او به جز خير به من نرسيده، و ذهبى او را از اجلاّء علما و ثقات عصر خود دانسته، و ابن حجر نيز او را صدوق معرفى كرده است.(6) بقيه رجال سند حديث قبلاً بررسى شد.

ص: 244

درباره او است ابلاغ كند. پس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: من كنت مولاه فهذا على مولاه. اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.(1)

سند اين روايت نزد اهل سنت معتبر است.

مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» . فنادى الناسَ فَاجتَمَعوا، وَ أمَرَ بِسَمُراتٍ فَقُمَّ شَوكَهُنَّ. ثُمَّ قالَ صلى الله عليه و آله: يا أيُّهَا الناسُ، مَن وَليُّكُم وَ أولى بِكُم مِن أنفُسَكُم ؟ فَقالوا: اللّه ُ وَ رَسولُهُ. فَقالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، ثَلاثَ مَرّاتٍ(1):

و چون پيامبر صلى الله عليه و آله از حجة الوداع بازگشت، جبرئيل بر او نازل شد و عرض كرد: «اى پيامبر آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده ابلاغ كن و اگر... همانا خداوند كافران را هدايت نمى كند » .

پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را صدا زد تا گرد آمدند، و دستور داد تا خارهاى بوته هاى خار را تراشيدند (تا بتوان روى آن نشست و ايستاد) . سپس آن حضرت فرمود: اى مردم ! ولىّ شما و سزاوارتر از خودتان به شما كيست ؟ گفتند: خدا و رسولش. سپس فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است، خدايا ! دوست او را دوست بدار، و دشمن او را دشمن دار. و سه مرتبه اين جمله را تكرار فرمود.

عبداللّه بن مسعود.(1)

جابر بن عبد اللّه انصارى.(2)

ابوهريره.(3)

عبداللّه بن ابى اوفى اسلمى.(4)

براء بن عازب انصارى.(5)

از تابعين نيز عدوه اى نزول آيه را درباره امام على عليه السلام و روز غدير مى دانند:

امام باقر عليه السلام.(6)

امام جعفر صادق عليه السلام.(7)

عطية بن سعد عوفى.(8)

زيد بن على.(9)

ابوحمزه ثمالى.(10)

جماعت بسيارى از علماء عامه نيز اين حديث را در كتب خود نقل كرده اند. از قبيل:

ص: 248

ابوجعفر طبرى.(1)

ابوحاتم رازى.(2)

حافظ ابوعبداللّه محاملى.(3)

حافظ ابن مردويه.(4)

ابواسحاق ثعلبى.(5)

ابونعيم اصفهانى.(6)

واحدى نيشابورى.(7)

حاكم حسكانى.(8)

ابوسعيد سجستانى.(9)

ابوالقاسم ابن عساكر شافعى.(10)

فخر رازى.(11)

ابوسالم نصيبى شافعى.(12)

شيخ الاسلام حمّوئى.(13)

ص: 249

سيد على همدانى.(1)

ابن صباغ مالكى.(2)

قاضى عينى.(3)

نظام الدين نيشابورى.(4)

كمال الدين ميبدى.(5)

جلال الدين سيوطى.(6)

ميرزا محمد بدخشانى.(7)

شهاب الدين آلوسى.(8)

قاضى شوكانى.(9)

قندوزى حنفى.(10)

شيخ محمده عبده.(11)

اولاً: خداوند متعال در اين مورد اهتمام بسيار كرده است، به حدّى كه اگر اين موضوع ابلاغ نشود گويا رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله ابلاغ نشده است. و اين امرى جز مسئله امامت و زعامت و جانشينى امير المؤمنين عليه السلام نيست؛ كه عهده دار وظايف و شؤونات نبى صلى الله عليه و آله به جز وحى است.

ثانيا: از آيه فوق استفاده مى شود كه ابلاغ اين امر براى رسول خدا صلى الله عليه و آله دشوار بوده است، زيرا خوف آن را داشته كه مردم از فرمان او سرپيچى كرده و با ايجاد اختلاف و تشتّت، زحمات 23 ساله او را بر باد دهند. اين مطلب - با مراجعه به تاريخ - جز ابلاغ ولايت امير المؤمنين عليه السلام چيز ديگرى نبوده است.

در يك بررسى اجمالى در آيات قرآن، خواهيم ديد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله ميثاق بر نبوت داشته(1) و از ناحيه خداوند مأمور به استقامت و صبر بوده است.(2)

از اين رو در تبليغ دين خدا و رساندن پيام ها هيچ كوتاهى نكرده و در برابر درخواست غيرمعقول و بهانه جويى ها هرگز سر تسليم فرود نياورده است.(3)

پيامبر صلى الله عليه و آله در ابلاغ پيام ها حتى در مواردى كه به نوعى تحمّل آن براى ديگران سنگين بود، چيزى را به دليل ترس از خود و يا امر ديگر فروگذار نكرده است. مانند داستان زينب همسر زيد(4)، استحياى از مؤمنان(5)، ابلاغ همين آيه مورد بحث، و ... .

بنا بر اين، دليل دل نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله را بايد در جاى ديگر جستجو كرد، نه ترس از قتل؛ و آن پيامدهاى وخيم تكذيب منافقان و عكس العمل منفى برخى از ياران حضرت در برابر اين پيام بوده، كه منجر به حبطد عمل آنان و شدت نفاق و كفر منافقان مى شد.

ص: 251

از سوى ديگر، با تكذيب و كفر آنان، ادامه رسالت و حتى اصل رسالت ناكام مى ماند و موجب هدم دين مى شد.

ثالثا: روايات صحيح السند نيز از طريق شيعه و سنّى، شأن نزول آيه اكمال را درباره حضرت اميرمؤمنان عليه السلام مى دانند.

نتيجه اينكه مقصود از «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» امر ولايت حضرت على عليه السلام است، كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به ابلاغ آن بوده است.