عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم السلام - حدیث غدیر جلد ۱

اشراف: آیة الله سید علی حسینی میلانی دامت برکاته

عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار

آیة الله العظمى علامه میر حامد حسین نیشابوری لکهنوی رحمة الله

۱۳۰۶-۱۲۴۶

حدیث غدیر ج ۱

تصحیح تحقیق و تعلیق

رضا امیری سیرجانی

ص: ۲

بسم الله الرحمن الرحیم

ص: ۳

ص: ۴

عبقات الأنوار فی امامة الائمة الاطهار علیهم السلام

ص: ۵

ص: ۶

چاپ سال ۱۳۶۹ ۴۲

چاپ سال ۱۴۰۴ ۴۲

شیوۀ تحقیق و تصحیح ۴۳

مقابله ۴۳

مستند سازی ۴۳

تقویم نصّ ۴۴

شكر و سپاس ۴۶

خطبۀ كتاب ۵۳

عبارت تحفه ۵۹

[ردّ و ابطال عبارت تحفه] ۷۱

ابطال حصر احادیث دالّه بر امامت در دوازده ۷۳

اعراض كابلى از تصريح به حصر احاديث داله بر امامت در دوازده ۷۴

نسبت شاه صاحب حدیث غدیر را به تنها بریده و اعراض از ذکر لفظ ”وغیره“ که کابلی ذکر کرده بود ۷۶

ذکر روایت صد کس صحابه حدیث غدیر را از مناقب مغازلی ۷۷

نقل ابن المغازلی صحّت حديث غدير و روايت كردن صحابه آن را و تفرّد جناب امير به اين فضيلت ۸۰

ص: ۸

مدائح ابوالحسن مغازلی و ذكر علماء ناقلين از او ۸۱

ذكر تصنيف ابن عقده كتابی خاصّ در طرق حديث غدير ۸۳

تصريح علماء اهل سنّت به تصنيف ابن عقده كتابی مستقل در جمع طرق حديث غدير ۹۴

ذكر مادحين عبدالحليم المعروف بابن تيميه ۹۴

ذكر ابن تيميه كتاب ابن عقده متضمّن طرق حديث غدير ۹۶

ذكر مادحين أحمد بن علي المعروف بابن حجر العسقلاني ۹۶

ذكر ابن حجر در فتح الباري شرح صحيح بخاري كتاب ابن عقده را که در آن استیعاب طرق حدیث غدیر نموده و نصّ بر کثرت طرق آن و صحّت و حسن اسانید آن ۹۹

مادحين نورالدين عليّ بن عبدالله السَّمهودي صاحب جواهر العقدين ۱۰۰

نقل سید سمهودی در جواهر العقدین تصریح ابن حجر را به کثرت طرق حدیث غدیر و استيعاب ابن عقدة آن را در كتاب مفرد ۱۰۳

نقل عبدالرؤوف مناوى در شرح جامع صغير قول ابن حجر را دربارۀ كتاب ابن عقده ۱۰۴

اثبات جلالت شأن عبدالرؤوف مناوى ۱۰۵

ص: ۹

ذكر ابن حجر عسقلانى كتاب ابن عقده را در إصابة في تمييز الصّحابة به مقامات عديده ۱۰۷

ذكر محمود بن محمّد القادري المدني كتاب ابن عقده را در صراط سوي في مناقب آل النبي ۱۰۹

ذكر جلالت شأن ميرزا محمّد بن معتمدخان ۱۰۹

ذكر كتاب ابن عقده و كثرت و صحّت طرق حديث غدير از مفتاح النجا تصنيف ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشى ۱۱۰

ذكر كتاب ابن عقده از نزل الأبرار ميرزا محمّد بن معتمدخان ۱۱۱

نصرالله كابلى در ابن عقده قدح كرده و نقل را از او كيد و تخديع دانسته ۱۱۲

اتّباع شاه صاحب نصرالله كابلى را در قدح نمودن ابن عقده ۱۱۲

[ردّ جرح كابلى و شاه صاحب در نقل از ابن عقده] ۱۱۳

جمال الدين يوسف مزّى در تهذيب الكمال قول ابن عقده را نقل كرده ۱۱۳

نقل ذهبى در تذهيب التهذيب قول ابن عقده را ۱۱۴

نقل ابن حجر در تهذيب التهذيب قول ابن عقده را ۱۱۵

نقل ذهبى در عبر قول ابن عقده را ۱۱۶

[نقل سيوطی در طبقات الحفّاظ قول ابن عقده را] ۱۱۶

ص: ۱۰

نقل نووى در تقريب و سيوطى در تدريب مذهب ابن عقده را و قرين ساختن او به دارقطنى ۱۱۶

[تصحيح و تحسين روايت ابن عقده] ۱۱۷

ذكر مادحين و موثّقين ابن عقده ۱۱۸

ذكر مادحين أبوسعيد عبدالكريم التميمي السمعاني ۱۱۸

ترجمه ابن عقده از انساب سمعانى ۱۲۰

ترجمه ابن عقده از تراجم الحفّاظ ميرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی ۱۲۴

مدح سيوطى در لالى مصنوعه ابن عقده را و ردّ قدح او ۱۲۶

طعن حمزه سهمى بر قادحين ابن عقده ۱۲۷

ترجمۀ حمزه سهمى از عبر و طبقات الحفّاظ و انساب ۱۲۷

مدح ابوعلى از عبر ذهبى ۱۲۹

مدح ابوعلى از مرآة الجنان يافعى ۱۳۰

مدح ابوعلى از طبقات الحفّاظ سيوطى ۱۳۰

ذكر مادحين محمّد طاهر گجراتى ۱۳۱

محمّد طاهر گجراتی در تذكرة الموضوعات ردّ قدح ابن عقده فرموده و گفته كه او از كبار حفّاظ است ۱۳۲

ص: ۱۱

تنصيص سبط ابن الجوزى بر عدالت ابن عقده و ردّ قول جدّ خود در قدح او ۱۳۵

توثيق ابن عقده از جامع المسانيد ابوالمؤيّد خوارزمى ۱۳۶

حواله مدح ابوالمؤيد خوارزمى ۱۳۷

تعداد مثبتين كتاب ابن عقده ۱۳۹

ذكر اجازه روايت كتاب ابن عقده و اسماى مشايخ اجازه ۱۴۰

محمّد عابد سندى ۱۴۰

شيخ محمّد حسين سندى ۱۴۱

شيخ محمد مراد والد محمّد حسين سندى ۱۴۳

عبدالغفور استاد محمّد مراد سندى ۱۴۳

شيخ عبد القادر مفتى مكّه ۱۴۴

حسن بن على العجيمى ۱۴۵

شيخ احمد شناوى ۱۴۸

شيخ على بن عبدالقدّوس الشناوى ۱۵۳

عبدالوهّاب شعرانى ۱۵۵

جلال الدين سيوطى ۱۵۵

ابن حجر عسقلانى ۱۵۵

ص: ۱۲

احمد بن ابي بكر ۱۵۶

اسحاق بن يحيى ۱۵۶

يوسف بن خليل ۱۵۸

ابوالمعمر محمّد بن حيدرة ۱۶۰

ابوالغنايم محمّد بن على ۱۶۲

دارم بن محمّد ۱۶۳

محمّد بن ابراهيم ۱۶۳

عبارت اجازه كتاب ابن عقده ۱۶۳

ترجمۀ ابن عقده از طبقات كبراى تاج الدين عبدالوهّاب السبكي ۱۶۶

ترجمۀ ابن عقده از طبقات الحفّاظ جلال الدين سيوطى ۱۷۴

جواب از نسبت تشيّع به ابن عقده ۱۷۶

تشيّع قادح نيست و معناى آن از مقدّمۀ فتح البارى ۱۷۶

ذكر كتاب طبرى در حديث غدير ۱۷۷

[ذكر كتاب طبری از العمدة ابن بطریق] ۱۷۷

ذكر كتاب طبری از اقبال سيد علی بن طاوس ۱۷۷

ذكر كتاب طبری از طرائف ۱۷۸

ص: ۱۳

ذكر ذهبی كتاب طبری را در حديث غدير و مدهوش شدن او به رؤيت كثرت طرق حديث ۱۷۸

ذكر ابن كثير كتاب طبری در حديث غدير ۱۷۹

مدح ياقوت حموی از لسان الميزان ۱۸۰

ذكر ياقوت حموی كتاب طبری را ۱۸۰

[ذكر ابن حجر عسقلانی كتاب طبری را] ۱۸۱

ذكر مادحين طبری ۱۸۲

[مدح ابن تیمیه محمّد بن جریر طبری را] ۱۸۴

سيوطى طبرى را مجدّد دين دانسته ۱۸۷

عبيدالله حسكانی كتابی در دوازده جزء در حديث غدير تصنيف كرده ۱۹۰

مدح حسكانی از طبقات سيوطی ۱۹۰

ذکر عدم تضرّر تشیّع حسکانی ۱۹۱

عبارت دراسات اللبيب محمّدمعين ۱۹۳

ترجمۀ عبدالغافر تلمیذ و مادح حسکانی ۱۹۶

ترجمۀ عبدالغافر از وفيات الأعيان ۱۹۷

ترجمۀ عبدالغافر از عبر ذهبى ۱۹۸

ص: ۱۴

ترجمۀ عبدالغافر از مرآة الجنان ۱۹۸

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسنوى ۱۹۹

ترجمۀ عبدالغافر از طبقات فقهاى شافعيه اسدى ۱۹۹

[ذكر عبدالغافر در كشف الظنون] ۲۰۰

شاه عبدالعزيز روايت حسكانى كه موافق روايت ثعلبى و ابن حجر است تحريف قرآن گمان كرده ۲۰۱

ذكر كتاب مسعود سجستانى در حديث غدير ۲۰۲

مسعود سجستانى حديث غدير را از يكصد و بيست صحابه روايت كرده ۲۰۳

ترجمه مسعود سجزی از انساب و عبر و مرآة الجنان ۲۰۴

ترجمۀ دقّاق مادح سجزى ۲۰۶

تصنيف ذهبی كتابی در طرق حديث غدير ۲۰۷

شاه صاحب در بستان المحدّثين ذكر كتاب ذهبى را در حديث غدير اخفا كردند ۲۰۸

ذکر تصنيف بست و هشت جلد یا زیاده در حديث غدير ۲۰۹

ص: ۱۵

نقل ابن شهر آشوب مشاهده ابوالمعالى جوينى در بغداد مجلّد بيست و هشتم در طرق حديث غدير و تعجّب از آن ۲۰۹

نقل ابن كثير قول ابوالمعالى جوينى درباره مشاهده مجلّد بست و هشتم در طرق حديث غدير ۲۱۰

مادحين ابوالمعالی جوينی ۲۱۱

ترجمۀ ابوالمعالى جوينى از مرآة الجنان يافعى ۲۱۲

اكابر سنّيه تصريح به تواتر حديث غدير كرده اند ۲۱۷

نصّ ذهبى بر تواتر حديث غدير ۲۱۷

ذكر مادحين ذهبى ۲۱۷

ابن كثير شامى تصريح ذهبى به تواتر حديث غدير نقل كرده ۲۲۰

اثبات ابن الجزرى تواتر حديث غدير را ۲۲۱

ذكر ابن الجزرى از كشف الظنون ۲۲۵

ترجمۀ ابن الجزرى از رسالۀ اصول حديث شاه عبدالعزيز ۲۲۶

ترجمۀ ابن الجزرى از بستان المحدّثين شاه صاحب عبدالعزيز ۲۲۷

ترجمۀ ابن الجزرى از مفتاح كنز درايه ۲۳۲

[ترجمۀ ابن الجزرى از طبقات الحفّاظ سيوطى] ۲۳۷

مدح ابن الجزرى از كفاية المتطلّع ۲۳۹

ص: ۱۶

مدح ابن الجزرى از رساله اسناد ابوعلى محمّد ۲۴۱

مدح ابن الجزرى از حصر الشارد ۲۴۱

[نقل و تمسّک به افادات ابن الجزری] ۲۴۲

[استناد سیوطی به کلام ابن الجزری در رسالۀ حسن المقصد بعمل المولد] ۲۴۲

سيوطى در رسالۀ ميزان المعدلة ابن الجزرى را به استاد القرّاء و امام وصف كرده و استناد به كلام او كرده ۲۴۳

ابن الجزرى به تصريح سيوطى در اتقان امام قرّاء در زمان خود و شيخ شيوخ سيوطى بود ۲۴۳

استناد ابن حجر مكى به نقل ابن الجزرى ۲۴۵

استناد سيّد محمّد برزنجى به روايت ابن الجزرى ۲۴۵

حسام الدين سهارنپورى به روايت ابن الجزرى استناد كرده ۲۴۶

استناد شاه عبدالعزيز صاحب به قول ابن الجزرى ۲۴۷

حكم سيوطى به تواتر حديث غدير ۲۴۷

مادحین سیوطی ۲۵۱

[مدح سيوطى از عبدالوهّاب شعرانى] ۲۵۲

مدح سيوطى از ابومهدى عيسى بن محمّد المغربى ۲۵۳

ص: ۱۷

سيوطى منتهاى اجله مشايخ شاه ولى الله است ۲۵۴

افتخار خود مخاطب بر اتصال سند به سيوطى ۲۵۵

مدح محمّد بن يوسف شامى و غير او سيوطى را ۲۵۵

[ناقلين حكم سیوطی به تواتر حدیث غدیر] ۲۵۶

نقل مناوى تواتر حديث غدير از سيوطى ۲۵۶

نقل عزيزى تواتر حديث غدير از سيوطى ۲۵۷

حكم على متّقى به تواتر حديث غدير ۲۵۷

ذكر مادحين على متّقى ۲۵۸

مدح على متّقى از أخبار الأخيار ۲۵۸

مدح على متّقى از سبحة المرجان ۲۵۹

[مدح على متّقى از نور سافر] ۲۶۰

مدح على متّقى از مجمع البحار و غير آن ۲۶۰

تواتر حديث غدير از نواقض الروافض ميرزا مخدوم ۲۶۱

ترجمۀ میرزا مخدوم ۲۶۳

مدح ميرزا مخدوم از نوافض الروافض محمّد بن عبدالرسول البرزنجى ۲۶۳

ذكر نواقض الروافض ميرزا مخدوم از كشف الظنون ۲۶۴

ص: ۱۸

استناد رشيدالدين خان به كلام ميرزا مخدوم در إيضاح لطافة المقال ۲۶۴

حوالۀ فاضل معاصر در إزالة الغين به كتاب ميرزا مخدوم ۲۶۵

اعتبار نواقض الروافض از حسام الدين سهارنپورى ۲۶۵

تواتر حديث غدير از جمال الدين محدث ۲۶۶

ذكر مادحين جمال الدين محدّث ۲۶۸

[مدح جمال الدین محدّث از عبدالعزیز دهلوی] ۲۶۸

[مدح جمال الدین محدّث از ملّا علی قاری] ۲۶۸

[استناد به كتب جمال الدین محدّث] ۲۶۹

تواتر حديث غدير از على قارى ۲۷۰

[ذکر مادحین ملّا علی قاری] ۲۷۰

[مدح ملّا على قارى از محمّد بن فضل الله محبّی] ۲۷۱

[مدح ملّا على قارى از تاج الدین دهّان] ۲۷۱

[مدح ملّا على قارى از صاحب کشف الظنون] ۲۷۲

[مدح ملّا على قارى از صاحب مرافض الروافض] ۲۷۲

[مدح ملّا على قارى از عبدالعزیز دهلوی] ۲۷۲

[مدح ملّا على قارى از محمّد عابد سندی] ۲۷۲

ص: ۱۹

[مدح ملّا على قارى از شاه سلامة الله] ۲۷۲

[مدح ملّا على قارى از حیدر علی فیض آبادی] ۲۷۳

تواتر حديث غدير از صالح بن مهدى ۲۷۳

ذكر مادحين مقبلى ۲۷۶

[مدح مقبلى از محمّد بن اسماعیل امیر] ۲۷۶

[مدح مقبلى از محمّد عابد سندی] ۲۷۷

[مدح مقبلى از محمّد بن علی شوکانی] ۲۷۸

مدح مقبلى از مولوى عبدالحقّ محدّث ۲۷۹

تواتر حديث غدير از روضه نديّه محمّد بن اسماعيل ۲۸۰

مدح محمّد بن اسماعيل ۲۸۲

[محمّد بن اسماعیل شیخ با واسطۀ شوکانی است] ۲۸۲

تواتر حدیث غدیر از صدر عالم ۲۸۵

حكم تواتر حديث غدير از مولوى ثناءالله پانی پتی ۲۸۶

ترجمه مولوى ثناءالله ۲۸۸

تواتر غدير از مولوى مبين ۲۹۳

كلام سيد مرتضى متضمّن اثبات تواتر حديث غدير ۲۹۴

جواب قدح رازی در حدیث غدیر ۲۹۵

ص: ۲۰

انكار فخر رازی تواتر حديث غدير را و قدح در صحّت آن ۲۹۶

[ادّعای عدم افادۀ علم ضروری] ۲۹۹

[ادّعای عدم نقل بسياری از محدّثین] ۳۰۱

[پاسخ به عدم نقل بخارى و مسلم] ۳۰۲

[۱. عدم نقل شیخین به سبب ابتلاء به حبّ شیخین] ۳۰۲

[۲.] مثبت مقدّم بر نافى است ۳۰۲

شواهد تقدّم مثبت بر نافی ۳۰۳

[۳.] شهادت بر نفى غير مقبول است ۳۱۰

[۴.] عدم ذكر دليل عدم نيست ۳۱۱

[۵.] عدم حصر احاديث صحيح در صحيحين ۳۱۳

قدح اهل سنت در بعض احاديث به عدم ذكر آن در صحيحين با وصف بطلان اين قدح حسب تصريحات سابقه ۳۱۸

[۶. اگر حدیث غدیر در صحیحین تخریج می شد، همچنان جرح می شد] ۳۲۵

[قدح در حديث منزلت] ۳۲۵

[قدح در حديث غضب حضرت زهرا سلام الله عليها بر ابوبكر] ۳۲۶

روايت هجران حضرت فاطمه ابابكر را از بخارى ۳۲۷

ص: ۲۱

روايت ترک امیرالمؤمنین علیه السّلام بیعت ابوبکر را از بخاری و مسلم ۳۳۰

قدح مولوى حيدر على در حديث هجران حضرت فاطمه عليها السّلام ابى بكر را كه در بخارى مذكور است و مسلم هم روايت آن كرده ۳۴۶

مولوى حيدر على در إزالة الغين حديث غضب حضرت فاطمه عليها السّلام را بر ابى بكر و هجران او تا وفات باطل و مكذوب دانسته ۳۴۷

مولوى حيدر على در إزالة الغين حديث قرطاس كه بخارى و مسلم هر دو روايت كرده اند كذب و دروغ دانسته ۳۴۹

مولوى حيدر على در منتهى الكلام احاديث بخارى را واجب العمل و واجب القبول نمى داند ۳۵۲

مولوى حيدر على در منتهى الكلام در تقدّم صحيحين بر كتب ديگر قدح كرده ۳۵۴

فهرست مصادر ۳۵۷

ص: ۲۲

قرآن، كلام الله، و به اجماع همۀ مسلمین حجّت است، و در این جهت بحثی نیست، اما احتیاجبه «تبیین» دارد، و در این جهت باید به «سنّت» رجوع شود كه فرموده <وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ>(۱) و رسول الله صلّی الله علیه و آله به قول و فعل و تقریر خویش حقایق قرآن كریم را در ابعاد گوناگون «تبیین» فرموده.

و امام بر حقّ -كه جانشین رسول الله است در همۀ وظائف- عهده دار «تبیین» است بعد از رسول خدا كه فرموده: «يا علي، أنت تبيّن للنّاس ما اختلفوا فيه من بعدي.»(۲)

و نيز فرموده: «بك -يا علي- يهتدي المهتدون من بعدي.»(۳) يعنی: در اعتقاد صحیح و عمل صالح به امام بر حقّ باید رجوع كرد و از او باید آموخت، و این است كه امام صادق علیه السّلام فرموده: «بنا عرف الله» اشاره به «اعتقاد صحیح» و «بنا عبد الله» اشاره به «عمل صالح».(۴)

و این جایگاه امامت و محوریّت امام بعد از رسول الله است.

و برای همین است كه خود ائمۀ اطهار و اصحابشان از روز اوّل به اثبات امامت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام اهتمام ورزیده، و بزرگان امامیه

ص: ۲۴

در طول تاریخ سعی فراوان مبذول داشته اند، و هموارهبر امّت تأكید شده كه اگر خداشناسی می خواهید، اگر فهم قرآن می خواهید، اگر تفقّه در حلال و حرام شریعت می خواهید، باید به اهل بیت رسول الله مراجعه كنید، و با دلائل عقلی و نقلی عدم صلاحیّت دیگران را برای هدایت امّت بیان نموده، و كتاب هایی كه در باب امامت باقی گذاشته اند -گذشته از آنچه از دست رفته- قابل احصاء نیست.

در این بین «علّامه میر حامد حسین» با منهج خود -كه به نظر اینجانب قوی ترین مناهج امامیّه در اثبات امامت است- راه اثبات امامت اهل بیت و نفی امامت دیگران را روشن و حجّت را بر همگان تمام كرده است.

كتاب «عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار» كه به گفته شیخ بزرگوار ما مرحوم حاج آقا بزرگ طهرانی: «هو أجلّ ما كتب في هذا الباب من صدر الإسلام إلى الآن.» و به گفته مرحوم علّامه امینی: «ذلك الكتاب المعجز المبين الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه.» به آنطوریكه باید منتشر نشده، و مؤلّف بزرگ آن -كه به گفتۀ سیّد الطائفه میرزای شیرازی: «عديم النظیر» بوده- به طور مناسب شناخته و معرفی نشده.

اینجانب كه به توسّط نواده ایشان در جوانی با این كتاب آشنا شدم و تا به امروز با آن زندگی می كنم، مفتخرم كه پس از سالیان متمادی آرزوی بزرگانی را همچون علّامه سیّد محسن امین عاملی كه فرموده: «حبّذا لو ينبري أحد لتعريبها وطبعها بالعربيّة ولكنّ الهمم عند العرب خامدة» تحقّق بخشم، و كتاب «نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار»تألیف گردید.

و خدا را شاكرم كه موفّق شدم مباحث امامت را برای اولین بار طبق منهج

ص: ۲۵

صاحب «عبقات الأنوار» در حوزه های علمیه مطرح و دائر كنم، و جمعی از شیفتگان اهل بیت را برای دفاع از مقام ولایتشان تربیت نمایم.

اكنون تصمیم گرفته ام كه متن كامل كتاب «عبقات الأنوار» را با تحقیق علمی كم نظیر توسط یكی از نور چشمان خود، جناب فاضل ارجمند و محقّق توانا حجة الإسلام آقای امیری منتشر شود، و از مركز حقایق اسلامی و بنیاد فرهنگی امامت خواسته ام حدّ اكثر همكاری را با ایشان داشته باشند تا هر چه سریعتر این اثر در اختیار عموم اهل تحقیق قرار گیرد.

از خداوند متعال دوام توفیقات، و از حضرت ولی عصر عجّل الله فرجه الشریف مزید عنایات را خواستارم.

علي الحسيني الميلاني

ص: ۲۶

دلالت دارد و پیامبر خدا صلّی

الله علیه و آله با تمام توان آن را از ناحیۀ خدای متعال ابلاغ کرد، مردم را با آن آشنا نمود، و در روز غدیر خم حجّت بر همگان تمام گردید.

امّا با رحلت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله آیۀ مبارکۀ <أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ>(۱) تحقّق پیدا کرد، و اختلاف بین امّت واقع شد، و امتحان این امّت همچون امم سابقه که خدای تعالی فرموده <أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ ۲ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ>(۲) شروع شد.

عالمان بزرگ شیعه در قرون متمادی به پیروی از ائمۀ اطهار علیهم

السّلام و بزرگان تشیّع از صحابه و تابعین و با استناد به آیات قرآن کریم و فرمایشات قطعی رسول خدا صلّی الله علیه و آله هماره از امامت و ولایت امیرالمؤمنین و اهل بیت طاهرین علیهم السّلام دفاع نموده و در این مسیر پژوهشی - علمی، با تحمّل زحمت های طاقت فرسایی، آثار گران بهایی را از خود به یادگار نهاده اند.

اسامی بزرگان علماء شیعه در جاهای مختلف همچون کوفه و بغداد و نجف و حلّه در تاریخ ثبت شده و آثارشان در اختیار اهل تحقیق قرار گرفته است.

و امّا اسامی و احوالات و آثار بزرگان مذهب حقّه در هندوستان هنوز شناخته نشده بود...

در قلب شبه قارّه و در شهر لکهنو به وسیلۀ علّامه سیّد دلدارعلی غفران مآب أعلی الله مقامه -از نوادگان امام هادی علیه السّلام- حوزۀ علمیه تأسیس شد، و این

ص: ۲۸

حوزه به توسّط آن بزرگوار و فرزندان عالیقدر و سایر شخصیتهای علمی دیگر به یکی از قطب های علمی شیعه شهره گشت، و آن گاه به وسیلۀ شاگرد برجستۀ این مکتب، علّامه میر حامد حسین أعلی الله مقامه به اوج خود رسید.

عالمان فرهیختۀ این حوزه با مهرورزی به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السّلام به قلم فرسایی در اصل ولایت و امامت و دفاع از این حریم پاک پرداختند، والاترین و شیواترین قلم را در این عرصه خلق کردند، گنجینۀ نگارشی کم نظیری را پیش روی حقیقت جویان قرار دادند و آنان را به مکتب ائمۀ اطهار علیهم

السّلام هدایت کردند که موسوعۀ ماندگار و نفیس عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام گواه صدق سخن ماست.

اسفا که بعد از گذشت چندین قرن، این مکتب پربار، مهجور مانده و حتّی در محافل علمی شیعی چندان معرفی نشده و آثار فاخر آن در دسترس عالمان و دانش پژوهان قرار نگرفته است.

در این راستا فقیه والا مقام حضرت آیت الله سیّد علی حسینی میلانی دامت برکاته به معرفی و ترویج این مکتب غنی پرداختند و با تدریس، سخنرانی و نگارش کتاب های ارزشمندی، برگ زرّینی را در شناسایی این مکتب برای حوزه های علم و دانش گشودند، از جمله موسوعۀ ارزشمندعبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام را با عنوان نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار احیا کردند.

معظم له -که معتقدند روش مکتب علماء لکهنو قویترین منهج در اثبات امامت و دفع شبهات از ولایت است- با تأسیس بنیاد فرهنگی امامت، حرکتی نو در عرصۀ ولایت و امامت ایجاد کردند، و با تمام توان از سویی، به تبیین گستردۀ این

ص: ۲۹

چگونه می توان از جایگاه و اهمیّت امامت سخن گفت در حالیکه نخستین مبلّغ امامت،پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم، مخاطَب به خطاب: <يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ>(۱) شدند؟!

پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم در غدیر خمّ امر الهی را اطاعت کرده و امامتِ امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام را ابلاغ نمودند. مؤمنانی از یاران رسول خدا که امر خدای عزّ وجلّ را شنیدند با امیر مؤمنان علی بن ابی طالب بیعت کرده و بر این بیعت باقی ماندند. و مردمی که حرمت مصاحبت با پیامبر نشناختند، بخٍ بخٍ گویانْ نفاق دیرین پیشه کرده و از هدایت محروم گشتند.

جدایی این منافقان مریض دلْ از امامت، شروع ظلمی عالم گیر بود که خاکستر آن نه تنها بر سر مسلمانان بلکه بر تارک عالَم نشست.

از زمان پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم تا عصر دوازدهمین امام عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، همواره عالِمانی حق جو و حق شناس بوده اند که امامت ائمّۀ اطهار علیهم السّلام را شناخته و از صمیم قلب به بیان و بنان به خدمت آن آستان مقدّس در آمده اند.

گنبد گیتی ستارگانی پرفروز دارد؛ مقداد بن الاسود، هشام بن الحکم، شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، علّامه حلّی، سیّدشرف الدین، علّامه امینی و ... که جملگی به خدمت آستان امیر مؤمنان علیه السّلام در آمده و اعتلای سپهر یافتند.

ص: ۳۲

و در این گنبد دوّار، آسمان لکهنو بس درخشان است؛ علّامه سیّد دلدار علی، سیّد محمّد سلطان العلماء، مفتی سیّد محمّدقلی، سیّد اعجاز حسین، علّامه میر حامد حسین، سیّد ناصر حسین، سید محمّد سعید و ...

گزافه نیست اگر شمس این آسمان را علّامه میر حامد حسین موسوی لکهنوی بدانیم و ید بیضای او را کتاب شریف عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار علیهم السّلام.

منّان است و درود بر رسول او و آلش تا زمانی که شب و روز در پی همند.اکنون با عنایت حضرت ولیّ عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف مجلّد حدیث غدیر، نخستین مجلّد از منهج دوم (ادلۀ روایی)، با تصحیح و تحقیقی نو به سامان رسیده است. امید است که این چاپ نیز در بلاد عالم منتشر شده و به برکت اخلاص و سوز دل مؤلّفش رحمت و رضوان خدا بر او ایمان اهل ایمان تقویت شده و اهل باطل نیز به صراط مستقیم هدایت شوند یا به غیظشان بمیرند.

شورش های سال ۱۸۵۷ م - ۱۲۷۳ ه-. مجلّدی در ۸۴ صفحه در چاپ خانۀ اشرف الاخبار لکهنو به چاپ رسیده است.ما این چاپ را در گزارش های بعدی از مجلّدات حدیث غدیر نیافتیم.

بنظر می رسد شروع شورش ها عامل توقّف انتشار این نسخه است. شاهد ما بر این مدعا نوشتۀ علّامه میر حامد حسین پشت نسخۀ استقصاء الإفحام است که قبل از سفر حجّ (۱۲۸۲) و در ایام شورش ها و یکسال پس از انتشار این نسخه به تاریخ ۱۴ ربيع الأوّل ۱۲۷۵ نوشته شده است.

ایشان در این گزارش می نویسند:

هذا هو المجلّد الثاني من كتاب استقصاء الإفحام في جواب منتهى الكلام، وقد صنّفته حين كنت قاطناً بلكهنو في مدّة تقصر عن سنة، وقد كنت أردت الإتيان على إتمام المسلك الثاني أوّلاً ثمّ على المسلك الأوّل، ولكن شغلني عن ذلك توجيه بعض أصحابي إلى إتمام كتابي المسمّى ب- : عبقات الأنوار حيث أراد طبعه ... وأيضاً منعني منه اشتغالي بتصحيح تشييد المطاعن للوالد العلّامة أحلّه الله دار السّلام حيث كان يطبعه بعض الأخلّاء في الدهلي، فتركت ذلك وأخذت في هذا و رجوت من الله تعالى أن يرزقني إتمامها وإتمامه.

وأيضاً سنح لي أثناء ذلك صداع الرأس حيث منعني من مطالعة الكتاب بالليل فضاقت الفرصة من وجوه ثلاثة. ثمّ أراد بعض الصلحاء من المؤمنين المتوطّنين بأكبرآباد طبع هذا الكتاب، فطلب منه جزئين، فأردت

ص: ۳۶

أنّه إذا تمّ طبع ما خرج من هذا الكتاب وطبع الكتابين السابقين آخذ في إتمام تصنيفه وتكميل أبوابه، ولكن بينما نحن كذلك إذ حدثت الفتنة الكبيرة التي شاعت في البلاد وأخذت بأكظام العباد، فتفاقمت الرزيّة وتعاظمت البليّة، وظهر الفساد في البرّ والبحر، وكثر الخوف والبأس، وتغيّر الناس وأنكرت الوجوه، وأقبل إليّ كلّ مكروه، حيث شنّوا في لكهنو الغارات العظيمة، وأخذوا من شاؤوا بالقتل والنهب من غير جريمة، فصار الزمانزمان هرج ومرج، ووقع الآمنون الرافغون من البلايا في اللَّحِج، فلم يمكن لي أن أسكن ذلك البلد، وعظم الجزع والخوف في الخلد، فتركت مقامه مع ما عظم عليّ وتصعّب، فخرجت منها خائفاً أترقّب، فحننت إلى وطن آبائي ومسقط رأس أهل إخائي أعني: كنتور صانه الله عن الشرّ، و نقلت [ظ. أو: رفعت] رحلي إلى تلك القرية، وظننت أنّها تخلو عن شوائب الفساد بلا مرية.

فها أنا فيها ساكن وبحمد الله ممّا كنت أخاف منه آمن، ولكن استدعى ذلك ترك الاشتغال بإتمام الكتب الثلاثة المذكورة ... وانقطاع سلسلة الطبع لكون طرف البلاد شاغرة لا يمكن التردّد إليها مع السلامة، فلم يمكن إرسال أجزاء تشييد المطاعن وهذا الكتاب إلى الدهلي والآكره، و عبقات الأنوار وإن كان يطبع في لكهنو لكن لم يمكن الطبع في ذلك البلد أيضاً.

فها أنا على سنوح هذه السوانح وانقطاع طبع هذه الكتب كثير الأسف،

ص: ۳۷

شديد اللهف، حزين كئيب متحيّر، لا أدري أ أخثر أم أذيب(۱)،

ولكن شرعت في هذه القرية في إتمام رسالتي المسمّاة ب- : شوارق النصوص في تكذيب فضائل اللصوص حيث إنّ تصنيفه وتكميله لا يحتاج إلى كثير كتب، وأكثر الكتب المحتاج إليها فيها موجودة عندي.

وأنا أدعو الله المتعال بالضراعة والابتهال في النهار والليال أن يعيدني عاجلاً سريعاً إلى ما كنت عليه من الأمن والاطمئنان والاشتغال بتكميل هذه الكتب وإتمامها في أسرع الأحيان، وهو الموفّق المستعان.

كتبه حامد حسين بن المولى السيّد محمّد قلي عفا الله عنهما.

۱۴ ربيع الأوّل سنة ۱۲۷۵.(۲)

ترجمه: این کتاب مجلّد دوم از کتاباستقصاء الإفحام في جواب منتهی الکلام است. این کتاب را در زمانی که ساکن لکهنو بودم در کمتر از یک سال نوشتم. در ابتدا می خواستم مسلک دوم را تمام کنم و سپس مسلک اول را اما برخی از یارانم که می خواستند عبقات الأنوار را چاپ کنند، مرا متوجه به اتمام عبقات الأنوار کردند ... همچنین اشتغال به تصحیح تشیید المطاعن تألیف پدر علّامه -خداوند در خانۀ سلامت جایش دهد- مانع از آن شد؛ چرا که برخی از دوستان در دهلی آن را چاپ می کردند؛ بنابراین آن را رها کرده و مشغول این کار شدم، و امید دارم خداوندِ بلند مرتبه توفیق اتمام هر دو را عنایت کند.

ص: ۳۸

همچنین هنگام کار، سر دردی پیدا شد که مانع مطالعۀ کتاب در شب می شد، به سبب این سه امر، فرصت کم شد.

برخی از نیکان مؤمنین ساکن اکبرآباد، چاپ این کتاب را مطالبه کردند و دو جزء این کتاب را خواستند. و من اندیشه کردم که پس از طبع آنچه از این کتاب آماده است و دو کتاب گذشته، شروع به اتمام و تکمیل این کتاب کنم؛ اما در همین زمان فتنۀ بزرگ شکل گرفت، فتنه ای که شهرها را فراگرفت و گلوی بندگان را فشرد، مصیبت و رنج بزرگ شد و فساد در خشکی و دریا ظاهر گردید، ترس و سختی زیادشد، مردم تغییر کردند و چهره ها یکدیگر را انکار کردند، هر ناپسند به من روی آورد، به لکنهو هجوم بردند و تاراج کردند و هر آنکه را خواستند بدون جرم کشتند و چپاول کردند؛ زمان، زمان هرج و مرج شد و آنان که در امنیت و رفاه بودند به سختی افتادند، من دیگر نتوانستم در این شهر زندگی کنم، ترس سکونت در این شهر برایم زیاد شد، هر چند برایم سخت بود اما این شهر را ترک کردم و به وطن پدرانم یعنی کنتور -خداوند از شرّ حفظش کند- رفته و رحلم را به این قریه بردم، گمان کردم این شهر از آلودگی های فساد در امان است.

اکنون در این شهر ساکنم و به حمد خدا از آنچه می ترسیدم در امانم، اما این امر سبب شد که اشتغال به اتمام سه کتاب ذکر شده را رها کنم ... و سلسلۀ چاپ متوقف شد؛ زیرا اطراف شهرها خالی است و نمی توان به سلامت تردّد کرد، بنابراین ارسال اجزاء تشیید المطاعن و

ص: ۳۹

این کتاب به دهلی و آگره ممکن نشد. و اما عبقات الأنوار هرچند در لکهنو چاپ می شود اما در این شهر نیز چاپ ممکن نیست.

من از پیدا شدن این پیشامدها و توقّف چاپ این کتاب ها بسیار تأسف و افسوس می خورم، ناراحتم، اندوهگینم، متحیّرم، لکن در این شهر شروع بهاتمام رساله ام به نام شوارق النصوص في تکذيب فضائل اللصوص کرده ام؛ زیرا تألیف و تکمیل این کتاب، احتیاج به کتاب های بسیاری ندارد و بیشتر کتاب های مورد نیاز، نزدم موجود است.

از خداوند متعال به زاری در روز و شب می خواهم که مرا سریع به امن و اطمینان و اشتغال به تکمیل این کتاب ها در سریع ترین زمانها بازگرداند، و او توفیق دهنده و یاور است.

نوشت: حامدحسین فرزند سید محمّدقلی خداوند از هر دو درگذرد. ۱۴ ربیع الأول سال ۱۲۷۵.

دو قرینۀ شروع چاپ عبقات الأنوار و طبع آن در لکهنو ما را مطمئن می کند که مراد علّامه همین نسخه است.

بنظر راقم سطور ضرورت اتمام استقصاء الإفحام و اهمیت اتمام تشیید المطاعن و شوارق النصوص؛ همچنین سفر حجّ و بدست آوردن منابع ارزشمند در این سفر، نه تنها انتشار مجلّد غدیر عبقات الأنوار را به تعویق انداخت، بلکه باعث شد علّامه از چاپ قبل

ص: ۴۰

منصرف شده و این مجلّد را از ابتدا و به صورت متفاوت بنویسد.

از آنجا که این چاپ ادامه نداشته و علّامه نسخۀ کامل دیگری از ابتدا تألیف کرده اند، در این تحقیق به این چاپمراجعه نشد.

رسیده اند، معیار ما در این تصحیح قرار گرفتند.

حسین رحمة الله علیه قرار گیرد؛ كه ایشان در پایان نسخۀ فتوحات حیدریه می فرمایند: «واجتهدتُ بحسب وسعي في تصحيح عبارات الكتب المنقولة عنها وقابلتُ على أكثرها، لكن لِسُقم النسخ بقي أغلاط وشبهات، فإنْ تيسّرنا النسخ الصحيحة، نصحّحها إن شاء الله تعالى، وإلّا فمن تيسّرته، فعليه تصحيحها وأجره على الله <فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضيعُأَجْرَ الْمُحْسِنين>(۱).»

در پایان، ذكر چند نكته لازم است:

۱. از سربرگ ها و حواشی چاپ سنگی به عنوان عناوین مطالب استفاده شد.

۲. رسم الخط قدیم به رسم الخط جدید تغییر یافت.

۳. علائم تحیّات مانند: ع، كه بالای نام افرادی كه به نام مبارک اهل البیت علیهم السّلام نام گذاری شده اند -بنابر آنچه در بسیاری از نسخه های هندی شایع است- حذف گردید.

علائم استفاده شده در این تحقیق عبارتند از:

« » ابتدا و انتهای نقل قول ها

< > زیادی متن عبقات الأنوار بر مصدر

( ) زیادی مصدر بر متن عبقات الأنوار

[ ] زیادی محقّق

ح رمز نسخۀ چاپ سنگی

ص: ۴۵

م رمز مصادر

+ زیادی كلمه/ها

- كمی كلمه/ها

در آغاز و پایان:

این تلاش بس خرد را به حامل پرچم امامت، منقذ و معقد آمال بشریّت، حضرت بقيّة الله الأعظم عجّل الله تعالی فرجه الشریف تقدیم داشته و عذر خواهم كه؛ إنّ الهدایا علی قدر مهديها.

اميدوارم كه حضرتش بر راقم سطور منّت نهاده و توفیق انتشار دیگر مجلّدات این اثر شریف را به او عطا كند.

رضا امیری سیرجانی

۱ رجب المرجّب۱۴۴۴

۱۴۰۱/۱۱/۴

ص: ۴۷

ص: ۴۸

ص: ۴۹

ص: ۵۰

ص: ۵۱

ص: ۵۲

ص: ۵۴

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

أحمد(۱)

اللّه حمدَ موقنٍ بنعمته، مُذعنٍ بكرمه، مُستعیذٍ من نقمه، مستجیرٍ بذِمَمه، متوخٍّ لثوابه، متوقٍّ من عقابه، لائذٍ بجنابه، عائذٍ من عذابه، هاربٍ من نیرانه، راغبٍ إلی جنانه، طالبٍ لأمانه، آئبٍ إلی رضوانه، مُتبتّلٍ خاشعٍ لجلاله، متوسّلٍ ضارعٍ إلی إفضاله، مُبتَغٍ مُستزیدٍ لنَواله، سائلٍ مستكثرٍ لإشباله(۲)، علی ما أبان الحجّة، وأوضح المَحجّة، وأتمّ الدین وأكمل النعمة، وأمر نبیّه بتبلیغ ما أُنزل إلیه ووعده بالعصمة، فنصب وصیّه إماماً یوم غدیر، وجعله أمیر كلّ صغیر وكبیر، وأشكره علی ما أَوزعنا من الثقة والیقین والإیمان، والحقّ الحقیق الحريّ بالإذعان، وأَنار لنا منهاجاًسویّاً، وطریقاً وضیّاً، ومذهباً صادعاً، ومدرجاً لامعاً، وأزاح عنّا العِلّة، وأنقأ الظَّماء والغُلّة، وأضاء لنا البراهین والأدلّة، ونحّانا عن العِوج والمضلّة.

ص: ۵۵

والصّلاة علی رسوله المعتام من جُرثومة السادة الأخیار، المختار من أرُومة القادة الأطهار، إبْتعثه بالعلم المأثور، والكتاب المسطور، والنور المُضيّ، والمنهج السَّنيّ، بعد احتدامٍ من الفتن، واعترامٍ من المحن، والناس یومئذ أهواءٌ منتشرة، وآراء متفرقة، وأدیان معلولة، وملل مدخولة، یَقْتَدحون زناد الشرّ والإنصاب، ویعتبقون العلقم والصّاب، یلحدون في اسم اللّه، ویخترعون له الأنداد، یتیهون في كلّ سَبْسَب(۱)، ویهیمون في كلّ واد، فلَمَّ شعثهم، ورمَّ رثّهم، ورتق فتقهم، ورقع خرقهم، وأقام أَودهم، وأماط عَنَدهم، وألَّف بینهم بعد تضاغُن القلوب وتشاحن الصدور، وتدابر النفوس وتخاذل الأیدي وفَشْو الشرور، فهداهم إلی دینٍ عزیز المثار، أبلج المنار، صریح النّصاب، منیر الشّهاب، رائق المنصب، باذخ المرقب، وفری من الكفار والإلحاد أوداجاً، وأزری بكلّ من أشرك في دین اللّه أو داجی، فكسر فِقْرتهم، وأوهن مُنّتهم، وسامهم الخَسْف وضرب علیهم بالنَّصْف، وأتعب نفسه الكریمة في إحصاف الشریعة القویمة، وخاض إلى رضوان اللّه كلّ غمرة، وتجرّع فیه كلّ غصّة.

والسّلام علی آله أُصول الكرم، وقادة الأُمم، وأولیاء النِّعم، وأنوار البُهم، وأضواءالظُّلم، ومعادن الحِكم، والهادین لأولیائهم إلی الطریق الأَمم، والكاشفین لهم مضایق الغُمَم، والحافظین لهم عن مزالق اللمم، الذین جاهدوا في اللّه حقّ الجهاد، وبالغوا في الهدایة والإرشاد إلی لَقم الصّواب والسّداد، وفَصَموا حبل الغوایة واللِّداد، ورضّوا أركان الضلالة والعناد، وأبادوا خضراء الكفر والنّفاق، وشَقّوا عصا البِدَع والشِّقاق الذین أمرنا اللّه ورسوله بأن نطأ جادّتهم، ونركبَ قِدّتَهم(۲)، ونقتصَّ جمیل آثارهم،

ص: ۵۶

ونستضيء بأنوارهم، و نغترف من بحارهم.

وبعد؛

فیقول العبد القاصر العاثر حامد حسین ألبسه اللّه حلل كرامته، ولا سلبه غضارة نعمته، وكان في الدنیا والآخرة له، وحقّق آماله، ونوّر باله، وجعل إلی كلّ خیر مآله:

إنّ هذا هو المنهج الثاني من كتابي المسمّی ب-: عبقات الأنوار في إثبات إمامة الأئمة الأطهار، الذي نقضتُ فیه علی الباب السابع من التحفة العزیزیّة، وبالغتُ في الذبِّ عن ذِمار الطریقة الحقّة العلیّة، واستعنتُ فیه كثیراً من إفادات الوالد الماجد العلّامة المولی السیّد محمّدقلي قدّس اللّه نفسه الزكیّة، وأفاض شآبیب رحمته علی تربته السَّنیّة، واللّه الموفّق للإتمام والإكمال، ومنه الاتّجاد في المبدء والمآل.

ص: ۵۷

ص: ۵۸

ص: ۶۰

قال الفاضل المحدّث النحریر:

«و اما احادیث كه به آن در این مدّعی تمسک كرده اند، پس همگی دوازده روایت است:

اول(۱): حدیث غدیر خمّ كه به طُمْطُراق بسیار در كتب ایشان مذكورمی شود

ص: ۶۱

و آن را نصّ قطعی در این مدّعی می انگارند.

ص: ۶۲

حاصلش آنكه بُریدة بن الحُصَیب الأسْلمي روایت كند كه آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم <در> (روز) غدیر خمّ كه هنگام مراجعت از حجّة الوداع میان مكّه و مدینه به آن موضع رسید، جماعت مسلمین را كه در ركاب آن جناب بودندحاضر فرموده خطاب كرد <كه> یا معشرَ المسلمین! أ لستُ أولی بكم من أنفسكم؟ قالوا بلی، قال: مَن كنتُ مولاه فعليٌ مولاه، اللَّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.

گویند كه مولی به معنی اَولی به تصرّف است، و اولی به تصرّف بودنْ عینِ امامت است.

اول غلط در این استدلال آن است كه اهل عربیّت قاطبةً انكار كرده اند كه مولی به معنی اَولی آمده باشد، بلكه گفته اند كه مَفْعَل به معنی أَفْعَل در هیچ جا در هیچ ماده نیامده، چه جای این ماده علی الخصوص، إلّا أبوزَیْد لغوی كه این را تجویز نموده، و متمسّک او قول اَبوعبیده است در تفسیر <هِيَ مَوْلاكُمْ>(۱) أي: أولی بكم.

لیكن جمهور اهل عربیّت در این تجویز و تمسّک تخطئه كرده اند و گفته اند كه اگر این قول صحیح باشد، لازم آید كه به جای فلان أولی منك، مولی منك گویند، و هو باطل منكر بالإجماع. و نیز گفته اند كه تفسیر ابوعبیده بیان حاصل معنی است، یعنى: النار مقرّكم ومصیركم والموضع(۲)

اللائق بكم، نه آنكه لفظ مولی به معنی اولی است.

دوم آنكه اگر مولی به معنی اولی هم باشد، صله او را بالتصرف قرار دادن از

ص: ۶۳

كدام لغت منقول خواهد شد؟! چه احتمال است <كه> أولی بالمحبّة وأولی بالتعظیم مراد باشد، و چه لازم كه هر جا لفظ أولی بشنویم مراد أولی بالتصرف گیریم؟! قوله تعالی <اِنَّ أَوْلَی اَلنّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا>(۱) و پیدا است كه اتباع حضرت ابراهیم <علیه السّلام> اولی به تصرف در آن جناب نبوده اند.

سوم: آنكه قرینۀ ما بعد صریح دلالت می كند كه مراد از ولایت -كه از لفظ مولی یا اولی هر چه باشد، فهمیده می شود- بمعنی محبّت است. وهو قوله: اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه. و اگر مولی به معنی متصرّف في الأمر(۲)،یا مراد از اولی، اولی به تصرف می شد، توقّع این بود كه می فرمود (كه) بار خدایا دوست دار كسی را كه در تصرّف او باشد، و دشمن دار كسی را كه در تصرّف او نباشد. دوستی و دشمنی او را ذكر كردن دلیل صریح است بر آنكه مقصود ایجاب دوستی او و تحذیر از دشمنی او است، نه تصرّف و عدم تصرّف.

و ظاهر است كه پیغمبر علیه الصّلاة والسّلام ادنی واجبات را، بلكه سنن، بلكه آداب قیام و قعود و اكل و شرب را به وجهی ارشاد فرموده كه آن معانی مقصوده از الفاظ او در فهم هر كس از حاضر و غائب بعد از معرفت لغت عرب بی تكلّف حاصل می شود. و در حقیقت كمال بلاغت هم در این است، و مقتضای منصب ارشاد و هدایت نیز همین. در این مقدمه بس عمده، اگر بر مثل این كلام اكتفاء فرماید كه اصلاً موافق قاعده لغت عرب آن معنی از او بر نتوان داشت، در حقّ نبی قصور گویائی و بلاغت، بلكه مساهلت در تبلیغ و هدایت ثابت كردن است، والعیاذ باللّه.

ص: ۶۴

پس معلوم شد كه منظور آن جناب (صلّى الله عليه وسلّم) افادۀ همین معنی بود كه بی تكلّف از این كلام فهمیده می شود، یعنی محبّت علی (رضي الله عنه) فرض است مثل محبّت پیغمبر، و دشمنی او حرام است مثل دشمنی پیغمبر (صلّى الله عليه وسلّم)، و همین است مذهب اهل سنّت و جماعت، و مطابق است فهم اهل بیت را.

ابونعیم از حسن مثنّی ابن حسن السبط رضي اللّه عنهما آورده كه از وی پرسیدند كه حدیث ”من كنت مولاه“ آیا نصّ است بر خلافت علی <رضي الله عنه>؟ گفت: اگر پیغمبر <خدا> صلّی اللّه علیه وسلّم بدان خلافت را اراده می كرد هر آینه برای (فهم) مسلمانان واضح می گفت؛ چه آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم افصح الناس و واضح گوترین مردم بود، هر آینه می گفت: یا أیّها الناس، هذا والي(۱)

أمري والقائم علیكم بعدي، فأسمعوا <له> وأطیعوا. بعد از آن گفت: قسم خدا است اگر خدا و رسولش علی را جهت این كار اختیار می كردند و علی امتثال امر خدا و رسول نمی كرد و اقدام بر این كار نمی فرمود، هر آینه به سبب ترک امتثال فرمودۀ حقّ تعالی و حضرت سیّد الوری اعظم الناس از روی خطایا می بود. شخصی گفت: آیا نگفته است رسول خدا صلّی اللّه علیهوسلّم: من كنت مولاه فعلي مولاه؟ حسن گفت: آگاه باش قسم خدا است اگر اراده می كرد پیغمبر صلّی اللّه علیه وسلّم خلافت را <هر آینه> واضح می گفت و تصریح می كرد، چنانچه بر صلاة و زكاة كرده است، و می فرمود: یا أیّها الناس، إنّ علیّاً والي أمركم من بعدي والقائم في الناس بأمري.

و نیز در این حدیث دلیل صریح است بر اجتماع ولایتین در زمان واحد؛ زیرا كه تقیید به لفظ ”بعد“ واقع نیست، بلكه سوق كلام برای تسویۀ ولایتین است في

ص: ۶۵

جمیع الأوقات <و> من جمیع الوجوه. چناچه پر ظاهر است و پیدا است كه شركت امیر با آن حضرت صلّی اللّه علیه وسلّم در تصرّف در حین حیات آن حضرت <صلّی الله علیه وآله> ممتنع بود. پس این ادلّ دلیل است بر آنكه مراد وجوب محبّت او است؛ زیرا كه در اجتماع محبّتین محذوری نیست، بلكه یكی مستلزم دیگری است، و در اجتماع تصرّفین محذورات بسیار است.

وإنْ قیّدناه بما یدلّ علی إمامته في المآل دون الحال، فمرحباً بالوفاق؛ لأنّ أهل السنّة قائلون بذلك في حین إمامته. و وجه تخصیص حضرت مرتضی این خواهد بود كه آن حضرت <صلّی اللّه علیه وسلّم> را به وحی معلوم شد كه در زمان امامت حضرت مرتضی <علیه السّلام> بغی و فساد خواهد شد، و بعضی مردم انكار امامت او خواهند نمود.

و طرفه آنست كه بعضی از علماء ایشان در اثبات آنكه مراد از مولی اولی به تصرّف است، تمسک كرده اند به لفظی كه در صدر حدیث واقع است، وهو قوله: أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟! باز همان سخن است كه هر جا لفظ اولی می شنوند اولی به تصرّف مراد می گیرند. چه ضرور است كه این لفظ را هم بر اولی به تصرّف حمل نمایند؟ بلكه در اینجا هم مراد همین است كه أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم في المحبّة؟! بلكه اولی در اینجا مشتقّ از ولایت است كه به معنی محبّت است، یعنی أ لست أحبّ إلی المؤمنین من أنفسهم، تا تلائم اجزاء كلام و تناسب جمل متّسقة النظام حاصل شود.

<و> حاصل معنی این خطبه چنین باشد كه ای گروه مسلمانان مقرّر است كه مرا از جان خود دوست تر می دارید، پس هر كه مرا دوست دارد علی را دوست دارد،

ص: ۶۶

بر اولی به تصرّف مناسبت ندارد؛ زیرا كه در آن صورت این عبارت برای تنبیه مخاطبین است تا به كمال توجّه و اصغاء تلقّی كلام آینده نمایند، و اطاعت این امر ارشادی را واجب دانند، مانند آنكه پدر در مقام وعظ و نصیحت به پسر خود بگوید كه آیا من پدر تو نیستم؟! و چون پسر اقرار كند او را به آنچه منظور دارد بفرماید، تا به حكم پدری و پسری قبول نماید و بر طبق آن عمل كند.

پس أ لست أولی بالمؤمنین در این مقام مثل: أ لست رسول اللّه إلیكم یا أ لست نبیّكم واقع شده، مناسبت یک لفظ از كلام آینده برای این عبارت جستن و در خواستن، كمال سفاهت است. تمام كلام را با این عبارت ربطی كه هست كافی است.و از این طرفه(تر) آنكه بعضی از مدقّقین ایشان بر نفی معنی محبّت و دوستی دلیل آورده اند كه افادۀ دوستی حضرت امیر امری است كه در ضمن آیۀ <وَاَلْمُؤْمِنُونَ وَاَلْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ (بَعْضٍ)>(۱) ثابت شده بود، پس این حدیث نیز اگر افادۀ همین(۲) معنی نماید لغو باشد. و نفهمیده اند كه افادۀ دوستی شخصی در ضمن عموم چیزی دیگر است، و ایجاب دوستی همان شخص بالخصوص امری دیگر. اگر شخصی به جمیع انبیاء اللّه و رسل اللّه ایمان آرد، و بالخصوص نام محمّد رسول اللّه <صلّی اللّه علیه وآله> نگیرد اسلام او معتبر نیست، اینجا دوستی ذات حضرت امیر <رضي اللّه عنه> بشخصه منظور افتاد.

و در آیت دوستی به وصف ایمان كه عامّ است مفاد شده بود. و بر تقدیر اتحاد مضمون آیت و حدیث باز چه قباحت شد؟ كار پیغمبر خود همین است كه تأكید

ص: ۶۸

مضامین قرآن و تذكیر آنها می كرده باشد. خصوصاً هر گاه وهنی و سستی از مكلّفین در(۱)

عمل به موجب قرآن دریابد، قوله تعالی: <وَذَكّرْ فَإِنَّ اَلذِّكری تَنْفَعُ اَلْمُؤْمِنِینَ>(۲). و هیچ مضمون در قرآن نیامده الّا (كه) همان مضمون را در چند آیت تأكید فرموده اند، باز از زبان پیغمبر تأكید و تقریر آن كرده اند(۳) تا الزام حجت و اتمام نعمت كرده باشند. و هر كه قرآن و حدیث را دیده باشد مثل این كلام پوچ نخواهد گفت و الّا تأكیدات و تقریرات پیغمبر در باب روزه و نماز و زكات و تلاوت قرآن همه لغو خواهد شد. و نزد خود شیعه نصّ امامت حضرت امیر را بار بار گفتن و تأكید كردن همه لغو و بیهوده خواهد بود، معاذ اللّه من ذلك.

و سبب فرمودن این خطبه چنانچه مؤرخین و اهل سیر آورده اند، صریح دلالت می كند كه منظور افادۀ محبّت و دوستی حضرت امیر بود؛ زیرا كه جماعت از صحابه كه در مهم ملک یمن با آن جناب متعیّن شده بودند، مثل: بریده اسلمی و خالد بن الولید و دیگر نامداران، هنگام مراجعت از آن سفر شكایت های بیجا از حضرت امیر به حضور رسول عرض نمودند، (و) چونجناب رسالت پناه دید كه این قسم حرف ها مردم را بر زبان رسیده است و اگر من یک دو كس را از این شكایت ها منع خواهم نمودْ محمول بر پاس علاقه نازكی كه حضرت امیر را با جناب او بود خواهند داشت و ممتنع نخواهند شد، لهذا خطبۀ عام فرمود و این نصیحت را مصدّر ساخت به كلمه كه منصوص است در قرآن أ لست أولی بالمؤمنین من أنفسهم. یعنی هر چه می گویم از

ص: ۶۹

راه شفقت و خیر خواهی می گویم، محمول بر پاسداری كسی ننمایند، و علاقه كسی را با من در نظر نیارند. محمّد بن اسحاق و دیگر اهل سیر به تفصیل این قصه را آورده اند.»(۱)

ص: ۷۰

ص: ۷۲

أقول مستعیناً بلطف اللطیف الخبیر:

عقل را خود در امثال این امور دخلی نیست. و اما استقراء پس حال آن هم از استقراء ظاهر؛ كه قدریكه از احادیث این مطلب شریف در كتب متداولۀ اهل حقّ مسطور است بلا شبهه اضعاف مضاعف این عدد است. خصوصاً نظر به اینكه در این جمله آن احادیث هم داخل كه از آن افضلیت جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام ثابت می شود كه آن مستلزم امامت است. و این قسم احادیث خارج از حدّ احصاء و بیرون از حیطۀ استقصاء است.

و احدی از علماء اعلام و فضلای فِخام اهل حقّ لا تصریحاً و لا تلمیحاً این حصر باطل را ذكر نفرموده، و از مخالفین هم كسانی كه از كذب و افتراء استحیاء دارند چنین جسارت كه مفضی به خسارت است بكار نبرده. اینک كتب اهل حقّ حاضر و در اكناف و اطراف دائر و سائر، خدا را لختی متوجّه گردیده ملاحظۀ آن فرمایند، و بی دماغی ننمایند كه علماء اخیار و اعلام ابرار در این مقام احادیث این مرام چه قدر ایراد نموده اند، با وصفی كه بطور مشتی نمونه از خرواری و اندكی از بسیاری ذكر كرده اند.

اندیشیده، از تصریح صریح به این حصرِ باطل اعراض ورزیده، لیكن از ایهام و اشعار -كه آن هم عند الإمعان به منزلۀ تصریح است- خود را باز نمی دارد و می گوید: «المطلب الرابع في إبطال استدلال الرافضة علی أنّ الإمام بعد النبيّ (صلّى الله عليه وآله وسلّم) عليٌّ بأحادیث أهل السنة. وهي اثنا عشر: الأوّل ما رواه بُریدة بن الحُصَیب وغیره» إلخ.(۱)

مگر شاه صاحب پرده از روی كار گرفته، حیا را بر طاق گذاشته، زیادةً للفرع علی الأصل به كلمۀ «همگی دوازده» است، تصریحِ صریح بر حصرفرمودند و از ارتكاب دروغ فضیح نیندیشیدند. این است حال شاه صاحب در همچو امور واضح و بیّن كه صدق و كذب آن به ادنی التفات ظاهر می شود، پس غور باید نمود كه در اموری كه محلّ التباس و اشتباه می باشد چه قسم اكاذیب و افتراءات را تدسیس فرموده باشند و چِها دغل ها و تلبیس ها در آن بكار برده.(۲)

ص: ۷۵

و نیز جمله از احادیث -كه اهل حق در كتب خود يا در مقام احتجاج و استدلال وارد كرده اند- اقوی و ابلغ در دلالت بر مطلوب است، از بعض احادیثی كه كابلی وارد كرده و شاه صاحب به تقلید او اقتصار بر آن فرموده اند و حصر در آن نموده. پس قطعِ نظر از بطلانِ حصر، ترکِ اقوی نیز، مقام مؤاخذه و مطالبه است.

اعراض كرده. خواجه كابلی لفظ «غیره» را بعد بریده از خدا شرم كرده افزوده بود، دل شاه صاحب نداد كه به ذكر آن هم پردازند. و حال آنكه بر ارباب تتبّع و بحث و اصحاب تفحّص و استقراء در حیّز احتجاب و استتار و اختفاء نیست كه این حدیث به طرق متعدّده و اسانید متكثّره در كتب فریقین از جمعی كثیر از صحابه عظام مروی گردیده، و اضعاف مضاعفۀ شرط تواتر در آن متحقّق گشته، احصای جمیع طرق آن در این وجیزه متعسّر؛ لهذا به ذكر اقوال ناصّه بر تعدّد طرق آن می پردازم.(۱)

پس بدانكه:

در كتاب المناقب علی ما نقل(۱)

الشیخ أبوالحسن یحیی بن الحسن بن الحسین بن علي الأسدي الحلّي الربعي المعروف ب-: «ابن بِطریق»(۲) في كتاب العمدة في عیون صحاح الأخبار في مناقب إمام الأبرار أمیرالمؤمنین علي بن أبي طالب وصيّ المختار علیه وعلی ذریّته الأئمّة الأطهار الصّلاة والسّلام مدی اللیالي والأسحار، وغیره، أولاً اين حدیث نقل كرده:

ص: ۷۸

«حدّثني أبوالقاسم الفضل بن محمّد بن عبداللّه الإصفهاني -قدم علینا بواسط(۱)- إملاءً من كتابه لعشرٍ بقین من شهر رمضان سنة أربع وثلاثین وأربع مئة، قال: حدّثني(۲)

محمّد بن علي بن عمر بن مهدي(۳)، قال: حدّثني سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطَّبراني، قال: حدّثني أحمد بن إبراهیم بن كَیْسان الثقفي الإصفهاني، قال: حدّثني إسماعیل بن عمر البَجَلي، قال: حدّثني مِسْعر بن كِدام، عن طلحة بن مُصرِّف، عن عَميرة بن سعد(۴) قال: شهدتُ علیّاً علی المنبر ناشداً أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: من سمع رسول اللّه یوم غدیر خمّ یقول ما قال فَلْیشهد، فقام اثنا عشر رجلاً، منهم: أبوسعید الخُدْري، وأبوهریرة،وأنس بن مالك، فشهدوا أنّهم سمعوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: مَن كنت مولاه فعليٌّ مولاه، اللّهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه.»

ص: ۷۹

حدیث غدیر، دالّ است بر آنكه این حدیث بر امامت یا افضلیّت آن جناب كه مستلزم امامت است دلالت دارد؛ زیرا كه عدم مشاركت دیگری جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام را در این فضیلت دلیل صریح است بر اختصاص آن جناب به این فضیلت؛ پس اگر این فضیلت عین امامت است فذاك المطلوب، و اگر غیر امامت است، پس باز هم چون دیگران از آن بهره ندارند جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام افضل ایشان باشد.(۱)

و مصطفی بن عبداللّه القُسْطنطيني المشهور ب-: حاجي خلیفة والكاتب الجلبي الإستنبولي هم در كشف الظنون ذیل او را بر تاریخ واسط أبي عبداللّه محمّد ابن سعید بن الدُّبَیْسي الواسطي المتوفّی سنة سبع وثلاثین وستّ مئة ذكر كرده.(۱)

و اعاظم محدّثین و اكابر منقّدین اهل سنّت در كتب و اسفار دینيۀ خویش از او روایات عدیده نقل كرده اند. چنانچه شهاب الدین احمد بن حجر مكّی الهیتمي در كتاب صواعق محرقه(۲)، و كمال الدین جَهْرمی دربراهین قاطعه ترجمۀ صواعق محرقه(۳)، و ملّا مبارک هم در أحسن الأخبار ترجمۀ صواعق محرقه(۴)، و نورالدین علی سَمْهودی در جواهر العقدین(۵)، و احمد بن الفضل بن محمّد با كثیر المكّي الشّافعي در وسیلة المآل في عدّ مناقب الآل(۶)، و سید محمّد برزنجی در نوافض الروافض(۷)، و سیّد محمود بن محمّد بن عليالشیخاني القادري المدني در صراط سويّ في مناقب آل النبيّ(۸) هم از او نقل فرموده اند.

و فاضل رشید تلمیذ مخاطبِ وحید در ایضاح لطافة المقال و غرّة الراشدین

ص: ۸۲

بر تصنیف كردن مغازلی كتاب مناقب جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام را -كه به واسطۀ شیخ علی حزین ذكر نموده- مباهات و افتخار دارد، و آن را مثل دیگر كتب دلیل ولای اهل نحلۀ خود با اهل بیت علیهم السّلام و برهان سلب انحراف از این حضرات می داند(۱). بلكه از غرائب امور آن است كه فاضل معاصر صاحب منتهی الكلام(۲) هم با آن همه تعصّب و تصلّب و اظهار مزید خبرت و تدرّب در كتاب إزالة الغین(۳)

به واسطۀ صاحب نواقض تمسّک به روایت مغازلی كرده است و او را به تعظیم و تبجیل یاد نموده، وستطلع علی ذلك كلّه إن شاء اللّه تعالی فیما بعد.

جائی رسیده كه -علی ما صرّح به الدارقطني(۱)- به اجماع اهل كوفه حافظتری از او از عهد ابن مسعود تا زمانش دیده نشده، كتابی مستقلّ در جمع طرق این حدیث شریف تصنیف فرموده، و از قریب صد كس از صحابه آن را به اسانید خود نقل كرده. چنانچه(۲)

مولانا السیّد الأجلّ رضي الدین أبوالقاسم عليّ بن موسی بن جعفر بن محمّد بن أحمد بن محمّد بن طاوس الحسیني قدّس اللّه نفسه الزكیة وأحلّه في أعلی علیّین برحمته الوسیعة در كتاب الإقبال بصالح الأعمال در ذكر مصنّفین طرق حدیث غدیر فرموده:

«ومن ذلك الذي لم یكن مثله في زمانه أبوالعبّاس أحمد بن سعید بن عُقْدة (الحافظ) الذي زكّاه وشهد بعلمه الخطیب مصنّف تاریخ بغداد. (فإنّه) صنّف كتاباً سمّاه حدیث الولایة، وجدتُ هذا الكتاب بنسخةٍ قد كتبت في زمان أبي العبّاس ابن عقدة مصنِّفه، تاریخها سنة ثلاثین وثلاث مئة، صحیح النقل، علیه خطّ الطّوسي وجماعة من شیوخ الإسلام، لا یخفی صحّة ما تضمّنه علی أهل الأفهام. وقد روی فیه

ص: ۸۴

نصّ النبيّ صلوات اللّه علیه علی مولانا عليّ علیه السّلام بالولایة(۱)من مئة وخمس طرق.»(۲)

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده كتابی خاص برای ذكر طرق حدیث غدیر تصنیف نموده كه آن را مسمّی ساخته به حدیث الولایة، و به یکصد و پنج طرق این حدیث را در آن ذكر كرده، و نسخۀ این كتاب كه در عهد ابن عقده نوشته شده، و تاریخ كتابتش سنۀ سیصد و سی بود پیش جناب سیّد علی بن طاوس طاب ثراه موجود بوده. و در طرائف في معرفة مذاهب الطوائف نیز ذكر این كتاب فرموده، و اسماء آن صحابه كه از ایشان ابن عقده حدیث غدیر را نقل كرده نیز نوشته، چناچه گفته(۳):

«ومن ذلك ما أكّده(۴) النبيّ لعليّ بن أبي طالب <صلّی اللّه علیهما> (بمنى و) یوم غدیر خمّ من التصریح بالنصّ علیه، والإرشاد إلیه في مقامٍ یشهد له بیان المقال ولسان الحال بأنّه الخلیفة، والقائم مقامه في أُمّته.وقد صنّف العلماء بالأخبار كتباً كثیرةً في حدیث یوم الغدیر(۵) وتصدیق ما قلناه. وممّن صنّف تفصیل ما حقّقناه: أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الهَمْدانيّ الحافظ المعروف بابن عُقدة، وهو ثقةٌ عند أرباب المذاهب، وجعل ذلك كتاباً محرّراً سمّاه: حدیث الولایة، وذكر الأخبار عن النبيّ صلّی اللّه علیه وآله وسلّم بذلك، وأسماء الرواة من

ص: ۸۵

الصّحابة والكتاب <الذي> عندي <الآن(۱):

كتاب قد كتب في زمن أبي العباس ابن عقدة، تاریخه سنة ثلاثین وثلاث مئة، صحیح النقل والمقابلة،> علیه خطّ الشیخ العالم الربّانيّ <الشیخ> أبي جعفر الطوسي <رضي اللّه عنه> وجماعة من شیوخ الإسلام، لا یخفی صحّة ما تضمّنه علی أهل الأفهام. وقد أثنی علی <أبي العباس> ابن عقدة الخطیبُ صاحب تاریخ بغداد (وزكّاه) <وذكر في مدحه ما یحتاج ذكره إلی كُرّاس. وهذا الخطیب صاحب تاریخ بغداد ممّن لا یُتّهم في تزكیته لأبي العبّاس ابن عقدة.>

وهذه أسماء من روی عنهم حدیث یوم الغدیر، ونصّ النبيّ علی عليّ (عليهما الصّلاة والسّلام والتحيّة والإكرام) بالخلافة وإظهار ذلك عند الكافّة، و(۲)منهم من هنّأه(۳) بذلك:

مشخصات کتاب

[۱] أبوبكر عبداللّه بن عثمان؛

[۲] عمر بن الخطّاب؛

[۳] عثمان بن عفّان؛

[۴] عليّ بن أبي طالب؛

[۵] طلحة بن عبیداللّه؛

[۶] الزبیر بن العوّام؛

[۷] عبدالرحمن بن عوف؛

[۸] سعید بن مالك؛

ص: ۸۶

[۹] العبّاس بن عبدالمطّلب؛

[۱۰] الحسن بن عليّ بن أبي طالب؛

[۱۱] الحسین بن عليّ بن أبي طالب؛

[۱۲] عبداللّه بن العبّاس؛

[۱۳] عبداللّه بن جعفر بن أبي طالب؛

[۱۴] عبداللّه بن مسعود؛

[۱۵] عمّار بن یاسر؛

[۱۶] أبوذرّ جُنْدُب بن جُنادة الغِفاري؛

[۱۷] سلمان الفارسي؛

[۱۸] أسعد بن زرارة الأنصاري(۱)؛

[۱۹] خزیمة بن ثابت الأنصاري؛

[۲۰] أبوأیّوب خالد بن زید الأنصاري؛

[۲۱] سهل بن حُنیف الأنصاري؛

[۲۲] حذيفة بن اليمان؛

[۲۳] <عثمان بن حُنیف؛>

[۲۴] عبداللّه بن عمر بن الخطّاب؛

ص: ۸۷

[۲۵] البَراء بن عازب الأنصاري(۱)؛

[۲۶] رِفاعة بن رافع <الأنصاري>؛

[۲۷] سَمَرة بن جُنْدُب؛

[۲۸] سلمة بن الأكوع الأسلمي؛

[۲۹] زید بن ثابت الأنصاري؛

[۳۰] أبولیلی الأنصاري؛

[۳۱] أبوقدامة الأنصاري؛

[۳۲] سهل بن سعد الأنصاري؛

[۳۳] عَدِيّ بن حاتِم الطائي؛

[۳۴] ثابت بن یزید بن ودیعة(۲)؛

[۳۵] كَعْب بن عُجْرة الأنصاري؛

[۳۶] أبوالهیثم بن التَّیِّهان الأنصاري؛

[۳۷] هاشم بن عتبة بن أبي وقّاص الزُّهْري؛

[۳۸] المقداد بن عمرو الكندي؛

[۳۹] عمر بن أبي سلمة؛

ص: ۸۸

[۴۰] عبداللّه بن عبدالأسد(۱) المخزومي؛

[۴۱] عِمْران بن حُصین الخُزاعي؛

[۴۲] بُریدة بن الحُصَیب الأسلمي(۲)؛

[۴۳] جَبَلة بن عمرو الأنصاري؛

[۴۴] أبوهُریرة الدَّوسي؛

[۴۵] أبوبَرْزة نَضْلة بن عُبید(۳) الأسلمي؛

[۴۶] أبوسعيد الخُدري؛

[۴۷] جابر بن عبداللّه الأنصاري؛

[۴۸] جَریر(۴) بن عبداللّه؛

[۴۹] (زيد بن عبدالله؛)

[۵۰] زید بن أرقم الأنصاري؛

[۵۱] أبورافع مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه وآله وسلّم؛

[۵۲] أبوعمرة بن عمرو بن مُحَیْصِن الأنصاري(۵)؛

ص: ۸۹

[۵۳] أنس بن مالك الأنصاري؛

[۵۴] ناجیة بن عمرو الخُزاعي؛

[۵۵] أبوزینب بن عوف الأنصاري؛

[۵۶] یعلی بن مُرّة الثقفي؛

[۵۷] سعید بن سعد بن عبادة الأنصاري؛

[۵۸] حُذیفة بن أَسید أبوسَریحة الغِفاري؛

[۵۹] عمرو بن الحَمِق الخزاعي؛

[۶۰] زید بن حارثة الأنصاري؛

[۶۱] (ثابت بن وديعة الأنصاري؛)

[۶۲] مالك بن الحُوَیْرث؛

[۶۳] أبوسلیمان جابر بن سَمُرة السوائي؛

[۶۴] عبداللّه بن ثابت الأنصاري؛

[۶۵] حُبْشي(۱) بن جُنادة السلولي؛

[۶۶] ضُمَیرة الأسدي؛

[۶۷] عُبید(۲) بن عازب الأنصاري؛

[۶۸] عبداللّه بن أبي أوفی الأسلمي؛

[۶۹] زید بن شَراحیل الأنصاري؛

[۷۰] عبداللّه بن بِشر(۳) المازِني؛

ص: ۹۰

[۷۱] النعمان بن العَجْلان الأنصاري؛

[۷۲] عبدالرحمن بن يعمر(۱) الدیلي(۲)؛

[۷۳] أبوالحَمْراء(۳) خادم رسول اللّه صلّی الله علیه وآله وسلّم؛

[۷۴] أبوفَضالة الأنصاري؛

[۷۵] عطیّة بن بُسْر(۴) المازِني؛

[۷۶] عامر بن لیلی الغِفاري؛

[۷۷] أبوالطُّفیل عامر بن واثلة الكِناني؛

[۷۸] عبدالرحمن بن عبدربّ الأنصاري؛

[۷۹] حسّان بن ثابت الأنصاري؛

[۸۰] سعد بن جُنادة العَوْفي؛

[۸۱] عامر بن عُمیر النُمیري(۵)؛

[۸۲] عبداللّه بن یامیل؛

[۸۳] حَبّة بن جُوین العُرَني؛

ص: ۹۱

[۸۴] عُقْبة بن عامر الجُهَني؛

[۸۵] أبوذؤیب الشاعر؛

[۸۶] أبوشریح الخزاعي؛

[۸۷] أبوجُحَیفة وَهْب بن عبداللّه السُّوائي(۱)؛

[۸۸] أبوأُمامة الصُّديّ بن عَجْلان الباهلي؛

[۸۹] عامر بن لیلی بن <ضَمْرة>؛

[۹۰] جُندب بن سفیان العَلَقي(۲) البَجَلي؛

[۹۱] أُسامة بن زید بن حارثة الكلبي؛

[۹۲] وَحْشي بن حَرْب؛

[۹۳] قیس بن ثابت بن شَمّاس الأنصاري؛

[۹۴] عبدالرحمن بن مُدْلِج(۳)؛

[۹۵] حبیب بن بُدَیل بن وَرْقاء الخُزاعي؛

[۹۶] فاطمة بنت رسول اللّه صلّی الله علیه وآله وسلّم؛

[۹۷] عائشة بنت أبي بكر؛

[۹۸] أمّ سلمة أمّ المؤمنین؛

[۹۹] أمّ هانئ بنت أبي طالب؛

[۱۰۰] فاطمة بنت حمزة بن عبدالمطّلب؛

ص: ۹۲

[۱۰۱] أسماء بنت عُمَیس الخَثْعمیة.

ثمّ ذكر ابن عقدة ثمانیة وعشرین رجلاً من الصّحابة لم یذكرهم ولم یذكر أسماءهم أیضاً.»(۱)،(۲)از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده حدیث غدیر را از این صحابه

ص: ۹۳

مذكورین كه قریب صد كس اند روایت كرده، و نیز(۱)

روایت كردن بیست و هشت دگر صحابه علاوه بر مذكورین این حدیث شریف را افاده نموده.

ابن مظفّر بن عمر بن محمّد بن أبي الفؤارس الوردي المعرّي الشافعي، و درر كامنه في أعیان المئة الثامنة(۱) تصنیف شیخ شهاب الدین أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، و تاریخ(۲)

شیخ بدرالدین محمود بن أحمد العیني الحنفي، و طبقات الحفّاظ(۳)

شیخ جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي مختصر طبقات الحفّاظ ذهبی، و وافی بالوفیات(۴)

تصنیف صلاح الدین خلیل بن أیبك الصفدي و غیر آن(۵) ظاهر و باهر است.و یوسف بن یحیی بن أبي الفتح بن منصور الواسطي النحوي او را در رسالۀ خود كه در ردّ اهل حقّ نوشته به امام اعظم ملقّب می سازد.(۶)

و صاحب نوافض هم او را به امام حافظ وصف می كند.(۷)

ص: ۹۵

و ابن القیّم در زاد المعاد جابجا به تحقیقات او تمسّک می سازد و به شیخ الإسلام ملقّب می نماید.(۱)

و عبدالوهّاب شعرانی در لواقح الأنوار از سیوطی ثبوت اجتهاد او را در احكام و حدیث نقل كرده.(۲)

و خود مخاطب در بستان المحدّثین حكم به خیركی عقل به وسعت علم او می نماید.(۳)

و فاضل معاصر در منتهی الكلام او را به شیخ الإسلام می ستاید، و بر افادات او در مقابلۀ اهل حقّ تشبّث می نماید(۴).

أبوالفضل الكِناني العَسْقلاني المصري القاهري الشافعي المعروف بابن حجر كه جلائل فضائل و عوالی مناقب و غرر محامد و نفائس مآثر و محاسن مفاخر او از عقود فریده(۱) تصنیف شیخ تقي الدین أحمد بنعلي المقریزي المؤرّخ(۲)، و توضیح المشتبه شرح المشتبه في المؤتلف والمختلف تصنیف شمس بن ناصرالدين الدمشقي(۳)، و طبقات شعراء بدرالدین محمّد بن إبراهیم البَشْتَكي(۴) القاهري(۵)،و ذیل تقیید لمعرفة رواة السنن والأسانید تصنیف حافظ تقي الدین محمّد بن أحمد الحسیني الفاسي(۶)، و ذیل تاریخ حلب المسمّی ب-: الدرّ المنتخب للقاضي علاءالدین أبي الحسن علي بن محمّد [بن] سعد الجِبْریني الشهیر بابن خطیب

ص: ۹۷

الناصریة(۱)، و ذیل طبقات الحفّاظ تقي الدین محمّد بن محمّد أبي الخیر محمّد بن محمّد بن عبداللّه بن فهد الهاشمي المكّي(۲)، و طبقات شافعیة قاضی قطب الدین محمّد بن محمّد الخیضري(۳)، و ضوء لامع في أعیان القرن التاسع تصنیف شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن السَّخاوي(۴)، و طبقات الحفّاظ و حسن المحاضرة في أخبار مصر و القاهرة هر دو تصنیف شیخ جلال الدینعبدالرحمن ابن أبي بكر السیوطي(۵)، و مدینة العلوم تصنیف اَزنیقی تلمیذ محمود بن محمّد بن قاضي زاده الرومي ابن بنت علي بن محمّد القوشجي صاحب شرح تجرید(۶)، و بستان المحدّثین تصنیف خود ملازمان مخاطب(۷)، و مفتاح كنز درایة روایة المجموع من درر المجلّد المسموع(۸) و غیر آن(۹) لامع و ساطع است.

ص: ۹۸

و أحمد بن محمّد بن أحمد بن علي النَّخْلي -كه از مشایخ اجازۀ مخاطب است- در رسالۀ اسانید خود او را به شیخ مشایخ اسلام و سیّد علماء اَعلام و مرجع محقّقین و سند مدقّقین، البالغ في التحقیق أقصی غایة بلا نزاع و أمیر المؤمنین في الحدیث بلا دفاع ستوده.(۱)

و فاضل معاصر در منتهى الكلام بر تحقیقاتاو می نازد(۲)، و تبحّر او را در فنّ حدیث شریف مسلّم الثبوت می داند.

ذكر ابن حجر در فتح الباري شرح صحيح بخاري كتاب ابن عقده را که در آن استیعاب طرق حدیث غدیر نموده و نصّ بر کثرت طرق آن و صحّت و حسن اسانید آن

در فتح الباری شرح صحیح بخاری كه حسب افادۀ مخاطب در بستان المحدّثین به جهت كثرت شهرت و كثرت نقل و اعتماد بر آن حكم متن یعنی صحیح بخاری حاصل شده(۳)، در مناقب جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام

ص: ۹۹

می فرماید:

«وأمّا حدیث: مَن كنت مولاه فعليّ مولاه، (فقد) أخرجه الترمذي والنّسائي، و هو كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد وكثیر مِن أسانیدها صحاح وحسان.»(۱)

از این عبارت ظاهر است كه حدیث ”من كنت مولاه فعليّ مولاه“ كثیر الطرق است به نهایت، و به تحقیق كه استیعاب كرده است آن طرق راابن عقدة در كتابی مفرد و بسیاری از اسانید این طریق ها صحاح و حسان(۲) است.

و افادۀ ابن حجر را كه متضمّن ذكر كتاب ابن عقده مستوعب طرق حدیث غدیر، و تصحیح و تحسین بسیاری از این طرق می باشد دیگر اكابرِ اعاظم و اجلّۀ اماثل اهل سنّت در كتب دینیّۀ خود ذكر فرموده اند.

عیسی، نورالدین، أبوالحسن ابن الجمال الحسیني السَّمهودي كه جلالت مقام و شرف منزلت و عظمت شأن و رفعت مرتبت او از ضوء لامع في أعیان القرن التاسع تصنیف شمس الدین محمّد بن عبدالرحمن السَّخاوي(۱)،

و عجالة الراكب وبلغة الطالب(۲) تصنیف عبدالغفّار بن إبراهیم العلوي العَكّي العدناني الشافعي كه نسخۀ صحیحۀ آن در خزانۀكتب حرم محترم مكۀ معظّمه زاد اللّه شرفاً از نظر فقیر گذشته، و به توفیقات ربّانی اتفاق انتخاب هم از آن افتاده(۳)، و سبل الهدی والرشاد في سیرة خیر العباد تصنیف محمّد بن یوسف الدمشقي الصالحي(۴)، و كفایة المتطلّع تألیف تاج الدین الدهّان المكّي الحنفي(۵)،و جذب القلوب إلی دیار المحبوب تصنیف شیخ عبدالحقّ دهلوی(۶)، و مفتاح النجا في مناقب آل العبا تصنیف میرزا محمّد ابن معتمدخان بدخشانی(۷)،و غیر آن(۸)

واضح و لائح است.

ص: ۱۰۱

و مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني المشهور ب-: حاجي خلیفة والكاتب الچلبي الإستنبولي در كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون ذكر مصنّفات عدیدۀ او نموده(۱).

و علماء مشهورین و ثقات معتمدین سنّیه در اسفار دینیّه خود نقل ها از او آورده اند.چناچه شرف الدین أبوالقاسم بن عبدالعلیم القرشي الحنفي در كتاب قلائد عقود الدرر والعقیان في مناقب الإمام أبي حنیفة النعمان(۲)، و عبدالرحیم(۳)

السمهودي در كتاب الإشراف في فضل الأشراف(۴)، و رضي الدین بن محمّد بن علي ابن حیدر الشافعي در تنضید العقود السنّیة بتمهید الدولة الحسینیة(۵)،و محمّد بن عبدالرسول البرزنجي الكردي در نواقض الروافض(۶)، و شیخ ابراهیم بن حسن كردی در رساله اذكار و اوراد كه شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب آن را در رساله انتباه في سلاسل أولیاء اللّه وارد كرده(۷)، و شیخ عبدالحقّ دهلوی در جذب القلوب إلی دیار

ص: ۱۰۲

المحبوب(۱) و رجال مشكاة(۲)، و محمود بن محمّد بن علي الشیخاني القادري المدني در صراط سويّ في مناقب آل النبي(۳)، ومیرزا محمّد بن معتمد خان بدخشانی در كتاب مفتاح النجا في مناقب آل العبا از او نقل می كنند(۴).

و فاضل رشید -كه ارشد تلامذۀ مخاطب وحید است- در إیضاح لطافة المقال تصریح فرموده به آنكه او از عظمای اهل سنّت است(۵).

و فاضل معاصر هم در منتهی الكلام(۶) و إزالة الغین(۷)

تمسّک به افادات او جسته و به كمال بشاشت و ابتهاج روایات او به مقابلۀ اهل حقّ ذكر كرده، و در إزالة الغین تصریح كرده به آنكه او از جهابذۀ ثقات است.

از دلائل ولای اهل نحلۀ خود با اهل بیت علیهم السّلام و براهین سلب انحراف از این حضرات می پندارد- گفته:

«قال الحافظ ابن حجر: حدیث من كنت مولاه فعليّ مولاه، أخرجه الترمذي والنّسائي، وهو كثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقدة في كتابمفرد، وكثیر من أسانیدها صحاح وحسان.»(۱)

وطیّب رمسه(۱) في منتخباته- گفته:

«قال ابن حجر: حدیثٌ كثیرُ الطرق جدّاً، استوعبها ابن عقدة في كتاب مفرد، منها صحاح ومنها حسان.»(۲)

الأثر في أعیان القرن الحادي عشر تصنیف محمّد بن فضل اللّه المُحبّي ظاهر است(۱)،كه او امام كبیر و حجّت ثبت و قدوه، صاحب تصانیف سائره، و اجلّ اهل عصر خود به غیر ارتیاب، و امام فاضل، و زاهد عابد، و قانت و خاشع للّه، و كثیر النفع، و متقرّب به حسن عمل، و مثابر علی التسبیح و الأذكار، و صابر و صادق بوده، و جمع كرده ازعلوم و معارف -با وصف اختلاف انواع و تباین اقسام آن- آنچه مجتمع نشده در كسی از معاصرین او.

و جاراللّه أبومهدي عیسی بن محمّد الثعالبي الجعفري الهاشمي المالكي المغربي الشاذلي او را در كتاب اسانید خود به ”شیخ شیوخنا“ تعبیر می نماید.(۲)

و محمّد بن الشیخ علي بن الشیخ منصور الشنواني در كتاب الدرر السَّنیّة فیما علا من الأسانید الشنوانیة او را به علّامه وصف نموده، و تصریح كرده كه برای او مصنّفات عدیدۀ شهیره است، و قلم او سیّال است و به سوی مؤلّفات او شدّ رحال كرده می شود.(۳)

و تاج الدین دهّان در كفایة المتطلّع او را به وصف علّامه ستوده.(۴)

و به تصریح خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث شرح او بر جامع صغیر برای اكثر احادیث كفایت می كند.(۵)

ص: ۱۰۶

و فاضل رشید در غرّة الراشدین از شرح او فیض القدیر نقل می كند و احتجاج به آن می نماید.(۱)

و فاضل معاصر در إزالة الغین این نقل راوارد می كند و تمسّک به آن می نماید.(۲)

«عبدالرحمن بن مُدْلِج. ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة في كتاب الموالاة. وأخرج من طریق موسی بن النضر(۱) بن الربیع الحمصي، حدّثني سعد بن طالب أبوغَیلان، حدّثني أبوإسحاق، حدّثني من لا أحصی: أنّ علیّاً أنشد(۲) الناس في الرَّحْبة: مَن سمع قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه؟ فقام نفرٌ، منهم: عبدالرحمن ابن مدلج، فشهدوا أنّهم سمعوا إذ ذاك من رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم.

وأخرجه ابن شاهین عن ابن عقدة، واستدركه أبوموسی.»(۳)

و نیز در اصابه گفته:«أبوقدامة الأنصاري. ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة في كتاب الموالاة الذي جمع فیه طرق حدیث: مَن كنت مولاه فعليٌّ مولاه. فأخرج فیه مِن طریق محمّد بن كثیر، عن فِطْر عن أبي الطُّفیل، قال: كنّا عند عليّ فقال: أَنشد اللّه مَن شهد یوم غدیر خمّ؟ فقام سبعة عشر رجلاً منهم أبوقدامة الأنصاري، فشهدوا أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال ذلك.

واستدركه أبوموسی. وسیأتي في الذي بعده ما یؤخذ منه اسم أبیه وتمام نسبه.»(۴)

و نورالدین سمهودی هم ذكر كتاب ابن عقده در دیگر مقامات(۵)

نموده، و نقل روایات عدیده از آن كرده كما ستطّلع علیه إن شاء اللّه تعالی عن قریب(۶).

ص: ۱۰۸

معتمدین كبار است، و فاضل رشید در إیضاح لطافة المقال(۱)تصریح فرموده است به آنكه او از عظمای اهل سنّت است، و بر كتاب او مثل دیگر كتب ائمّۀ سُنّیه نازش و افتخار و مباهات دارد، و آن را دلیل ولای سنّیه با اهل بیت علیهم السّلام و عدم انحراف از این حضرات می پندارد، و او را قرین اساطین و اركان مذهب خود ذكر می كند.

و نیز در ایضاح به مقامات عدیده احتجاج و استدلال به افادات او می كند.

و فاضل معاصر در إزالة الغین او را در جملۀ علماء سنیّه كه لعن یزید می كنند ذكر كرده.(۲)

از این عبارت ظاهر است كه حدیث غدیر حدیث صحیح و مشهور است، و ذهبی تنصیص كرده است بر بسیاری از طرق آن به صحّت، و آن بهنهایت كثیر الطرق است كه استیعاب كرده است آن طرق را حافظ ابن عقده در كتاب مفرد.

جلالت اسلاف خود بر كند.

«كید هشتاد و یكم: آنكه بعضی روایات موافق مذهب خود از كتاب مردینقل كنند كه در خیال مردم از اهل سنّت می نماید، حال آنكه في الواقع چنین نیست. چنانچه ابن عقده كه جارودی رافضی بود، و ابن قتیبه كه شیعی غلیظ بود، و اخطب خوارزم كه زیدی غالی بود.» انتهی(۱).

القُضاعي الحلبي المِزّي در كتاب تهذیب الكمال في أسماء الرجال به ترجمۀأحمد ابن محمّد بن نَِیزك بن حبیب أبوجعفر البغدادي بعد از ذكر كسانی كه از ایشان ابوجعفر روایت كرده و كسانی كه از او روایت می كنند گفته:

«قال أبوالعبّاس ابن عقدة: في أمره نظرٌ. نزل بغداد ومات بها. وقال أبوبكر الخطیب: بلغني أنّه مات (في) سنة ثمان وأربعین ومئتین.»(۱) انتهی نقلاً عن قطعة اشتریتها في الحُدیدة لمّا حللتها حین قُفولي من الحجّ(۲).

«أحمد بن محمّد بن نیزك بن حبیب، أبوجعفر، البغدادي، المعروف بالطوسي.

عن: أبي أسامة، وروح بن عبادة، وأسود بن عامر شاذان وطبقتهم.

عنه: ت(۱)، وإبراهیم (الحربي)، وأبوبكر بن أبي عاصم، ومحمّد بن هارون الحضرمي، وابن صاعد، وجماعة.

قال ابن عقدة: في أمره نظر. قال الخطیب: مات سنة ۲۴۸(۲).»(۳)

وعنه: الترمذي، وإبراهیم الحربي، وابن أبي عاصم، وابن صاعد، وغیرهم.

قال ابن عقدة: في أمره نظر. وقال الخطیب: بلغني أنّه مات في سنة۲۴۸. قلت: وذكره ابن حِبّان في الثقات.»(۱)

ابن عقده ذكر كرده به صحّت و حسن وصف كرده است(۱).

و این حكمِ ابن حجر را سیّد سَمهودی و مُناوی هم نقل كرده اند(۲).پس هر گاه شطری از طرق ابن عقده موصوف به صحّت باشد، وثوق و اعتماد و جلالت و عظمت ابن عقده و جامعیّت او شرط صحّت روایت را كالشمس في رابعة النهار هویدا گردید و توهّم قدح و جرح او از هم پاشید.

و نیز هرگاه صحّت و حسن بسیاری از طرق ابن عقده حسب افادت این حضرات محقّق شد، مطلوب اهل حقّ بلا كلفت حاصل است، و شبهات جاحدین و كائدین زائل، خواه ابن عقده را ثقة و معتبر و جلیل المفاخر دانند، خواه او را مقدوح و بی دین و كافر.

اعیان دین متسنّنین است، و درر غرر مناقب باهره، و جواهر زواهر محامد فاخره، و غوالی لآلی مدایح عالیه، و جلائل فضائل سامیه وی از وفیات الأعیان في أنباء أبناء الزمان للقاضي شمس الدین أبي العباسأحمد بن محمّد المعروف بابن خلّكان البرمكي الإربلي الشافعي(۱)،و عبر في خبر من غبر(۲)، و طبقات الحفّاظ(۳) تصنیف شمس الدین أبوعبداللّه محمّد بن أحمد الذهبي، و مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان وتقلّب أحوال الإنسان لأبي محمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي الیمني(۴)، و طبقات فقهاء شافعیه قاضی تقي الدین أبوبكر بن شهاب الدین أبي العباس أحمد المعروف بابن قاضي شهبة ابن الشیخ الإمام العلّامة شیخ الإسلام شمس الدین أبي عبداللّه محمّد الأسدي الشافعي(۵)، و تتمّة المختصر في أخبار البشر تصنیف زین الدین عمر بن المظفّر المعروف بابن الوردي(۶)، و طبقات الحفّاظ جلال الدین السیوطي(۷)، و مدینة العلوم ازنیقی(۸) و غیر آن(۹) ظاهر و واضح است.

ص: ۱۱۹

المنادي، والحسن بن مكرّم، وأحمد بن أبي خیثمة، وعبدالله بن روح المدائني(۱)، وغیرهم.

روی عنه الأكابر من الحفّاظ، مثل: أبي بكر محمّد بن عمر (ابن) الجِعابي(۲)،

وأبي القاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبراني، وأبي نعیم عبداللّهبن عَدي الجرجاني، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر البغدادي، وأبي الحسن عليّ بن عمر الدارقطني، وأبي حفص عمر بن أحمد بن شاهین، وعبداللّه بن موسی الهاشمي، وأبي بكر محمّد بن إبراهیم ابن المقرئ، وأبي حفص عمر بن إبراهیم الكَتّاني(۳)،

وخلق یطول ذكرهم.

وحكی أبوأحمد الحافظ النیسابوريّ قال(۴): قال لي أبوالعبّاس ابن عقدة: دخل البَرْدیجي(۵)

الكوفة(۶)، فزعم أنّه أحفظ منّي، فقلت: لا تطول تقدم إلی دكّان ورّاق وتضع القَبّان(۷)

وتزن من الكتب ما شئت ثمّ تلقی علینا فنذكره(۸)، فبقي(۹).

ص: ۱۲۱

وكان الدارقطني یقول: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر من زمن عبداللّه بن مسعود إلی زمن أبي العبّاس ابن عقدة أحفظ منه.

وقال أبوالطیّب بن هَرْثَمة: كنّا بحضرة (أبي العبّاس) ابن عقدة (الكوفي) المحدّث ونكتب عنه وفي المجلس رجلٌ هاشميّ إلی جانبه، فجری حدیث حفّاظ الحدیث، فقال أبوالعبّاس: أنا أُجیب في ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل بیت هذا سوی غیرهم، وضرب بیده علی الهاشمي.

ولد في سنة تسع(۱) وأربعین ومئتین لیلة النصف من المحرّم. ومات (فيذي القعدة) سنة اثنتین وثلاثین وثلاث مئة.»(۲)

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده حافظ متقن و عالم مكثر بوده، و تراجم و ابواب و مشیخه را جمع كرده، و اكثار روایت نموده، و حدیث او منتشر گردیده، و از اساطین و اركان ملّت و مذهب سُنّیه مثل احمد بن عبدالحمید حارثی، و عبداللّه بن اُسامه كلبی، و حسن بن علی بن عفّان عامری، و عبداللّه بن ابی مسرّة مكی(۳)، و محمّد بن عبداللّه [بن] منادی، و حسن بن مكرّم، و احمد بن ابی خیثمة، و عبدالله بن روح مدائنی(۴)، و غیر ایشان سماع حدیث كرده.

و اكابر حفّاظ سُنّیه كه ملاذ و مرجع اسلاف و اخلاف اینها اند مثل: ابوبكر

ص: ۱۲۲

محمّد بن عمر الجعابی، و ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایّوب طبرانی، و ابواحمد عبداللّه بن عدی الجرجانی، و ابوالحسین محمّد بن مظفّر بغدادی، و ابوالحسن علیّ بن عمر دارقطنی، و ابوحفص عمر بن احمد بن شاهین، و عبداللّه بن موسی هاشمی، و ابوبكر محمّد بن ابراهیم المقرى، و ابوحفص عمر بن ابراهیم الكتّانی، و غیر ایشانْ خلق بسیار كه ذكر ایشان طول می كشد روایت احادیث نبویّه از او نموده، و اخذ علم دین از او كرده اند.

و دارقطنی ارشاد كرده كه اجماع كرده اند اهل كوفه بر آنكه دیده نشده از زمان عبداللّه بن مسعود تا زمان ابوالعبّاس بن عقده حافظ تری از او، یعنی ابن عقده.

و حفظ و اتقان و علوّ مقام او در این فنّ جلیل الشأن به مرتبه رسیده كه خودش اظهار كرده كه او جواب می دهد در سه لک(۱) حدیث از احادیث اهل بیت، سوای احادیث دیگران.

سبحان اللّه همچو حافظی جلیل القدر عظیم الشأن را كه موصوف است به كمال حفظ و اتقان، و علم حدیث را از اعاظم ائمۀ دین فرا گرفته، و جمعی كثیر از اكابر و اعیان از او استفاده حدیث نموده اند، و دارقطنی -كه از امامت اهل سنّت در جنّت هم معزول نمی شود كما یظهر من شرح الصّدور للسیوطي(۲) ومفتاح كنز الدرایة(۳) و امثالهما- در اطراء و مدح و ستایش و تبجیل او اجماع اهل كوفه را بر اینكه از زمان عبداللّه بن مسعود تا زمان ابن عقده حافظ تری از ابن عقده به وجود

ص: ۱۲۳

نیامده نقل كرده، و سه لک حدیث از اهل بیت یادداشت سوای آنچه از غیر ایشان حفظ نموده بود از اعتبار ساقط كردن، و احتجاج را به اقوالش از مكاید شمردن، جز از مكاید شاه صاحب، یا خواجه شان كابلی كار دیگری نیست. غالباً جناب شاه صاحب ائمۀ اعلام خود را كه نقل روایات ابن عقده می نمایند و احتجاج و استدلال به آن می كنند، كیّادان دغاكیش و شیّادان دغل اندیش قرارمی دهند فوا سوأتاه و وا فضیحتاه.

زیاد بن عبداللّه بن عجلان العقدي الكوفي المعروف بابن عقدة الحافظ من أهل الكوفة.

وزیاد: هو مولی عبدالواحد بن عیسی بن موسی الهاشمي، عتاقة.

وجدّه عجلان: هو مولی عبدالرحمن بن قیس الهمداني.

كان حافظاً، متقناً، مكثراً، عالماً، جمع التراجم والأبواب والمشیخة، وأكثر الروایة، وانتشر حدیثه.

سمع: أحمد بن عبدالحمید الحارثي، وعبداللّه بن أُسامة الكلبي، والحسن بن علي ابن عفّان العامري، وعبداللّه بن أبي مسرّة المكّي(۱)، ومحمّد بن عبداللّه(۲)[بن] المنادي، والحسن بن مكرّم، وأحمد بن أبي خیثمة، وعبدالله بن روح المدائني(۳)، وغیرهم.

روی عنه الأكابر من الحفّاظ، مثل: أبي بكر محمّد بن عمر (ابن) الجِعابي، وأبي القاسم سلیمان بن أحمد بن أیّوب الطبراني، وأبي أحمد عبداللّه بن عدي الجرجاني، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر البغدادي، وأبي الحسن عليّ بن عمر الدارقطني، وأبي حفص عمر بن أحمد بن شاهین، وعبداللّه بن موسی الهاشمي، وأبي بكر محمّد بن إبراهیم بن المقرئ، وأبي حفص عمر بن إبراهیم الكتّاني(۴)،

وخلق یطول ذكرهم.

قیل: وكان الدارقطني یقول: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر من زمن عبداللّه بن

ص: ۱۲۵

مسعود إلی زمن أبي العبّاس ابن عقدة أحفظ منه.

وقال أبوالطیّب بن هَرثمة: كنّا بحضرة ابن عقدة المحدّث ونكتب عنه(۱) وفي المجلس رجل هاشمي إلی جانبه، فجری حدیث حفّاظ الحدیث، فقال أبوالعبّاس: أنا أُجیب في ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل بیت هذا، سوی غیرهم. وضرب بیده علی الهاشمي.

ولد في سنة أربع وأربعین ومئتین لیلة النصف من المحرّم. ومات سنة اثنتین(۲) وثلاثین وثلاث مئة. انتهی.

قلت: ذكره الذهبي وابن ناصرالدین في طبقات الحفّاظ.»(۳)

كذب مَن اتّهمه بالوضع. وقال حمزة السَّهْمي: ما یتّهمه بالوضع إلّا طمل(۱)، (۲). وقال أبوعلي الحافظ: أبوالعبّاس إمامٌ حافظٌ، محلّه محلّ مَن یسأل عن التابعین وأتباعهم.»(۳)

از این عبارت ظاهر است كه حسب افادۀ دارقطنی كسی كه ابن عقده را متّهم به وضع نموده كاذب و مفتری است. و فضائل و محامد علیّه و محامد و مناقب سَنیّۀ دارقطنی بالاتر از وهم و قیاس است، و چه كس را تاب و طاقت است كه به احصای نبذی از آن بپردازد، و بنابر انموذج بعض عبارات إن شاء اللّه تعالی در حدیث طیر و غیر آن مذكور خواهد شد.

فائز رتبۀ عالی از حفظ و اتقان و سموّ فخر است.

ابوعبداللّه ذهبی در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة سبع وعشرین وأربع مئة گفته:

«وأبوالقاسم حمزة بن یوسف السَّهْمي الجرجاني الحافظ، من ذرّیة هشام بن العاص. سمع سنة أربع وخمسین من محمّد بن أحمد بن إسماعیل الصرّام صاحب محمّد ابن الضُّریس. ورحل إلی العراق سنة ثمان وستّین، فأدرك ابن ماسي(۱)، وهو مكثر عن ابن عدي والإسماعیلي. وكان من أئمّة الحدیث حفظاً، ومعرفةً، وإتقاناً.»(۲)

و جلال الدین سیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«حمزة بن یوسف بن إبراهیم بن موسی بن محمّد بن أحمد، الإمام، الثبت، أبوالقاسم القرشيّ السَّهْمي الجرجاني، من ذرّیة هشام بن العاص(۳). جال البلادَ وسمع ابن عدي، وابن المقرئ، والإسماعیلي، وخلائق. وصنّف وخرّج(۴)،وعدّل وصحّح وعلّل. مات سنة ۴۲۷(۵).»(۶)

و عبدالكریم سمعانی در انساب گفته:

«أبوالقاسم حمزة بن یوسف بن ثابت السَّهْمي القرشي من أهل جرجان. أحد الحفّاظ المكثرین. رحل إلی العراق وكور الأهواز، وأصبهان، والشام، ومصر، وأدرك

ص: ۱۲۸

الشیوخ، وتلمّذ ببلده لأبي بكر الإسماعیلي، وأبي أحمد بن عدي الحافظ، و صنّف التصانیف، وله أقرباء ینسبون إلی بني سهم أیضاً، ذَكَرهم(۱) في تاریخ جرجان. (و) توفّي سنة۴۲۷(۲).»(۳)

ابن عقدة یخضع لحفظه.»(۱)

(و) قال ابن مندة: سمعت أباعلي یقول: وما رأیت أحفظ منه، ما تحت أدیم السماء <كتاب> أصحّ من كتاب مسلم. و قال ابن مندة: ما رأیت في اختلاف الحدیث والإتقان أحفظ من أبي علي.وقال القاضي أبوبكر الأبهري: سمعت أبابكر بن <أبي> داود یقول لأبي علي: مَن إبراهیم عن إبراهیم عن إبراهیم؟ فقال: إبراهیم بن طهمان عن إبراهیم بن عامر البجلي عن إبراهیم النخعي، فقال: أحسنت یا أباعلي.

قال الحاكم: كان أبوعلي یقول: ما رأیت في أصحابي(۱)

مثل الجِعابي في حفظه(۲). فحكیتُ هذا للجعابي، فقال: یقول أبوعلي هذا، وهو أُستاذي على الحقیقة.»(۳)

و فاضل رشید در إیضاح لطافة المقال به افادۀ او در مجمع البحار استناد نموده.(۱)

و فاضل معاصر در منتهی الكلام تنزیه او مثل صاحب نهایه از مخالفت اجماع می نماید(۲)

ودر إزالة الغین در نفی صحّت و اعتبار احادیث نهایه او را ملاذ و ملجأ خود قرار می دهد، و تمسّک به حواله كتاب مجمع البحار او نموده و خوشدل می شود(۳).

و مصطفی بن عبداللّه القسطنطيني المشهور ب-: حاجی خلیفة والكاتب الجلبي الإستنبولي در كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون كتاب مجمع البحار او را ذكر كرده(۴).

مسلم والأربعة، وابن عقدة من كبار الحفّاظ، وثّقه الناس وما ضعّفه إلّا عصري متعصّب.»(۱)

از این كلام ظاهر است كه ابن عقده از كبار حفّاظ است. و معنی حافظ غالباً محفوظِ خاطر ناظرین باشد كه حافظ در اصطلاح اهل حدیث چه جلالت مرتبه دارد. میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی در تراجم الحفّاظ می فرماید: «الحافظ: یطلق هذا الإسم علی مَن مهر في فنّ الحدیث بخلاف المحدّث.»(۲)

از اینجا ثابت شد كه ابن عقده از اكابرماهرین در فنّ حدیث بوده و مرتبۀ او از اجلّه محدّثین هم در گذشته.

و(۳)

شیخ أبوالمواهب عبدالوهّاب بن أحمد بن علي بن أحمد بن محمّد بن زوقا بن موسی بن أحمد سلطان الشعراوي كه از اجلّۀ مشایخ اجازۀ شاه صاحب است، و در ما بعد محامد و فضائل او را خواهی شنید، در كتاب لواقح الأنوار في طبقات السادة الأخیار -كه سه نسخۀ عتیقۀ آن كه یكی از آنها محشّی است به خطّ میرزا محمّد بن معتمدخان بدخشی، و چهارمین نسخۀ مطبوعۀ مصر به عنایت پروردگار نزد این خاكسار موجود است- به ترجمۀ جلال الدین سیوطی گفته:

«وكان الحافظ ابن حجر یقول: الشروط التي <إذا> اجتمعت في الإنسان سمّي حافظاً، (و) هي: الشهرة بالطلب، والأخذ من أفواه(۴) الرجال، والمعرفة بالجرح والتعدیل،

ص: ۱۳۳

والمعرفة بطبقات الرواة ومراتبهم، وتمییز الصّحیح من السقیم حتّی یكون ما یستحضره من ذلك أكثر ممّا لا یستحضره، مع استحضار(۱) الكثیر من المتون، فهذه الشروط مَن جمعها فهو حافظ.»(۲)پس حسب افادۀ علاّمه ابن حجر عسقلانی ابن عقده از اكابر مشهورین به طلب، و اخذ از افواه رجال، و معرفت به جرح و تعدیل، طبقات روات و مراتب آنها، و تمییز صحیح از سقیم بوده، و مستحضرات او در این باب زیاده از دیگران بوده.

و نیز از افادۀ شیخ محمّد طاهر ظاهر است كه مردم توثیق ابن عقده نموده. و مردم در اینجا ناقدین رجال و ائمّۀ محقّقین با كمال اند كما هو ظاهر من سیاق الكلام.

و نیز از آن ظاهر است كه جسارت بر تضعیف ابن عقده ننموده مگر عصری متعصّب.

پس غضب شاه صاحب و مماثلتشان با حاسدین متعصّب و اتّباع جارحین غیر متدرّب حسب این افاده، و افادۀ دیگر ائمّۀ محقّقین كه نموذج آن سابقاً گذشت محقّق گردید.

ص: ۱۳۴

عدالت، و روایت می كرد فضائل اهل بیت علیهم السّلام را و اقتصار بر آن می كرد، و متعرّض نمی شد برای صحابه به مدح و ذمّ، پس نسبت كردند او را به سوی رفض، یعنی متعصّبین و معاندین كه از ذكر فضائل اهل بیت علیهم السّلام مثل مار بر خود می پیچند او را منسوب به رفض ساختند.

<كان ثقةً، فقیهاً، عالماً بالنحو واللغة والقراءة، متقناً في الحدیث، حافظاً لرواته، ومدار هذه المسانيد علیه.>» انتهی(۱)

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده ثقه و فقیه، و عالم به نحو و قرائت، و متقن در حدیث، و حافظ روات آن بوده، و مدار اسانید امام اعظم بر او است.پس حالا حضرات اهل سنّت را اختیار دادیم كه خواه اندک تأمّل بكار برده وبر هفوات خود ندامت ورزند، و خواه به غرض ردّ بعض استدلالات اهل حقّ به روایات ابن عقده -كه تحقّقش خیلی مشكل؛ كه مدار استدلال ایشان بر محض روایات ابن عقده نیست، بلكه آنچه ابن عقده روایت كرده و اهل حقّ به آن استدلال نموده اند، مثل آن حذو النعل بالنعل دیگر ثقات ائمّه و اساطین مذهب ایشان هم روایت می نمایند- تضعیف و توهین ابن عقده نمایند، و دست از اعتماد و اعتبار او بردارند.

لیكن ملتمس آن است كه فكری برای اصلاح حال پر اختلال عمدۀ مدایح و مناقب امام اعظم فرمایند، چه هر گاه به تصریح خوارزمی مدار این اسانید بر ابن عقده بوده باشد، در این صورت قدح و جرح ابن عقده نمودن، و راه توهین و استخفاف او پیمودن، صراحتاً در ابطال فضیلت اسنای امام اعظم كوشیدن و عمدۀ مناقب او را به خاک سیاه برابر ساختن است.

معتمدین اهل سنّت است، و جلالت شأن و فقاهت و ریاست و امامتِ او از جواهر مضیئة في طبقات الحنفیة تصنیف عبدالقادر بن محمّد القرشي(۱)، و كتائبأعلام الأخيار من مذهب النعمان المختار(۲) تألیف محمود بن سلیمان الكفوي ظاهر است.

و تاج الدین دهّان در كفایة المتطلّع او را به وصف العلّامة الخطیب قاضي القضاة ستوده.(۳)

و رشیدالدین خان تلمیذ رشید شاه صاحب در شوكت عمریه به افادۀ او در ذبّ حریم امام اعظم تمسّک می كند.(۴)

و شیخ عبدالحقّ دهلوی در رجال مشكاة بر جوابات او از ادّعای بعض شافعیه مخالفت مذهب ابو حنیفه را با احادیث می نازد، و كتاب او را در این باب می ستاید و می گوید: «هو كتابٌ حافلٌ مستقلٌّ في هذا الباب.»(۵)

و فاضل معاصر هم در إزالة الغین او را به حافظ فقیه یاد می كند، و به مختصر كتابش تمسّک و احتجاج می كند و آن را ملجأ و مأوای خود می گرداند.(۶)

ص: ۱۳۸

ووَرْش(۱) عنه.

وأبومعبد عبداللّه بن كثیر المكّي من روایة البَزِّي(۲) وقُنْبل(۳) بإسنادهما عنه.وأبوعمرو بن العلاء البصري من روایة السُّوسي(۴) والدّوري(۵)، عن أبي محمّد الیزیدي عنه.

وأبوبكر عاصم بن أبي النّجود الكوفي من روایتَي حفص وأبي بكر بن عیّاش عنه.

وأبوالحسن عليّ بن حمزة الكسائي الكوفي من روایتَي حفص الدوري واللیثي عنه.

وأبوعمران عبداللّه بن عامر الیحصبي الدمشقي من روایتَي ابن ذَكْوان وهشام بسندهما إلیه.

وأبوعُمارة حمزة بن حبیب الزیّات(۶)

من روایتَي خَلّاد وخَلَف عن سلیم عنه.

وذلك بما تضمّنته المنظومة المعروفة بالشاطبیة، قراءة تحقیق وبیان (و) تجوید، مراراً متعدّدةً علی شیخنا(۷) العلّامة الفهّامة، زینة دهره، وقدوة عصره، الحاوي لعلم الأدیان والأبدان، الجامع للفنون العقلیة والنقلیة، والموضح لها بأحسن بیان، عمّي

ص: ۱۴۲

وصنو أبي الشیخ محمّد حسین بن محمّد مراد الأنصاري الخزرجي الأیّوبي نسباً، السّندي بلداً، النقشبندي طریقةً، والحنفی مذهباً رحمه اللّه تعالی وبوّأه دار كرامته.»(۱)

عبدالحقّ في كتابه أخبار الأخیار <و> قال بعضهم: إنّه(۱) كان صدّیقیّاً من جانب الأمّ.» إلخ(۲).

و شیخ عبدالرحمن بن الشیخ محمّد بن الشیخ عبدالرحمن الكزبري الدمشقي در رسالۀ اسانید در ذكر مشایخ خود گفته:

«ومنهم العلّامة المسند الشیخ عبدالقادر الصدّیقي المكّي المفتي.»(۳)

و بالاتر از همه آن است كه حسن عجیمی از مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه والد ماجد شاه صاحب است، كه به اتصال سند خود به ایشان حمد الهی بجا می آورد، و نهایت ابتهاج و بشاشت دارد. و به تصریح ولی اللّه، عجیمی از مشایخ اجلّه كرام، و ائمّۀ قادۀ اعلام، و از جمله مشهورین به حرمین محترمین كه اجماع بر فضلشان در خافقین واقع شده، بود. چنانچه در رسالۀ إرشاد إلی مهمّات الإسناد -كه شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث(۱)

ذكر آن فرموده اند- گفته:

«قد اتّصل سندي -والحمد للّه- بسبعة من المشایخ الجلّة الكرام، (و) الأئمة القادة الأعلام، من المشهورین بالحرمین المحترمین المجمع علی فضلهم من بین الخافقین: الشیخ محمّد بن العلاء البابلي، والشیخ عیسی المغربي الجعفري، والشیخ محمّد بن سلیمان(۲) الرداني المغربي، والشیخ إبراهیم بن حسن الكردي المدني، والشیخ حسن بن علي العجیمي المكّي، والشیخ أحمد بن محمّد النخلي المكّي، والشیخ عبداللّه ابن سالم البصري ثمّ المكّي.

ولكلّ واحدٍ منهم رسالة جمع هو فیها، أو جمع له فیها أسانیده المتنوّعة في علوم شتّی.

أمّا البابلي: فأجازني بجمیع ما في منتخب الأسانید الذي جمعه الشیخ عیسی له، شیخنا الثقة الأمین أبوطاهر محمّد بن إبراهیم الكردي عن أبیه <و> عن مشایخه الثلاثة الذین سردنا أسماءهم بعد أبیه كلّهم عن البابلي.

وأمّا الشیخ عیسی: فناولني مقالید الأسانید تألیفه شیخنا أبوطاهر، وأجازني

ص: ۱۴۶

بجمیع ما فیه أبوطاهر عن الأربعة المذكورین عنه.

(و) أمّا ابن سلیمان: فأجازني بجمیع ما في صلة الخلف تألیفه شیخنا أبوطاهر مشافهةً، عن المصنّف مكاتبة.

ح.(۱) وأجازني بجمیع ما فیه ولده محمّد وفد اللّه عنه.

ح. وأجازني بجمیعه السیّد عمر بن (بنت) الشیخ عبداللّه بن سالم، عن جدّه عنه.

وأمّا الكردي: فأخبرني بجمیع الأمم تألیفه سماعاً علیه أبوطاهر بقراءته علی أبیه المذكور.

وأمّا العجیمي: فألّف الشیخ تاج الدین الدهّان رسالةً بسط فیها أسانیده، أجازني بجمیع ما رواه العجیمي أبوطاهر عنه. وكان أبوطاهر قارئ دروسه، وأخصّ تلامذته، وقرأ علیه الستّة بكمالها(۲).

ح. (و) سمعت من الشیخ تاج الدین القلعي الحنفي مفتي مكّة أوائل الستّة <وشیئاً من> مسند الدارمي وموطّأ محمّد وآثاره، وأجازني بسائرها وبجمیع ما تصحّ له روایته عن العجیمي.

أمّا النخلي: فله رسالة جمع فیها أسانیده، أجازني بها أبوطاهر عنه.

ح. (و) ناولنیها الشیخ عبدالرحمن النخلي ابن الشیخ أحمد المذكور، وأجازني بها، عن أبیه.

وأمّا البصري: فألّف ولده الشیخ سالم رسالة أجازني بها وبجمیع ما تصحّ <له>

ص: ۱۴۷

روایته السیّد عمر عن جدّه الشیخ عبداللّه المذكور، وسمعت عنه أوائل الكتب.»(۱)

و خود شاه صاحب در رسالۀ اصول حدیث فرموده اند: «و نیز شیخ أبوطاهر قدّس سرّه از شیخ حسن عجیمی اخذ و استفاده نمودند(۲) و شیخ حسن عجیمی شاگرد شیخ عیسی مغربی، شاگردشیخ محمّد بن العلاء البابلي، شاگرد شیخ سالم سنهوری <است>.»(۳)

إبراهیم الكردي، وهو عن الشیخ أحمد القشاشي، وهو عن الشیخ أحمد الشناوي(۱)، وهو عن والده الشیخ عبدالقدّوس الشناوي(۲). <وأيضاً عن الشيخ محمّد بن أبي الحسن البكري. وأيضاً عن الشيخ محمّد بن أحمد الرملي.> وأیضاً عن الشیخ عبدالرّحمن بن عبدالقادر بن فهد.وهؤلاء كلّهم من أجلّة المشایخ العارفین باللّه.»(۳)

از ملاحظۀ این عبارت ظاهر است كه شیخ احمد شناوی از اجلّۀ مشایخ اجازۀ والد ماجد شاه صاحب است، و او استاد شیخ احمد قشاشی است، و او استاد ابراهیم كردی، و او استاد شیخ ابوطاهر است، و او استاد شاه ولی اللّه است.

و نیز در این رساله فرموده:

«مشكاة المصابیح: حضرت شیخ ابوطاهر، از شیخ ابراهیم كردی و ایشان از شیخ احمد قشاشی و ایشان از شیخ احمد بن عبدالقدّوس شناوی(۴)،

و ایشان از سیّد غضنفر بن سیّد جعفر نهروانی.»(۵)

ص: ۱۴۹

و نیز در این رساله گفته:

«صحیح البخاري: حضرت شیخ ابوطاهر از والد خود شیخ ابراهیم كردی خواندند، و ایشان از شیخ احمد قشاشی، و ایشان از شیخ أبوالمواهب أحمد بن عبدالقدّوس الشناوي(۱).»(۲) الخ.

و نیز در این رساله گفته:

«<سنن> صغری نسائی: حضرت شیخ ابوطاهر از شیخ ابراهیم كردی، و ایشان از شیخ احمد قشاشی، و ایشان از شیخ احمد بن عبدالقدّوس شناوی(۳).»(۴) الخ.

و إبراهیم بن حسن بن شهاب الدین الكردي الكوراني كه استاد شیخ ابوطاهر است، و أحمدبن محمّد بن أحمد بن علي الشهیر ب-: النخلي المكّي در رسالۀ اسانید -كه یک نسخۀ آن پیش حقیر حاضر است و یک نسخه در كتب خانۀ حرم مكّه دیده ام- به حقّ او گفته:

«ومنهم العالم الإمام، الحبر الهمام، من حكت أفكاره في صحّة الاستنباط المتقدّمین في جمیع الفنون فكانت مصنّفاته جدیرة بأن تكتب بماء العیون، وأن یبذل في تحصیلها المال والأهل والبنون، الشیخ برهان الدین أبوالفضائل إبراهیم بن حسن الكردي الكوراني الشافعي الصوفي نزیل المدینة المشرّفة(۵)

وعالمها نفعنا اللّه تعالی به

ص: ۱۵۰

والمسلمین ورحمه رحمةً واسعةً في الدنیا والآخرة آمین.»(۱)

و سالم بن عبداللّه بن سالم البصري در رسالۀ الإمداد بمعرفة علوّ الإسناد -كه دو نسخۀ آن پیش اضعف العباد موجود است- در حقّ او گفته:

«ومنهم العلّامة المحقّق إبراهیم بن حسن الكوراني المدني، فقد أخذ عنه الوالد حفظه اللّه تعالی الجامع الصحیح للبخاري.»(۲)

در رسالۀ إعمال الفكر والرّویات في شرح حدیث إنّما الأعمال بالنیات -كه نسخۀ مصحّحۀ آن كه در عهد مصنّف نوشته شده و از مكّه معظّمه زادها اللّه تشریفاً بعض افاضل آورده، نزد فقیر حاضر- گفته:

«قال النّبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم إرشاداً إلی أنّ المدار في الشرع علی النیّات لا علی صور(۳) الأعمال، بل الصور تابعةٌ لها في الحكم، ما رویناه في مشاهیر الكتب المعتبرة(۴)

بطرق عدیدة:

منها: ما أخبرنا به شیخنا الإمام العالم العامل الكامل المكمل الذائقالوارث المحمدي، غوث الأنام في زمانه، سیّدي الشَّیخ صفي الدین أحمد بن محمّد بن یونس الملقّب ب-: عبد النبيّ ابن ولي اللّه أحمد بن علي المقدسي المحتد الدجاني المدني المولد الأنصاري المعروف ب-: القُشاشي روّح اللّه روحه، وأعلی في أعلی المقرّبین فتوحه، وأعاد علینا من بركاته آمین، في كتاب الأذكار، عن شیخه المحقّق(۵) أبي المواهب أحمد بن علي

ص: ۱۵۱

ابن عبدالقدّوس العبّاسي الشِّناوي ثمّ المدني قدّس سرّه، عن الشمس محمّد بن أحمد ابن حمزة الرّمْلي، عن شیخ الإسلام زكریا بن محمّد الأنصاري، عن الحافظ أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، قال في تخریج أحادیث الأذكار: أنا(۱) بجمیع الكتاب الشیخ الإمام العلّامة مسند القاهرة أبوإسحاق أحمد بن إبراهیم بن أحمد(۲)

بن عبدالواحد بن عبدالمؤمن التَّنوخي البَعْلي ثمّ الدمشقي نزیل القاهرة، المعروف بالبرهان الشّامي قراءةً علیه رحمه اللّه، وأنا أسمع لبعضه، وإجازةً لسائره.

قال: أنا(۳) الشیخ الإمام العلّامة أبوالحسن علي بن إبراهیم بن داود العطّار الدمشقي في كتابه، قال: أنا شیخ الإسلام محیي الدین یحیی بن شرف بن مُريّ النَّووي رحمه اللّه قراءةً علیه، وأنا أسمع لجمیع(۴)

كتاب الأذكار.

قال فیه: أخبرنا شیخنا الإمام الحافظ أبوالبقاء خالد بن یوسف بن سعد بن الحسن بن المفرج بن بكّار المقدسي النابلسي ثمّ الدمشقي، أنا أبوالیمن الكندي، أنا محمّد بن عبدالباقي الأنصاري، أنا <أبو> محمّد الحسن بن علي الجوهري، أنا أبوالحسین محمّد بن المظفّر الحافظ، أنا أبوبكر بن محمّد بن محمّد بن سلیمان الواسطي، أنا أبونعیم عبید بن هشام الحلبي، أنا ابن المبارك، عن یحیی بن سعید هو الأنصاري، عن محمّد ابن إبراهیم التیمي، عن علقمة بن وقّاص اللیثي، عن عمر بن الخطّاب رضي اللّه عنه، قال: قال رسول <اللّه> صلّی اللّه علیه وسلّم: إنّما الأعمال بالنیات، الحدیث.»(۵)

ص: ۱۵۲

و نیز إبراهیم بن حسن الكردي الكوراني در رسالۀ إفاضة العلّام بتحقیق مسألة الكلامگفته:

«أنا شیخنا الإمام غوث الأنام المحقّق الختم سیّدي صفي الدین أحمد بن محمّد ابن یونس بن ولي اللّه أحمد بن علي المقدسي الدجاني المدني المعروف ب-: القُشاشي قدّس سرّه، عن شیخه أبي المواهب أحمد بن علي العبّاسي الشِّناوي ثمّ المدني عن الشمس محمّد الرمْلي، عن القاضي زكریا، عن الحافظ ابن حجر، عن الحافظ أبي هریرة عبدالرحمن ابن الحافظ أبي عبداللّه محمّد بن أحمد بن عثمان الذهبي، عن القاسم بن مظفّر بن عساكر، عن الشیخ محیي الدین ابن عربي إجازةً، عن الحافظ الكبیر أبي القاسم علي بن الحسن بن عساكر إجازةً، أنا أبوالقاسم زاهر بن طاهر، أنا أبوبكر أحمد بن الحسین الحافظ هو البیهقي، أنا علي بن أحمد بن عبدان، أنا أحمد بن عبدالغفّار، ثنا عبد بن شریك، ثنا نعیم بن حمّاد، ثنا عبد<الله> بن المبارك، ثنا عبداللّه ابن موهب، عن مالك بن محمّد بن حارثة الأنصاري، عن أنس بن مالك رضي اللّه عنه، قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم: من أنعش حقّاً بلسانه، جری له أجره حتّی یأتي اللّه یوم القیامة فیوفّیه ثوابه.»(۱) انتهی نقلاً عن نسخةٍ بخطّ العرب، جاء بها من مكّة بعض أفاضل السنّیة وهي عندي الآن.

هم از مشایخِ مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه والد ماجد مخاطب است.

سالم بن عبداللّه بن سالم البصري الشافعي در رسالۀ الإمداد بمعرفة علوّ الإسناد كه در آن اسانید والد خود جمع كرده گفته:

«وأمّا سنن الترمذي: فیرویها(۱) عن الشیخ سلطان، والشیخ أحمدالقُشاشي بسندهما المتقدّم إلی القاضي زكریا، ورواه متّصلاً بالصوفیة في أكثره عن الشیخ أحمد القُشاشي، عن شیخه أبي المواهب أحمد الشِّناوي، عن والده الشیخ علي الشناوي، عن الشیخ عبدالوهّاب الشعراني.» (۲)الخ.

و شاه ولی اللّه بن عبدالرحیم والد ماجد مخاطب در رسالۀ انتباه في سلاسل أولیاء اللّه گفته:

«و این فقیر را ارتباط از جهت خرقه با شیخ ابوطاهر محمّد بن إبراهیم الكردي واقع است. وقد لبسها من أبیه، وقد لبسها أبوه من ید شیخه الإمام أحمد القُشاشي، وله في الخرقة القادریة طرق:

منها: أنّه لبسها من ید شیخه الشیخ أحمد الشّناوي، بلباسه لها من ید أبیه عليّ ابن عبدالقدّوس، بلباسه لها من ید الشیخ عبدالوهّاب الشعراوي، بلباسه لها من ید الحافظ جلال الدین السیوطي في روضة مصر، بلباسه لها من ید الشیخ كمال الدین محمّد المعروف ب-: ابن إمام الكاملیة تجاه(۳)

الكعبة المشرفة، بلباسه لها من شمس الدین

ص: ۱۵۴

محمّد بن محمّد الجزري.»(۱) الخ.

مسندین است. مناقب و محامد او از معجم ذهبی و درر كامنه و غیر آن ظاهر است.

شمس الدین ابوعبداللّه ذهبی در معجم مختص گفته:

«إسحاق بن یحیی بن إسحاق، الشیخ الفاضل المسند، عفیف الدین، أبومحمّد الآمِدي الحنفي.

ولد سنة اثنتین وأربعین وستّ مئة(۱)

بآمِد. ورحل به أبوه، فأدرك ابن خلیل فسمع منه أجزاءً كثیرة، ومن عیسی الخیّاط، و جماعة بحَرّان، ومن ابن عبدالدائم، وطائفة بدمشق.

و كان له أنس(۲) بالحدیث، یعرف مسموعاته، وحصّل أصوله.

خرّج له الشیخ شمس الدین ابن المهندس معجماً قرأناه، وتفرّد بأشیاء.

مات في رمضان سنة خمس وعشرین وسبع مئة، وولي بعده مشیخةالظاهریة الشیخ شهاب الدین ابن جَهبل(۳).»(۴)

و ابن حجر عسقلانی در درر كامنه می فرماید:

«إسحاق بن یحیی بن إسحاق بن إبراهیم الآمِدي، عفیف الدین، نزیل دمشق.

ولد سنة ۴۲.

وسمع من مجدالدین ابن تیمیة، وعیسی بن سلامة، و<من> یوسف بن خلیل،

ص: ۱۵۷

وصقر، وغیر واحد. وأخذ عن المجد بن تیمیة، وطلب بنفسه في حیاة أحمد بن عبدالدائم. وحصّل الأجزاء، وحضر(۱)

المدارس، وحجّ مراراً.

قال الذهبي في المعجم المختصّ: سمع من ابن خلیل أجزاء كثیرة، وكان له أنس بالحدیث. ویعرف مسموعاته <به>، وحصّل أصوله، وخرّج له ابن المهندس معجماً، وتفرّد بأشیاء، وولي مشیخة الظاهریة.

قلت: ثنا(۲) عنه بالسماع غیر واحد:

منهم: أحمد بن آقبرص بن بلعان(۳)،

وحدّث بالكثیر، وكان یشهد علی القضاة، وكان لطیفاً بشوشاً، تفرّد(۴)

بأشیاء من العوالي، وعمل لنفسه معجماً.

ومات سنة ۷۲۵.»(۵)

«ویوسف بن خلیل، الحافظ الرحّال، محدّث الشام، أبوالحجّاج الدمشقي الأدمي نزیل حلب.

ولد سنة خمس وخمسین وخمس مئة.

(و) لم یعن بالحدیث إلی سنة بضع وثمانین، فروی عن یحیی الثقفي وطائفة، ثمّ رحل إلی بغداد قبل التسعین، ثمّ إلی أصبهان بعد التسعین، وأدرك بها إسناداً عالیاً كبیراً، وكتب ما لا یوصف بخطّه الملیح، وانتشر حدیثه، ورحل الناس إلیه.

توفّي في عاشر جُمادی الآخرة بحلب.»(۱)

و جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطی در طبقات الحفّاظ گفته:

«ابن خلیل: الحافظ المفید الرحّال الإمام مسند الشام، شمس الدین أبوالحجّاج یوسف بن خلیل بن عبداللّه الدمشقي الأدمي(۲) محدّث حلب.

ولد سنة ۵۵۵(۳).

واشتغل بالحدیث، وله ثلاثون <سنة>، وتخرّج بالحافظ عبدالغني، وشیوخه نحو خمس مئة نفس. أخذ عنه الشرف الدمیاطي وآخرون، آخرهم: إبراهیم بن العجمي.

وكان حافظاً ثقةً عالماً بما یقرأ علیه، لا یكاد یفوته (اسم رجلٍ، واسعَ الرواية، متقناً).

مات في عاشر جُمادی الآخرة سنة ۶۴۸ عن ۹۳(۴).»(۵)

ص: ۱۵۹

به مزید بی باكی موسوم به تنبیه السفیه ساخته وحقّه أن یسمّی تمویه السفیه مجرّد روایت مالک و ابوحنیفه و یحیی بن معین و شعبه و سفیانین را از امام به حقّ ناطق حضرت جعفر صادق علیه السّلام به توثیق آن جناب معبّر نموده.(۱)

و نیز به جهت روایت ایشان از آن حضرت، یحیی بن سعید قطّان را كه امام الأئمّة و شیخ المشایخ سُنّیه است، و در حقّ آن حضرت كلمۀ خبیثۀ ”أَجد منه في نفسي شیئاً“(۲) بر زبان خرافت توأمان آورده، هیچ مَیَرز دانسته.

و ابوعبداللّه ذهبی در كتاب عبر بخبر من غبر روایت ابن عبدالبرّ و ابن حزم را از أحمد بن عمر بن أنس بن دلهان الأندلسي الدلالي مثبِت جلالت او گردانیده(۳).

و أحمد بن محمّد الشهیر ب-: المقرئ المغربي المالكي الأشعري در كتاب نفح الطیب عن غصن الأندلس الرطیب روایت عمر بن عبدالبرّ و خطیب بغدادی را از ابوالولید باجی سبب افتخار دانسته(۴).

و نیز حسب تصریح محمّد بن أبي بكر بن أیّوب بن سعید بن جریر المعروف ب-: ابن قیّم الجوزیة در زاد المعاد في هدي خیر العباد أحد القولین آن است كه مجرّد روایت عدل ازغیر خود تعدیل آن غیر است، اگر چه راوی تصریح به تعدیل مروی عنه نكند، و این مذهب احد روایتین از احمد بن حنبل است(۵).

ص: ۱۶۱

دارم بن محمّد بن یزید النهشلي، أنامحمّد بن إبراهیم ابن السري التمیمي، نا أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن عقدة.»(۱)

از این عبارت روایت كردن محمّد عابد سندی كتاب الموالاة ابن عقده را به سند متّصل از مشایخ خود در كمال وضوح ظاهر است.

و نیز حسب دلالت مطابقی عبارت خطبۀ حصر الشارد ظاهر است كه كتاب الموالاة از كتب معتبره است؛ حیث قال:

«الحمد للّه الذي أنزل أحسن الحدیث علی خیر نبيّ مرسل، ودعا إلی الفلاح بصحیح المقال، ووصل برحمته كلّ منقطع وأوضح كلّ معضل، والصّلاة والسّلام علی سیّدنا محمّد، المشهور بحسن الأخلاق، وآله سادة أولی الفضل بالاتّفاق، وصحبه أئمّة أهل الصلاح علی الإطلاق.

وبعد؛ فیقول أفقر عباد اللّه تعالی وأحوجهم إلی رحمته ورضوانه الأبدي، محمّد عابد بن أحمد علي السندي، تاب اللّه تعالی علیه وعلی والدیه، وستر عیوبه وغفر ذنوبه: إنّه طال ما لاذی بعض طلبة علم الحدیث وسألوني أن ألخّص لهم شیئاً من أسانیدي في الكتب المعتبرة، وكنت لم أجد عن مسألتهم مهرباً، فاستخرت اللّه تعالی في حصر بعض ما لابدّ منه، و استعنت به فهو خیر مستعان وعلیه التكلان.»(۲)

و هر گاه بر این همه اطلاع یافتی و در خزانۀ خیال محفوظ ساختی، بحمد اللّه وحسن توفیقه، به كمال شناعت جسارت كابلی و شاه صاحب وارسیدی، و نهایت مجازفت و عدوانشان به عین بصیرت دیدی كه نقل اهل حقّ را از ابن عقده

ص: ۱۶۴

با این همه جلالت شأن و عظمت و وثوق و اشتهار و اعتبار و جلالت فخار، عینِ مكیدت و اضلال و تلبیس و تخدیع و تلمیع و تدلیس پنداشتند، و از تفضیح اكابر و افتضاحخود باكی برنداشتند <وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ>(۱).

و از زبان درازی و بی تمیّزی و جسارت و مجازفت كابلی در این باب، و حیازت قصب سبق در تفضیح و تضلیل اكابر مشایخ عالی نصاب، چندان مقام استعجاب و استغراب نیست؛ كه هرگز به خدمت مشایخ اسلام نرسیده و به اخذ و استفاده و تناول اجازه از ایشان مشرّف نگردیده. مقام حیرت و سراسیمگی این است كه جناب شاه صاحب با این همه عظمت و جلالت و فضل و براعت و حذاقت و نبالت و تشرّف به اخذ اجازه و اتصال سند به اكابر اساطین و اَسلاف حذّاق به بركت خدمت والد ماجدشان كه خودش در إرشاد إلی مهمّات الإسناد كما سبق آنفاً حمد الهی بر اتصال سند خود به هفت كس از مشایخ اجلّۀ كرام و ائمّۀ قادۀ اعلام، كه مشهور در حرمین محترمین بودند، و اجماع بر فضلشان در میان خافقین واقع شده بجا آورده(۲)،

اساطین مشایخ اجازۀ والد ماجد خود را، كه تعظیم و تبجیل آنها مدار ایمان و ایقانشان است، و والدشان بلكه خودشان هم افتخار و مباهات بر اتصال سند به ایشان دارند، به ابلغ وجوه رسوا ساختند.

چه ظاهر است كه ابن حجر عسقلانی، و سیوطی، و شعرانی، و شیخ علی شناوی، احمد شناوی همه مشایخ اجازۀ شاه ولی اللّه اند، و اینها روایت كتاب ابن عقده می نمایند، و اعتماد و اعتبار و جلالت و عظمت آن وا می سازند، حال آنكه

ص: ۱۶۵

نزدشاه صاحب نقل از آن عینِ مكیدت و اضلال و تخدیع، و محض ازلال و تلمیع است.

پس این مشایخ و اساطین اجازۀ والدشان و خودشان هم كیّاد و دَغاباز، و به اضلال و ازلال و مكیدت و خدیعت، ممتاز و سرفراز باشند. و به ملاحظۀ این مقام و دیگر مقامات بعلم الیقین متیقّن و معلوم می گردد كه شاه صاحب در كتاب خود نه تنها بر اهل حقّ ردّ كرده اند، بلكه قدح و جرح و تفضیح و هتک ناموس اساطین دین، و حذّاق محقّقین، و اسلاف متدیّنین، و مشایخ معتمدین، و افاخم معظّمین، و اماثل مكرّمین، و اركان ملّت، و حفّاظ شریعت، و بانیان مذهب، و مؤسّسان مشرب خود را هم به أقصی الغایة رسانیده اند، پس اگر كتابشان به این سبب موسوم به تحفۀ اثنا عشریّه گردد عین حقّ و صواب و مسئله لا جواب است.

فالحمد للّه الذي حلّلنا بعونه عقدة كید الكابلي والمخاطب في جرح ابن عقدة، حیث أثبتنا وثوقه واعتماده بأقوال الأساطین الذین بیدهم عقدة الجرح والتعدیل، وهم أهل الحلّ والعقد في هذا الفنّ الجلیل.

دریافت(۱)- نیز مزید جلالت و شرف، و عظمت، و مهارت، و حذاقت، و حفظ، و اتقان ابن عقده ظاهر می گردد.

چنانچه در طبقات سبكی مذكور است:

«فأین أهل عصرنا من حفّاظ هذه الشریعة:

أبي بكر الصدّیق، وعمر الفاروق، وعثمان ذي النورین، وعلي المرتضی، والزبیر، وطلحة، وسعد، وعبدالرحمان بن عوف، وأبي عبیدة بن الجرّاح، وابن مسعود، وأُبيّ بن كعب، وسعد بن معاذ، وبلال بن رباح، وزید بن ثابت، وعائشة، وأبي هریرة، وعبداللّه ابن عمرو (بن) العاص، وابن عمر، وابن عبّاس، وأبي موسی الأشعري.

ومن طبقة أخری من التابعین:

أویس القرني، وعلقمة بن قیس، والأسود بن یزید، ومسروق بن الأجدع، وابن المسیّب، وأبي العالیة، وشقیق أبي وائل، وقیس بن أبي حازم، وإبراهیم النخعي، وأبي الشّعثاء، والحسن البصري، وابن سیرین، وسعید بن جبیر، وطاوس، والأعرج، وعبداللّه بن عبداللّه بن عتبة، وعروة بن الزبیر، وعطاء بن أبي رباح، وعطاء بن یسار، والقاسم بن محمّد، وأبي سلمة بن عبدالرحمان، وثابت البُناني، و أبي الزِّناد، وعمرو بن دینار، وأبي إسحاق السبیعي، والزُّهري، ومنصور بن المعتمر(۲)، ویزید بن (أبي) حبیب،

ص: ۱۶۷

وأیّوب السَّخْتیاني، ویحیی بن سعید، وسلیمان التَّیْمي، وجعفر بن محمّد، وعبداللّه بنعَوْن، وسعید بن أبي عَروبة، وابن جُریج(۱)، وهشام الدَّستوائي.

طبقة أُخری:

والأوزاعي، والثوري، ومَعْمَر بن راشد، وشُعبة بن الحجّاج، وابن أبي ذئب، ومالك، والحسن بن صالح، والحمّادَیْن(۲)، وزائدة بن قُدامة، وسفیان بن عیینة، وعبداللّه بن المبارك، وابن وهب، ومعتمد بن سلیمان، ووكیع بن الجرّاح، ویزید بن زریع، ویزید بن هارون، وأبي بكر بن عیّاش.

أُخری:

والشافعي، وعفّان بن مسلم، وآدم بن أبي إیاس، وأبي الیَمان، وأبي داود الطَّیالسي، وسعید بن منصور، وأبي عاصم النَّبیل، والقَعْنبي، وأبي مُسْهِر، وعبدالرزّاق ابن هَمّام.

أُخری:

وأحمد بن حنبل، وأحمد بن إبراهیم الدَّوْرقي(۳)، وأحمد بن صالح المصري، وأحمد ابن مَنیع، وإسحاق بن راهویه، والحارث بن مسكین، وحَیْوة بن شُریح الحمصي، وخلیفة بن خیّاط، وزهیر بن حرب، وشیبان بن فَرُّوخ، و أبي بكر بن أبي شیبة، وعلي ابن المدیني، وعمرو بن محمّد الناقد، وقتیبة بن سعید، ومحمد بن بشّار بُنْدار، ومحمّد ابن المثنّی، ومسدّد بن مُسَرْهد، وهشام بن عمّار، ویحیی بن معین، ویحیی بن یحیی

ص: ۱۶۸

النیسابوري.

أُخری:

ومحمّد بن یحیی الذُّهْلي، والبخاري، وأبي حاتِم الرازي، وأحمد بن شیبان المَرْوَزي، وأبي بكر الأثْرم، وعبد بن حُمید الكشّي، وعمر بن شَبّة.

أخری:

وأبي داود السّجستاني، وصالح جَزَرة، والتّرمذي، وابن ماجه.

أُخری:

وعَبْدان عبداللّه بن أحمد الأهوازي(۱)، والحسن بن سفیان، وجعفرالفِرْیابي، والنّسائي، وأبي یعلی أحمد بن المثنّی، ومحمّد بن جریر، وابن خُزَیمة، وأبي القاسم البغوي، وأبي بكر عبداللّه بن أبي داود، وأبي عَروبة الحرّاني، وأبي عَوانة الإسفرایني، ویحیی بن محمّد بن صالح.

أخری:

وأبي بكر بن زیاد النیسابوري، وأبي حامد أحمد بن محمّد بن الشّرقي(۲)، وأبي جعفر محمّد بن عمرو العقیلي، وأبي العبّاس الدَّغَوْلي، وعبدالرحمان بن أبي حاِتم، وأبي العبّاس ابن عقدة، وخیثمة بن سلیمان الطرابلسي، وعبدالباقي بن قانع، وأبي علي النیسابوري.

أُخری:

وأبي القاسم الطبراني، وأبي حاتِم محمّد بن حبّان، وأبي علي بن السَّكَن، وأبي بكر

ص: ۱۶۹

الجِعابی، وأبي بكر أحمد بن محمّد السنّي الدینوري، وأبي أحمد عبداللّه بن عدي الجرجاني، وأبي الشیخ عبداللّه بن محمّد بن حیّان، وأبي بكر أحمد بن إبراهیم الإسماعیلي، وأبي الحسین محمّد بن المظفّر، وأبي أحمد الحاكم، وأبي الحسن الدارقطني، وأبي بكر الجَوْزقي، وأبي حفص بن شاهین.

أُخری:

وأبي عبداللّه بن مندة، وأبي عبداللّه الحسین بن أحمد بن بُكَیر، وأبي عبداللّه الحاكم، وعبدالغني بن سعید الأزدي، وأبي بكر بن مردویه، وأبي عبداللّه محمّد بن أحمد غُنجار، وأبي بكر البَرْقاني، وأبي حازم العَبْدَوي، وحمزة السَّهمي، وأبي نعیم الأصبهاني.

أُخری:

وأبي عبداللّه الصُّوري، والخطیب، والبیهقي، وابن حزم، وابن عبدالبرّ، وأبي الولید الباجي، وأبي صالح المؤذّن(۱).

أُخری:

وأبي إسحاق الحبّال، وأبي نصر بن ماكولا، و أبي عبداللّه الحُمیدي،وأبي علي الغَسّاني، وأبي الفضل محمّد بن طاهر المقدسي، وأبي علي بن سُكّرة.

أُخری:

وأبي عامر محمّد بن سعدون العبدريّ، وأبي القاسم التَّیْمي، وأبي الفضل بن ناصر، وأبي العلاء الهمذاني، وأبي الطاهر السلفي، وأبي القاسم بن عساكر، وأبي سعد

ص: ۱۷۰

السّمعاني، وأبي موسی المدیني، وخلف بن بَشْكُوال، وأبي بكر الحازمي.

أُخری:

وعبدالغني المقدسي، وابن الأخضر، وعبدالقادر الرُّهاوي، والقاسم بن عساكر.

أُخری:

وأبي بكر بن نقطة، وابن الزينبي(۱)، وأبي عبداللّه محمّد بن عبدالواحد بن أحمد المقدسي، وابن الصلاح، وإبراهیم الصَّریفیني، والحافظ یوسف بن خلیل.

أُخری:

وعبدالعظیم المنذري، ورشیدالدین العطّار، وابن مُسْدي.

أُخری:

والنووي، والدِّمْیاطي، وابن الطاهري، وعبید الأشعري، ومحب الدین الطبري، وشیخ الإسلام ابن دقیق العید.

أُخری:

والقاضي سعدالدین الحارثي، والحافظ أبي الحجّاج المِزّي، والشیخ تقي الدین بن تیمیة، والشیخ فتح الدین بن سیّد الناس، والحافظ قطب الدین عبدالكریم الحلبي، والحافظ علم الدین البِرْزالي، وشیخنا الذهبي، والشیخ الوالد.

أُخری:

والحافظ أبي العباس بن المظفّر، والحافظ صلاح الدین العلائي.

فهؤلاء مهرة هذا الفنّ وقد أغفلنا كثیراً من الأئمّة وأهملنا عدداً صالحاً من المحدّثین، وإنّما ذكرنا من ذكرناه لننبّه بهم علی من عداهم ثمّ أفضی الأمر إلی طيّ

ص: ۱۷۱

بساط الأسانید رأساً وعدّ الإكثار منها جهالة ووسواساً.»(۱)از ملاحظۀ این عبارت طویله، و از مطالعۀ این بشارت جمیله، به چند وجه جلالت و عظمت و علوّ قدر و سموّ فخرِ ابن عقده لمعان ظهور دارد:

اول آنكه از آن ظاهر است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات -كه سبكی اسمای متبركه شان در این عبارت ذكر كرده- از اهل عصر او نهایت بالاتر، و بلندتر، و فائق تر، و سابق تر، در جلالت و عظمت و حفظ و اتقان بودند، و اهل عصر سبكی به پایه و مایۀ آنها هرگز نمی رسند.

وأنّی ذلك وأین؟! فإنّ ادّعائه مساواتهم له فضلاً عن تفضیله كذبٌ بلا مین.

پس هرگاه ابن عقده از اهل عصر سبكی فاضل تر باشد، پس اهل عصر كابلی و شاه صاحب كه به غبارِ اهل عصر سبكی نمی رسند، و به مراتب غیر متناهیه پستراند، چه رو دارند كه كلامشان در ابن عقده مسموع شود.

دوّم آنكه از عبارت سبكی ظاهر است كه ابن عقده از حفّاظ شریعت مقدّسه بوده.

فوا لهفاه كه شاه صاحب و كابلی در پی هتک ناموس حافظ شریعت خود افتاده، او را بدتر از یهود و نصاری و كافر و ملحد وانموده اند(۲)؛ زیرا كه اكابر محقّقین آن حضرات العیاذ بالله روافض را بدتر از یهود و نصاری می پندارند كما لا یخفی علی من هتك أستارهم وطالع أسفارهم ك-: الصواعق لابن حجر المكي(۳) وأمثاله.

ص: ۱۷۲

سوّم آنكه از آن واضح و ظاهر است كه ابن عقده از طبقۀ جلیله ابی بكر بن زیاد نیسابورى، و ابوحامد، و ابوجعفر عقیلی، و ابن ابی حاتِم، و خیثمة بن سلیمان طرابلسی، و عبدالباقی بن قانع، و ابوعلی نیسابوری بوده، و ظاهر است كه این حضرات از اساطین دین، و ائمّه منقّدین، و مشایخ مقبولین، و اسلاف معظّمین اند.

چهارم آنكه از افادۀ سبكی هویدا است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات مذكورین از مهرۀ فنّ حدیث و حذّاق این علم شریف است.

پس حیرت كه چنین ماهر فنّ را كه سبكی بر ذكر او مثل دیگر ائمّه و اساطین خود می نازد، كابلی و شاه صاحب چندان رسوا می سازند كه نقل را از او عین مكیدت و اضلال و تخدیع جهّال می انگارند.

والعیاذ باللّه المتعال من مثل هذه التلبیسات التي تنهد منها الجبال.

پنجم آنكه از آن ظاهر است كه ابن عقده مثل دیگر حضرات مذكورین بالاتر است از بسیاری از ائمّۀ سنیّه كه سبكی اغفال ذكرشان كرده و می باید كه آدمی به ذكر ابن عقده و دیگران تنبّه بر دیگران حاصل سازد.

عجب كه شاه صاحب بیچاره ابن عقده را با این همه جلالت و عظمت به روافض می نوازند و به جرگۀ كسانی كه معاذ اللّه به زعمشان و زعم اسلافشان كفّار و ملحدین و مستأصلین دین مبين اند می اندازند. فیا للعجب كلّ العجب بینجمادی و رجب(۱).

ششم آنكه از این عبارت در كمال وضوح و ظهور لایح و واضح است كه ابن

ص: ۱۷۳

عقده در صفت جمیلۀ حفظ شریعت، و مدیحت جلیلۀ مهارت در فنّ حدیث، مشاركت با خلفاء راشدین و اكابر صحابۀ مكرّمین داشته، و علم مساهمتشان و لو بعد عدّة طبقات بر افراخته؛ پس قدح و جرح ابن عقده و تكفیر و تضلیل و تفضیح او در حقیقت اسائۀ ادب حضرت عتیق، و ابن خطّاب، و كثیر الحیاء، و زبیر، و طلحه، و سعد، وعبدالرحمن، و ابن عمر، و حضرت عائشه، و امثال ایشان است. چه هرگاه این صفت عظیمه أعنی حفظ شریعت و مهارت در فنّ حدیث، شاه صاحب و كابلی را مانع از تكفیر و تضلیل ابن عقده و جرح و قدح او به این مثابه -كه نقل را از او عین تخدیع و مكیدت پنداشته اند- نگردید، قادحین و جارحین خلفاء و صحابۀ مذكورین را چسان حصول این هر دو صفت -بعد تسلیم- مانع و حاجز از خدمت گزاریشان خواهد بود. پس كابلی و جناب شاه صاحب در پرده قدح و جرح ابن عقده هتک ناموس خلفا و صحابۀ عظام و اُمّ المؤمنین می نمایند، و نغمۀ تفضیح و تقبیحشان می سرایند. شاد باش و آفرین كار مردان همین است.

«ابن عقدة حافظ العصر، والمحدّث البحر، أبوالعبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الكوفي مولی بني هاشم. أبوه نحويّ صالح یلقّب عقدة.

سمع أُمماً لا یحصون، و كتب العالي والنازل حتّی عن أصحابه، وكان إلیه المنتهی في قوّة الحفظ وكثرة الحدیث، ورحلته قلیلة، ألّف وجمع.

حدّث عنه الدارقطني، وقال: أجمع أهل الكوفة أنّه لم یر بها من زمن ابن مسعود إلی زمنه أحفظ منه.

وعنه: أحفظ مئة ألف حدیث بأسنادها(۱)، وأُجیب عن(۲) ثلاث مئة ألف حدیث من حدیث أهل البیت و بني هاشم.

وقال أبوعلي: ما رأیت أحفظ منه لحدیث الكوفیّین. وعنده تشیّع.

ولد سنة ۲۴۹ ومات في ذي القعدة سنة ۳۳۲ اثنتين وثلاثين وثلاث مئة.»(۳)

از این عبارت ظاهر است كه ابن عقده حافظ عصر و محدّث بحر بوده، و از جمعی كثیر از طبقات رجال كه احصایشان نتوان كرد سماع حدیث نموده، و در كتابت عالی و نازل و احاطۀ قاصی و سافل به مرتبه كوشیده كه از اصحاب خود هم حدیث را نوشته، و او منتهای ارباب فنّ بوددر قوّت حفظ و كثرت حدیث، و دارقطنی از او روایت كرده، و در ستایش و مدح و تبجیل او افاده كرده كه اجماع كرده اند اهل كوفه بر آنكه دیده نشد در كوفه از زمن ابن مسعود تا زمان ابن عقده حافظ تری از او.

ص: ۱۷۵

و خود ابن عقده گفته: كه یاد دارم صد هزار حدیث به اسناد آن، و جواب می دهم از سه صد هزار حديث از احادیث اهل بیت و بنی هاشم. و ابوعلی ارشاد كرده كه ندیدم حافظ تری از او -یعنی ابن عقده- برای حدیث كوفیین.

این افاده به نسبت تشیّع سوی ابن عقده همین قدر ظاهر می شود كه ابن عقده محبّت با جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام داشت، و آن حضرت را بر دیگر صحابه تقدیم می كرد. و این معنی هرگز موجب قدحی و جرحی نزد اهل سنّت هم پیدا نمی كند، مگر اینكه مذهب نواصب و خوارج اعلاناً و جهاراً اختیار سازند.

الأعمال فرموده:

«ومن ذلك ما رواه محمّد بن جریر الطبري صاحب التاریخ الكبیر، صنّفه وسمّاه كتاب الردّ علی الحُرْقُوصیّة، روی فیه حدیث یوم الغدیر وما نصّ النبيّ علیه السّلام علی عليّ (عليه السّلام) بالولایة والمقام الكبیر. وروی ذلك من خمس وسبعین طریقاً.»(۱)

و نیز در اقبال فرموده:

«وأمّا الذي ذكره محمّد بن جریر صاحب التاریخ في ذلك، فإنّه مجلّد. وكذلك ما ذكره أبوالعبّاس ابن عقدة وغیره من العلماء وأهل الروایات، فإنّها عدّة مجلّدات.»(۲)

التركماني الدمشقي الذهبي به تألیف كردن محمّد بن جریر طبری كتابی مفرد در طرق حدیث غدیر اعتراف فرموده، و به اظهار وقوف و اطّلاع خود بر آن كتاب و مدهوش گردیدن به ملاحظۀ كثرت طرق حدیث شریف، كسر ظهر منكرین نصّاب نموده.

چنانچه محمّد بن اسماعیل در روضۀ ندیّه شرح تحفۀ علویّه گفته:

«قال الحافظ الذهبي في تذكرة الحفّاظ(۱) في ترجمة (إمام السنّة بالاتّفاق محمّد بن جرير الطبري ما لفظه: إنّه لمّا تكلّم بعضهم في حديث) من كنت مولاه، ألّف محمّد بن جریر فیه كتاباً، قال الذهبي: وقفت علیه فاندهشت لكثرة طرقه.»(۲) انتهی.

صحابیاً أو أكثر.»(۱)

أسعد الیافعي(۱)، و طبقات فقهای شافعیه تألیف تاج الدین عبدالوهّاب سبكی(۲)، و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف تقي الدین أبوبكر بن أحمد المعروف ب-: ابن قاضي شهبة الأسدي الشافعي(۳)، و تتمّة المختصر في أخبار البشر تألیف عمر بن مظفّر بن عمر بن محمّد بن أبي الفؤارس الوردي المَعَرّي الشافعي(۴)، و روض المناظر في علم الأوائل والأواخر تصنیف قاضي القضاة زین الدین محمّد بن محمّد الشهیر ب-: ابن شحنة الحلبي الحنفي(۵)، و لسان المیزان ابن حجر عسقلانی(۶)، و طبقات الحفّاظ تصنیف شیخ جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي(۷)، و كتاب الكشف الحثیث عمّن رمي بوضع الحدیث تصنیف برهان الدین إبراهیم بن محمّد أبي الوفا ابن خلیل سبط ابن العجمي الحلبي(۸)، و عبر ودیوان المبتدء والخبر تصنیف قاضي القضاة عبدالرحمن بن محمّد بن خلدون الاشبلي الحضرمي(۹)، و مدینة العلوم تألیف ازنیقی(۱۰)، و غیر آن(۱۱) ظاهر وباهر است.

ص: ۱۸۳

و اصول عبارات كتب مذكوره و غیر آن كه مشتمل است بر مدایح و محامد ابن جریر إن شاء اللّه تعالی در ما بعد خواهد آمد مگر دو تا عبارت كه كمال جلالت ابن جریر از آن توان یافت در این مقام مذكور می شود.

الثاني: أنّ كثیراً من أهل السنّة -العامّة والخاصّة- لا تقول بالقیاس، فلیسكلّ مَن قال بإمامة الخلفاء الثلاثة قال بالقیاس، بل المعتزلة البغدادیّون لا یقولون بالقیاس (والفقهاء أهل الظاهر كداود بن عليّ وأتباعه، وطائفة من أهل البيت، والصوفيّة لا يقولون بالقياس)(۱) وحينئذٍ فإنْ كان القیاس باطلاً أمكن الدخولُ في <أهل> السنّة وترك القیاس، وإنْ كان حقّاً أمكن الدخول في أهل السنة والأخذ بالقیاس.

الثالث: أن یقال: القول بالرأي والاجتهاد والقیاس (والاستحسان) خیرٌ من الأخذ بما ینقله مَن یُعرف بكثرة الكذب عمّن یُصیب و یخطئ نقلَ غیر مصدّق عن قائل غیر معصوم، ولا یشكّ (عاقل) أنّ رجوع مثل مالك، و ابن أبي ذئب، و ابن الماجِشُون، واللیث بن سعد، والأوزاعي، والثوري، وابن أبي لیلی، وشریك، وأبي حنیفة، وأبي یوسف، ومحمّد بن الحسن، وزُفَر، والحسن بن زیاد اللؤلؤي(۲)، والشافعي، والبُوَیطي، والمُزَني، وأحمد بن حنبل،(۳)

وأبي داود السِّجستاني، (والأثرم،) وإبراهیم الحربي، والبخاري، وعثمان بن سعيد الدارمي، وأبي بكر بن خُزیمة، ومحمّد بن جَریر الطبري، ومحمّد بن نصر المَرْوزي، وغیر هؤلاء إلی اجتهادهم واعتبارهم -مثل أن یعلموا سنّة النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم الثابتة عنه ویجتهدوا في تحقیق مناط الأحكام وتنقیحها وتخریجها- خیرٌ لهم مِن أن یتمسّكوا بنقل الروافض عن العسكریین وأمثالهما. فإنّ

ص: ۱۸۵

الواحد(۱)

من هؤلاء أعلم(۲) بدین اللّه ورسوله من العسكریین أنفسِهما، فلو أفتاه أحدهما بفتیا كان رجوعه إلی اجتهاده أولی من رجوعه إلی فتیا أحدهما، بل (ذلك) هو الواجب علیه، فكیف إذا كان (ذلك) نقلاً عنهما من مثل الرافضة؟!والواجب علی مثل العسكریین وأمثالهما أن یتعلّموا من الواحد من هؤلاء.»(۳)

از این عبارت ظاهر است كه ابن تیمیّه جزاه اللّه بصنیعه به سبب غایت جسارت و خسارت، و اشتعال نار نصب و عناد به كانون سینۀ پر ضغینه اش، محمّد بن جریر طبری و دیگر اسلاف نا انصاف خود را -عیاذاً باللّه- عالم تر به دینِ خدا و رسول او از حضرت عسكریّین -یعنی امام علی نقی و امام حسن عسكری علیهما وعلی آبائهما آلاف التَّحیّة والسَّلام- می داند.

و تصریح صریح -كه به هیچ وجهی از وجوهِ تأویل و توجیه و تسویل و تحریف، حضرات را در آن مساغی نیست- بر این كفر صراح و ضلال بَواح می نماید، و به مزید تأكید و تشیید این ضلال بعید تفریع شنیع بر آن مرتّب ساخته، یعنی گفته آنچه حاصلش این است: كه اگر فتوی دهد یكی از این مذكورین را یكی از عسكریین علیهما السّلام بكدامى فتوی رجوع یكی از اين مذكورین به اجتهاد خود اولی خواهد بود از رجوع او بسوى فتوای یكی از عسكریّین علیهما السّلام، بلكه رجوع به اجتهاد خود واجب خواهد بود. يعنى اصغا و اعتنا به افتاء عسكريين عليهما السّلام -معاذ الله- ناجائز و حرام خواهد بود.

ص: ۱۸۶

«وممّن یصلح أن یعدّ علی رأس الثلاث مئة: الإمام أبوجعفر محمّد بن جریر الطبري، وعجبت(۱)

كیف لم یعدوه وهو أجلّ من ابن سُریج(۲) وأوسع علوماً، وبلغ رتبة الاجتهاد المطلق المستقلّ، ودوّن لنفسه مذهباً مستقلّاً، وله أتباع قلّدوه وأفتوا وقضوا بمذهبه ویسمّون الجریریة.وكان إماماً في كلّ علم من القراءة(۳)، والتفسیر، والحدیث، والفقه، والأصول، وأقوال الصَّحابة والتّابعین ومَن بعدهم، والعربیّة، والتاریخ.

قال النووي: أجمعت الأمّة علی أنّه لم یصنّف مثل تفسیره.

وقال الخطیب: كان (أحد) أئمّة العلماء يحكم بقوله ويرجع إلیه(۴)، وكان قد جمع من العلوم ما لم یشاركه فیه أحد من أهل عصره.

قال ابن خُزیمة: ما أعلم علی (وجه) الأرض أعلم من ابن جریر. وقد أراد الخلیفة المقتدر باللّه مرّةً أن یكتب كتاب وقف تكون شروطه متّفقاً علیها بین العلماء، فقیل له: لا یقدر علی استحضار هذا إلّا محمّد بن جریر، فطلب منه ذلك فكتبها.

مات في شوّال سنة عشر وثلاث مئة.»(۵)

از این عبارت واضح و لائح است كه ابن جریر طبری صالح و لائق آن است

ص: ۱۸۸

شیخ متقن، ذو عنایةٍ تامّة بعلم الحدیث، عمّر وعلا إسناده، وصنّف في الأبواب، وجمع وحدّث عن جدّه، والحاكم، وأبي طاهر بن محمش. وتفقّه بالقاضي أبي العلاء صاعد. أملی مجلساً صحّح فیه ردّ الشمس لعليٍّ، وهو یدلّ علی خبرته بالحدیث وتشیّعه(۱)، مات بعد أربع مئة وسبعین(۲).»(۳)

از این عبارت شعشعه مآثر جمیلۀ حسكانی لمعان ظهور دارد، چه از آن واضح است كه حسكانی حافظ و شیخ متقن بود، عنایت و توجّه تامّ به علم حدیث داشت، و عمر طویل یافت و اسناد او عالی بود، و به تصنیف احادیث مبوّبه و جمع روایات اقامت فرموده، و تحدیث نمود از جدّ خود، و حاكم نیسابوری، و ابوطاهر بن محمش. و تحصیل فقه كرد از قاضی ابوعلاء صاعد،و املاء مجلسی كرد كه در آن تصحیح حدیث ردّ شمس برای جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام نموده، و آن مجلس دلالت بر خبرت او به حدیث دارد. و از این فقرات به وجوه عدیده جلالت و نبالت و مهارت و نباهت و غایت فضل و كمال و حذاقت حسكانی مستفاد است.

صحابه(۱).

وتلك شكاة ظاهر عنك عارها(۲).

و اگر غرض از نسبت تشیّع به حسكانی قدح و جرح او است، پس مخدوش است به آنكه علّامه محمّد بن یوسف شامی(۳)

تلمیذ رشید علّامه سیوطی -كه از حذّاق مشاهیر معتمدین و اجلّۀ نحاریر معتبرین است، و جلالت شأن و عظمت قدر و علوّ منزلت او از افادات أبوالمواهب عبدالوهّاب بن أحمد الشعراني الشافعي در لواقح الأنوارفي طبقات السادة الأخیار(۴)، و أحمد بن محمّد المقرئ در فتح المتعال في مدح النعال (۵)، و مصطفی بن عبداللّه الشهیر ب-: حاجی خلیفه در كشف الظنون(۶)، و تاج الدین بن أحمد الدهّان در كفایة المتطلّع(۷)، و مخاطب نبیل در رسالۀ اصول حدیث(۸)، و فاضل رشید در شوكت عمریّه(۹)، و فاضل معاصر در منتهی

ص: ۱۹۲

الكلام(۱) و إزالة الغین(۲) ظاهر است- در توثیق و مدح و تبجیل و اجلال و اعظام حسكانی و ردّ نسبت تشیّع به او سعی بلیغ و جهد وافر بكار برده (۳).

سبحانه برائتي منه، فعلیه إثم فریته واللّه خصمه(۱)، وكیف لا أخاف الاتّهام من هذا الكلام وقد خاف شیخ أرباب السِّیَر في السیرة الشامیة من الكلام علی طرق حدیث ردّ الشمس بدعائه صلّی اللّه تعالی علیه وسلّم لصلاة عليٍ رضي اللّه (تعالى) عنه وتوثیق رجالها أن یرمی بالتشیع حیث رأی الحافظ الحسكاني في ذلك سلفاً له ولننقل ذلك بعین كلامه.

قال رحمه اللّه تعالی لمّا فرغ من توثیق رجال سنده: لیحذر من یقف علی كلامي هذا هنا أن یظنّ بي أنّي أمیل إلی التشیع، واللّه تعالی یعلم(۲) أنّ الأمر لیس كذلك.

قال: والحامل علی هذا الكلام -یعني قوله: ولیحذر إلی آخره- أنّ الذهبي ذكر في ترجمة الحسكاني أنّه كان یمیل إلی التشیّع؛ لأنه أملی جزءاً في طرق حدیث ردّ الشَّمس، قال(۳): وهذا الرجل -یعني الحسكاني- ترجمه تلمیذه الحافظ عبدالغافر(۴) الفارسي في ذیل تاریخ نیسابور فلم یصفه بذلك بل أثنی علیه ثناءً حسناً، وكذلك غیره من المؤرّخین فنسأل اللّه تعالی السَّلامة من الخوض في أعراض الناس بما لا نعلم وبما نعلم، <و> اللّه تعالی أعلم. انتهی.أقول: وهذا الجرح في الحافظ الحسكاني إنّما نشأ من كمال عصبیة الجارح وانحرافه من مناهج العدل والإنصاف وإلّا فالحافظ مِن خَدَمة الحدیث، بذل جهده في تصحیح الحدیث وجمع طرقه وأسناده، وأثبت بذلك معجزةً من أعظم علامات النّبوّة

ص: ۱۹۴

وأكملها ممّا یقرّ بصحّته عین كلّ من یؤمن باللّه تعالی ورسوله صلّی اللّه تعالى علیه وسلّم، وكیف یتّهم وینسب إلی التشیّع بملابسة القضیة لعليّ رضي الله تعالى عنه، ولو صحّح حافظٌ حدیثاً متمحّضاً في فضله لا یتّهم بذلك، ولو كان كذلك لترك أحادیث فضائل أهل البیت رأساً، ومن مثل هذه المؤاخذة الباطلة طعن كثیر من المشایخ العظام.

ومولع هذا الفنّ الشریف إذا صحّ عنده حدیث في أدني شيء من العادات كاد أن یتّخذ لذلك طعاماً(۱) فرحاً بصحّة قول الرسول صلّی اللّه تعالى علیه وسلّم عنده، وأین هذا من ذاك.

ولمّا اطّلع هذا الفقیر علی صحّته، كأنّه ازداد سمناً من سرور ذلك ولذّته أقرّ اللّه سبحانه و تعالی عیوننا بأمثاله والحمد للّه ربّ العالمین.»(۲)

از ملاحظۀ این عبارت ظاهر است كه بیچاره محمّدمعین به سبب مزید اعانت حقّ و ازاحت باطل بعدِ اثبات عصمت حضرات ائمّۀ معصومین صلوات اللّه علیهم أجمعین از طعن و لوم و لمز و غمز ارباب ضغائن و احقاد و اصحاب عناد و لداد بر خود ترسیده، ناچار ظاهر كرده كه هر كسی كه به سبب اثبات عصمت حضرات او را رمی كند به اتّباع مذهب غیر سنّیه، او كاذب و مفتری و آثم و گنه كار است، و پروردگار خصیم اوست. و به مزید تیقّظ و تحفّظ از طعن ناواقفین بر او به این خوف بیان كرده كه شیخ اربابِ سیرت صاحب سیرت شامیه یعنی محمّد بن یوسف صاحب سبل الهدی والرّشاد به سبب اثبات حدیث ردّ شمس و توثیق رجال آن از تهمت و رمی معاندیناو را به تشیّع ترسیده، تحذیر ناظرین كلامش از

ص: ۱۹۵

ظنّ میلان او به تشیّع فرموده، و قسم یاد كرده بر آنكه او میلان به تشیّع ندارد، و در توجیه این تحذیر بیان كرده كه ذهبی در ترجمۀ حسكانی ذكر كرده كه او میل می كرد بسوی تشیّع؛ زیرا كه املاء كرده جزئی در طرق حدیث ردّ شمس، و حال آنكه عبدالغافر فارسی كه تلمیذ حسكانی است ترجمۀ حسكانی را در ذیل تاریخ نیسابور وارد كرده، و او را منسوب به تشیّع نساخته، بلكه او را به ثناء حَسن یاد كرده، و همچنین دیگر مورّخین ذكر حسكانی كرده اند، و او را منسوب به تشیّع نساخته اند، بلكه به مدح و ثنای حسن موصوف كرده اند.

و از قول محمّد بن يوسف: ونسأل اللّه السَّلامة الخ؛ واضح است كه قدح حسكانی خلاف سلامت، و اقتحام آفت و جسارت بر خوض در اعراض سلیمه، و مخالفت طریقۀ قویمۀ مستقیمه است.

و از افادۀ خود محمّدمعین ظاهر و مستبین است كه جرح حافظ حسكانی ناشی از كمال عصبیّتِ جارح و انحراف از مناهج عدل و انصاف است، و حافظ حسكانی از خدّام حدیث است، و بذل جهد در تصحیح حدیث ردّ شمس و جمع طرق و اسانید آن كرده و به این سبب اثبات معجزه كه از اعظم علامات نبوّت و اكمل آن است نمود. و آن معجزه ایست كه خنک می شود به صحّت آن چشم هر كسی كه ایمان به خدای تعالی و رسول او دارد.

الغرائب في غریب الحدیث وغیر ذلك من الكتب المفیدة.

وكانت ولادته في شهر ربیع الآخر سنة إحدی وخمسین وأربع مئة، وتوفّي في سنة تسع وعشرین وخمس مئة بنیسابور رحمه اللّه تعالی.»(۱)

أبي القاسم القشیري وطبقته، وأجاز له(۱)

أبومحمّد الجوهري وآخرون.»(۲)

گفته:

«عبدالغافر بن إسماعیل بن عبدالغافر بن محمّد بن عبدالغافر، الحافظ العالم الفقیه البارع أبوالحسن الفارسي النیسابوريّ، ذو الفنون والمصنّفات، سبط أبي القاسم القشیري.

ولد في ربیع الآخر سنة إحدی وخمسین وأربع مئة.

تفقّه ولازم إمام الحرمین أربع سنین، وأخذ عنه الفقه والخلاف، ورحل ولقي العلماء، ثمّ رجع إلی نیسابور وولي خطابتها، وسمع الكثیر، وأخذ التفسیر والأصول عن خالیه أبي سعد عبداللّه وأبي سعید عبدالواحد ابني أبي القاسم القشیري.

وصنّف المفهم لصحیح مسلم، ومجمع الغرائب في <غریب> الحدیث، والسیاق لتاریخ نیسابور.

قال الذهبي: كان إماماً حافظاً محدّثاً لغویاً أدیباً كاملاً فصیحاً مفوّهاً.

مات بنیسابور في ربیع الآخر سنة تسع -بتقدیم التاء(۱)- وعشرین وخمس مئة.»(۲)

و هر گاه چنین حافظ جلیل الشأن و ماهر حاذق و فقیه بارع و عالم نبیه كه صاحب فنون و ادیب كامل و فصیح مفوّه كه امام در حدیث و عربیّت بوده و در سنّ پنج سالگی اعتقاد سنّیه آموخته و از ابوالمعالی جوینی فقه و خلاف فرا گرفته و كتب مفیده تصنیف كرده، تلمیذِ حسكانی باشد، و به مدح و ثناء حَسَن او را یاد كند، نهایت جلالت و عظمت و اعتبار و افتخار حسكانی مبرهن گردد.

مائیم كه می ایستیم در میان جنّت و نار، پس هر كه یاری ما كرده می شناسیم او را به سیما، پس در بهشت در می آریم، و هر كه ما را دشمن داشت می شناسیم او را نیز به سیما، پس در آتش مى دراریم.

<و> در این تفسیر سراسر تحریف است؛ زیرا كه در حقّ اصحاب اعراف صریح طمع دخول جنّت و خوف از دخول نار مذكور است، و آن مناسب شأن ائمّه مهدیّین نیست.» انتهی(۱).

و من أراد الاطّلاع علی تفصیل وجوه قلع هذه الشبهة الركیكة، فعلیه ب-: مصارع الأفهام للوالد الماجد العلّام أحلّه اللّه دار السّلام.

اللّه علیه یوم الغدیر بالإمامة (ما) لا یحتاج إلی كشفٍ وبیان لأهل العلم والأمانة والدرایة، وإنّما نذكر تنبیهاً علی بعض من رواه لیقصده(۱) مَن شاء ویقف علی معناه.

فمن ذلك: ما صنّفه أبوسعید(۲)

مسعود بن ناصر السجستاني المخالف لأهل البیت في عقیدته، المتّفق عند أهل المعرفة (به) علی صحّة ما یرویه لأهل البیت وأمانته، صنّف كتاباً سمّاه كتاب درایة حدیث الولایة(۳)

وهو سبعة عشر جزءاً، روی فیه حديث نصّ النبيّ (عليه أفضل السّلام) بتلك المناقب والمراتب علی مولانا عليّ بن أبي طالب (عليه السّلام) عن مئة وعشرین نفساً من الصحابة.»(۴) انتهی.

وعشرین نفساً من الصحابة، منهم ستّ نساء، ومن عرف ما تضمّنه كتاب درایة حدیث الولایة ما یشكّ في أنّ الذین تقدّموا علی عليّ بن أبي طالب عاندوا ومالوا إلی طلب الریاسة. وعداد أسانید كتاب درایة الولایة ألف وثلاث مئة إسناد.»(۱)

این عبارت دلالت دارد بر آنكه سجستانی تصنیف كتابی در جمع طرق حدیث غدیر نموده كه از یكصد و بیست صحابه در آن روایت آن كرده و عدد اسانید این كتاب به یک هزار و سه صد می رسد.

وتوفّي سنة سبع وسبعین وأربع مئة(۱).»(۲)

از این عبارت واضح است كه ابوسعید سجزی حافظ متقن و فاضل بوده، و رحلت كرده به سوی خراسان و جبال و عراقین و حجاز، و اكثار حدیث كرده، و به جمع آن مشغول شده، و از مشایخ سمعانی است كه روایت كرده اند برای سمعانی از او جماعه كثیره در مرو و نیسابور و اصبهان.

و سابقاً دانستی كه حافظ كسی را می گویند كه مشهور باشد به طلب و اخذ از افواه رجال، و معرفت به جرح و تعدیل طبقات روات و مراتبشان، و تمییز صحیح از سقیم داشته باشد، و مستحضرات او زیاده از غیر مستحضرات باشد(۳).

پس این همه صفات جلیله و مناقب عظیمه هم برای ابوسعید كه به تصریح سمعانی حافظ متقن بوده، ثابت باشد.

و حافظ ابوعبداللّه محمّد بن احمد ذهبی در عبر في خبر من غبر در وقایع سنة سبع وسبعین وأربع مئة گفته:

«ومسعود بن ناصر السجزي، أبوسعید، الركّاب، الحافظ.

رحل وصنّف، وحدّث عن أبي حسّان المزكّي، وعلي بن بُشْری اللیثي، وطبقتهما. ورحل إلی بغداد وإصبهان.

قال الدقّاق: لم أر أجود إتقاناً ولا أحسن ضبطاً منه.

ص: ۲۰۵

توفّي بنیسابور في جُمادی الأولی.»(۱)از این عبارت ظاهر است كه مسعود سجزی حافظ است، و رحلت كرده و تصنیف نموده، و تحدیث كرد از ابی حسّان مُزكّی و علی بن بُشری لیثی و طبقه شان، و رحلت كرد به سوی بغداد و اصبهان. و دقّاق ارشاد كرده كه ندیدم جیّدتری از روی اتقان و نه بهتر از روی ضبط از او.

و أبومحمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي الیمني در مرآة الجنان وعبرة الیقظان في معرفة ما یعتبر من حوادث الزمان در وقايع سنة سبع وسبعین وأربع مئة گفته:

«وفیها (توفّي) الحافظ أبوسعید مسعود بن ناصر السجزيّ. رحل، وصنّف، وحدّث عن جماعة. (و) قال الدقّاق: لم أر أجود إتقاناً و لا أحسن ضبطاً منه.»(۲)

از این عبارت هم حافظ و محدّث و مصنّف و راحل بودن سجزی و مدح دقّاق او را به مزید جودت اتقان و غایت حسن ضبط ظاهر است.

فقيراً(۱) متعفّفاً، صاحب سنّة واتباع.

قال الحافظ إسماعیل بن محمّد: ما أعرف أحداً أحفظ لغرائب الأحادیثوغرائب الأسانید منه.

مات لیلة الجمعة سادس شوّال سنة ۵۱۴(۲).»(۳)

الصحّة، بل فیه أحادیث موضوعة شان المستدرك بإخراجها فیه. وأمّا حدیث الطیر فله طرق كثیرةٌ جدّاً، قد أفردتُها بمصنّف، ومجموعها یوجب أنّ الحدیث له أصل. وأمّا حدیث: من كنت مولاه فعليّ مولاه، فله طرق جیّدة، وقد أفردت ذلك أیضاً.»(۱)

از این عبارت واضح و لایح است كه ذهبیافاده فرموده كه برای حدیث: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه، طرق جیّده ثابت است. و ذهبی كتابی مفرد برای آن تصنیف كرده.

حضرت علی بر حضرت عثمان كه مذهب جمعی از اسلاف (هم) بود، واللّه أعلم.

و در بسیاری از احادیث مستدرك كه او حكم به صحّت آنها نموده مثل احادیث صحیحین انگاشته، علماء اجلّه او را تخطئه كرده اند و بر وی انكار نموده، از آن جمله است حدیث الطیر كه در مناقب حضرت مرتضی علی مشهور و معروف است. و لهذا ذهبی گفته است: كه حلال نیست كسی را كه بر تصحیح حاكم غرّه شود تا وقتی كه تعقّبات و تلخیصات مرا نه بیند.و نیز گفته است: احادیث بسیار است در مستدرك كه بر شرط صحّت نیست بلكه بعضی از احادیث موضوعه نیز هست كه تمام مستدرك به آنها معيوب گشته. امّا حدیث طیر را طرق بسیار است كه ذهبی در رساله جداگانه جمع نموده، از مجموع آن طرق این قدر ثابت می شود كه حدیث را في الجمله اصلی هست.» (۱)انتهی.

مجدالدین أبوطاهر محمّد بن یعقوب الفیروزآبادي در كتاب البلغة في تراجم أئمّة النحو واللغة(۱)، و جلال الدین عبدالرحمن بن أبي بكر السیوطي در بغیة الوعاة في طبقات النحاة(۲)جناب او را به مدائح عظیمه و مناقب فخیمه و محاسن جلیله و اوصاف جمیله ستوده اند، و صفدی تصریح كرده است به آنكهاو صدوق اللهجه بوده(۳)- در كتاب المناقب علی ما ذكره حسین بن خیر في نخب المناقب لآل أبي طالب گفته :

«قال جدّي شهرآشوب: سمعت أبا المعالي الجویني یتعجّب ویقول: شاهدتُ مجلّداً ببغداد في ید(۴)

صحّاف فیه روایات هذا الخبر، مكتوباً علیه: المجلّدة الثامنة والعشرون(۵)

من طرق قوله: من كنت مولاه فعليّ مولاه، ویتلوه المجلّدة التاسعة والعشرون(۶).»(۷)

«إنّه كان یتعجّب ویقول: شاهدتُ مجلّداً ببغداد في ید صحّاف فیه روایات هذا الخبر، مكتوباً علیه: المجلّدة الثامنة والعشرون من طرق: من كنت مولاه فعليّ مولاه، ویتلوه المجلّد التاسع والعشرون.»

زیاده از این تواتر و استفاضه(۱) چه خواهد بود، كه صرف در نقل طرق این حدیث بست و هشت جلد يا زیاده تصنیف شد، هرگز خبری در اهل اسلام هم چنین تواتر و استفاضه متعارف نیست،كه زیاده از صد صحابه روایت آن كرده باشند، و اكثر اسانید آن صحاح و حسان باشد، و علمای اعلام اهل سنّت در جمع طرق آن كتب تصنیف كرده باشند، تا آنكه بعضی از علماء بست و هشت مجلّد یا زیاده در طرق آن نوشتند.

الشهیر بابن خلّكان(۱)، و مرآة الجنان تصنیف أبومحمّد عبداللّه بن أسعد الیافعي(۲)، و عبر في خبر من غبر تصنیف شمس الدین أبوعبداللّه الذهبي(۳)،و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف عبدالرحیم بن الحسن الإسنوي(۴)، و طبقات فقهای شافعیّه تصنیف ابوبكر اسدی(۵)،و كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون تصنیف مصطفی بن عبداللّه القسطنطیني(۶) ظاهر است.

وملاحتها، وحسن العبارة وفصاحتها، والتقدّم في الفقه والأصلین، النجیب ابن النجیب، إمام الحرمین، حامل رایة المفاخر، وعلم العلماء الأكابر: أبوالمعالي عبدالملك ابن ركن الإسلام أبي محمّد <إمام الحرمین> فخر الإسلام، إمام الأئمّة(۱)، و مفتي الأنام(۲)، المجمع علی إمامته شرقاً وغرباً، المقرّ بفضله السراة والحراة عجماً وعرباً، ربّاه حجر الإمامة، وحرّك ساعد(۳) السعادة مهده، وأرضعه ثدي العلم والورع إلی أن ترعرع فیه ویفع(۴).

أخذ <من> العربیّة وما یتعلّق بها أوفر حظّ ونصیب، وزاد فیها علی كلّأدیب(۵)، ورزق من التوسّع في العبارة بعلوها ما لم یعهد من غیره، حتّی أنسی (ذكر) سُحْبان، وفاق فیها(۶) الأقران، (وحمل القران،) وأعجز الفصحاء اللدّ، وجاوز الوصف والحدّ، وكان یذكر دروساً یقع كلّ واحد منها في أطباق وأوراق، <لا> یتلعثم في كلمة، ولا یحتاج إلی استدراك عثرة(۷)، یمرّ فیها كالبرق الخاطف، ویصوّت(۸) كالرعد القاصف، لا یلحقه المبرّزون، ولا یدرك شأوه المتشدّقون المتفیهقون، وما یوجد في كثیر من العبارات البالغة كنه الفصاحة، غَیْض من فیض ما كان علی لسانه، وغَرْفة من أمواج ما كان یعهد من

ص: ۲۱۳

بیانه.

تفقّه في صباه علی والده ركن الإسلام، وكان یزهي بطبعه وتحصیله وجودة قریحته وكیاسة غریزته لما یری فیه من المخائل.

ثمّ خلفه من بعد وفاته، وأتی علی جمیع مصنّفاته، فقلّبها ظهراً لبطن، وتصرّف فیها، وخرّج المسائل بعضها علی بعض، ودرس سنین، ولم یرض في شبابه(۱) تقلید والده وأصحابه حتّی أخذ في التحقیق، وجدّ واجتهد في المذهب والخلاف ومجالس النظر، حتّی ظهرت نجابته، ولاح علی أیّامه همّة أبیه وفراسته، وسلك طریق المباحثة، وجمع الطرف(۲) بالمطالعة والمناظرة، حتّی أربی علی المتقدّمین وأنسی مصنّفات الأوّلین، وسعی في دین اللّه سعیاً یبقی أثره إلی یوم الدین.

ومن ابتداء أمره أنّه لمّا توفّي أبوه كان سنّه دون العشرین أو قریباً منها، فأقعد مكانه للتدریس، وكان یقیم الرسم في درسه ویقوم منه ویخرج إلی مدرسة الإمام البیهقي، (حتّى) حصّل الأصول وأصول الفقه علی الأستاذ الإمام أبي القاسم الإسكاف، وكان یواظب علی مجلسه.

قال الراوي: وسمعته یقول في أثناء كلامه: كتبت عنه(۳)

في الأصولأجزاء معدودة وطالعت في نفسي مئة مجلّدة.

وكان یصل اللیل بالنهار في التحصیل حتّی فرغ منه، وكان یبكر قبل الاشتغال بالتدریس إلی مسجد الأستاذ أبي عبداللّه الخبّازي، یقرأ علیه القرآن (و) یقتبس من

ص: ۲۱۴

كلّ نوع من العلوم ما یمكن، مع مواظبته علی التدریس، ویجتهد في ذلك ویواظب علی المناظرة.

إلی أن ظهر التعصّب بین الفریقین الأشعریة والمبتدعة، واضطربت(۱)

الأحوال والأمور، واضطرّ إلی السفر والخروج عن البلاد والوطن، فخرج مع المشایخ إلی العسكر، ثمّ خرج إلی بغداد یطوف، ویلتقي الأكابر من العلماء ویدارسهم ویناظرهم، حتّی تهذّب في النظر، وشاع ذكره واشتهر، ثمّ خرج إلی الحجاز وجاور بمكّة أربع سنین یدرّس ویفتي ویجمع طرق المذهب ویقبل(۲) علی التحصیل(۳)، وبهذا قیل له: إمام الحرمین. قلت: هكذا قیل إنّه لقّب بهذا اللقب بهذا السبب وكأنّه صار متعیّناً في الحرمین، متقدّماً علی علمائهما، مفتیاً فیهما، ویحتمل أنّه علی وجه التفخیم له كما هو العادة في أقوالهم: ملك البحرین، وقاضي الخافقین. ونسبة إمامته إلی(۴)

الحرمین لشرفهما توصّلاً إلی الإشارة إلی شرفه وفضله وبراعته ونبله وتحقیقه وفهمه، وعند اللّه في ذلك حقیقة علمه.

ثمّ رجع بعد مضي نوبة التعصّب، فعاد إلی نیسابور، وقد ظهرت نوبة السلطان ألب أرسلان. وتزیّن وجه الملك بإشارة نظام الملك، واستقرّت أمور الفریقین، وانقطع التعصّب، فعاد إلی التدریس، وكان بالغاً في العلم نهایته(۵)، مستجمعاً أسبابه، فبنیت المدرسة المیمونة(۶) النظامیة، وأقعد للتدریس فیها، واستقامت أمور الطلبة، وبقي <علی>

ص: ۲۱۵

ذلك قریباً من ثلاثین سنة (من) غیرمزاحم ولا مدافع، مسلّم(۱)

له المحراب والمنبر والخطابة والتدریس ومجلس التذكیر یوم الجمعة والمناظرة، وهجرت له المجالس، فانغمر(۲) غیره من الفقهاء بعلمه و تسلّطه. قلت: یعني اقتداره علی العلوم و التصرّف فیها، وكسدت الأسواق في جنبه، ونفق سوق المحقّقین من خواصه و تلامذته، وظهرت تصانیفه، وحضر درسه الأكابر والجمع العظیم من الطلبة، وكان یقعد بین یدیه كلّ یوم نحو ثلاث مئة رجل من الأئمّة والطلبة، وتخرّج به جماعة من الأئمّة <و> الفحول وأولاد الصدور، حتّی بلغوا محلّ التدریس في زمانه، وانتظم بإقباله علی العلم ومواظبته علی التدریس والمناظرة والمباحثة أسباب ومحافل ومجامع ومغان(۳)في طلب العلم، وسوق نافقة لأهله لم تعهد قبله، واتّصل به ما یلیق بمنصبه(۴)من القبول عند السلطان والوزیر والأركان ووفور الحشمة عندهم بحیث لا یذكر(۵)غیره، وكان المخاطب والمشار إلیه، والمقبول من قبله، والمهجور من هجره، المصدّر في المجالس من ینتمي(۶) إلی خدمته، والمنظور إلیه من یغترف(۷) في الأصول والفروع من طریقته.»(۸) إلی آخر ما ذكره في نحو ورقتین طویلتین.

ص: ۲۱۶

نوشیده، و تاج الدین عبدالوهّاب مرثيۀ بلیغه مشتمل بر جلائل فضائل و غرر محامد او كه موجب تحیّر عقول و سراسیمگی فحولاست نظم كرده.(۱)

و شیخ صلاح الدین محمّد بن شاكر بن أحمد الخازن در فوات الوفیات ذیل تاریخ وفیات الأعیان(۲)، و شیخ جمال الدین عبدالرحیم بن الحسن بن علي الإسنوي الفقیه الشافعي در طبقات شافعیه(۳)، و ازنیقی در مدینة العلوم(۴) به مناقب عظیمه و محامد فخیمه او را ستوده اند.

و محمّد بن إبراهیم بن علي بن المرتضی بن الهادي بن یحیی بن الحسین ابن القاسم بن إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن بن الحسن بن عليّ بن أبي طالب العزّ أبوعبداللّه الحسني الیماني الصنعاني در كتاب الروض الباسم [في الذبّ] عن سنّة أبي القاسم او را به ”شیخ الحدیث“ تعبیر می كند، و از جمله نقّاد محدّثین در رجال و علل و احكام می شمارد، و میزان او را مثل تصانیف دیگر كبار ائمّه كالدارقطني وابن الصلاح والمزّي شاهد حقّیّت محدّثین و اجتهادشان در تحرّی برای مسلمین می داند.(۵)

و برهان الدین إبراهیم بن محمّد أبي الوفا بن خلیل سبط ابن العجمي الحلبي در شروع كتاب الكشف الحثیث عمّن رمي بوضع الحدیث -كه ازمیزان ذهبی

ص: ۲۱۸

انتخاب كرده و زیاده هم بر آن نموده- تصریح كرده به آنكه ذهبی حافظ جهبذ و مورّخ اسلام و شیخ جماعتی از شیوخ او است.(۱)

و نصراللّه محمّد بن محمّد شفیع كابلی كه پیر و مرشد مخاطب است و بضاعت مزجاتش مسروق از افادات او می باشد در صواقع او را به شیخ علّامه و امام اهل حدیث وصف می كند و احتجاج به قول او می نماید.(۲)

و خود مخاطب به تقلیدش در این باب خاصّ هم در این كتاب یعنی تحفه او را به امام اهل حدیث ملقّب می سازد و احتجاج به كلامش می نماید.(۳)

و نیز حسب تصریح مخاطب در بستان المحدّثین از عمده محدّثین زمان خود بوده، و نیز او را معتبرترین مورّخان اهل اسلام گفته، و نیز افاده كرده كه ذهبی از مشایخ حدیث خیلی بزرگ كسی است. (۴)

و شاه سلامةاللّه در معركة الآراء او را به لقب محک رجال یاد نموده.(۵)

و فاضل معاصر در منتهی الكلام او را به امام وصف می كند.(۶)

به آواز بلند تصریحِ صریح به تواتر حدیث غدیر نموده، و تیقّن خود به گفتن جنابرسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله آن را بیان كرده، تسوید وجوه منكرین و احراق

ص: ۲۱۹

صدور جاحدین و تضییع عرض كاتمین و مسوّلین به غایت قصوی رسانیده.

منكر جدّاً. (و) رواه حَبْشون(۱) الخلّال، وأحمد بن عبداللّه بن أحمد النیري(۲)،

وهما صدوقان، عن علي بن سعید الرملي، عن ضَمْرة.

قال: ویروی هذا الحدیث من حدیث عمر بن الخطّاب، و مالك بن الحُوَیرث، وأنس بن مالك، وأبي سعید، وغیرهم بأسانید واهیة.

قال: وصدر الحدیث متواترٌ(۳)

أتیقّن أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قاله. وأمّا اللّهمّ وال من والاه، فزیادةٌ قویّة الإسناد. وأمّا هذا الصوم، فلیس بصحیحٍ ولا واللّه (ما) نزلت (هذه) <الآیة> (إلّا) یوم عرفة قبل غدیر خمّ بأیّامٍ، واللّه (تعالى) أعلم.»(۴)

از این عبارت چنانكه می بینی ظاهر و هویدا و لایح و پیداست كه ذهبی به تصریح تمام گفته كه صدر حدیث متواتر است و یقین دارم كه جناب رسول خدا صلّی اللّه علیه وسلّم فرموده است.

و جاحدین را كما ینبغي گداخته، چنانچه در كتاب أسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب -كه دو تا نسخه آن پیش این فقیر حاضر است- گفته:

«أخبرنا أبوحفص عمر بن الحسن المراغي فیما شافهني به، عن أبي الفتح یوسف بن یعقوب الشیباني، أخبرنا(۱) أبوالیمن زید بن الحسن الكندي، أخبرنا أبوالمنصور القزّاز، أخبرنا الإمام أبوبكر بن ثابت الحافظ، أخبرنا محمّد بن عمر بن بكیر، أخبرنا أبوعمر (يحيى بن عمر) الأخباري، حدّثنا(۲)

أبوجعفر أحمد بن محمّد الضُّبعي، حدّثنا الأشجّ، حدّثنا العلاء بن سالم، عن یزید بن أبي زیاد، عن عبدالرحمن بن أبي لیلى، قال:

سمعت علیّاً رضي اللّه عنه بالرَّحْبة ینشد النّاس: مَن سمع النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: من كنت مولاه فعليٌّ مولاه، اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.

فقام اثنا عشر بدریّاً، فشهدوا أنّهم سمعوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم یقول: ذلك.

هذا حدیثٌ حسنٌ <من هذا الوجه>، صحیحٌ من وجوهٍ كثیرة، تواتر عن أمیرالمؤمنین علي <رضي اللّه عنه>، وهو متواتر(۳) أیضاً عن النبيّ صلّی اللّه علیه وسلّم، رواه الجمّ الغفیر عن الجمّ الغفیر، و لا عبرة بمن حاول تضعیفه ممّن لا اطّلاع له في هذا العلم.

فقد ورد مرفوعاً عن أبي بكر الصدّیق، وعمر بن الخطّاب، وطلحة بن عبيداللّه(۴)،

ص: ۲۲۲

والزبیر بن العوّام، وسعد بن أبي وقّاص، وعبدالرحمن بن عوف، والعباس بن عبدالمطّلب، وزید بن أرقم، والبراء بن عازب، وبُریدة بن الحُصَیب، وأبي هریرة، وأبي سعید الخُدري، وجابر بن عبداللّه، وعبداللّه بن عبّاس، وحُبْشي بن جُنادة، وعبداللّه بن مسعود، وعمران بن حُصین، وعبداللّه بن عمر، وعمّار بن یاسر، وأبي ذر الغفاري، وسلمان الفارسي، وأسعد بن زرارة، وخزیمة بن ثابت، وأبي أیّوب الأنصاري، وسهل بن حنیف، وحذیفة بن الیمان، وسَمُرة بن جُندب، وزید بن ثابت، وأنس بن مالك، وغیرهم من الصّحابة رضوان اللّه علیهم.وصحّ عن جماعة منهم ممّن(۱)

یحصل القطع بخبرهم.

وثبت أیضاً أنّ هذا القول كان منه صلّی اللّه علیه وسلّم یوم غدیر خمّ.»(۲)

از این عبارت ظاهر و باهر و روشن و مستنیر است كه حدیث غدیر صحیح است به وجوه كثیره، و متواتر است از جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام، و نیز متواتر است از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم، روایت كرده است آن را جمّ غفیر از جمّ غفیر.

و نیز ابن جزری به سبب نهایت حمایت حماى حقّ، و مزید اهتمام در اظهار صدق، بر تشیید اساس حدیث شریف به این وجوه عدیده اكتفاء نكرده، در جزّ رؤوس اهل عناد و ارتیاب، و قمع نواجم كبر و غرور نصّاب، تصریح فرموده كه عبرتی نیست به كسی كه قصد كرده تضعیف این حدیث را از جمله كسانی كه اطلاع

ص: ۲۲۳

نیست اوشان را در این علم؛ چه این حدیث وارد شده است مرفوعاً(۱)

از ابوبكر، و عمر ابن الخطّاب، و طلحة بن عبيداللّه، و زبیر بن العوّام، و سعد بن ابی وقّاص، و عبدالرحمن بن عوف، و عبّاس بن عبدالمطّلب، و زید بن ارقم، و براء بن عازب، و بریدة بن الحصیب، و ابی هریره، و ابی سعید الخدری، و جابر بن عبداللّه، و عبداللّه ابن عبّاس، و حبشی بن جناده، و عبداللّه بن مسعود، و عمران بن حصین، و عبداللّه ابن عمر، و عمّار بن یاسر،و ابی ذرّ الغفاری، و سلمان فارسی، و اسعد بن زراره، و خزیمه بن ثابت، و ابوایّوب انصاری، و سهل بن حنیف، و حذیفه بن الیمان، و سمرة ابن جندب، و زید بن ثابت و انس بن مالک، و غیر ایشان از صحابه.

و نیز ابن الجزری تصریح فرموده به آنكه صحیح شده است این حدیث از جماعه از صحابه كه حاصل می شود قطع به خبرشان.

و نیز ارشاد كرده كه ثابت شده است كه این قول از جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم روز غدیر خمّ بوده.

و محتجب نماند كه ابن الجزری صاحب حصن حصین و صاحب كتاب النشر في القراءات العشر است كه در آفاق جهان مشهور و معروف است على الخصوص كتاب حصن حصين كه اكابر متسنّنین تبرّک به آن می جویند و صلحاى شان آن را بر سر و چشم می گذارند، و در استدفاع عاهات و بلایا و استجاره از آفات و رزایا رجوع به آن می آرند.

ص: ۲۲۴

مسلمین، پس آن حضرت هر دو دست مبارک برداشت و مسح كرد به آن روی مبارک خود را، و این رؤیا به شب پنجشنبه بود، و تیمور كه دشمن ابن الجزری بود به شب یكشنبه گریخت، و حقّ تعالی تفریج كرب از ابن الجزری و دیگر مسلمین به بركت ادعیه كتاب حصن حصین نموده.

ثمّ اختصره وسمّاه التقریب وهو الجامع لجمیع طرق العشرة، لم یسبق إلی مثله.»(۱)

الإسناد وعلوّه قرب من اللّه تعالی و رسوله (صلّى الله عليه وسلّم)، ثمّ إنّي ختمتها باتصال تلاوة القرآن العظیم إلی النّبيّ الكریم علیه أفضل الصَّلاة والتسلیم، ثمّ باتصال الصحبة، ولبس خرقة التصوّف العالیة الرتبة، وألّفتها برسم سلطان الإسلام رئیس ملوك الأنام، معلي كلمة الإیمان، معین الملّة والشریعة والدین، شاه رخ بهادر، نصر اللّه به الإسلام علی ممرّ الزمان.

الحدیث الأوّل:

أخبرنا الشیخ الصالح الرحلة المحدّث الثقة أبوالثناء محمود بن خلیفة بن محمّد ابن خلف المَنْبِجي قراءةً منّي علیه، یوم الأحد العاشر من صفر سنة سبع وستّین وسبع مئة بدمشق المحروسة، وهو أوّل حدیث سمعتُه، قال: أخبرنا(۱)

شیخ الشیوخ العارفین شهاب الدین أبوحفص عمر بن محمّد بن عبداللّه البكري السهروردي، وهو أوّل حدیث سمعته منه، قال: أخبرنا الشیخة الصالحة ستّ الدار شهدة بنت أحمد الكاتبة، وهو أول حدیث سمعته منها، قالت: أخبرنا زاهر بن طاهر الشحّامي، <و> هو أول حدیث سمعته منه، قال: أخبرنا أبوصالح أحمد بن عبدالملك المؤذّن، وهو أول حدیث سمعته منه، بسنده إلی عبداللّه بن عمرو بن العاص رضي الله تعالى عنه: أنّ رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم قال: الراحمون یرحمهم(۲)

الرحمن تبارك وتعالی؛ إرحموا مَن في الأرض یرحمكم من في السماء.

هذا حدیث حسن، أخرجه أبوداود في سننه، والترمذي وقال: حدیث حسن صحیح.

ص: ۲۲۸

كنیتِ صاحب حصن حصین: ابوالخیر، و نامش: قاضی القضاةشمس الدین محمّد بن محمّد بن على بن یوسف بن عمر است. در اصل دمشقی است بعد از آن شیرازی شد، و مشهور به ابن الجزری است، نسبت به جزیره ابن عمر كه در ملک دیاربكر متصل موصل واقع است، و این جزیره دریای شور نیست در ما بین دجله و فرات زمین معمور است.

پدرش تاجر بود و تا مدّت دراز او را فرزند روزی نمی شد، چون به حجّ كعبه رسید آب زمزم خورد و طلب اولاد نمود، حقّ تعالی او را این فرزند بزرگوار عنایت فرمود(۱).

به بیست و پنجم ماه رمضان بعد از نماز تراویح شب شنبه از سال پنجاه و یک بعد از هفتصد سال هجری تولّد شد در دمشق(۲)، و در همانجا نشو و نما یافت.

و از حافظ عمادالدین ابن كثیر فقه و حدیث آموخت، امّا بمايۀ استعداد او از فنّ حدیث پر نشد، و طلب علم قرائت نیز بر او مستولی گشت، و از ابن امیله و صلاح بن ابی عمر(۳) و ابن كثیر و جماعت بسیار تحصیل این هر دو علم نمود، و از عزّالدین ابن جماعه و محمّد بن اسماعیل النجّار نیز اجازت دارد.

<و> به قاهره كه دار الملک مصر است و اسكندریّه و دیگر بلاد مغرب گردید و علم قرائت را تكمیل نمود، و در آن مهارت كلّی پیدا كرد، (و) در مصر مدرسه بنا كرد كه آن را دار القرآن نام نهاد. (و) بعد از آن در بلاد الروم داخل شد، <و> در آن ملک

ص: ۲۲۹

آن عرف التعریف، و أسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب، و الجوهرة العلیّة في علم العربیّة. و دیگر تصانیف نیز دارد، چنانچه علّامه ابوالقاسم عمر بن فهد در معجم شیوخ والد خود حافظ تقی الدین ابن فهد سی و نه از مؤلّفات این بزرگ ذكر كرده.

یوم الجمعه سال هشتصد و سی و سه وفات او است. و نظمی هم دارد از جمله قصیدۀ نبویه او این دو بیت محفوظ خاطر است:

الهي سوّد الوجه الخطایا***وما بعد المصلّی غیر قبري

فما بعد النقی إلّا المصلّی*** وبیّضت السنون سواد شعري

و در تضمین حدیث رحمت كه مسلسل به اوّلیّت است مى گوید:

تجنّب الظلم عن كلّ الخلائق في ***كلّ الأمور فیا ویل الذي ظلما

وارحم بقلبك خلق اللّه كلّهم*** فإنّما یرحم الرحمن من رحما

و(۱) روزی كه ختم شمائل ترمذی در مجلس او شد، و شاگردان از خواندن فارغ شدند، این دو بیت لطیف انشاء فرمود:

أخلّاي إن شطّ الحبیب وربعه ***وعزّ تلاقيه وناءت منازله

<و> فاتكم أن تبصروه بعینه***فما فاتكم بالسمع هذي شمائله

و در شوق به مكه معظّمه می گوید:

أخلّاي إن رمتم زیارة مكّة ***ووافیتم من بعد حجّ بعمرة

فعوجوا علی جعرانة واسألنّ لي*** وأوفوا بعهد لا تكوننّ كالتي

ص: ۲۳۱

و در باب مدینۀ منوّره می گوید:

مدینة خیر الخلق یحلو لناظري***فلا تعذلوني إن فتنت بها عشقا

و قد قیل في زرق العیون شآمة(۱)*** وعندي أنّ الیمن في عینها الزرقا»(۲)

وبالسند قال الأستاذ أبوالخیر الشمس ابن الجزري رحمه اللّه:

الحمد للّه المعین لأهل الكتاب والسنّة، وأشهد أن لا إله إلّا اللّه وحده لا شریك له، ذو الفضل والمنّة، وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله الهادي إلی طریق الجنة، المرسل إلی النّاس والجنّة، صلّی اللّه علیه وعلی آله وصحبه صلاةً تكون لنا من النار نعم الجنّة، وسلّم وشرّف وكرّم.

وبعد، فهذه أحادیث مسلسلات صحاح وحسان وعوال صحیحة عشاریة، عالیة الشأن، لا یوجد في الدنیا أعلی منها، ولا یحسن لمؤمن الإعراض عنها، إذ قرب الإسناد وعلوّه قربٌ من اللّه تعالی ورسوله صلّی اللّه علیه وسلّم، ثمّ إنّي ختمتها باتصال تلاوة القرآن العظیم إلی النبيّ الكریم، علیه أفضل الصّلاة والتّسلیم، ثمّ باتّصال الصحبة، ولبس خرقة التصوّف العالیة الرتبة، ألّفتها برسم سلطان الإسلام، رئیس ملوك الأنام، معلّي كلمة الإیمان، معین الملّة والشریعة والدین، شاه رخ بهادر نصر اللّه به الإسلام علی ممرّ الزمان.

الحدیث الأول:

أخبرنا الشیخ الصالح الرحلة المحدّث الثقة أبوالثناء محمود بن خلیفة بن محمّد ابن خلف المَنْبِجي(۱)، قراءةً منّي علیه یوم الأحد العاشر من صفر سنة سبع وستّین وسبع مئة بدمشق المحروسة، وهو أوّل حدیث سمعته منه. قال: أنا شیخ الشیوخ العارفین شهاب الدین أبوحفص عمر بن محمّد بن عبداللّه البكري السهروردي، وهو أول حدیث سمعته منه. قال: أخبرتنا الشیخة الصالحة ستّ الدار شهدة بنت أحمد

ص: ۲۳۳

الكاتبة، وهو أول حدیث سمعته منها. قالت: أخبرنا زاهر بن طاهر الشحّامي، وهو أول حدیث سمعته منه. قال: أخبرنا أبوصالح أحمد بن عبدالملك المؤذّن، وهو أول حدیث سمعته منه، بسنده إلیعبداللّه بن عمرو العاص رضي اللّه عنهما: أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه وسلّم قال: الراحمون یرحمهم الرحمن تبارك وتعالی؛ إرحموا مَن في الأرض یرحمكم من في السماء.

هذا حدیث حسن، أخرجه أبوداود في سننه، والترمذي وقال: حدیث حسن صحیح. انتهی.

إعلام:

قال العلّامة أبوالقاسم عمر بن فهد في معجم شیوخ والده الحافظ تقي الدین بن فهد: هو الإمام العلّامة أستاذ الإقراء أبوالخیر قاضي القضاة شمس الدین محمّد بن محمّد ابن محمّد بن علي بن یوسف العمري الدمشقي ثمّ الشیرازي الشافعي الشهیر بابن الجَزَري -بفتح الجیم والزاء وكسر الراء- نسبة إلی جزیرة ابن عمر ببلاد بكر قرب الموصل.

كان والده تاجراً، وبقي مدّة من العمر لم یرزق ولداً، فلمّا حجّ شرب ماء زمزم وسأل اللّه أن یرزقه ولداً عالماً، فولد له شیخنا هذا بعد صلاة التراویح من لیلة السبت الخامس والعشرین من رمضان سنة إحدی وخمسین وسبع مئة بدمشق، ونشأ بها وتفقّه بها علی العماد بن كثیر، ولهج بطلب الحدیث والقراءات فسمع من ابن أمیلة، والصّلاح بن أبي عمر، وابن كثیر في آخرین، وذكر أنّ له إجازةً من العزّ بن جماعة، محمّد بن إسماعیل النجّار.

ورحل إلی القاهرة، والإسكندریة، واعتنی بالقراءات وبرز فیها، وبنی مدرسة

ص: ۲۳۴

سمّاها: دار القرآن، ودخل بلاد الروم فنشر بها علم القراءات والحدیث، وانتفع الناس به وانتهت إلیه ریاسة علم القراءات في الممالك الإسلامیة.

وكان شَكْلاً حسناً، فصیحاً، بلیغاً. وتلقّب في بلاد الروم بالإمام الأعظم. وحجّ مرّات، واستقرّ أخیراً بشیراز، وكان أوقاته بین قراءة قرآن، وإسماع حدیث، وغیر ذلك، وبورك له فیها، و كان مع ازدحام الناس علیه یؤلّف قدر ما یكتب الناسخ، لا ینام عن قیام اللیل في سفر ولا حضر، ولا یترك صوم الإثنین والخمیس، وثلاثة أیام من كلّ شهر.

وله المؤلّفات العدیدة الجامعة المفیدة من عیونها: النشر في القراءات العشر، ومختصره تقریب النشر، ومنظومته طیبة النشر، والأدلة الواضحة في تفسیر الفاتحة، والجمال في أسماء الرجال، وبدایة الهدایة في علوم الحدیث والروایة، والحصن الحصین من كلام سیّد المرسلین، و مختصراه: العدة والجنة، والتواضیح في شرح المصابیح في ثلاث مجلّدات وعقود اللآليوالمسند الأحمد فیما یتعلّق بمسند أحمد، والتعریف بالمولد الشریف، ومختصره عرف التعریف، وأسنی المطالب في مناقب علي بن أبي طالب، والجوهرة العلیة في علم العربیة، وغیر ذلك. ذكر منها ابن فهد تسعة وثلاثین مؤلّفاً.

توفّي یوم الجمعة سنة ثلاث وثلاثین وثمان مئة.

ومن نظمه من قصیدة نبویة:

إلهي سوّد الوجه الخطایا***وبیّضت السنون سواد شعري

فما بعد النقی إلّا المصلّی***وما بعد المصلّی غیر قبري

وله مضمناً لحدیث الرحمة المسلسل الأولیة:

تجنّب الظلم عن كلّ الخلائق في ***كلّ الأمور فیا ویل الذي ظلما

وارحم بقلبك خلق اللّه وارضهم***فإنّما یرحم الرحمن من رحما

ص: ۲۳۵

وله أیضاً عند ما ختم علیه شمائل الترمذي:

أخلّاي إن شطّ الحبیب وربعه ***وعزّ تلاقيه وناءت منازله

وفاتكم أن تبصروه بعینه***فما فاتكم بالسمع هذي شمائله

وله في المدینة:

مدینة خیر الخلق تحلو لناظري***فلا تعذلوني إن فتنت بها عشقا

وقد قیل في زرق العیون شآمة(۱)***وعندي أنّ الیمن في عینها الزرقا

وله:

أخلّاي إن رمتم زیارة مكّة ***ووافیتم من بعد حجّ بعمرة

فعوجوا علی جعرانة واسألنّ لي***وأوفوا بعهدي لا تكوننّ كالتي» (۲)

از این عبارت مثل عبارت بستان المحدثین نهایت عظمت و جلالت ابن الجزری ثابت است، چه از آن واضح است كه او علم فقه را از عمادبن كثیر آموخته و حریص گردید به طلب حدیث و قراءات، و شنید حدیث را از ابن امیله، و صلاح بن ابی عمر، و ابن كثیر و دیگران. و نیز ذكر كرده شده كه برای او اجازه است از عزّ بن جماعه، و محمّد بن اسماعیل، و اعتناء كرده به قراءات و تفوّق در آن حاصل كرد، و بنا كرد مدرسه را كه آن را دار القرآن نام نهاد.

و به بلاد روم رفت و در آن بلاد علم قراءات و علم حدیث را منتشر و شایع ساخت، و مردم منتفع به او شدند، و منتهی شد به او ریاست علم قراءات در ممالک اسلامیّه.

ص: ۲۳۶

و با این همه خوش رو و صاحب جمال و بلیغ بود. و در بلاد روم او را ملقّب به امام اعظم می ساختند، و چند بار حجّ كرد، و اوقات او مصروف بود به قرائت قرآن و اسماع حدیث و غیر آن، و بركت در این اشغال داشت، و با وصف ازدحام مردم قدری تألیف می كرد كه یک كاتب می نوشت، و قیام شب را در سفر و حضر ترک نمی كرد، و روزۀ دوشنبه و پنجشنبه و روزۀ سه روز از هر ماه ترک نمی كرد، و برای او مؤلّفات عدیده جامعه مفیده است كه از عیون آن كتاب اسنی المطالب هم است.

وعمل.

<وقد> وصفه ابن حجر بالحفظ في مواضع عدیدة من الدرر الكامنة.

مات سنة ۸۳۳.»(۱)

از این عبارت ظاهر است كه ابن الجزری حافظ و شیخ اقراء است و براعت در قراءات حاصل كرده، و [ابى] یزید بن عثمان بادشاه روم او را اكرام كرده، و اهل روم از او منتفع شدند، و باز نزد تیمور رفت، و والی قضاء شیراز گردید، و اهل شیراز به او منتفع شدند در قرائت و حدیث، و او امام بود در قرائت نظیری برای او در دنیا در عصر او نبود، و حافظ حدیث بود، و مثل كتاب نشر تصنیف نشده، و تخاریج در حدیث و عمل در آن هم داشته، و علّامه ابن حجر او را در مواضع عدیده از درر كامنه به حفظ موصوف نموده.

و سابقاً دانستی كه حسب تصریح ابن حجر عسقلانی شرط حافظ آن است كه مشهور باشد به طلب، و اخذ از افواه رجال، و معرفت به جرح و تعدیل طبقات روات و مراتبشان، و تمییزصحیح از سقیم، و مستحضرات او در این باب زیاده از غیر مستحضرات باشد.(۲)

پس ابن الجزری هم حائز این اوصاف جمیله و جامع این شروط فخیمه باشد.

و از افادات دیگر اكابر ائمّه و مشایخ سنّیه نیز مزید جلالت و عظمت ابن الجزری واضح است.

ص: ۲۳۸

و نیز در كفایة المتطلّع گفته:

«كتاب الحصن الحصین، ومختصراه: العدّة والجنّة لإمام القرّاء(۱)، الحافظ، قاضي القضاة، شمس الدین، أبي الخیر محمّد بن محمّد بن محمّد بن علي بن الجزري الدمشقي رحمه اللّه تعالی.

أخبر بها(۲) عن جماعة، منهم:

الشیخ أحمد بن محمّد القشاشي المدني، والعلّامتان: شیخ الإسلام عليّ بن محمّد الأجهوري، والشهاب أحمد بن محمّد الخفاجي، إجازةً من الأخیرین من مصر؛ قالوا:

أخبرنا العلّامة شمس الدین محمّد بن أحمد الرملي الأنصاري، قال: أخبرنا شیخ الإسلام قاضي القضاة زكریا بن محمّد الأنصاري، والرحلة شرف الدین أبوالفضائل عبدالحقّ بن محمّد السنباطي، قالا:

أخبرنا جماعة، منهم:

الإمام الحافظ تقي الدین محمّد بن النجم محمّد بن فهد الهاشمي العلوي المكّي ح. وأخبر بها عن الشیخ أحمد العجل عن الإمام یحیی بن مكرّم الطبري، قال: أخبرنا الحافظ عبدالعزیز بن الحافظ عمر بن فهد وجدّي العلّامة الإمام محبّ الدین محمّد ابن محمّد الطبري.

قال الأوّل: أخبرنا جدّي الحافظ تقي الدین محمّد بن فهد، أخبرنا بها مؤلّفها الحافظ شمس الدین محمّد بن محمّد بن الجزري، فذكرها.»(۳)

ص: ۲۴۰

الكریم أن یدخله بفضله جنّات النعیم.»(۱)

كلّ قراءة وافقت العربیة ولو بوجهٍ ووافقت إحدی(۱)

المصاحف العثمانیة ولو احتمالاً وصحّ سندها، فهي القراءة الصحیحة التي لا یجوز ردّها ولا یحلّ إنكارها، بل هي من الأحرف السبعة التي نزل بها القرآن، ووجب علی الناس قبولها، سواء كانت عن الأئمّة السبعة، أم عن العشرة، أم عن غیرهم من الأئمّة المقبولین.

ومتی اختلّ ركن من هذه الأركان الثلاثة، أطلق علیها ضعیفة، أو شاذّة، أو باطلة، سواء كانت عن السبعة أم عمّن هو أكبر منهم. هذا هو الصَّحیح عند أئمّة التحقیق من السلف والخلف. صرّح بذلك الداني، ومكيّ(۲)، والمهدوي، وأبوشامة، وهو مذهب السلف الذي لا یعرف عن أحد منهم خلافُه.»(۳)

و نیز در اتقان فی علوم القرآن بعد فاصلهگفته:

«قلت: أتقن الإمام ابن الجزري هذا الفصل جدّاً، وقد تحرّر لي منه أنّ القراءات أنواع:

الأوّل: المتواتر، وهو ما نقله جمعٌ لا یمكن تواطؤهم علی الكذب عن مثلهم إلی منتهاه، وغالب القراءات كذلك.

(الثاني:) المشهور، وهو ما صحّ سنده ولم یبلغ درجة التواتر ووافق العربیّة والرسم واشتهر عند القرّاء فلم یعدوه من الغلط ولا من الشذوذ، ویُقرأ به علی ما ذكر ابن الجزري، ویفهمه كلام أبي شامة السابق. ومثاله ما اختلفت(۴) الطرق في نقله عن السبعة،

ص: ۲۴۴

فرواه بعض الرواة عنهم دون بعض، وأمثلة ذلك كثیرة في فَرش الحروف من كتب القراءات كالذي قبله، ومن أشهر ما صنّف في ذلك التیسیر للداني، وقصیدة الشاطبي، وأوعبه(۱):

النشر في القراءات العشر، وتقریب النشر كلاهما لابن الجزري.»(۲)

الجزري عن ابن إسحاق صاحب المغازي- أنّ علیّاً رضي اللّه عنه لمّا رجع من الیمن تكلّم فیه بعضُ من كان معه في الیمن، فلمّا قضی صلّی اللّه علیه وسلّم حجّه خطب هذه الخطبة تنبیهاً علی علوّ قدره وردّاً علی من تكلّم فیه كبریدة رضي اللّه عنه، كما في البخاري أنّه كان یبغض علیّاً حین رجع معه من الیمن.»(۱)

اسحاق روایت كرده كه سبب این خطبه آنست كه بعضی از جماعه كه با علی مرتضی در یمن بودند، در حقّ آن شیر خدا تكلّم نمودند. آن حضرت صلّى اللهعليه وسلّم بعد از فراغ از حجّ خطبه خواندند از جهت تنبیه بر قدرِ علی و از جهت ردّ بر كسی كه در وی سخن كرده بود مانند بریده، كما جاء في صحیح البخاري أنّه كان یبغضه.» (۱)

قاصر رسیده و در خطبۀ آن این عبارت نوشته: «وبعد، فإنّي جمعت كتاباً سمّیته الفوائد المتكاثرة في الأخبار المتواترة، أوردنا(۱) فیه ما رواه من الصَّحابة عشرة فصاعداً مستوعباً(۲)

طرق كلّ حدیث وألفاظه، فجاء كتاباً حافلاً لم أسبق إلی مثله،إلّا أنّه لكثرة ما فیه من الأسانید إنما یرغب فیه من له عنایة بعلم الحدیث(۳) واهتمام عال، وقلیل ما هم، فرأیت تجرید مقاصده في هذه الكراسة لیعمّ نفعه، بأن أذكر الحدیث وعدّة من رواه من الصحابة مقروناً بالعزو إلی من خرّجه من الأئمّة المشهورین، وفي ذلك مقنع للمستفیدین، وسمّیته: الأزهار المتناثرة في الأخبار المتواترة(۴).»(۵)

حدیث غدیر را از متواترات شمرده، چنانچه در احادیث مناقب جناب امیرالمؤمنین علیه السّلام فرموده:

«حدیث: مَن كنت مولاه فعليٌّ مولاه.

أخرجه الترمذي: عن <زید> بن أرقم.

و(الإمام) أحمد: عن عليّ، وأبي أیّوب الأنصاري.

والبزّار: عن (عمرو ذي مرّ، و) أبي هریرة، وطلحة، وعُمارة، وابن عبّاس، وبریدة.

والطبراني: عن ابن عمر، <و> مالك بن الحُویرث، وحُبْشي بن جُنادة، وحَوْشب(۶)، وسعد بن أبي وقّاص، وأبي سعید الخدري، وأنس.

ص: ۲۴۸

وأبونعیم: عن خدیج(۱) الأنصاري.

وأخرجه ابن عساكر عن عمر بن عبدالعزیز قال: حدّثني عدّةٌ (من أصحاب النبيّ صلّى الله عليه وسلّم) أنّهم سمعوا رسول اللّه (صلّى الله عليه وسلّم) یقول: من كنت مولاه فعليٌ مولاه.

وأخرج ابن عقدة في كتاب الموالاة عن (زرّ) بن حبیش قال: قال عليّ: من ههنا من أصحاب محمّد (صلّى الله عليه وسلّم)؟ فقام اثنا عشر رجلاً منهم قیس بن ثابت، وحبیب بن بدیل بن ورقاء، فشهدوا أنّهم سمعوا رسول اللّه صلّى اللهعليه وسلّم یقول: من كنت مولاه فعليٌ مولاه.

وأخرجه(۲) أیضاً عن یعلی بن مرّة قال: لمّا قدم عليّ الكوفة، نشد الناس مَن سمع رسول اللّه صلّى الله عليه وسلّم یقول: من كنت مولاه فعليٌ مولاه. فانتدب له بضعة عشر رجلاً، منهم: یزید أو زید بن شرحبیل(۳) الأنصاري.»(۴) انتهی بلفظه.

از این عبارت ظاهر است كه سیوطی این حدیث شریف را قطعاً و حتماً و بتّاً و جزماً متواتر و قطعی الصّدور می داند، و صدور پر شرور ارباب انكار و غرور را به شررهای متواتر می سوزاند، و قلوب واغرۀ جماعه فاجره را به ایجاع و ایلام احقاق حقّ می رنجاند، و به محض اظهار تواتر این حدیث شریف خود را مكتفی نمی گرداند، و

ص: ۲۴۹

با وصف قصد ایجاز و اختصار در رسالۀ ازهار مزید اظهار حقّ مطمح نظر داشته، زیادت بر دأب خود نموده، بعد ذكر اسماء مخرّجین و اسماء صحابۀ ناقلین، روایتی كه مثبِت زیاده بر عدّه ملتزمه او در اثبات تواتر است نقل كرده تأكید ثبوت تواتر آن واضح می گرداند.

و تنها در این رساله اثبات تواتر این حدیث شریف ننموده بلكه:

اولاً در كتاب فوائد متكاثره(۱)

اثمار فوائد متكاثره در دامان مستفیدین ریخته، تواتراین حدیث ثابت ساخته، و استیعاب طرق مثبتۀ تواتر مع اسانید آن نموده.

و ثانیاً در این رسالۀ أزهار متناثره ازهار تحقیق حق شگفانیده به ازهاق باطل نفوس سريره متعنّتین و منكرین ارشادات جناب سیّد المرسلین صلّی اللّه علیه و آله أجمعین را رنجانیده، به عذاب و نكال هائل مبتلا گردانیده، مرارت غایت تفضیح و تقبیح چشانیده.

و ثالثاً در رسالۀ قطف الأزهار اظهار حقّ حقیق بالاذعان، و انكار مجازفت و عدوان ارباب شنآن به غایت رسانیده، در آن هم تواتر این حدیث ثابت ساخته.

فللّه درّ السیوطي حیث صبَّ علی المرتابین والمنكرین والكاتمین سوط عذاب، وأخزی المعاندین والحائدین النصّاب بما لا یحسب بحساب واللّه الموفّق للتحقیق والصواب.

و كتاب فوائد متكاثره و رسالۀ ازهار متناثره هر دو از مشهورات است و

ص: ۲۵۰

سیوطی آخرین را در جزء فهرس خود یاد كرده (۱).

و هم مصطفی بن عبداللّه المشهور بالكاتب الجلبی هر دو را ذكر نموده چنانچه در كشف الظنون گفته:

«الفوائد المتكاثرة في الأخبار المتواترة للسیوطي: وهو كتاب أورد فیه ما رواه مِن الصحابة عشرة فصاعداً مستوعباً فیه، فجاء كتاباً حافلاً، ثمّ جرّدمقاصده وسمّاه الأزهار المتناثرة.»(۲)

و نیز در كشف الظنون گفته:

«الأزهار المتناثرة في الأخبار المتواترة رسالة للسیوطي المذكور جرّدها من كتابه المسمّی ب-: الفوائد المتكاثرة.»(۳)

امّا قطف الأزهار پس ذكر آن در عبارت ملّا علی متّقی در ما بعد إن شاء اللّه تعالی می آید.

بر طریقۀ عرب و بلغاء نه بر طریقۀ متأخّرین از عجم و اهل فلسفه.

و نیز از سیوطی آورده كه او گفته كه به تحقیق رسیدم مقام كمال را در جمیع آلات اجتهاد مطلق و منتسب.

و نیز از سیوطی نقل كرده كه او گفته كه من دو لک(۱) حدیث یاد دارم، و اگر می یافتم زیاده را هر آئینه حفظ آن می كردم.و نیز از لواقح ظاهر است كه سیوطی اعلم اهل زمان بود به فقه و حدیث و فنون آن، و حافظ متقن بود، و می شناخت غریب الفاظ حدیث و استنباط احكام را.

و نیز در آن مذكور است كه بیاض گذاشته بود ابن حجر برای چند احادیث كه نمی شناخت كه كدام كس تخریج آن كرده، و بیان نكرده بود مراتب آن احادیث را، پس سیوطی تخریج اين احادیث نموده و بیان مراتب آن از حسن و ضعف كرد.

و نیز از لواقح الأنوار ظاهر است كه سیوطی به زیارت جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در عالم بیداری زیاده از هفتاد بار مشرّف شده.(۲)

زمزم نوشید به این نیّت كه در حدیث مثل حافظ ابن حجر باشد و در فقه مثل سراج بلقینی. و متولّی مشیخات بسیار گردید، و در آخر زهد در همه ورزید و منقطع شد به سوی خدای تعالی، و برای او كرامات بود كه عظمت اكثر آن بعد وفاتش ظاهر گردید. و زكریا بن محمّد المحملي الشافعي كه یكی از فضلای تلامذۀاو است ذكر فرموده كه سیوطی مطّلع كرد او را بر ورقه كه به خطّ سیوطی بوده، و در آن نوشته بود كه سیوطی مجتمع شد با جناب رسالت مآب صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در بیداری زیاده از هفتاد بار.

و نیز از آن ظاهر است كه برای سیوطی چنان تصانیف است كه عام شد نفع آن، و بزرگ گردید در نفوس ذوی الكمال وقع آن، و اغتباط كردند به آن شادی و نادی، و قصد كردند به مرعای خصیب آن حاضر و بادی، و افراد كرده اسماى آن را در جزئی به ترتیب آن بر فنون، و زیاده اند در شمار بر پنج صد، سوای آنچه رجوع كرده از آن و شسته آن را.(۱)

حافظین قدوتین شهیرین؛ به شیخ الإسلام زین الدین زكریا، و شیخ جلال الدین سیوطی.(۱)

و علی بن احمد بن نورالدین محمّد عزیزی در سراج منیر شرح جامع صغیر او را به امام علّامه و مجتهد عصر خود و شیخ حدیث یاد كرده.(۱)

و شیخ أحمد بن علي القشاشي در كتاب سمط مجید في سلاسل أولیاء التوحید تصریح كرده به آنكه سیوطی شیخ اسلام و حافظ زاهد جامع در میان علم و عمل بوده.(۲)

و فاضل معاصر در منتهی الكلام او را از اكابر شافعیّه وا نموده.(۳)

و سیجيء ذلك كلّه إن شاء اللّه تعالی فیما بعد.

حم عن بریدة بن الحُصَیب.

ت ن(۱) والضیاء عن زید بن أرقم.

ورجال أحمد ثقاتٌ. بل قال المؤلف: حدیثٌ متواتر.»(۲)

به تواتر حدیث غدیر كرده است. چنانچه در مختصر قطف الأزهار كه در شروع آن گفته: «الحمد للّه والصّلاة والسّلام علی رسوله صلّی اللّه علیه وسلّم. وبعد؛ فیقول الفقیر إلی اللّه تعالی علي بن حسام الدین الشهیر بالمتّقي: هذه أحادیث متواترة نحو اثنین وثمانین حدیثاً التي جمعها العلّامة السیوطي رحمة اللّه تعالی علیه وسمّاها قطف الأزهار المتناثرة، وذكر فیها رواتها من الصَّحابة عشرة فصاعداً، لكنّي حذفت الرواة وذكرت متن الأحادیث لیسهل حفظها وهي هذه.» حدیث غدیر و حدیث منزلت را وارد كرده چنانچه گفته:«”من كنت مولاه فعليٌ مولاه“، ”أ ما ترضی أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسی“.»(۱)

العالمین، و للمتّقي منّة علیه.

و نیز از آن واضح است كه در فهم دقایق و استنباط معانی و نكات به مرتبه رسیده بود كه علماء كبار كه در دیار شریف حرمین محترمین بودند غیر از تحیّر و تحسین نمی نمودند.

و نیز از آن ظاهر است كه شیخ ابن حجر مكّی كه در زمان خود اعظم فقهاء و اعلم علماء بود، و در ابتدای حال استاد شیخ بود، اگر در معنای بعض احادیث متوقّف و متردّد شدی از شیخ علی متّقی به واسطۀ پیغام استفسار می كردكه این حدیث را در تبویب جمع الجوامع در كدام باب نهاده، تا به قرینه و قیاس آن به معنی حدیث پی می برد، و بارها خود را نسبت به خدمت علی متّقی تلمیذ می خواند.

و نیز از آن واضح است كه جمیع مشایخ و اكابر آن وقت به كمال فضل و ولایت وی معترف، و در رعایت(۱)

تعظیم و تكریم وی متّفق بودند.(۲)

و ابوالحسن بكری می فرمود كه برای سیوطی منّت است بر عالمیان و برای متّقی منّت است بر سیوطی.

و شیخ ابن حجر مكّی استاد متّقی بود و در آخر شاگرد او گردید.(۱)