حدیث غدیر نص بر امامت و خلافت مذکور در حدیث ثقلین

ص: ۲

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربّ العالمین، وصلّی الله علی خیر خلقه وأشرف رسله محمّد وآله الطّاهرین و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

مرگ فرا رسد اگر چیز خوبى از خود به جاى گذارده، براى پدر و مادر و نزدیكان به طور شایسته وصیت كند.»

بنابر این رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) باید کسی را در آستانه وفات به عنوان جانشین معرفی نماید و اگر خلیفه انتخابی است به صراحت آن را اعلام و قانونی برای انتخاب او بیان کند. از همین رو پیامبر در غدیر می فرماید:

إنّي أوشِكُ أن اُدعِيَ فَاُجِیبَ؛ نزدیک است که از طرف حق خوانده شوم و دعوت او را اجابت نموده، از دنیا بروم . طبیعی است که مردم سؤال کنند سرنوشت امت را پس از خود به چه کسی می سپاری؟ حضرت پس از معرفی ثقلین به عنوان ترکه گران سنگ خود ، از طرف خدای متعال، مولا علی علیه السلام را به ولایت و امامت معرفی نمود. پس هر دیدگاهی که آن حضرت را نسبت به معرفی خلیفه پس از خود بی تفاوت دانسته یا می گوید شخصی دیگر را خلیفۀ خود معرفی نمود باطل است .

ازین رو بخاری نقل می کند: شخصی به نام «طلحة بن مصرف» از «عبد الله بن اوفی» صحابی پرسید ، آیا پیامبراكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دربارۀ مسئله خلافت_ که مورد انتظار مسلمانان بود _ وصیتی کرد ؟ عبد الله در جواب گفت: نه ._ سائل به ارتکاز عقلانی خود این جواب را نا معقول یافت و اعتراض کرد که چگونه دیگران موظف به وصیت شدند ولی خودش وصیت نکرد ؟...» (۱) می گوییم بر فرض صحت حدیث، پاسخ«عبد الله بن اوفی» درست نیست .

اهمیت بحث از آنجا روشن تر می شود که نجات و سعادت اخروی انسان مشروط به عقیدۀ صحیح دینی است که بر اساس حدیث شریف ثقلین به پیروی از

ص: ۴

هر دو یادگار گران بهای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) منحصر است.

از طرفی امروز ملل مسلمان دچار ضعف و اختلاف بوده، مورد هجوم اجانب یا زیر سلطۀ آنان هستند و نخبگان و مصلحان اسلامی در پی برنامه ای وحدت بخش و راه نجات اند، این حدیث پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) بهترین راه و برنامه و درمان این درد دیرینۀ مسلمانان را بیان کرده­است.

نام­گذاری کتاب

حدیث ثقلین دست کم در شش زمان و مکان بیان شده که چهار بار آن در سفر حجة الوداع و مهم ترین آن در بازگشت از مکه روز هیجده ذوالحجه در غدیر خم همراه حدیث غدیر بود ، و پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبۀ مفصلی آن را بیان کرد و سپس به معرفی مولا علی علیه السلام به عنوان امام و خلیفه پرداخت.

عنوان این کتاب نامی مرکب است که به هر دو حدیث نظر دارد و ارتباط این دو را بیان می کند . و این دو حدیث در برخی روایات با هم به عنوان خطبه غدیر خم _ مختصر یا مفصل _ آمده است. ولی برخی به روایت حدیث ثقلین اکتفا کرده و برخی دیگر تنها در ذیل آن، حدیث غدیر را آورده اند. از این رو لازم دانستیم _ به عنوان مبادی تصدیقیه _ به بررسی و نقل هر سه گونۀ آن بپردازیم.

هر دو حدیث با اسناد متعدد قطعی به ما رسیده است ولی سند حدیث ثقلین درمنابع اهل سنت بیشتر و محکم تر از حدیث غدیر است و دلالت آن بر امامت و خلافت اهل بیت به صورت کلی است، اما حدیث غدیر اولین مصداق خلافت را از ثقل عترت و اهل بیت به عنوان «أولی بالمؤمنین مِن أنفسهم» تعیین می کند در نتیجه این حدیث نص برامامت و خلافت امیر المؤمنین علی علیه السلام است و دلالت آن ظهور یا اشعار نیست.

ص: ۵

از ین رو کتاب را «حدیث غدیر نص برامامت و خلافتِ مذکور در حدیث ثقلین» نام گذاری کردیم .

نص یعنی دلالتی فوق ظهور و بدون شبهه بر امامت وخلافت بلا فصل مولی امیر المؤمنین علیه السلام که تنها راه سعادت مسلمین پس از وفات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و نجات دهندۀ از اختلاف ،حیرت، ذلت وضلالت دنیوی و شقاوت وعذاب اخروی است.

از دیگر سو، بعضی از

معتزله و اهل سنت معتدل که دلالت احادیث نبوی را بر امامت و خلافت بلا فصل مولی امیر المؤمنین علیه السلام در حد اشعار _ نه ظهور یا صراحت _ دانسته اند و بعض دیگر . آن دو حدیث را دلیل بر میل پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به خلافت مولی علی علیه السلام یا کاندیدا کردن او برا ی خلافت تفسیر کرده. آن را برای اثبات اصل اعتقادی امامت بالفعل کافی نمی دانند.

چنان که مخالفان همواره در سند یا دلالت این حدیث شریف از صدر اسلام تشکیک می کردند و این کار از قرن چهارم به صورت مدون و گسترده تر آشکار شد و افرادی چون قاضی عبدالجبار معتزلی (۳۶۹ ق) با نوشتن المغنی فی ابواب التوحید والعدل و علی بن احمد بن سعید بن حزم (م ۴۵۶ق)در کتاب الفصل فى الملل و الاهواء و النحل و الإحکام فی اصول الأحکام و ابو بکر بن العربی( م ۵۴۳ ق) در کتاب العواصم من القواصم و ابن تیمیه در منهاج السنة و در قرون اخیر فضل بن روزبهان (م ۹۱۹ق تقریباً) در کتاب ابطال نهج الباطل و موسی جار الله (م ۱۳۸۵ق) در الوشیعه فی نقض الشیعة و محب الدین خطیب در الخطوط العریضة و اخیرا دکتر ناصر عبد الله القفاری سعودی در عقیدة الشیعة الاثنی عشریة به توهین عقاید و نقض مبانی شیعه پرد اخته اند.

ص: ۶

و از همۀ آنان بی انصاف تر ابوعباس احمد بن عبدالحلیم معروف به ابن تیمیه است که در سال ۶۶۱ق در حرّان - از توابع شام. به دنیا آمد و در سال ۷۲۶ق در دمشق مرد .

اولین نظر فقهی او این بود که سفر برای زیارت قبر پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و قبور پیامبران وصالحان را «بدعت» خوانْد که موجی از اعتراض را بر ضد وی بر انگیخت و سپس نظریاتی در بارۀ جسمانیت خدای متعال و مخالفت با تبرک و توسل به اولیاءالله ابراز کرد که باعث مخالفت علمای سنی با وی شد. و كتاب هایی بر رد وی نوشتند و او را گمراه و منحرف نامیدند. تقی الدین سبكی _ فقیه شافعی _ کتاب شفاءالسقام فی زیارة خیرالأنام و کتاب الدرة المضیئة را در تخطئۀ افکار او نوشت.

و علمای دیگری مانند ابن حجر عسقلانی و ابن شاكر كتبی و ابن حجر هیثمی و ملاعلی قاری حنفی و شیخ محمود كوثری مصری و یوسف بن اسماعیل بن یوسف نبهانی و ابوبكر حصنی دمشقی و مفتیان بزرگ آن زمان به تفسیق یا تكفیر وی پرداخته و او را محکوم نمودند

معروف ترین کتاب ابن تیمیه منهاج السنة النبویة في نقض کلام الشیعة القدریة است که بسیار جسورانه به انکار فضائل اهل بیت و دفاع از دشمنان آنان پرداخته، شیعیان و بسیاری از اهل سنت را تکفیر نموده است.

ولی متأسفانه نظریات ابن تیمیه به وسیلۀ محمد بن عبد الوهاب نجدی(م ۱۲۰۶ق) و متحدش حکومت سعودی با کمک استعمار غرب احیا شده است و با معرفی او به عنوان شیخ الاسلام نظریاتش را دو طول در قرن اخیر با خشونت و قساوت اجرا نموده، باعث تفرقۀ بین مسلمانان شده اند .

از جملۀ تشکیک های ابن تیمیه در حدیث ثقلین و غدیر است، برای مثال او

ص: ۷

می گوید:

حدیث ثقلین را بخاری نیاورده و تنها مسلم نقل کرده و در آن تنها به پیروی از قرآن سفارش شده و دستوری راجع به پیروی از عترت نیامده است، در این حدیث پیامبر فقط می گوید: امت سفارش های او را در باره اهل بیت رعایت کنند و حقوق آنان را بپردازند، و به آنان ظلم نکنند.

و این ها مطالبی بود که قبل از واقعه غدیر هم بیان شده بود. پس در غدیر هیچ امر شرعی در باره علی و غیر علی نازل نشد!». (۱)

از این رو علمای شیعه در تحقیق این حدیث و پاسخ به آن شبهات، آثار ارزشمندی را به صورت مستقل یا در ضمن کتب کلامی و اعتقادی تألیف کردند که ما به مهم ترین آن ها اشاره می کنیم:

۱_ الشافي في الامامة: تالیف سید مرتضی علم الهدی (م ۴۳۶ ق )در پاسخ قاضی عبدالجبار كه از معتزلیان بصره بود و كتابی موسَّع، به نام المغني في ابواب التوحید و العدل نوشت و در جزء بیستم آن ، بحث امامت و اعتقادات امامیه را در این موضوع، ردّ و نقض می كند. سید مرتضی ، با نگارش الشافي، که در ۲۲ فصل به نگارش درآمده، به صورت خلاصه، به اشكالات قاضی پاسخ گفته است. و شاگرد او شیخ طوسی تلخیص و تحریر بهتر آن، یعنی کتاب تلخیص الشافي را نوشت.

۲_ العمدة في عیون صحاح الأخبار في مناقب امام الأبرار؛ تألیف شمس الدین یحیی بن حسن معروف به ابن بطریق حلی (م ۶۰۰ق.) كتابی است در فضایل و مناقب حضرت امیرالمومنین علیه السلام در سی و شش فصل، که از کتب معتبره اهل سنت

ص: ۸

روایت می کند و می گوید: چون سنی و شیعه درباره برتری های امیرالمومنین علیه السلام سخنان گوناگون گفته اند خواستم كتابی در این باره بنویسم. وی در این کتاب به مباحث کلامی وخلافت و امامت نیز می پردازد .

۳_ منهاج الكرامة فی الإمامة؛ تألیف علامة حلى، الحسن بن یوسف بن المطهر م- ۷۲۶ ق که باعث تشیع سلطان محمد خدابنده اولجایتو شد و ردیه های متعدد از طرف اهل سنت بر آن نوشتند از جمله «منهاج السنة» تألیف معاصر او ابن تیمیة حنبلی (م۷۲۸ق)می باشد که به جای پاسخ منطقی، به افتراء وتوهین روی آورده است .

۴_ نهج الحق وكشف الصدق یا كشف الحق و نهج الصدق؛ تألیف علامة حلى، الحسن بن یوسف بن المطهر م- ۷۲۶ق. این کتاب در توحید و عدل و نبوت و امامت است.

۵_ إحقاق الحقّ وإزهاق الباطل؛ تألیف شهید قاضی سید نور الله شوشتری (م ۱۰۱۹ ق) این کتاب که در نقد شبهات فضل بن روزبهان در کتاب إبطال نهج الباطل وإهمال كشف العاطل نوشته شد ابتدا در ۵۲۰ صفحه چاپ سنگی شد سپس در سی و سه جلد به وسیله علامه سید شهاب الدین مرعشی شرح وتحقیق و به نام «شرح إحقاق الحقّ» چاپ شده است.

۶ _ غایة المرام وحجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام؛ در هفت جلد، تألیف علامه سید هاشم موسوی توبلی بحرانی (م ۱۱۰۷ق).

۷_ عبقات الأنوار فی إمامة الائمة الأطهار؛ تألیف میر حامد حسین هندی (م ۱۳۰۶ق) که در دو جلد ضخیم به فارسی در بارۀ حدیث ثقلین به نگارش درآمده است. این کتاب به وسیله دانشمند معاصر آیةالله سید علی میلانی در بیست جلد

ص: ۹

به زبان عربی به نام «نفحات الأزهار فی تلخیص عبقات الأنوار» تلخیص و تهذیب و مذیل به مدارک شده است و سه جلد اول آن به حدیث ثقلین اختصاص دارد.

۸ _ المراجعات؛ تألیف علامه عبدالحسین شرف الدین الموسوی (م، ۱۳۷۷ ق).مجموعۀ مکاتبات بین ایشان و شیخ سلیم البشری رئیس الازهر مصر. این کتاب در استبصار و هدایت حق جویا ن تأثیر فراوانی داشته و باعث تشیع عده زیادی از اهل سنت شده است .

۹_ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ تألیف علامه عبدالحسین امینی (م، ۱۳۹۲ ق). ایشان شخصیتی است که با قلم توانا و آتشین و در عین حال منطقی و علمی خود، پرده ها را كنار زد و حقایق را از لابه لای زوایای تاریك تاریخ، بیرون كشید.وی در شبانه روز حدود ۱۷ ساعت مطالعه و کار می کرد و برای مطالعۀ کتبی که در دسترس نداشت رنج سفرهای گوناگونی را به جان خرید.

ایشان می گوید: بیش از پنجاه سال است که از تدوین کتاب الغدیر می گذرد و من برای نوشتن الغدیر ۱۰ هزار جلد کتاب از «باء» بسم الله تا «تاء» تمّت آن خوانده ام و به ۱۰۰هزار جلد کتاب، بارها مراجعه کرده ام.

نویسنده در این کتاب به ۱۱۰ تن از صحابه که حدیث غدیر را رویات کرده اند اشاره می کند. آن گاه ۳۶۰ تن از راویان حدیث غدیر از قرن دوم تا چهاردهم را بر می شمارد. در پایان هم اشعار شاعران به ترتیب تاریخ را درباره این موضوع نقل می کند.

این کتاب در ۲۰ جلد به زبان عربی، با نثری شیوا و رسا نگارش یافته که تنها یازده جلد آن تا کنون چاپ گردیده است.

۱۰_ دلائل الصدق لنهج الحقّ؛ در شش جلد : تألیف علامه شیخ محمد حسن

ص: ۱۰

مظفر (م ۱۳۷۵ ق) است که در تقویت کتاب احقاق الحق شوشتری و نقد شبهات فضل بن روزبهان در کتاب إبطال نهج الباطل وإهمال كشف العاطل نوشته شد

۱۱_ شبهای پیشاور (فارسی)؛ تألیف علامه محمد موسوی سلطان الواعظین شیرازی (م ۱۳۹۱ ق). که شرح مناظره ای بین ایشان و علمای شهر پیشاور پاکستان است و بسیار شیوا و جذاب می باشد

۱۲_ حدیث الثقلین؛ اثر محمد قوام الدین الوشنوی ، نشر دار التقریب / مصر.

۱۳_ الغدیر فی التراث الاسلامی، اثر محقق بزرگ استاد سید عبدالعزیز طباطبایی که مؤلف آثاری ارزشمند در موضوع غدیر است . این کتاب مستدرک جلد اوّل «الغدیر» علامه امینی است و حاوی اسامی راویان حدیث غدیر و شرح حال آنان است . ایشان در نجف به مدت ربع قرن در کنار دو دانشمند بزرگ، علامه امینی و علامه آقا بزرگ تهرانی بود .تا اینکه در سال ۱۳۹۶ قمری نجف را ترک کرد و به شهر قم آمد و به جمع آوری استدراکاتی بر کتاب «الغدیر» پرداخت

۱۴_ حدیث الثقلین؛ نجم الدین العسکری.با ذکر صحابه و تابعینی که به نقل از هریک از آن صحابه این حدیث را روایت نموده و نیز معرفی کتبی که آن روایات را آورده اند .

۱۵ _ کتاب الله و أهل البیت فی حدیث الثقلین؛ تألیف عده ای از محققان مدرسه امام باقر علیه السلام در قم با اشراف حضرت آیةالله وحید خراسانی دام ظله، که در دو جلد منتشر شده است ، جلد اول متون مختلف این حدیث در مصادر اهل سنت است و جلد دوم از مصادر شیعه.

از طرفی حدیث ثقلین در شش زمان و موقعیت بیان شده که مهم ترین آن، هنگام بازگشت از حجة الوداع روز هیجده ذی الحجه در غدیر خم بود ، که حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبۀ مفصلی حدیث ثقلین را بیان فرمود و پس از آن به

ص: ۱۱

معرفی مولا علی علیه السلام به امامت و خلافت پرداخت . طرق و روایات این حدیث فراوان است و آن را به سه روش می توان تنظیم و نقل کرد:

۱_ بر اساس معتبرترین کتب اهل سنت به ترتیب تاریخ.

۲_ بر اساس مکان و زمان صدور حدیث.

۳_ بر اساس صحابۀ راوی حدیث

ما در بخش اول این کتاب، به روش اول ۴۱ روایت اهل سنت را از ۳۱ مؤلف سرشناس و غالباً به ترتیب تاریخ می آوریم که ۲۲ روایت آن از منابع قرن سوم و ده روایت از منابع قرن چهارم و هشت روایت از قرن پنجم و یک روایت از اول قرن ششم می باشد. سپس روایات شیعه را بر حسب مواقع صدور حدیث ثقلین در همان بخش می آوریم و پس از نقل حدیث از یک کتاب به مدارک دیگر آن در پاورقی اشاره می کنیم. این روایات از نظر متن و محتوا بر سه گونه است:

۱_ حدیث ثقلین همراه حدیث غدیر .

۲_ حدیث ثقلین بدون حدیث غدیر.

۳_ حدیث غدیر بدون حدیث ثقلین .

و از آنجا که بحث ما به هر دو حدیث مربوط است برای روشن شدن ابعاد آن به تحقیق در هر دو حدیث در شش بخش به شرح زیر می پردازیم.

بخش۱_ روایات حدیث ثقلین و مواقع آن.

بخش۲_ روایات واقعۀ غدیر و مراسم عید آن.

بخش ۳_ شرح حدیث ثقلین وپیام های آن.

بخش ۴_ دلالت و قرائن حدیث غدیر بر امامت.

بخش ۵_ تغییر در نقل و ارزیابی اسناد حدیث ثقلین.

بخش ۶_ پاسخ به هفت شبهه بر حدیث ثقلین و غدیر.

ص: ۱۲

ص: ۱۴

علمای فریقین «شیعه و سنی» حدیث ثقلین را در کتاب های معتبر خود با اسناد صحیح و طرق متعدد نقل کرده اند، و این حدیث از نظر سند متواتر است.(۱)

محقق بزرگ، نویسندۀ کتاب نفیس إحقاق الحقّ، شهید قاضی نور الله شوشتری آن را از ۲۱ تن از صحابه نقل می­کند. (۲)

سمهودی در جواهر العقدین و ابن حجر هیتمی در الصواعق المحرقة می­گویند: بیش از ۲۰ نفر از صحابه حدیث ثقلین را نقل کرده­اند و بسیاری از طرق آن صحیح یا حسن است. (۳)

ابن کثیر می گوید: محمد بن جریر طبری صاحب تفسیر و تاریخ، دو جلد کتاب قطور در جمع طرق و الفاظ حدیث غدیر (که بسیاری از آن ها مشتمل بر حدیث

ص: ۱۵

ثقلین می باشد ) نوشته است.(۱)

مرحوم علامه میرحامد حسین هندی در عبقات الأنوار آن را از ۳۴نفرصحابی با طرق و اسناد متعدد نقل کرده است. و هر یک از این طرق واسناد را از کتب متعدد و معتبر اهل سنت روایت می کند. آن گاه اصحابی که بی واسطه حدیث ثقلین را از زبان مبارک پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده اند نام می برد.(۲)

ناقلان، بر سه قسم می دانند: مشهور، عزیز، غریب و غریب خبر واحدی است که در یکی از طبقات سند، راوی منحصر به یک فرد باشد. آن گاه خبر واحد را از نظر حال راوی سه قسم می کنند: صحیح، حسن و ضعیف . (۱)

البته ترمذی می گوید: این حدیث از طریق جابر غریب است، پس منافات ندارد که با ملاحظه اسناد وطرق دیگر. خبر مشهور یا متواتر باشد و غرابت نیز با صحت سند منافات ندارد.

و سند حسن هر چند غریب باشد حجت است . زیرا حسن در مقابل منكر و باطل است و رتبه ای پایین تر از صحیح است ولی گاهی بر صحیح اطلاق می شود چنان که نووی و سیوطی و محمد بن ابراهیم بن جماعة

پس از تفسیر حدیث حسن گفته اند: سند حسن معتبر و مورد قبول می باشد . (۲)مناقشۀ آقایان در باره زید بن حسن (انماطی) در سند این روایت حدیث ثقلین است که ابن حبان او را در کتاب الثقات از موثقین شمرده(۳) و ذهبی به نقل از ابن حبان وی را قوی دانسته است (۴)

ولی عبد الرحمن بن ابى حاتم از پدرش ابو حاتم رازی نقل می کند : زید بن

ص: ۱۸

حسن القرشى صاحب الانماط كوفى منکر الحدیث است.(۱)

و منظور آقایان از این وصف، نقل روایات فضائل اهل بیت و دلائل امامت است که خوشایند عده ای نیست .

جالب است بدانید ذهبی در بارۀ ابو حاتم رازی می گوید : اگر ابو حاتم کسی را توثیق کرد آن را بپذیر، ولی اگرشخصی را تضعیف کرد یا سخن او را بی اعتبار نمود آنرا نپذیر، بلکه ببین دیگران دربارۀ آن شخص چه می گویند؛ اگر دیدی یکی از رجالیون او را توثیق کرد اعتنایی به نظر ابوحاتم نکن، زیرا او دربارۀ رجال سخت گیر است . وی حتی بعضی از رجال صحاح سته را هم تضعیف نموده است.

و نیز ذهبی در مقایسه ابو زرعه و ابو حاتم می گوید: من سخن ابو حاتم در بارۀ رجال را نمی پسندم «فإنه جرّاح» او بر خلاف رفیقش ابو زرعه بیش از حد راویان را تضعیف می کند.(۲)

افزون بر آن البانی پس از نقل سخن ترمذی می گوید : این حدیث صحیح است. و شاهدی هم از حدیث زید بن ارقم دارد.(۳)

روایت دوم: ۲/ ترمذی_ حدَّثَنا علیّ بن المنذر الکوفی، حدَثنا محمد بن فضیل قال حدَثنا الأعمش عن عطیة عن أبی سعید _ والأعمش عن حبیب بن أبی ثابت عن زید بن أرقم رضی الله عنهما قالا _ یعنی أبو سعید و زید: قال رسول الله صلّی الله علیه و سلّم: «إنی تارك فیکُمُ ما اِن تَمسّکتُم بِهِ لَن تَضلّوابَعدی، اَحَدهُما أعظمُ من الآخرِ، کتاب اللهِ حبلٌ ممدودٌ منَ السّماء اِلی الارضِ، وعترتی أهل بیتی، ولن یتَفرّقا

ص: ۱۹

حتّی یردا علیَّ الحوضَ فانظروا کیفَ تَخلُفونی فیهما».(۱)

ترمذی این روایت را با دو سند از دو صحابی معروف ابوسعید خدری و زید ابن ارقم نقل می کند که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «من چیزی در میان شما می گذارم تا وقتی که به آن چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد ،كتاب خدای عز وجل وعترتم یعنی اهل بیتم ، این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه سر حوض کوثر بر من وارد شوند. »

ترمذی درباره این سند هم چنین قضاوت می کند: و هذا حدیثٌ حسنٌ غریبٌ؛ سند این حدیث نیز حسن و غریب است (ظاهرا این قضاوت در باره هر دو سند است پس مورد قبول می باشد.)

در سند دوم این حدیث از «زید»که منظور «ابن ارقم» است هیچ اشکالی نیست و همۀ رجال آن موثق و مورد اعتمادند.

ولی در سند اولی مناقشه در باره عطیة بن سعد عوفی است که راوی از ابوسعید خدری است و گفته شده او ضعیف است زیرا :

احمد بن حنبل _ به نقل ابن حجر _ می گوید: عطیة بن سعد العوفی كنیه اش ابو الحسن از اهل كوفه است. نزد ابوسعید خدری استماع حدیث نمود. پس از مرگ او برای شنیدن سخنان « ابو سعید کلبی» نزد او آمد. او حدیث پیامبر را برای عطیه نقل و عطیه آن را حفظ نمود پس عطیه از کلبی با کنیۀ ابو سعید نقل می کرد و مردم خیال می کردند منظورش ابوسعید خدری است در حالی که منظور او کلبی

ص: ۲۰

بود. و او ضعیف الحدیث است .(۱)

همین سخن را ابو حاتم محمد بن احمد بن حبان تمیمی در باره عطیه می گوید، پس او تدلیس می کرد و استدلال به حدیث او درست نیست و نیز نسائی وابو زرعة او را ضعیف الحدیث دانسته اند.(۲)

عطیه در سال ۱۲۷ق وفات کرد.

پاسخ :اولاً : در مقابل تضعیف کنندگان ، بزرگانی مانند ابن سعد، عطیه را موثق دانسته و گفته اند عطیه روایات خوبی دارد ولی بعضی از مردم به آن استدلال نمی کنند.(۳) این عبارت مخالفان او را از مردم عادی و عوام دانسته است. از یحیى بن معین در بارۀ احادیث او پرسیدند، گفت: او فرد صالحی است؛ و همان ابو حاتم می گوید او ضعیف است ولی حدیث او نوشته می شود (یعنی قابل اعتبار است).

ابن عدی می گوید : عطیه از جماعتی موثق نقل می کند. او از ابی سعید وغیر ابی سعید روایاتی نقل کرده است و با اینکه ضعیف است احادیث او نوشته می شود و از شیعیان كوفه به شمار می آید و حضرمی سال وفات وی را ۱۱۱ق ذکر وفات کرده است. (۴)

ثانیاً: علت تضعیف عطیه فسق و کذب او نبود، بلکه چنان که جوزجانی

ص: ۲۱

متعصب می گوید: (وقال الجوزجانی: مائلٌ)(۱) یعنی او منحرف از خلفا بود میل و محبت به اهل بیت رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) داشت .

وی اولین زائری بود که همراه صحابی بزرگوار جابر بن عبدالله قبر مطهر امام حسین علیه السلام را زیارت کرد . (۲)

و نیز عطیه در رأس سیصد نفری بود که به حمایت از اهل بیت به مکه آمدند و محمد حنفیه و ابن عباس

وخانواده ایشان را که به دستور ابن زبیر در محاصره و معرض سوختن بودند نجات دادند .(۳) و این کارها از دید نواصب گناه نابخشودنی است.

و نیز ابن سعد در طبقات می گوید: عطیه همراه ابن اشعث برضد حجاج قیام کرد و پس از شکست به فارس فرار نمود. حجاج به والی خود در فارس نوشت که او را چهارصد ضربه شلاق بزنند و ریش او را بتراشند. والی عطیه را دستگیر کرد و نامه را برای او خواند ولی عطیه از دشنام دادن به مولا علی علیه السلام خود داری کرد. به این جهت دستور داد به جرم سب و لعن نکردن امیرالمؤمنین علیه السلام او را چهار صد ضربه شلاق زدند و ریش او را تراشیدند.(۴)

آیا امتناع از دشنام به مولا و تحمل شکنجه بر آن، برای وثاقت کافی نیست؟ البته به نظر کسانی که نواصب وخوارج و دشنام دهندگان اهل بیت را توثیق نموده اند این استقامت ارزشی ندارد و او موثق نیست !

ص: ۲۲

ابن حجر می گوید: جوزجانی (ابواسحاق سُعدی)، دیگر روایا ن موثق مانند «اسماعیل بن وراق » را هم به علت تشیع معتدل (نه افراطی) تضعیف نموده است. جوزجانی شخص ناصبی و بدعت گذار است و سخنش در بارۀ بدعت گذارِ دیگر اعتبار ندارد . (۱)

افزون بر آن، بزرگان رجالی مانند: ابن حجر گفته اند : انحراف اعتقادی و تشیع باعث سلب وثاقت نیست به همین جهت پس از آنکه ابن عدی، ابان بن تغلب را با آنکه شیعی است توثیق نمود ، ابن حجر می گوید : این سخن منصفانه ای است و نظر جوزجانی در باره کوفیان ( شیعی) اعتبار ندارد و اگر به این علت بخواهیم راوی را تضعیف کنیم مقدار زیادی از آثار نبوت نابود می شود . (۲)

ثالثاً: نسبت این تدلیس به عطیه از نظر تاریخی مشکل دارد زیرا به نقل ابن حجر ،عطیه متوفای سال (۱۱۱ق)است و ابوسعید کلبی متوفای سال (۱۴۶ق) است، پس عطیه ۳۵ سال قبل از او وفات کرده و اقدم و اکبر از اوست.(۳) چگونه عطیه کسی را که از نظر سنی به جای فرزند اوست شیخ حدیث خود قرار می دهد و نزد او تلمذ می کند!؟ پس این اتهام از نظر تاریخی درست نیست.

و بر فرض صحت این نسبت ، تدلیس انواعی دارد و همۀ انواع آن مستلزم فسق نیست و بسیاری از محدثان معروف اهل سنت بلکه مؤلف انصحاح و سنن، متهم به نوعی تدلیس هستند. (۴)

ص: ۲۳

افزون بر آنکه عطیه در نقل احمد (روایت سوم حدیث ثقلین این بخش) هنگام نقل این حدیث به نام و لقب ابوسعید خدری تصریح می کند. پس در اینجا احتمال تدلیس نیست و نقل شخص موثق در جایی که احتمال تدلیس ندارد حجت است.

رابعاً: عطیه از تابعین بود و به نظر اهل سنت بنابر عموم دلالت آیه ۱۰۰ سوره توبه او عادل است:

«وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَان رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّات تَجْرِی تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی كه به نیكى از آن ها پیروى كردند، خداوند از آن ها خشنود و آنها (نیز) از او خشنود شدند، و باغ هایى از بهشت براى آنان فراهم ساخته كه نهرها از زیر درختانش جریان دارد، جاودانه در آن خواهند ماند، و از این پیروزى بزرگى است.

می گوییم اگر این آیه بر عدالت همۀ صحابه دلالت کند، بر عدالت همۀ تابعین نیز دلالت کرده است زیرا ضمیر در رَضِی اللّهُ عَنْهُمْ به همۀ مهاجرین و انصار و تابعین بر می گردد. (۱)

ونیز اهل سنت از رسول الله صلى الله علیه و سلم روایت کرده اند :خیر القرون قرنی ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم...(۲) بهترین قرن ها قرن من

ص: ۲۴

است و سپس قرن کسانی که در پس قرن من می آیند و همچنین ... و چنان که محقق کتاب صحیح مسلم می گوید منظور از قرن اول اصحاب و منظور از قرن تالی، تابعین و سپس تابعین تابعین هستند ...(۱)

و ابن حجر در شرح بخاری می گوید : بعضی به این روایت بر عدالت هرسه قرن ( همۀ اصحاب ، تابعین و تابعین تابعین ) با تفاوت درجه استدلال کرده اند ولی حق آن است که عدالت در تابعین اکثریت دارد و همگانی نیست.(۲)

از این سخن استفاده می شود دستِ کم اصل، عدالت تابعی است و فسق و تضعیف او خلاف اصل است.

خامساً: ابن حجر می گوید: عطیة بن سعد بن جنادة العوفی الجدلی القیسی الكوفی أبو الحسن. از رجال چهار کتاب الأدب المفرد بخاری و سنن ترمذی و سنن ابن ماجه و سنن أبی داود است و آنان از او روایت کرده اند. (۳)

و این کار، نشان می دهد که هر چهار محدث بزرگ صحاح و سنن به ر وی اعتماد داشته اند.

سادساً: احمد بن حنبل در کتاب مسند خود صد و نوزده بار از عطیة العوفی نقل کرده است، و این اکثار در نقل دلیل بر اعتماد این محدث بزرگ بر عطیة است و مسند احمد کتابی است که ابن جوزی در الموضوعات آن را مانند موطأ و الصحیحین و سنن أبى داود از دواوین الاسلام (کتب اصلی اسلام) شمرده است.(۴)

ص: ۲۵

و شیخ حافظ ابو موسى محمد بن عمر بن احمد المدینی گفته است در مسند احمد روایتی نیامده مگر از کسانی که دیانت و صدقشان ثابت است نه کسی که در امانت او خدشه ای باشد. (۱)

و از عبد الله فرزند احمد بن حنبل نقل می کند : از پدرم رحمه الله تعالى پرسیدم چرا از نوشتن کتاب کراهت داری در حالی که خود مسند را نوشتی؟ پاسخ داد: من مسند را نوشتم تا هنگامی که مردم در سنت رسول الله صلى الله علیه و سلم اختلاف کردند امام و رهنمای مردم باشد (۲)

و ابن حجر احمد بن علی عسقلانی کتاب القول المسدد فی الذب عن المسند للإمام أحمد را در دفاع از مسندی که امت اسلام آن را پذیرفته و آن را امام و حجت و مرجع اختلافات خود قرار دادند، در پاسخ علامة حافظ زین الدین عبد الرحیم بن الحسین العراقی نوشت که نه حدیث آن را مجعول دانسته بود و ابن حجر همۀ آن موارد پاسخ داد و ادعای مجعول را نادرست بلکه بعض از آن ها مانند حدیث «سد الابواب الا باب علی علیه السلام » را صحیح دانست .(۳)

و می دانیم احمد در مسند فراوان (صد و نوزده بار) از عطیه بن سعد عوفی نقل روایت کرده است واگر او اهل تدلیس و ضعیف بود نباید احمد در کتابی که دیوان و «حجة الاسلام» است، فراوان روایت کند.

متاسفانه بخاری در تاریخ صغیر از احمد بن حنبل نقل کرده که وی حدیث ثقلین به نقل كوفیان یعنی عبد الملک (یعْنِی ابْنَ أَبِی سُلَیمَانَ) از عطیه را

ص: ۲۶

تضعیف کرده است .(۱)

در حالی که احمد این روایت را در مسند خود به شماره ۱۰۷۷۹ _ و ۱۱۲۲۷ آورده و ذیل آن اصلا سخنی نگفته است. افزون بر اینکه طریق حدیث ثقلین منحصر به این روایت نیست . و اگر گفته شود که روایات احمد از عطیه در فضائل بوده که بنا بر تساهل است نه احکام که سخت گیری می شود .

می گوییم روایات احمد از عطیه در هر دو زمینه است از جمله او در احکام فقهی ذکاة الجنین و غسل جنابت و حرمت صدقه بر غَنی و رکعات نماز و بیع ثمره، از عطیۀ عوفی روایت کرده که همۀ آن ها حکم فقهی است .(۲)

گویا یکی از معیارهای تضعیف راوی نقل فضائل اهل بیت است !

لازم به یادآوری است که شخص دیگری به نام ابو عبدالله محمد بن علی بن بشیر معروف به حکیم ترمذی (م، ۳۲۰ه- ) هست که نباید با ابو عیسی ترمذی معروف صاحب الجامع الصحیح للسنن ( یکی از کتب سته ) اشتباه گرفته شود.

و آن حکیم ترمذی هم در کتاب نوادر الاصول خود ( ج ۱ /ص۲۵۸، نشر دارالجیل، ۱۴۱۲ ق) این حدیث را به صورت مرسل از جابر در روز عرفه روایت کرده وحدیث دیگر را مفصل تر از حذیفه در غدیر خم آورده است.

تدوین کننده فقه احمد دو شاگرد او ابوبكر احمد بن محمد بن هانئ بغدادی معروف به ابو بکر الأثرم (م ۲۷۳ق) در کتابی به نام « الفقه على مذهب أحمد وشواهده من الحدیث». و ابوبكر احمد بن الخلاّل (م ۳۱۱ق)، مؤلف « كتاب الجامع » می باشندکه آراء فقهی احمد را از شاگردان و دو فرزندش صالح (م۲۶۶ق) وعبدالله (م ۲۹۰ق) جمع آوری کرده اند.(۱)

مهم ترین کتاب او المسند نزدیک سی هزار حدیث دارد او حدیث ثقلین را به چندین طریق از ابو سعید خدری و زید بن ثابت در المسند و کتاب دیگرش فضائل الصحابه آورده است و ما متن و سند سه روایت مسند او را می آوریم .

روایت سوم: ۱/ احمد بن حنبل _ حدثنا عبدالله، حدثنی أبی ، ثنا ابن نمیر، ثنا عبدالملک بن أبی سلیمان، عن عطیة العوفی عن أبی سعید الخدری قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : «إنّی قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا بعدی؛ الثقلین أحدهما أکبر من الآخر، کتاب الله حبل ممدود من السماء إلی الارض، وعترتی أهل بیتی ألا و إنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض».(۲)

«ابو سعید خدری می­گوید: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من در میان شما چیزی گذاشتم که اگر آن را بگیرید، پس از من هرگز گمراه نمی شوید، دو چیز گران سنگ، یکی بزرگ تر از دیگری است، کتاب خدا که ریسمانی از آسمان به زمین آویخته است. و عترتم اهل بیت من. آگاه باشید آن ها از هم جدا نخواهند شد تا آنکه بر سر حوض نزد من حاضر شوند. »

ص: ۲۹

ناصر الدین ألبانی سلفی می گوید: و «هو اسناد حسن فی الشواهد»؛ این سند حسن و خوب است و مؤید طرق دیگر این حدیث است و می افزاید این روایت با بیست و هفت سند از طریق عطیه از ابو سعید نقل شده است،افزونبر آنکه عبدالرحمان نیز ازپدرش ابوسعید (خدری) روایت نموده است.(۱)

روایت چهارم : ۲/ احمد_ عبدالله بن أحمد بن حنبل، حدثنى أبی، ثنا اسود بن عامر، ثنا شریك، عن الركین عن القاسم بن حسّان، عن زید بن ثابت، قال قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنى تارك فیكم خلیفتین، كتاب الله حبل ممدود ما بین السماء والأرض _ او ما بین السماء الى الأرض _ وعترتى أهل بیتی، وإنهما لن یفترقا حتى یردا علىّ الحوض. (۲)

«زیدبن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من دو جانشین در میان شما می گذارم: كتاب خدا که ریسمانی کشیده و آویخته بین آسمان و زمین است و عترتم یعنی اهل بیت من، و آن دو از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند. »

ابو بكر هیثمى پس از نقل این حدیث از مسند احمد مى گوید: «إسناده جید»؛ سند آن خوب است.(۳)

روایت پنجم :۳/ احمد_ عبدالله بن أحمد ثنی أبی، ثنا أبو أحمد الزبیری، ثنا شریك ، عن الركین عن القاسم بن حسان، عن زید بن ثابت قال : قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنی تارك فیكم خلیفتین كتاب الله و أهل بیتی و إنهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض جمیعاً . تعلیق شعیب الأرنؤوط: حدیث صحیح بشواهده دون قوله: «وإنهما لن یتفرقا حتى یردا

ص: ۳۰

علی الحوض جمیعا»(۱).

«زیدبن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم فرمود من دو جانشین در میان شما می گذارم: كتاب خدا و اهل بیتم ، و این دو از هم جدا نمی شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند.

شعیب الأرنؤوط ارزیاب ومحقق اسناد مسند احمد می گوید : سند اینحدیث به قرینۀ شواهد آن غیر از جملۀ اخیر (وإنهما لن یتفرقا...) صحیح است.»

می گوییم عدم صحت جملۀ اخیر بر خلاف نظر کارشناسانی مانند ذهبی و ابن حجر و البانی است و بر فرض ضعف سند این روایت، بر صحت جملۀ اخیر روایت صحیح دیگری دلالت می کند .

شیبة و علی بن المدینی و محمد بن یحیى القطعی استفاده کرد و شاگردانی مانند ترمذی و ابراهیم بن سفیان و ابو بكر بن خزیمة ومحمد بن مخلد العطار تربیت نمود.

در باره مقام حفظ او گفته اند :بهترین حافظان حدیث چهار نفرند ابو زرعة در ری، ومسلم در نیشابور، وعبدالله الدارمی در سمرقند، ومحمد بن اسماعیل در بخارى . او مؤلف الجامع الصحیح است که از میان ۳۰۰,۰۰۰ حدیث ۱۲,۰۰۰حدیث آن را در الصحیح گزینش وبه مدت۱۵ سال آن را نوشت .در باره او حافظ ابو علی نیشابوری گفته است: «ما تحت أدیم السماء كتاب أصح من كتاب مسلم»؛ زیر آسمان کتابی صحیح تر از کتاب مسلم نیست.(۱)

وی دارای کتب دیگری به شرح زیر است .المسند الكبیر على الرجال؛ التمییز؛ العلل والأسماء؛ الكنى والوحدان؛ الأفراد المخضرمون؛ الطبقات؛ أوهام المحدثین؛ سؤالات أحمد بن حنبل و غیر آن.

مسلم بن حجاج حدیث ثقلین را به چهار سند و متن نقل و همگى را در باب فضائل الصحابه، به وسیله« یزید بن حیان» از زید بن ارقم به شرحزیر نقل کرده است:

روایت ششم: ۱ مسلم_ حدثنی زهیر بن حرب و شجاع بن مخلد جمیعاً عن ابن عُلَیَّةَ قال زهیر حدّثنا إسماعیل بن إبراهیم، حدثنى أبو حیان، قال: حدثنی یزید بن حیان، قال: إنطلقتُ أنا و حصین بن سَبرة و عمر بن مسلم إلى زید بن أرقم، فلما جلسنا إلیه قال له حصین: لقد لقیت یا زید خیراً كثیراً رأیتَ رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) و

ص: ۳۲

سمعتَ حدیثه و غزوتَ معه و صلّیت خلفه، لقد لقیتَ یا زید خیراً كثیراً، حَدِّثنا یا زید ما سمعت من رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) .

قال: یا ابن أخی والله لقد كبرتْ سنّی وقدُمَ عهدی و نسیت بعض الذی كنت أعی من رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فما حدثتكم فاقبَلوا و ما لا فلا تُكلَّفونیه، ثم قال: قام رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) یوماً فینا خطیباً بماء یُدعى خُمّاً بین مكةَ و المدینةِ فحمد الله و أثنى علیه و وعظ و ذكر ثم قال:

أمّا بعد: ألا أیها الناس فإنّما أنا بشر یوشك أن یأتى رسولُ ربّى فاُجیبَ وأنا تارك فیكم الثقلین أوّلُهُما كتاب الله فِیهِ الهُدی والنُّورُ فخُذُوا بکتاب الله واستمسکوا به فحثّ عَلی کتاب الله ورغّب فیه ثم قال: و أهل بیتی أُذَكَّركم الله فى أهل بیتی، أذكركم الله فی أهل بیتی، أذكركم الله فى أهل بیتی.

فقال له حُصَینٌ: و من أهل بیته یا زید؟ ألیس نساؤهُ من أهل بیته؟ قال: نساؤه من أهل بیته ولكن أهلُ بیته مَن حُرِمَ الصدقةَ بعدَه،

قال: و من هم؟ قال: هم آلُ علىّ و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس، قال: كلّ هؤلاء حُرِمَ لصَّدَقَةَ؟ قال: نعم(۱).

«یزید بن حیان مى گوید: من و حصین بن سَبَره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم پس از نشستن حصین به او گفت: اى زید! شما خیر زیادى در دنیا بردى پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) را دیدى، سخن او را شنیدى. در غزوات او شركت كردى و پشت سر او نماز خواندى پس خیلى نعمت ها را دیده اى! پس آن چه از پیامبر اكرم شنیدى

ص: ۳۳

براى ما هم بگو.

زید گفت: اى فرزند برادرم! به خدا قسم سنم بالا رفته و زمان زیادى از آن وقت گذشته است وبعضى از مطالبى را که از آن حضرت شنیده و حفظ كرده بودم فراموش كردم؛ پس هر چه برایتان نقل كردم آن را بگیرد و آنچهنقل نكردم مرا به زحمت نیندازید (از من نخواهید برایتان نقل كنم) بعد شروع كرد به نقل این حدیث و گفت :

روزى پیامبر در كنار آبی بین مكه و مدینه كه خمّ نامیده مى شد برخاست. وحمد و ثنای الهى را به جا آورد و موعظه كرد و تذكر داد، سپس فرمود:

اى مردم! همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم. من دو چیز گران سنگ در میان شما مى گذارم اولین آن ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود .

سپس فرمود :و اهل بیتم، شما را به خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار.

حصین (یکی از همراهان زید بن ارقم ) پرسید: اى زید! اهل بیت او كیان اند؟ آیا زنان او از اهل بیت او نبودند؟ زید پاسخ داد: زنان او از أهل خانه او هستند، ولی منظور اهل بیت او (در این حدیث) كسانى هستند كه پس از پیامبر صدقه بر آنان حرام است.

حصین بار دیگر پرسید آنان كیان اند؟ پاسخ داد: آنان آل على و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس هستند.

پرسید: آیا صدقه بر همۀ آنان حرام است؟ پاسخ داد: آرى »

ص: ۳۴

و این قرینۀ بر آن است که در حدیث ثقلینی که یزید بن حیان از زید بن ارقم روایت نموده از حوض کوثر «لن یتفرقا حتى یردا علی الحوض» نام برده شده که مورد اعتراض عبیدالله قرار گرفت و زید بن ارقم آن را نقل می کند. درحالی که در نقل فعلی مسلم از یزید بن حیان از زید بن ارقم نامی از حوض برده نشده و جملۀ «لن یتفرقا حتى یردا علی الحوض» نیامده است. اگر متن حدیث ثقلین همان باشد که مسلم روایت نموده نامی از حوض برده نشده تا باعث سؤال و اعتراض عبیدالله بن زیاد قرار گیرد .از این رو در چاپ ۵۲ جلدی مسند احمد _ مؤسسة الرسالة _ محقق آن شعیب الأرنؤوط تصریح می کند: «موصول باسناد سابقة»(۱)؛ این ذیل با همان سند روایت سابق (حدیث ثقلین) روایت شده است .

۴_ حذف خبر حضرت در بارۀ سؤال خدای متعال از رفتار مردم با ثقلین بر سر حوض کوثر.

۵_ ترک بیان حضرت در توصیف کتاب به عنوان ریسمانی الهی آویخته از آسمان و ترک بیان اینکه تمسک به ( هر یک از)کتاب و عترت باعث نجات امت از گمراهی است.

۶_ اکتفاء به توصیۀ خیر و احسان نسبت به اهل بیت در روایت مسلم به جای فرمان تمسک به آنان.

۷_ عدم نقل نهی حضرت از تقدم و تأخر از اهل بیت و تعلیم ندادن به ایشان در روایت مسلم.

ص: ۳۸

۸ – حذف حدیث غدیر و ترک نقل واقعۀ عظیم غدیر و معرفی مولا « من كنت مولاه فهذا علی مولاه » در روایت مسلم ، با اینکه وی محل این خطبه را منطقۀ غدیر خم معرفی می کند و این روایت را در باب چهارم کتاب فضائل علی بن ابی طالب آورده ولی نامی از آن حضرت نیست ، بلکه تنها نام اهل بیت آمده است، این تحریفات در اصل روایت است یا ناسخین آن را تحریف نموده اند؟

با این وصف چگونه ابن تیمیه در منهاج السنة می گوید : لفظ صحیح حدیث ثقلین همان است كه در صحیح مسلم است؟ با اینکه نقل مسلم متنی ناقص از حدیث ثقلین است. (۱)

ابو بكر بن ابی شیبه است که از آن سه نفر کار او فرا گیر تر است.(۱)

وی حدیث ثقلین را در المصنف و المسند که هر دو از کتب معتبر نزد اهل سنت است از سه نفر از صحابه ( ابو سعید خدری ، زید بن ثابت و زید بن ارقم ) با پنج سند به شرح زیر آورده است:

روایت هفتم ۱ / ابن أبی شیبة _ حدثنا عمر بن سعد ابو داود الحفری عن شریك عن الركین عن القاسم بن حسان عن زید بن ثابت قال : قال رسول الله: إنی تارك فیكم الخلیفتین من بعدی كتاب الله و عترتی أهل بیتی وإنهما لن یتفرقا حتی یردا علیّ الحوض.(۲)

«زید بن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم فرمود من دو جانشین در میان شما می گذارم: كتاب خدا و اهل بیتم ، و این دو از هم جدا نمی شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند. »

البانی می گوید : این حدیث با شواهدش صحیح است. (۳)

روایت هشتم ۲/ ابن أبی شیبة _ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ شَرِیكٍ ، عَنِ الرُّكَینِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانَ ، عَنْ زَیدِ بْنِ ثَابِتٍ ، یرْفَعُهُ ، قَالَ : إِنِّی تَرَكْتُ فِیكُمُ الْخَلِیفَتَینِ كَامِلَتَینِ : كِتَابَ اللَّهِ ، وَعِتْرَتِی ، وَإِنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.(۴)

ص: ۴۰

« زید بن ثابت به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت می دهد که فرمود : من دو خلیفه (جانشین) کامل در میان شما گذاشتم: کتاب خدا وعترتم ، واین دو از هم جدانمی شوند تا آنکه بر سر حوض بر من وارد شوند .»

منظور از _ یرْفَعُهُ_ یعنی آن را به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت می داد .پس این سند متصل است و مانند سند روایت سابق صحیح است.

حدیث خلیفتین به جای ثقلین که در روایات ( ابو بکر بن شیبه و احمد ) از قَاسم بن حَسَّان از زید بن ثابت آ مده _ چنان که در شرح حدیث ثقلین می آید _ در حال احتضار در حجره بود و به صراحت بر خلافت و امامت اهل بیت دلالت می کند و مولا علی علیه السلام اولین و شاخص ترین فرد اهل بیت است.

در این نقل که با سندهای متعدد شریک از رکین بن ربیع از قاسم بن حسان از زید بن ثابت می باشد بدون استفاده از لفظ ثقلین، بر دو مصداق آن: کتاب و اهل بیت به عنوان خلیفه اشاره می کند.

از طرفی علی بن عبد الله بن احمد الحسنی نور الدین سمهودی شافعی، (م۹۱۱ق) از حافظ ابو بكر ابن ابی شیبة با سندهای متعدد از ام سلمه نقل می کند که حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) احتضار در حالی که حجره مطهر پر از اصحاب بود به وفات سریع خود اشاره کرد و فرمود:

ایها الناس یوشك ان اقبض قبضاً سریعاً وینطلق بی وقد قدمت الیكم القول معذرة الیكم ألا وانی مخلف فیكم كتاب ربی عز وجل وعترتی أهل بیتی ثم اخذ بید علی فرفعها فقال: هذا علی مع القرآن والقرآن مع علی لا یفترقان حتى یردا علی

ص: ۴۱

الحوض فاسالكم ما تخلفون فیهما. (۱)

«ای مردم نزدیک است مرگ من فرا رسد و از میان شما بروم و این سخن را برای رفع عذر شما می گویم: آگاه باشید من در میان شما دو چیز می گذارم کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن ها رفتار می کنید؟ آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

همین حدیث را ابن عقده و ابن حجر هیتمی هم از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده اند.»(۲)از این رو احتمال می رود کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بود_ نه در حجه الوداع و غدیر خم_ چنانکه روایتی که ابوالطفیل از (زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است، کلمه ثقلین آمده است(۳).

و احتمال دارد خلیفتین در روایت زید بن ثابت نقل به معنای جمله «مخلف فیکم الثقلین» در روایت ام سلمه باشد. (۴)

این هم مؤید آن است که کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بود_ نه در حجة الوداع یا غدیر خم

ص: ۴۲

ولی در روایتی که ابو الطفیل از او (زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است کلمه ثقلین آمده است(۱).

و این قرینه بر آن است که حدیث خلیفتین در مرض وفات بود.

روایت نهم : ۳ / ابن أبی شیبة_ حَدَّثَنا زَكَرِیّا قَالَ حَدَّثَنا عَطِیَّةُ عَنْ ابی سَعِیدٍ الْخُدْرِیّ أنّ النّبِیَّ صَلّى اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ قَالَ إنّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأرْضِ.(۲)

این حدیث را با لفظ« الثقلین »آمده به اضافه « أحدهما أکبر من الآخر کتاب الله ممدود من السماء الی الأرض » ولی ثقل دوم همین باب ذکر نشده است با اینکه در روایات مکرر عطیة از ابی سعید الخدری آمده است و این نشان دهنده تحریف از طرف راویان یا ناسخان است.

است : السنن الكبرى فی الحدیث وتلخیص آن «المجتبى من السنن الكبرى» از كتب شش گانه معتبر اهل سنت است و خصائص علی مسند علی، و الضعفاء والمتروكون بمسند مالك.(۱)

نسائى در«السنن الكبرى» سه روایت از زید بن ارقم آورده که دو روایت آن به نقل ابوالطفیل از او به شرح زیر است.

روایت دهم : ۱ / نسائی_ أخبرنا محمد بن المثنى، ثنا یحیى بن حماد، قال: ثنا أبو عوانة عن سلیمان قال: ثنا حبیب بن أبی ثابت عن أبی الطُفیل عن زید بن أرقم قال: لَمّا رَجَعَ رَسُولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) عَنْ حَجَّةِ الوَدَاع وَ نَزَلَ غَدِیِرَ خُمٍّ أَمَرَ بِدَوْحَاتٍ فَقُمِمْنَ. ثمّ قال: كَأَنّی دُعِیتُ فَأَجَبْتُ، إنّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ الثَّقَلَیْنِ أَحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتی أهْلَ بَیْتِی فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلِفُونى فِیهِمَا؟ فَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ .

ثُمّ قَالَ: إِنَّ اللهَ مَوْلَایَ وَأَنَا وَلِیُّ كُلَّ مُؤْمِنٍ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِىِّ فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَهذَاَ وَلِیُّهُ، اللّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. فَقُلْتُ لِزَیْدٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) ؟ قالَ مَا كَانَ فِى الدَّوْحَاتِ رَجُلٌ إلَّا رَآهُ بِعَیْنِهِ وَ سَمِعَ.(۲)

«زید بن ارقم مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از حجة الوداع بازگشت در غدیر خم فرود آمد. دستور داد زیر درختان تنومندى را از خار وخاشاك پاكیزه كنند، سپس فرمود: گویا به زودى دعوت حق را اجابت كنم ومن در میان شما دو چیز گران سنگ مى­گذارم، یكى بزرگ تر از دیگرى: كتاب خدا وعترتم _ أهل بیت من _

ص: ۴۴

ببنید چگونه پس از من با آن ها رفتار مى كنید، آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه در کنار حوضر (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خداوند عزّ وجلّ مولاى من و مولاى هر مؤمنى است و من ولى هر مؤمنى هستم. سپس دست على را گرفت و فرمود: هر كس منمولاى او هستم این علی ولى اوست.خدایا دوست دار هر كس على را دوست دارد و دشمن دار هركس او را دشمن دارد .

ابو الطفیل مى گوید: به زید بن ارقم گفتم: آیا خودت این سخن را از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدى؟ پاسخ داد : هیچ كس زیر درختان (منطقه غدیر خم) نبود، مگر آنكه پیامبر را دید و این سخن را از او شنید .»

ابن کثیر پس از نقل این حدیث از نسائی می گوید شیخ ما ذهبی سند آن را صحیح دانسته است.(۱)

نسائی همین روایات را به ضمیمۀ روایات دیگر در کتاب خصائص علی هم آورده ، کتابی که حساسیت نواصب را بر انگیخت و باعث شد نواصب شام او را آن قدر زدند تا کشته شد .

می رسد . تحصیل دانش را از كودكی آغاز و دو بار به حجاز و عراق مسافرت كرد . از افراد زیادی روایت نقل كرده است و بزرگان زیادی از جمله بیهقی از او كسب دانش كرده اند. عبد الغافر می گوید: حاكم پیشوای اهل حدیث در زمان خود و خانه او خانه درستكاری و پرهیزکاری بود ، ابو بكر صیغی كه پیشوای زمان خود در حدیث به شمار می رفت، همواره در كنار حاكم بود و در جرح و تعدیل راویان به او مراجعه می كرد .

ابو العباس شمس الدین احمد بن محمد بن إبن خلكان (م ۶۸۱ق) در وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، می نویسد :

حاكم نیشابوری مشهور به ابن البیع ، پیشوای اهل حدیث در زمان خود بود و كتاب هایی در علم حدیث نوشت كه كسی پیش از او همانندش را ننوشته بود ، او دانشمند ، عارف و دارای دانش بسیار بود . ذهبی می گوید : صداقت او فی نفسه ومعرفت او به امر حدیث مورد اتفاق همه علما است.(۱)

كتاب مستدرک شامل ۸۸۰۳ حدیث است که در ۵۱ کتاب و در موضوعاتی که بیشتر، فقهی هستند، جمع آوری شده است.

لازم به یادآوری است که در میان اهل سنت حافظ به کسی می گویند که صد هزار حدیث حفظ باشد ولی حاکم كسی است كه بیش از صد هزار حدیث حفظ است. حاکم نیشابوری با نوشتن المستدرك وجمع روایات صحیح بر اساس ضوابط بخاری و مسلم، از پنهان کاری های آنان پرده بر داشت وبخشی از فضائل اهل بیت را بیان کرد .

ص: ۴۷

حاکم در مستدرک حدیث ثقلین را به پنج طریق از زیدبن ارقم به شرح زیر نقل کرده است:

روایت یازدهم: ۱ / حاکم _ :محمد بن عبدالله المعروف بالحاکم النیشابوری قال حدثنا ابوبکر محمد بن الحسین بن مصلح الفقیه بالری، ثَنا محمد بن ایوب، ثنا یحیی بنُ المغیره السعدی، ثنا جریر بن عبد الحمید عن الحسن بن عبدالله النخعی عن مسلم بن صبیح عن زید بن ارقم رضی الله عنه قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنی تارك فیکُمُ الثقلینِ کتابَ اللهِ وأهل بیتی و إنهما لن یتفرّقا حتّی یرِدا علیَّ الحوض.(۱)

مضمون و معنای این حدیث روشن است .

حاکم نیشابوری درباره سند حدیث چنین قضاوت می کند: این حدیث از نظر سند بر پایۀ معیارهای بخاری ومسلم(۲) صحیح است ولی آنان در کتاب صحیح خود آن را نقل نکردند، ذهبی نیز در تلخیص المستدرك این نظر را پذیرفته است.

این حدیث را هفت نفر از زید بن ارقم با چهل و شش سند نقل کرده اند: ابو الطفیل ،ابو الضحی مسلم بن صبیح، یزید بن حیان ، حبیب بن ثابت ،یحیی بن جعده ، علی بن ربیعه و پسر همسر زید. درمیان آنان ابوالطفیل که از صحابه جوان بود ،قبل از پیری زید از او نقل کرده ،لذا نقل او کامل تر از دیگران ، از جمله یزید بن حیان است که به صورت ناقص ،از زید بن ارقم در دوران پیری و فراموشکاری نقل کرده و متاسفانه مسلم همان روایت ناقص را از او نقل کرده است .

ص: ۴۸

روایت دوازدهم: ۲/ حاکم نیشابوری_ قَالَ حَدَّثَنا أبوُ الْحُسَیْنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ تَمِیمِ الحَنْظَلِیْ بِبَغْدَادَ، ثَنَا أبوُ قُلَاَبَةَ عَبْدُالمَلِكِ بنُ مُحَمَّدٍ الرَّقَاشِیّ، ثَنَا یَحْیَی بْنُ حَمّادٍ (وَ حَدَّثَنِی) أبُوَ بکْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أحْمَدَ بنِ بَالَوَیْهِ وَ أبُو بَکْرٍ أحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ البَزّازُ (قَاَلا) ثَنَا عَبْدُاللهِ بْنُ أحْمَدَ بنِ حَنْبَلٍ حَدَّثَنی أَبِی، ثَنا یَحْیَی بْنُ حَمَّادٍ (و ثَنَا)أبو نَصْر أحْمَدُ بْنُ سَهْلٍ الفَقِیهِ بِبُخَارَی، ثَنَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَافِظُالبَغْدَادِیّ، ثَنا خَلَفْ بْنُ سَالِم الْمَخْرُمِیّ ، ثَنَا یَحْیَی بْنُ حَمَّادٍ، ثَنا عُوَاَنَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ الأَعْمَشْ قَالَ: ثَنَا حَبِیبُ بْنُ أبِی ثَابِتٍ عَنْ أبِی الطُفَیْلِ عَنْ زَیْد بْنِ أرْقَمَ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَالَ:

«لَمَّاَ رَجَعَ رَسُولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) مِنْ­حَجَةِ الْوَدَاعِ ­وَ نَزَلَ غَدِیرَ خُمٍّ أَمَرَ بِدَوْحَاتٍ فَقُمِمْنَ، فَقَالَ: کَأَنِّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ، إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ أحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الآخَرِ کِتَابَ اللهِ وَعِتْرَتِی، فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا، فَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.

ثُمَّ قَالَ: إنَّ اللَه عَزَّ وَجَلَّ مَوْلَایَ وأَنَا مَوْلَی کُلِّ مُؤْمِنِ ، ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِیَّ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ فَقَالَ: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهذَا وَلِیُّهُ. اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادْاهُ. وذکر الحدیث بطوله.ثم قال هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه بطوله، شاهده حدیث سلمة بن كهیل ، عن أبی الطفیل أیضاً صحیح على شرطهما». (۱)

«زید بن ارقم می­گوید: وقتی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از حجة الوداع بر می­گشت در غدیر خم فرود آمد، دستور داد زیر درختان را از خار و خاشاک پاک کنند. آن گاه فرمود:

گویا مرگم نزدیک شده است و به زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد، من در میان شما دو چیز گران سنگ می گذارم، که یکی بزرگ تر از دیگری است: کتاب

ص: ۴۹

خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن ها رفتار می کنید، آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خدای عزّ وجلّ سرپرست من است و من سرپرست هر مؤمنی هستم سپس دست علی را گرفت و فرمود هركس من مولای او( سزاوارتر از او به خود او) هستم، على ولى وسرپرست اوست. خدایا هرکس ولایت او را بپذیرد او را دوست بدار ، و هرکس با او دشمنی کند با او دشمن باش.

حاکم نیشابوری می­گوید: راوی، این حدیث را به این صورت طولانی بیان کرد و این حدیث بر اساس شرایط صحت حدیث نزد بخاری و مسلم صحیح است، ولی (متأسفانه) ایشان آن را با این صورت مفصل نقل نکرده­اند.(بخاری در صحیحش اصلاً نیاورده و مسلم آن را ناقص نقل کرده است) شاهدش

حدیث سلمة بن كهیل از أبی الطفیل می باشد که حتی با شرط شیخین صحیح است.»

همچنین ذهبی در تلخیص مستدرک با نقل این حدیث و سکوت بر گفته حاکم، صحت حدیث را تأیید کرده­است.

روایت سیزدهم:۳ / حاکم نیشابوری _ أخبرنی محمد بن علی الشیبانی بالكوفة ثنا أحمد بن حازم الغفاری ثنا أبو نعیم ثنا كامل أبو العلاء قال : سمعت حبیب بن أبی ثابت یخبر عن یحیى بن جعدة عن زید بن أرقم رضی الله عنه قال: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ الله(صلی الله علیه و آله و سلم) حَتَّى انْتَهَیْنَا إلَى غَدِیرِ خُمٍّ فَأَمَرَ بِدَوْحٍ فَكُسِحَ فِی یَوْمٍ مَا أَتَى عَلَیْنَا یَوْمٌ كَانَ أشَدُّ حَرًّا مِنْهُ فَحَمِدَ اللهَ وَ أَثْنى عَلَیْهِ وَ قَالَ: یَا أیُّهَا النَّاسُ إنَّهُ لَمْ یُبْعَثْ نَبِیٌّ قَطُّ إلَّاَ ما عَاشَ نِصْفَ مَا عَاشَ الَّذِی كَانَ قَبْلَهُ وإِنَّی أوْشَكَ أَنْ اُدْعَى فَأُجِیبَ و إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ بِیَدِ عَلیٍّ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ

ص: ۵۰

فَقَالَ: یَا أُیُّهَا النَّاسُ مَنْ أوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟ قَالُوا: اللهُ وَ رَسُولُهُ أعْلَمُ أَلَسْتُ اَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟ قَالُوا : بَلَى قَالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ. هذا حدیث صحیح الإسناد و لم یخرجاه _ تعلیق الذهبی فی التلخیص : صحیح.(۱)

«زید بن ارقم مى گوید: با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) (از مکه) خارج شدیم تا آنکه در غدیر خم فرود آمدیم، دستور داد زیر درختان انبوهی را از خار و خاشاک پاک کنند. در روز بسیار گرمی که به عمر خود ندیده بودیم. سپس روى به مردم كرد، و حمد و ثناى الهى به جا آورد و فرمود: من پیامبرى را نمى یابم مگر آنكه نصف عمر (پیامبر) پیشین عمر كرد، و من به زودى دعوت حق را اجابت نموده وفات مى كنم و من چیزی در میان شما می گذارم که هرگز گمراه نشوید یکی كتاب خداى عزّ و جلّ.

سپس بر خاست و دست حضرت على را گرفت و فرمود : آیا چه کسی از شما بر خودتان سزاوارتر است ؟ گفتند خدا ورسولش داناترند . بار دیگر پرسید آیا من از خودتان به شما سزاوارتر نیستم ؟ گفتند آری . فرمود هركس من مولای او هستم على ولى وسرپرست اوست.»

حاکم می گوید : سند آن طبق شرایط شیخین صحیح است ولی آناننیاورده اند. و هم ذهبی سند آن را صحیح دانسته است .

از ذکر طرق و روایات دیگر حاکم به جهت اختصار خودداری می کنیم.

فلسطین است. از سال۲۷۳ق شروع به طلب علم نمود و برای کسب حدیث به شهرهای بغداد و كوفة، و بصره و مدائن و شام و حجاز و مصر و یمن و اصفهان و غیر آن به مدت سی سال سفر کرد و نزد إسحاق الدبری و علی بن عبدالعزیز البغوی و أبی عبدالرحمن النسائی شاگردی نمود.

و ابن عقدة، و أبو بكر بن مردویه، و ابو نعیم الأصبهانی، و عبدالرحمن بن احمد الصفار نزد او شاگردی کردند. از مصنفات وی: المعجم الكبیر؛ المعجم الأوسط؛ المعجم الصغیر؛ كتاب الدعاء والمناسك؛ عِشرة النساء؛ السنة؛ مسند شعبة؛ مسند سفیان؛ الأوائل؛ مسند الشامیین؛ مكارم الأخلاق و تفسیر كبیر الحجم است . به گفته ذهبی مصنفات او به ۷۶ عدد می رسد. و در اصفهان وفات کرد.(۱)

او حدیث ثقلین را در جلد سوم المعجم الکبیر به پنج طریق از چهار صحابی (جابر بن عبدالله انصارى و زید بن ارقم و ابو سعید خدرى وحذیفه بن اسید الغفارى) نقل كرده است و با سه طریق دیگر در جلد پنجم از «زید بن ثابت» نقل مى كند و بعضی از آن روایات را در المعجم الاوسط و المعجم الصغیر خود نیز آورده است. اینك روایات او.

روایت چهاردهم: ۱/ طبرانی _ حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمی ثنا جعفر بن حمید ( ح ) وحدثنا محمد بن عثمان بن أبی شیبة حدثنا النضر بن سعید أبو صهیب قالا ثنا عبد الله بن بكیر عن حكیم بن جبیر عن أبی الطفیل عن زید بن أرقم قال: نَزَلَ النَّبِىُّ یَوْمَ الْجُحْفَةِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَحَمِدَ اللهَ و أَثْنَى عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّى لَا أَجِدُ لِنَبِّىٍّ إلَّا نِصْفَ عُمُرِ الَّذِی قَبْلَهُ وَإِنَّى أوشَكَ أنْ أُدْعى فَأُجِیبَ فَمَا أَنْتُمْ

ص: ۵۲

قَائِلُونَ؟ قَالُوا: نَصَحْتَ، قَاَل: ألَیْسَ تَشْهَدُونَ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللهُ و أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ و أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ و النَّارَ حَقٌّ و أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ؟ قَالُوا: نَشْهَدُ.قَالَ:فَرَفَعَ یَدَیْهِ فَوَضَعَهُمَا عَلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَاَل: وَأَنَا أَشْهَدُ مَعَكُمْ ثُمَّ قَالَ: أَلَا تَسْمَعُونَ؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَال إِنِّی فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ و أنت وَارِدُونَ عَلَى الْحَوْضِ و أَنَّ عَرْضُهُ أَبْعَدَ مَا بَیْنَ صَنْعَاء وَ بُصْرى فِیهِ أَقْدَاحُ عَدَدَ النُّجُومِ مِنْ فَضَّةٍ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِى فِى الثَّقَلَیْنِ؟

فَنَادى مُنَادٍ: وَ مَا الثَّقَلَانِ یَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: كِتَابَ اللهِ طَرْفٌ بِیَدِ اللِه عَزَّ وَجَلَّ وَ طَرْفٌ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ لَا تَضِلُّوا وَاﻵخَرُ عِتْرَتِى و أَنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ نَبَّأنِى أَنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَردَا عَلَىَّ الْحَوْضَ. و سَألْتُ ذلِكَ لَهُمَا رَبَّى. فَلا تَقْدِمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا و لَا تُقَصِّرُوا عَنْهُمَا فَتَهْلِكُوا و لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ.

ثُمَّ أخَذَ بِیَدِ عَلِىٍّ رَضِیَ اللُه عَنْهُ، فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ أَوْلى بِهِ مَنْ (نَفْسِى) نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ وَلِیُّهُ اللّهمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. (۱)

«زید بن ارقم مى گوید: پیامبر اكرم روزی (هیجده ذى حجه) در جحفه (غدیر خم) فرود آمد، سپس روى به مردم كرد، و حمد و ثناى الهى به جا آورد و سپس فرمود: من پیامبرى را نمى یابم مگر آنكه نصف عمر (پیامبر) پیشین عمر كرد، و من به زودى دعوت حق را اجابت نموده وفات مى كنم (مى خواهم بدانم شما در باره من) چه مى گویید؟ همه گفتند در باره ما خیرخواهی كردی. پرسید: آیا شهادت به یگانگى خدا و رسالت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) نمى دهید؟ آیا به حقانیت بهشت و جهنم و زنده شدن انسان پس از مرگ شهادت نمى دهید؟ گفتند: آری . حضرت در اینجا

ص: ۵۳

دلیل تشیع وی تضعیف كرده است!(۱) با اینکه ابو زرعه او را راستگو دانسته و حاکم نیشابوری و ابن معین حدیث او را صحیح می دانستند، وچهار صحاح اهل سنت از او روایت نقل کرده اند.(۲)

و ذهبی ذیل حدیثی که در سندش حکیم بن جبیر است می گوید : این حدیث صیح است و علت آنکه بخاری و مسلم آن را از حكیم بن جبیر نقل نکردند به خاطر ضعف او نبود بلکه به جهت غلو او در تشیع بود.(۳)

پس این سند صحیح است. زیرا دلیل تضعیف وی نقل همین گونه روایات است یعنى به دلیل نقل امثال این روایت وى شیعه بوده پس ضعیف است!

زیرا جریان غدیر اساس مذهب شیعه و مهم ترین دلیل حقانیت آن است. یعنی به نظر آقایان پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) راهی برای معرفی خلیفه خود برای آیندگان ندارد، زیرا نقل خبر آن باعث تشیع و تضعیف راوی و بی اعتباری آن خبر می شود!در حالی كه ذهبى و ابن حجر عسقلانی تصریح كرده ند كه تشیع باعث تضعیف روایت نیست و بسیارى از راویان صحاح سته شیعه بوده اند و اگر این گونه روایات كنار گذاشته شوند بخش مهمى از سنت نبوى نابود خواهد شد.(۴)

و ابن حجر هیتمى در صواعق این حدیث را صحیح دانسته بلكه صحت آن را مسلّم گرفته است.

جالب آن است كه راوى این حدیث زید بن ارقم اعتراف مى كند هنگامی که

ص: ۵۵

آن زید بن حسن انماطی وجود ندارد . انماطی تنها در سند روایت حذیفه بن اسید است.

ثالثاً: ابن حجر هیتمی هر دو روایت را صحیح معرفی نموده است. در باب اول، شبهۀ یازده می گوید: «و لفظه عند الطبرانی و غیره بسند صحیح» و این جمله اطلاق دارد و هردو نقل طبرانی را شامل می شود. آن گاه روایت حذیفه را نقل می کند، ولی روایت ابی الطفیل از زید بن ارقم را درباب یازده، ذیل آیۀ چهار از آیات وارده در فضائل اهل بیت آورده ،آنجا که می گوید : وفی روایة صحیحة إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ أَمْرَیْنِ لَنْ تَضِلُّوا إنْ تَبِعْتُمُوهُمَا وَهُمَا: كِتَابَ اللهِ وَ أَهْلَ بَیْتِی عِتْرَتِی و زاد الطبرانی إِنَّی سَأَلْتُ ذلِكَ لَهُمَا فَلَا تَقْدِمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا وَلَا تُقَصَّرُوا عَنْهُمَا فَتَهْلِكُوا وَلَا تُعَلَّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ، و این فرازی از حدیث ابی الطفیل از زید بن ارقم است ... .

«آن گاه ابن حجر هیتمی افزوده : ثم اعلم أن لحدیث التمسك بذلك طرقاً كثیرة وردت عن نیف وعشرین صحابیّاً و مر له طرق مبسوطة... و لا مانع من أنه كرر علیهم ذلك فی تلك المواطن وغیرها اهتماماً بشأن الكتاب العزیز و العترة الطاهرة(۱)؛ حدیث ثقلین از بیست و چند نفر صحابی نقل شده و طرق و اسناد فراوانی دارد و حضرت رسول به جهت اهمیت کتاب عزیز و عترت طاهره آن را در اماکن متعدد بیان فرمود .

واگر کسی ابن حجر هیتمی صاحب الصواعق المحرقه را بی معرفت به علم رجال حدیث اهل سنت بداند تنها بر جهل و تکبر خود او دلالت می کند . افزون بر آنکه سیوطی در جمع الجوامع آن را صحیح می داند و می گوید:

ص: ۵۷

حدیث زید بن أرقم : أخرجه الطبرانى (۵/۱۶۹ ، رقم ۴۹۸۰) والحاكم (۳/۱۶۰ رقم ۴۷۱۱)وقال : صحیح الإسناد على شرط الشیخین .(۱)

حدیث ثقلین زید بن ارقم که طبرانی و حاکم آنرا نقل کرده اند حتی بر اساس شرایط بخاری و مسلم صحیح است .

روایت پانزدهم : ۲/ طبرانی _ قال: حدثنا محمد بن عبدالله الحضرمى وزكریا بن الساجى قالا: حدثنا نصر بن عبدالرحمن(ح) وحدثنا احمد بن القاسم بن مساور الجوهرى، ثنا سعید بن سلیمان الواسطی قالا: ثنا زید بن الحسن الانماطی ثنا معروف بن خربوذ عن أبی الطفیل عن حذیفه بن اسید الغفارى قال: لَمَّا صَدَرَ رَسُولُ اللهِ مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ نَهى أَصْحَابَهُ عَنْ شَجَرَاتٍ بِالْبَطْحَاءِ مُتَقَارِبَاتٍ، أَنْ یَنْزِلُوا تَحْتَهُنَّ، ثُّمَ بَعَثَ إلَیْهِنَّ فقُمَّ تَحْتَهُنَّ مِنْ الشَّوْكِ وَ عَمَدَ إلَیْهِنَّ فَصَلَّى تَحْتَهُنَّ.

ثُمَّ قَامَ فَقَالَ: یَا أَیُّها النّاسُ إِنَّى قَدْ نَبَّأَنِى اللّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُ لَمْ یُعَمَّرْ نَبِىٌّ إلَّا نِصْفَ عُمُر الَّذِى یَلِیهِ مِنْ قَبْلِهِ، وَأَنِّى لَأظُنُّ أنْ یُوشِكَ أَنْ أُدْعى فَأجِیبَ وَ إِنّى مَسْؤُولٌ وَإِنَّكُمْ مَسْؤُولُونَ فَمَاذَا أَنْتُمْ قَائِلُوَن؟ قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَجَهَدْتَ وَنَصَحْتَ فَجَزَاكَ اللُه خَیْراً. (۲)

فَقَالَ: أَلَیْسَ تَشْهَدُونَ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللهُ و أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ جَنَّتَهُ حَقٌّ وَنَارَهُ حَقٌّ والْمَوتَ حَقَّ وَ أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لَا رَیْبَ فِیهَا و أَنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ.

قَالُوا: بَلى نَشْهَدُ بِذلِكَ، قَالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِن اللهَ مَوْلَاىَ و أَنَا مَولَى الْمُؤمِنِینَ و أَنا أوْلى بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهذَا مَوْلَاهُ _ یَعْنِى عَلِیّاً _

ص: ۵۸

اللّهُمُّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. ثُمَّ قَالَ:

أَیُّهَا النَّاسُ إِنّى فَرَطُكُمْ وَإنَّكُمْ وارِدُونَ عَلَىَّ الْحَوْضَ، حَوْضِى أَعْرَضُ مَا بَیْنَ بُصْرى وَ صَنْعَاءَ فِیه عَدَدَ النُّجُومِ قَدَحَانِ مِنْ فِضَّةٍ وَإِنَّى سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدُون عَلَىَّ عَن الثَّقَلَیْنِ، فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِى فِیهِمَا، الثَّقْلُ الأكْبَرُ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ سَبَبٌ طَرْفَهُ بِیَدِ اللهِ وَ طَرْفٌ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا به، لَا تَضِلُّوا وَ لَا تَبَدَّلُوا وَ عِتْرَتِى أَهْلَ بَیْتِی، فَإنَّهُ نَبَّأنِى اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ، أَنَّهُمَا لَنْ یَنْقَضِیَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ. (۱)

« حذیفه بن اسید الغفارى مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع (به سوى مدینه) حركت كرد در منطقه بطحاء دستور داد: كسى زیر درختانى كه كنار هم بودند نرود، و عده­اى را فرستاد، تا آنكه زیر درختان رااز خار و خاشاك جاروب و پاكیزه كردند. آن گاه زیر درختان رفتند و نماز خواندند، سپس رو به مردم برخاست و فرمود:

اى مردم! خداى لطیف خبیر به من خبر داد: هیچ پیامبرى عمر نكرد مگر نصف عمر پیامبر پیش از خود و من گمان مى كنم به زودى دعوت حق را اجابت كنم و (از دنیا بروم) من مسئولم و شما هم مسئول هستید. حال چه مى گویید؟ مردم پاسخ دادند: گواهى مى دهیم شما رسالت الهى خود را رساندى و تلاش و خیر خواهى براى ما كردى خدایت جزاى خیر دهد.

حضرت بار دیگر پرسید: آیا شما به یگانگی خدا و رسالت من شهادت نمى دهید: آیا به حقانیت بهشت وجهنم و مرگ و زنده شدن مردگان و سربرآوردن

ص: ۵۹

حبان وی را توثیق کرده است.(۱)

چنان که البانی هم سند این روایت را صحیح دانسته است(۲)و در حدیث رکعات نماز در بارۀ همین «زید بن حسن انماطی»گفته است : قال الحافظ : صدوق یخطىء . قلت : فمثله یحسن حدیثه و بخاصه إذا توبع(۳)»؛ حافظ عراقی او را راستگویی دانسته که گاهی خطا می کند و من( البانی) می گویم :حدیث وی حسن (ملحق به صحیح) است به ویژه اگرشاهدی داشته باشد. .

عَوْفٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیلِ عَنْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ كَانَ بِغَدِیرِ خُمٍّ قَالَ: كَأَنِّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ وَإِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَینِ أَحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الآخَرِكِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی فَانْظُرُوا كَیفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا وَ لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ وَإِنَّ اللَّهَ مَوْلای وَ أَنَا وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ أَخَذَ بِیدِ عَلِیّ رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْا فَقَالَ مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَعَلِیّ وَلِیُّهُ فَقَالَ: أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلّى الله علیه و سلّم فَقَالَ مَا كَانَ فِی الرِّكَابِ إِلّا قَدْ سَمِعَهُ بِأُذُنَیهِ وَ رَآهُ بِعَینَیهِ.

قَالَ الأَعْمَشُ : فَحَدَّثَنَا عَطِیةُ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ.(۱)

« ابن ابی عاصم به سند خود از ابو الطفیل از زید بن ارقم می­گوید: وقتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع بر می­گشت در غدیر خم فرود آمد، فرمود: گویا مرگم نزدیک شده و به زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد، من در میان شما دو چیز گران سنگ می­گذارم، که یکی بزرگ تر از دیگری است، کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن ها رفتار می کنید؟ آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خدای عزّ وجلّ سرپرست من است و من سرپرست هر مؤمنی هستم ، سپس دست علی را گرفت و فرمود هركس من ولی او ( سزاوارتر از او به خود او) هستم على ولى وسرپرست اوست .

ابو الطفیل می گوید از زید بن ارقم پرسیدم آیا خودت این حدیث را از پیامبر شنیدی ؟ پاسخ داد هیچ کس در کاروان نبود مگر آنکه این حدیث را شنید .

ص: ۶۲

اعمش می گوید این روایت را عطیه از ابو سعید ( خدری) نیز نقل کرده است. »

روایت هفدهم : ۲/ ابن أبی عاصم _ حَدَّثَنَا سُلَیمَانُ بْنُ عُبَیدِ اللَّهِ الْغَیلانِی ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا كَثِیرُ بْنُ زَیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: إِنِّی تَرَكْتُ فِیكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ سَبَبُهُ بِیدِ اللَّهِ وَ سَبَبُهُ بِأَیدِیكُمْ وَ أَهْلَ بَیتِی(۱).

« ابن ابی عاصم به سند خود از علی (رض) روایت می کند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من در میان شما چیزی گذاشتم که تا وقتی آن را بگیرید گمراه نمی شوید :کتاب خدا که سببی از آن به دست خدا و سببی از آن به دست شما است و دیگری أهل بیت من. »روایت هجدهم : ۳/ ابن أبی عاصم _ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ، حَدَّثَنَا شَرِیكٌ عَنِ الرُّكَینِ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ زَیدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم : إِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الْخَلِیفَتَینِ مِنْ بَعْدِی كِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیتِی وَإِنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَیّ الْحَوْضَ.(۲)

« ابن ابی عاصم به سند خود از زید بن ثابت می گوید پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : من دو جانشین در میان شما می گذارم كتاب خدا و اهل بیتم و این دو از هم جدا نمی شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند .»

در این روایت زیدبن ثابت هم خلیفتین به جای ثقلین آمده وخلیفۀ دوم عترت و اهل بیت معرفی شده ، ولی ابن أبی عاصم در حدیث عبد الله بن عمر ( ح۱۵۵۶) و

ص: ۶۳

عبدالله بن عباس ( ۱۵۵۷ )که به همین مضمون است بر لفظ کتاب خدا اکتفا نموده و اهل بیت را نیاورده و با ملاحظه روایات دیگر روشن است که در آن روایت تحریفی از طرف راوی یا مؤلف یا ناسخ یا ناشر صورت گرفته است.

«اى مردم همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

ومن دو چیز گران سنگ در میان شما مى گذارم ، اولى آنها كتاب خدا كه در آن نور و وهدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود . سپس فرمود : و اهل بیتم، شما را به خدا یادآوری می کنم در بارۀ اهل بیتم. تا سه بار آن را تکرار نمود .

محقق و ارزیاب رجال کتاب سنن دارمی ، سلیم اسد می گوید : سند این حدیث صحیح است.»

فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَهذَا وَلِیُّهُ، اللّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.

قَالَ: قُلْتُ لِزَیْدِ: أَنْتَ سَمِعْتَ هذَا مِنْ رَسُولِ اللِه صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: مَا كَانَ فِی الدَّوْحَاتِ أَحَدٌ إلَّا وَقَدْ رَأَى بِعَیْنِهِ وَسَمِعَ بِإِذْنِهِ ذلِكَ.(۱)

«زید بن ارقم مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع بازگشت، در غدیر خم فرود آمد. دستور داد زیر درختان تنومندى را از خار و خاشاك پاكیزه كنند، سپس فرمود: گویا به زودى دعوت حق را اجابت كنم وخدا مولای من و شما است . و من در میان شما چیزی مى­گذارم که اگر به آن تمسک کنید گمراه نشوید ، کتاب خدا و عترتم اهل بیم ،آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه بر من وارد شوند.

سپس دست على را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم این علی ولى اوست.خدایا دوست دار هر كس على را دوست دارد و دشمن دار هركس او را دشمن دارد .

ابو الطفیل مى گوید: من به زید بن ارقم گفتم: آیا خودت این سخن را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدى؟ پاسخ داد : هیچ كس زیر درختان (منطقه غدیر خم) نبود، مگر آنكه پیامبر را دید و این سخن را از او شنید .»

كتاب المعرفة والتاریخ است (۱)

در کتاب اخیر وی حدیث ثقلین را به شش روایت از زید بن ارقم و ابو سعید خدری آورده که یکی از آنها به شرح زیر است.

روایت بیست و چهارم : ۱/ فسوی _ حدَّثنا یحیى قَال : حدَّثنا جریر عن الحسن بن عبید الله عن أبی الضحى عن زید بن أرقم قَال: قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم : إِنَّی تَارِكٌ فِیكُمْ مَا إنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی وَأَنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.(۲)

«أبی الضحى از زید بن أرقم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود : من چیزی در میان شما می گذارم تا وقتی که به آن دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد كتاب خدای عز وجل وعترتم یعنی أهل بیتم ، این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه سر حوض (کوثر) بر من وارد شوند.»

یحیى بن معین و غیر آنان تلمذ کرد. نسائی و ابن حبان و طبرانی و ابن عدی و ابن السنی و غیر ایشان از او استفاده کردند .از جمله کتب او معجم الشیوخ و دیگری المسند است.(۱)

او این حدیث را در المسند با دو طریق و سه متن نقل کرده است، روایت سوم آن به شرح زیر است:روایت بیست و پنجم : ۱/ أبو یعلى_

قال حدثنا سفیان بن وكیع ثنا محمد بن فضیل عن عبدالملك بن ابی سلیمان عن عطیة العوفی عن ابی سعید الخدری قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یَقُولَ: یَا أَیَّهَا النَّاسُ إنَّی كُنْتُ قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی، الثَّقَلَیْنِ. أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ، كِتَابَ اللهِ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَی الأرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَأَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.(۲)

«ابو سعید خدری می گوید: از پیامبر شنیدم که فرمود :ای مردم من در میان شما چیزی را می گذارم که اگر آن را بگیرید هر گز گمراه نمی شوید، یکی از آن دو بزرگ تر از دیگری است کتاب خدا که از آسمان آویخته به زمین است و عترت من، اهل بیت من؛ و این دو از هم جدا نخواهد شد تا آنکه سر حوض کوثر بر من وارد شوند. »

سند روایت صحیح یا حسن است. تنها بر سفیان بن وکیع اشکالی کرده اند ولی ابن حجر وی را راستگو دانسته و ابن حبان وی را شیخ فاضل، صدوق و ترمذی حدیث او را حسن دانسته است.(۳)

ص: ۷۱

دولابی صدر روایت را هم در کتاب دیگرش الكنى والأسماء به دو طریق از براء بن عازب و امام علی علیه السلام نقل می کند .(۱)

رَبَّی فَأُجِیبُهُ وَ إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا كِتابُ اللهِ فِیهِ الهُدى وَ النُّورُ مَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَ أَخَذَ بِهِ كَانَ عَلى الْهُدَى وَ مَنْ تَرَكَهُ وَ أَخْطَأَهُ كَانَ عَلَى الضَّلَالَةِ وَ أَهْلُ بَیْتِی أُذَكَّرَكُمُ اللهَ فِی أهْل بَیْتِی ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

قَالَ حُصَیْنٌ: فَمَنْ أَهْلُ بَیْتِهِ یَا زَیْدُ؟ أَلَیْسَتَ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ؟ قَالَ: بَلَى نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لكِنْ أَهْلُ بَیْتِهِ مَنْ حُرِّمَ الصَّدَقُة قَالَ: مَنْ هُمْ؟ قَالَ: آلُ عَلِیًّ وَ آلُ عَقِیلٍ وَ آلُ جَعْفَرٍ وَ آلُ الْعَبَّاسِ قَالَ حُصَیْنٌ: وَ كُلُّ هؤُلاءِ حُرَّمَ الصَّدَقَةُ؟ قَالَ: نَعْمَ.

«یزید بن حیان مى گوید: من و حصین بن سبره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم. پس از اینکه نشستیم حصین به او گفت: اى زید! شما پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم را دیدى، سخن او را شنیدى. در غزوات او شركت كردى و پشت سر او نماز خواندى پس خیلى نعمت ها را دیده اى! پس از احادیثی از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیدى براى ما هم بگو.

زید گفت: اى فرزند برادرم! به خدا قسم سنم بالا رفته و زمان زیادى از آن وقت گذشته است وبعضى از مطالبى را که از آن حضرت شنیده و حفظ كرده بودم فراموش كرده ام؛ پس هر چه برایتان نقل كردم آن را بگیرد و آنچه نقل نكردم مرا به زحمت نیندازید (از من نخواهید برایتان نقل كنم) بعد شروع كرد به نقل این حدیث و گفت : روزى پیامبر در كنار آبی بین مكه و مدینه كه خمّ نامیده مى شد برخاست. و حمد و ثنای الهى را به جا آورد و موعظه كرد و تذكر داد.

سپس فرمود:اى مردم همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

من دو چیز گران سنگ در میان شما مى گذارم: اولى آن ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن

ص: ۷۴

تاکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود .

سپس فرمود :و اهل بیتم، شما را به خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار .

حصین پرسید: چه کسانی از اهل بیت او به شمار می روند؟

آیا زنان او از اهل بیتش نیستند؟ پاسخ داد : نه، به خدا قسم زنى یك عمربا مردى زندگى مى كند سپس مرد او را طلاق مى دهد و آن زن نزد پدر و خانواده اش بر مى گردد. همانا اهل بیت او اصل و نسب او هستند كه صدقه بر آنان حرام است.»(۱)

این روایت همان روایت مسلم است که حدیث ثقلین را به شکلی ناقص نقل کرده است .

و سلیمان بن أحمد الطبرانی، و أبو الحسین محمد بن المظفر، و یوسف بن القاسم المیانجی، و أحمد بن عبدالوارث الزجاج، و عبدالعزیز بن محمد الجوهری از او روایت کرده اند .از جمله کتاب های او شرح معانی الآثار؛ مشكل الآثار؛ اختلاف الفقهاء؛ المختصر فی الفقه؛ و العقیدة (مشهورة باسم العقیدة الطحاویة) أحكام القرآن؛ الوصایا؛ المحاضر و السجلات است .(۱)

او در کتاب مشکل الآثار حدیث ثقلین را به دو روایت از زید بن ارقم به شرح زیر آورده است.

بیست و هشتم: ۱ / طحاوی_ حدثنا فهد بن سلیمان قال : حدثنا أبو غسان مالك بن إسماعیل النهدی قال: ثنا إسرائیل بن یونس، عن عثمان بن المغیرة ، عن علی بن ربیعة الأسدی قال: لَقِیتُ زَیْدَ بْنَ الأَرْقَمَ و هُوَ داخِلٌ عَلى الْمُخْتَارِأَوْ خَارِجٌ، فَقُلْتُ: مَا حَدِیثُ بَلَغَنِی عَنْكَ؟ سَمِعْتَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ: إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ: كَتِابَ اللِه وَعِتْرَتِی؟ قَالَ: نَعَمْ.(۲)

علی بن ربیع می گوید : هنگامی که زید بن ارقم بر مختار وارد یا از نزد او خارج می شد با او ملاقات کردم و از او پرسیدم ، حدیثی از شما به من رسیده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : إنی تارك فیكم الثقلین : كتاب الله و عترتی؛ آیا درست است؟ پاسخ دارد آری درست است .

«آجُر» از روستاهای بغداد است . وی پیش از سال۳۳۰ ق به مكه رفت و به عبادت پرداخت. سیوطی در بارۀ او می گوید: الإمام المحدث القدوة... كان عالماً عاملاً صاحب سنة دیّناً ثقة. وی در سال ۳۶۰ق در مکه وفات کرد.

کتبی به شرح زیر دارد: أخبار عمر بن عبد العزیز، أخلاق حملة القرآن، أخلاق العلماء _ ، التفرد و العزلة، حسن الخلق، الشبهات و الشریعة.(۱)

وی در کتاب الشریعة، دو روایت از عطیه از ابو سعید خدری در حدیث ثقلین دارد که یکی آن ها به شرح زیر است .

بیست و نهم: ۱ / آجری _ حدثنا أبو حفص عمر بن أیوب السقطی قال : حدثنا بشر بن الولید القاضی قال: حدثنا محمد بن طلحة، عن الأعمش ، عن عطیة بن سعد ، عن أبی سعید الخدری: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: «إنَّی أَوْشَكَ أَنْ أُدْعى فَأْجِیبَ، وَإنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِی، كِتَابُ اللهِ عَزَّ و جَلَّ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأَرْضِ، وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، وَأَنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ أَخْبَرَنِی أَنَّهُمُا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا بِمَا تَخْلُفُونَنِی فِیهِمَا»(۲). ترجمۀ آن از ترجمۀ روایات دیگر دانسته می شود .

الحدثان، التنبیه والإشراف و أخبار الخوارج و المقالات فی أصول الدیانات و البیان فی أسماء الائمة، و المسائل و العلل فی المذاهب والملل و الابانة عن أصول الدیانه و سر الحیاه، و الاستبصار فی الامامة، و السیاحة المدنیة فی السیاسة و الاجتماع. (۱)

وی در کتاب تاریخی خود مروج الذهب، حدیث ثقلین را بدون سند _ از امام حسن علیه السلام به صورت نقل به معنا به شرح زیر آورده است .

روایت سی: ۱/ مسعودی _ مِنْ خُطَبِ الْحَسَنِ رضی الله عنه فِی أَیَّامِهِ فِی بَعْضِ مُقَامَاتِهِ أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ حِزْبُ اللهِ الْمُفْلِحُونَ، وَعِتْرَةُ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الأَقْرَبُونَ، و أَهْلُ بَیْتِهِ الطَاهِرُونَ الطَّیَّبُونَ، وَ أَحَدُ الثَّقَلَیْنِ اللَّذَیْنِ خَلَّفَهُمَا رَسُولُ اللِه صلی الله علیه و آله و سلم ، و الثَّانِی كتابَ اللّهِ، فِیهِ تَفْصِیلُ كُلَّ شَیْءٍ، لَاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ، وَلَا مِنْ خَلْفِه، و الْمُعَوَّلُ عَلَیْهِ فِی كُلَّ شَیْءٍ، لا یُخْطِئُنَا تَأوِیلُهُ، بَلْ نَتَیَقَّنَ حَقَائِقَهُ، فَأَطِیعُونَا، فَإِنَّ طَاعَتَنَا مَفْرُوضَةٌ إذْ كَانَتْ بِطَاعَةِ اللهِ و الرَّسُولِ و أُولِی الْأَمْرِ مَقْرُونَةً فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إلَى اللّهِ و الرَّسُولِ.(۲)

«روزی امام حسن علیه السلام در زمان خلافتش در خطبه ای فرمودند : ما حزب رستگار خدا و خاندان نزدیك پیامبر خدا، و خانواده پاك و پاكیزه او و یكى از ثقلین( دو چیز گرانبها) هستیم كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از خود در میان امّتش به جاى گذارد.

و ما همدوش كتاب خداییم كه تفصیل هر چیز در آن هست، و هیچ گونه باطلى از پس و پیش در آن راه ندارد، پس اعتماد و اطمینان در تفسیر آن بر ماست، و ما در تأویل آن راه خطا نپوییم، بلكه حقائق آن را به یقین مى دانیم.

پس از ما اطاعت كنید كه اطاعت ما واجب شمرده شده، چرا كه با طاعت

ص: ۷۸

خدا_ عزّ و جلّ_ و رسولش همراه گشته است .خدای_ عزّ و جلّ_فرمود «اى كسانى كه ایمان آورده اید از خدا و رسول او و صاحبان امر اطاعت كنید، پس اگر در مورد چیزى نزاع پیدا كردید آن را به حكم خدا و رسول باز گردانید.»

۳۸۵ق). درباره اش گفته اند: الحافظ المحدث الفاضل المشهور كان فرید عصره وقریع دهره، قال الخطیب كان فرید عصره وإمام وقته وانتهى الیه علم الأثر والمعرفة بالعلل وأسماء الرجال مع الصدق والثقة وصحة الاعتقاد

او از ابی القاسم البغوی، ویحیى بن محمد بن صاعد، و ابی بكر بن ابی داود، و ابی بكر النیسابوری، و الحسین بن اسماعیل المحاملی، و ابی العباسابن عُقدة، وإسماعیل الصفار، و غیر ایشان نقل حدیث کرده و جماعتی مانند حافظ أبوعبدالله الحاكم، و حافظ عبدالغنی، و تمّام الرازی، و أبو نعیم الأصبهانی، و أبوبكر البرقانی، و أبوعبدالرحمن السلمی، و أبوحامد الإسفرایینی، و قاضی أبو الطیب الطبری، و حمزة السهمی، و غیر آنان از او روایت کرده اند.

دار قطنی در سال ۳۸۵ق در بغداد وفات کرد و نزدیک قبر معروف كرخی عارف دفن شد. دار قطن محله ای دربغداد بین كرخ و نهر عیسى بن علی است.

او بیش از ۸۰ کتاب دارد که معروف ترین آن: العلل والسنن؛ الأفراد و الغرائب؛ المؤتلف و المختلف فی أسماء الرجال؛ الضعفاء و المتروكون؛ الإلزامات على صحیحی البخاری و مسلم است. (۱)

او این حدیث را در دو کتاب العلل والسنن و المؤتلف و المختلف آورده است.

روایت سی و دو : ۱/ دار قطنی _ قال حدثنا ابوالقاسم حسن بن محمد بن بشر الكوفی الخراز فی سنه احدی و عشرین ثنا الحسین بن الحكم الحبری ثنا الحسن بن الحسین العرنی ثنا علی بن الحسن العبدی عن محمد بن رستم ابو الصامت الضبی عن زاذان أبی عمر عن ابی ذر أَنَّهَ تَعَلَّقَ بِأسْتَارِ الْكَعْبَةِ وَ قَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ

ص: ۸۰

مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنِی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فَأَنَا جُنْدَبُ بْنُ جُنَادَةَ الغِفَارِیّ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فأنَا أبُوذَرٍّ أقْسَمْتُ عَلَیْكُمْ بِحَقَّ اللهِ و بِحَقَّ رَسُولِهِ، هَلْ فِیكُمْ أحَدٌ سَمِعَ رَسُولَ اللهِ یَقُولُ مَا أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءَ و مَا أظَلَّتِ الْخَضْرَاءَ ذَا لَهْجَةِ أَصْدَقُ مِنْ أَبِی ذَرًّ؟

فَقَامَ طَوائِفٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالُوا اللّهُمَّ إنّا قَدْ سَمِعْنَاهُ وَ هُوَ یَذْكُرَ ذلِكَ. فَقَالَ: و اللهِ مَا كَذِبْتُ مُنْذُ عَرَفْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم وَلَا أَكذِبُ أبَداً حَتَّی أَلْقَی اللهَ تَعالی.

وَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ سَبَبٌ بِیَدِ اللهِ تَعَالَی و سَبَبٌ بِأَیْدِیكُمْ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا؟ فَإنَّ اللَه عَزَّوَجَلَّ قَدْ وَعَدَنِی أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.(۱)«زاذان أبی عمر می گوید: ابوذر در حالی كه به پرده های كعبه چنگ زده بود خطاب به مردم می گفت: ای مردم هركس مرا می شناسد كه می شناسد، هر كس مرا نمی شناسد من جندب بن الغفاری هستم، کسی که مرا نمی شناسد بداند ، من ابوذر هستم، شما را به حق خدا و رسولش قسم می دهم : آیا كسی در میان شما هست كه شنیده باشد پیامبر فرمود: زمین در برنگرفته و آسمان سایه نینداخته بر كسی كه راستگوتر از ابوذر باشد ؟

پس گروهی برخاستند و گفتند بلی شنیدیم كه پیامبر این مطلب را می فرمود .

ص: ۸۱

ألا و ان مثلهما فیكم مثل سفینة نوح من ركبها نجی و من تركها غرق.(۱)

«آگاه باشید كه مَثَل این دو امانت (كتاب و اهل بیت) در میان شما مانند سفینه نوح است كه هر كس در آن سوار شود نجات یابد و هر كس آن را ترک كند غرق شود. »

همین روایت را كه مشتمل بر دو قسمت ثقلین و حدیث سفینه است قندوزی حنفی از سلیم بن قیس هلالی نقل كرده و می گوید: در حالی كه من و جیش (حنش) بن معتمر در مكه بودیم، دیدیم ابوذر در حالی كه به پرده كعبه چنگ زده بود به مردم می گفت: ای مردم از پیامبر شنیدم .(۲)

البته حدیث سفینه جدای از حدیث ثقلین هم به طرق معتبر نقل شده است(۳) و دلیل محکم دیگری بر وجوب تمسک به اهل بیت و حجیت سیرۀ آنان است که در جای خود از آن بحث کرده اند .

کرده و نزد أبی الحسن ماسرجسی درس خواند و خدمت بزرگان در دمشق و بغداد و مكة، رسید تا آنکه واعظ بلند آوازه و مقبول مردم شد. از شاگردان او : حاكم نیشابوری، حسن بن محمد الخلال، و عبدالعزیز الازجی، و ابو القاسم تنوخی، و ابو القاسم قشیری، و ابو علی اهوازی، و ابو بكر بیهقی، و ابو الحسین بن مهتدی بالله، و ابو صالح مؤذن، و ابو بكر بن خلف، می باشند.

حاكم نیشابوری در بارۀ او می گوید: در علم و زهد و تواضع و ارشاد به راه خدا و فضائل اخلاقی جامع تر از او نیافتم . درب خانه اش چنان به روی نیازمندان باز بود که در مجلس او فقراء مانند اغنیا رفتار می کردند !

او از دسترنج خود ارتزاق می کرد و کتاب هایی از جمله تفسیر كبیر، و دلائل النبوة، وكتاب الزهد نوشت (۱).

یکی از کتاب های او شرف المصطفی است که ظاهراً همان دلائل النبوه باشد که در آن حدیث ثقلین را به صورت ذیل آورده است:

روایت سی وسه: ۱/ خركوشی _ من كلام أمیر المؤمنین علیه السلام إنَّهُ قَالَ لِمَنْ حَضَرَ عِنْدَهُ حِینَ حَضَرَتْهُ الوَفَاةُ:

وَ فِیكُمْ مَنْ یَخْلِفْ مِنْ نَبِیَّكُمْ صلی الله علیه و آله و سلم مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا ، وَهُمُ الدَّعَاةُ، وَهُمُ النَّجاةُ، وهُمْ أركْاَنُ الأَرْضِ، و هُمْ النُّجُومُ بِهِمْ یُسَتَضَاءُ، مِنْ شَجَرَةٍ طَابَ فَرْعُهَا وَ زَیْتُونَةِ طَابَ أَصْلُهَا، نَبَتَتْ فِی الْحَرَمِ وَ سُقِیَتْ مِنْ كَرَمِ، مِنْ خَیْرِ مُسْتَقَرَّ إلَى خَیْرِ مُسْتَوْدَعِ، مِنْ مُبَاَركٍ إِلَى مُبَارَكٍ، صَفَتْ مِنَ الأَقْذَارِ و الأدْنَاسِ و مِنْ قَبِیحِ مَا نَبَتَ شِرَارَ النَّاسِ، لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ لَاتُنَالُ، حَسِرَتْ عَنْ صِفَاتِهَا الأَلْسُنُ وَقَصُرَتْ عَنْ بُلُوغِهَا

ص: ۸۴

الأَعْنَاقُ، فَهُمْ الدُّعَاةُ وَ بِهِمُ النَّجَاةُ وَبالنَّاسِ إلَیْهِمْ حَاجَةٌ، فَأَخْلَفُوا رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم بِأَحْسَنَ الْخِلَافَةِ.

فَقَدْ أَخْبَرَكُمْ أَنَّهُمْ وَالْقُرْآنُ الثَّقَلَانِ، وَ أنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ فالْزَمُوهُمْ تَهْتَدُوا و تَرْشُدُوا و لَا تَتَفَرَّقُوا عَنْهُمْ و لَا تَتْرُكُوهُمْ فَتَفَرَّقُوا و تَمْرَقُوا .(۱)

«امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام وفات به حاضران فرمود در میان شما کسی است که از پیامبر صلى الله علیه وآله خلافت می کند . تا وقتی که به او تمسک کنید هرگز گمراه نشوید و آنان داعیان و ناجیان امت و ارکان زمین و ستارگانی هستند ، که از ایشان کسب نور میشود . آنان از درخت زیتونی هستند که ریشه و شاخه اش پاکیزه است در حرم روییده و از آب کرامت آبیاری شدند.

از بهترین جایگاه بوده، همواره از محل مبارکی به محل مبارک دیگری منتقل شده ، از آلودگی ها و نجاسات پالایش شده است و از رذائل اخلاقی مردم دیگر مبرایند . برای ایشان شاخه های کمالی است که کسی به اوج آن نمی رسد زبان ها از توصیف آن عاجز و گردن فرازان به قلۀ آن نمی رسند . پس آنان دعوت کنندۀ به راه خدا و ناجیان امت هستند. مردم به آنان نیازمند هستند و به بهترین صورت از پیامبر خلافت کردند.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به شما خبر داد که آنان ( اهل بیت ) و قرآن ثقلین هستند و آن دو از هم جدا نشوند تاسر حوض بر من وارد شوند .پس بچسبید به آنان تا هدایت یابید و از آنان جدا نگردید و ایشان را رها نکنید مبادا که پراکنده و از دین خارج شوید .»

و نیز همان حافظ خركوشی روایت کرده است:

ص: ۸۵

بإسناده عن البراء بن عازب بلفظ أحمد بن حنبل، وبإسناد آخر عن أبی سعید الخدری عن النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ هَنَّئُونِی هَنَّئُونِی ، إنَّ الله تَعَالَى خَصَّنِی بِالنُّبُوَّةِ و خَصَّ أهْلَ بَیْتِی بالإِمَامَةِ. فَلَقِیَ عُمَرُ بنُ الخَطَّابَ أمیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ: طُوبى لَكَ یَا أبَا الْحَسَنِ أَصْبَحْتَ مَوْلَایَ وَ مَوْلَى كُلّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ.(۱)

«از احمد بن حنبل به دو سند از براء بن عازب و أبی سعید الخدری روایت شده که ایشان از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت کردند که آن حضرت پس از نصب مولا در غدیر فرمود : هنئونی هنئونی ، به من تهنیت بگویید خدا متعال مرا به نبوت و اهل بیت مرا به امامت اختصاص داد؛ پس عمر بن الخطاب، علی علیه السلام را دید و به او عرض کرد: ای ابو الحسن مبارکت باد ، اینک تو مولای من و مولای هر مؤمنی شدی! »

مناقب علی بن ابیطالب است .(۱) که حدیث ثقلین را به شرح زیر نقل می کند .

روایت سی وچهار : ۱/ ابن مردویه _ رُوِیَ مِنْ تِسْعَةٍ وَ ثُمَانِینَ طَرِیقاً أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ إنَّی مُخَلَّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی ، مَا إنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا .(۲)

«ابن مردویه می گوید: از هشتاد و نه طریق روایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من دو امانت گران سنگ در میان شما می گذارم :کتاب خدا و عترتم ، اهل بیتم تا وقتی که به آن دو تمسک کنید هرگز گمراه نمی شوید .»

زمانش بود، او وقتی تفسیر کبیرش را نوشت بر تمام تفاسیر برترى یافت.(۱)

وی دو روایت از حدیث ثقلین آورده که یکی از آن ها به شرح زیر است.

روایت سی وپنج : ۱/ ثعلبی _ روى عطیة العوفی عن أبی سعید الخدری قال : سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یَقُولُ: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ خَلِیفَتَیْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی، أحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ : كِتَابَ اللهِ جَلَّ جَلَالُهُ مِنَ السَّمَاءِ و عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی ، أَلَاَ وَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ».(۲)

ترجمۀ حدیث روشن است .

روایت سی وشش: ۱/ أبو نعیم _ حدثنا محمد بن أحمد بن حمدان ثنا الحسن بن سفیان حدثنی نصر بن عبدالرحمن الوشاء ثنا زید بن الحسن الانماطی عن معروف بن خربوذ المكی عن أبی الطفیل عامر بن وائلة عن حذیفة بن أسید الغفاری قال: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّی فَرَطُكُمْ وَإنَّكُمْ وَارِدوُنَ عَلَىَّ الْحَوْضَ فَإِنّی سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدوُنَ عَلَیَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا الثَّقْلُ الأكْبَرُ كِتابُ اللهِ سَبَبٌ طَرْفُهُ بِیَدِ اللهِ و طَرْفُهُ بِأَیْدِیكُمْ فاسْتَمْسِكُوا بِهِ لَا تَضِلُّوا وَلَا تَبَدَّلُوا وَ عِتْرَتِی أهْلُ بَیْتِی فَإنَّه قَدْ نَبَّأَنِی اللّطِیفُ الخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ(۱).

«حذیفه بن اسید الغفارى مى گوید: پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم من پیش قراول شما بر سر حوض هستم و شما پس از من بر آن وارد می شوید. من از شما در بارۀ ثقلین سؤال می کنم ، چگونه پس از من با آنان رفتار کردید؟ در میان آن دو، ثقل اکبر کتاب خدا سببی است که یک طرف آن به دست خداست ، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید و آن را تبدیل نکنید و عترتم اهل بیم ، خداى لطیف خبیر به من خبر داد ،آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه بر من وارد شوند.»

الاتقان و الضبط.

او در سال ۴۵۸ق در نیشابور وفات کرد و در بیهق (سبزوار) دفن شد .(۱)

اینک روایت او در معروف ترین کتابش، السنن الكبیر :

روایت سی وهفت: ۱/ بیهقی_ أخبرنا أبو زكریا یحیى بن ابراهیم بن محمد بن یحیى أنبأ أبو عبد الله محمد بن یعقوب ثنا محمد بن عبد الوهاب أنبأ جعفر بن عون أنبأ أبو حیان وهو یحیى بن سعید عن یزید بن حیان قال سمعت زید بن ارقم رضى الله عنه یقول: قَامَ فِیَنا رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم ذَاتَ یَوْمٍ خَطِیباً فَحَمِدَ اللهَ و أَثْنَى عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ:

أمَّا بَعْدُ أیُّهَا النَّاسُ إنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یُوشِكُ أنْ یَأتِیَنِی رَسُولَ رَبَّى فَأُجِیبُهُ و إنَّىتَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا كِتَابَ اللهِ فیه الهُدَى و النُّورُ فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللهِ و خُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَیْهِ وَرَغَّبَ فِیهِ، ثُمَّ قَالَ و أَهْلُ بَیْتِی، أُذَكِرُكُمُ اللهُ فِی أهْل بَیْتِی.

قَالَ حُصَیْنٌ لِزَیْدٍ وَ مَنْ أهْلُ بَیْتِه نِسَاؤُهُ؟ (مَن أهل بیته؟ خ) قَالَ بَلَى إنَّ نِسَاءَهُ مِنْ أهْل بَیْتِهِ وَ لكِنْ أهْلُ بَیْتِهِ مَنْ حُرَّمَ الصَّدَقَةُ بَعْدَهُ قَالَ و مَنْ هُمْ؟ قَالَ آلُ عَلِىٍّ و آلُ عَقِیلٍ و آلُ جَعْفَرٍ و آلُ عُبّاسٍ، قَالَ كُلُّ هؤُلاءِ تَحْرُمْ عَلَیْهِمُ الصَّدَقَةُ؟ قَالَ: نَعَمْ.(۲)

«روزى پیامبر برخاست و حمد و ثنای الهى را به جا آورد ، سپس فرمود: اى مردم همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

ومن دو چیز گران سنگ بها در میان شما مى گذارم ، اولى آن ها كتاب خدا كه در آن نور و و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود . سپس فرمود : و اهل بیتم،

ص: ۹۰

شمارا به خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار.

حصین پرسید : آیا اهل بیت او زنان او نیستند؟ پاسخ داد : نه، به خدا قسم زنى یك عمر با مردى زندگى مى كند سپس مرد او را طلاق مى دهد و آن زن نزد پدر و خانواده اش بر مى گردد. همانا اهل بیت او اصل و نسب او هستند كه صدقه بر آنان حرام است. »

ترین آن «تاریخ بغداد» در ۱۴ جلد است که حدیث ثقلین را به صورت زیر آورده است .

روایت سی و هشت: ۱ / خطیب _ أخبرنا الحسین بن عمر بن برهان الغزال حدثنا محمد بن الحسن النقاش إملاء أخبرنا المطین حدثنا نصر بن عبد الرحمن حدثنا زید بن الحسن عن معروف عن أبی الطفیل عن حذیفة بن أسید: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنّی فَرَطٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ وَارِدوُنَ عَلَیَّ الْحَوْضَ. وَإِنّی سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدوُنَ عَلَىَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُوِنی فِیهِمَا؟ الثَّقْلُ الأَكْبَرُ كِتَابُ اللهِ سَبَبٌ طَرْفُهُ بِیَدِ اللهِ وَ طَرْفُهُ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ و لَا تَضِلُّوا و لَا تَبَدَّلُوا .(۱)

«حذیفة بن اسید الغفارى مى گوید پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم من پیش قراول شما بر سر حوض و شما پس از من بر آن وارد می شوید. من از شما دربارۀ ثقلین سؤال می کنم ، چگونه پس از من با آنان رفتار کردید؟ در میان آن ثقل اکبر کتاب خدا که سببی است که یک طرف آن به دست خداست ، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید و تبدیل نکنید. »

متأسفانه این روایت تحریف شده ، با اینکه عنوان ثقلین در صدر حدیث آمده ثقل دوم معرفی نشده است . آیا خطیب از میان روایات صحیح و کامل ثقلین تنها این روایت ناقص و تحریف شده را نقل کرده یا ناسخان ثقل دوم را حذف نموده اند؟ احتمال دوم قوی تر است .

ایشان خبر غدیر را هم که بخشی از حدیث ثقلین است . به طرق متعدد آورده ، که در بخش دوم می آوریم.

ص: ۹۲

بیتش نازل نشده است ! از بزرگان مجلس و اكابر علما، توقع داشتم كه جوابى به او دهند. ولى متأسفانه غیر از یک نفر كسى به او اعتراض نكرد !

من در پایان آن مجلس مصلحت چنان دیدم كه باید به این سخنان ناصواب و شبهۀ خطرناك جواب گویم بر همین اساس هر آیه اى را كه قطعاً یا احتمالاً در شأن على علیه السلام نازل شده شمارش كردم و ۱۱۶۳ روایت را با ذكر سند در ذیل ۲۰۹ آیه در دو جلد كتاب به نام شواهد التنزیل لقواعد التفضیل تدوین كردم . وی دو روایت در حدیث ثقلین دارد که یکی از آن ها به شرح زیر است .

روایت سی و نهم: ۱/ حسکانی_ أَبُو النَّضْرِ الْعَیاشِی قَالَ: حَدَّثَنَا حَمْدَانُ بْنُ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِی قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیالِسِی، عَنْ سَیفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ قَالَ: نَزَلَتْ فِی عَلِیّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ. قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ یقُولُونَ: فَمَا مَنَعَهُ أَنْ یسَمِّی عَلِیاً وَ أَهْلَ بَیتِهِ فِی كِتَابِهِ:

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: قُولُوا لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَى رَسُولِهِ الصَّلَاةَ وَ لَمْ یسَمِّ ثَلَاثاً وَ لَا أَرْبَعاً حَتَّى كَانَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الَّذِی فَسَّرَ ذَلِكَ، وَ أَنْزَلَ الْحَجَّ فَلَمْ ینْزِلْ: طُوفُوا سَبْعاً حَتَّى فَسَّرَ ذَلِكَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنْزَلَ: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» فَنَزَلَتْ فِی عَلِی وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ، وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم :أُوصِیكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ أَهْلِ بَیتِی إِنِّی سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ لَا یفَرِّقَ بَینَهُمَا_ حَتَّى یورِدَهُمَا عَلَیّ الْحَوْضَ فَأَعْطَانِی ذَلِكَ(۱).

« ابو بصیر از ابو جعفر ( امام باقر علیه السلام ) از این سخن خداوند پرسید: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» گفت: در باره على بن ابى طالب علیه السلام نازل شده

ص: ۹۵

است. ابو بصیر گفت: مردم مى گویند: چرا خداوند نام على و اهل بیت او را در كتاب خود نیاورده است؟

ابو جعفر گفت: به آنان بگویید: خداوند بر پیامبرش نماز را فرستاده ولى تعیین نكرده كه سه ركعت باشد یا چهار ركعت ؟ و خود پیامبر آن را تفسیر كرده است. و نیز حج را فرستاده ولى نگفته كه هفت بار طواف كنید و خود پیامبر آن را تفسیر كرده است و نیز این آیه را نازل كرده:

«أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» و این آیه در باره على و حسن و حسین نازل شده است.

و پیامبر خدا فرموده است: شما را به كتاب خدا و اهل بیت خودم وصیت مى كنم، من از خداوند خواسته ام كه میان این دو جدایى نیندازد تا در حوض بر من وارد شوند و خدا دعای مرا اجابت كرده است. »

و نیز او شش روایت دربارۀ غدیر نقل کرده که یکی از آن ها را در بخش دوم نقل می کنیم.

و از مصنفات او: شرح السنّة، كتاب عظیمی در شرح احادیث است و نیز مصابیح السنه؛ و التهذیب فی فقه الشافعیة؛ و الجمع بین الصحیحین؛ و كتاب الأربعین و تفسیر معالم التنزیل؛ و ابن تیمیه در بارۀ تفسیرش گفته است: سالم ترین تفسیر از احادیث بدعت وضلالت است . او در مرو الرُّود وفات کرد.

بغوی ذیل آیۀ «وَكَیفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَیْكُمْ آیَاتُ اللَّهِ وَفِیكُمْ رَسُولُهُ» می گوید :

قتادة گفته است در این آیه دو حجت روشن معرفی شده اند : كتابُ الله و نبی الله ، أما نبی خدا وفات کرده است و أمّا كتاب خدا به عنوان رحمت و نعمت الهی بین شما باقی است. آن گاه این حدیث را نقل می کند

روایت چهلم : ۱/ بَغَوی ۱ _ أخبرنا أبو سعید أحمد بن محمد بن العباس الحمیدی، أخبرنا أبو عبد الله محمد بن عبد الله الحافظ، أنا أبو الفضل الحسن بن یعقوب بن یوسف العدل، أخبرنا أبو أحمد محمد بن عبد الوهاب العبدی أنا أبو جعفر بن عوف أخبرنا أبو حیان یحیى بن سعید بن حبان [عن یزید بن حیان] قال: سَمِعْتُ زَیْدَ بْنَ أَرْقَمَ قَالَ: قَامَ فِینَا رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ذَاتَ یَوْمٍ خَطِیباً، فَحَمِدَ الله و أَثْنى عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یوشِكُ أنْ یَأتِیَنِی رَسُولَ رَبَّی فَأُجِیبُهُ، وَإِنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا: كِتابُ اللهِ فِیه الهُدى و النُّورُ، فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللِه و خُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَیْهِ وَ رَغَّبَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ: وأَهْلَ بَیْتِی أُذكِّرُكُمُ اللهَ فِی أهْلِ بَیْتِی (۱) .

« زید بن ارقم مى گوید: روزى پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخاست. و حمد و ثنای الهى را به جا آورد سپس فرمود : اى مردم همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم . و من دو چیز گران سنگ در میان شما

ص: ۹۷

مى گذارم اولى آن ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود. سپس فرمود :و اهل بیتم،شما را به خدا یاد آوری می کنم دربارۀ اهل بیتم.»

بغوی در شرح السنة پس از نقل این حدیث به سند یاد شده می گوید :

حَدِیثٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ ، عَنْ زُهَیرِ بْنِ حَرْبٍ ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ ، عَنْ أَبِی حَیّانَ، وَ رَوَاهُ سَعْدُ بْنُ مَسْرُوقٍ ، عَنْ یزِیدَ بْنِ حَیانَ ، وَزَادَ: وَإنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ(۱)؛ این حدیث صحیحی است که مسلم با سند دیگری از یزِیدَ بْنِ حَیان نقل کرده و سعد بن مسروق از یزید بن حیان روایت نموده است و این جمله را به آن افزود: «این دو (قرآن و عترت ) از هم جدا نشوند تا سر حوض بر من وارد شوند .»

ص: ۹۸

ص: ۱۰۰

۳_ روز عید قربان در منی

۴_ روز یازدهم ذیحجه در منی

۵_ روز دوازدهم در منی.(۱)شوکانی به نقل از مالکیه و حنفیه می گوید: خطبه های حجةالوداع سه عدد است روز هفتم ، روز عرفه و روز دوازدهم . ولی شافعی به جای دوازدهم، سیزدهم گفته است.(۲)

ابن حجر عسقلانی می گوید : احادیث بخاری به صراحت دلالت می کند که حضرت خطبه را در منی روز عید قربان خواند . ولی روایات مسلم از جابر دلالت می کند حضرت خطبه را روز عرفه در عرفات ایراد فرمودند و احمد در مسند از جابر آن را در منی روزعید قربان نقل می کند .(۳)

به نظر می رسد به سبب اهمیت مطالب و نرسیدن خطبه به گوش بسیاری از مردم بر اثر نبودن بلند گو ، حضرت همان مطالب را در خطبه های بعد تکرار فرمودند .

ب : چنان که گذشت، در متن منقول حدیث ثقلین نیز اختلاف است و اختلاف در متن این حدیث پنج علت دارد :

نقل به معنای راویان و عدم ضبط دقیق الفاظ روایت، به سبب فراموشی

ترس راویان از خلفا به سبب تعارض مطالب حدیث ثقلین با حاکمیت آنان.

دنیا طلبی و سازش کاری راویان با خلفا با مخفی نمودن بخشی از این حدیث

ص: ۱۰۲

برای رسیدن به دنیای حکام.

پنهان بودن گفت وگوهای وحیانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با جبرئیل امین در مشکلات معرفی امام و کیفیت بیان این حدیث که راویان عادی از آن خبر نداشتند و تنها ائمه اطهار علیهم السلام از آن خبر دادند .

۵_ اختلاف در مکان و زمان بیان این حدیث و متأسفانه در بیشتر نقل های اهل سنت قید زمان و مکان نیامده است.

ج : از مجموع روایات استفاده می شود ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم این حدیث را دست کم در شش موقعیت (شش زمان و مکان) بیان فرمودند که سه مورد اول بخشی از خطبه های حجةالوداع بود :

۱_ روز هفتم در مسجد الحرام کنار چاه زمزم

۲_ روز عرفه درعرفات

۳_ در مسجد خیف منی روز عید قربان.

۴_ در روز هیجده ذی الحجة در خطبۀ غدیر .

۵_ هنگام بیماری وفات، بر بالای منبر مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم

۶_ در بستر احتضار در منزل خود .

ولی محقق بزرگ قاضی نورالله شوشتری می گوید : از تتبع روایات استفاده می شود که حدیث ثقلین در چهار جا بیان شده است :

۱_ روز عرفه در عرفات در حالیکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر شتر سوار بود.

۲_ روز عید قربان در مسجد خیف منی .

۳_ در روز هیجده ذی الحجّه در خطبه غدیر.

۴_ در روزهای آخر عمر بالای منبر در مسجد النبی.

ص: ۱۰۳

به نظر می رسد ایشان دو مورد اخیر را یکی حساب کرده و خطبۀ مسجد الحرام را هم به حساب نیاورده اند. البته بعضی به جای روز عید قربان، روز یازدهم یا دوازدهم گفته اند، و بعضی هنگام باز گشت از طائف را هم افزوده اند.(۱)

ولی در طائف تنها توصیه به اهل بیت و فضیلتی از مولا علی علیه السلام بوده است، پس نمی توان آن را از روایات حدیث ثقلین نامید .

دومین بار درخطبه ای در «بطن عرنه» عرفات سوار بر شتر هنگام ظهر روز عرفه پیش از نماز ظهر بود که ترمذی (روایت اول از جابر) و حاکم و احمد آن را نقل کرده اند ، ولی به سبب اهمیت مطالب این خطبه و اینکه بسیاری از مردم آن را نشیندند، حضرت همان را فردا تکرار نمود .

ظاهراً روایت دوم ترمذی از ابو سعید خدری و زید بن ارقم نیز مربوط به یکی از سه مورد اول بوده است .هر چند در هیچ یک از دو نقل ترمذی لفظ ثقلین نیامده، ولی گمراه نشدن امت پس از پیامبر در هر دو مشروط به تمسک به کتاب و اهل بیت شده است.

با این فرق که در دومی تصریح به اعظم بودن کتاب بر اهل بیت شده است و نیز کتاب به ریسمان آویخته از آسمان تشبیه و بر جدا ناپذیری آن دو از هم تا سر حوض کوثر تاکید شد، که در روایت اول نبود، پس شاید روایت دوم ترمذی در منی بیان شده باشد که بخاری خطبۀ آن را نقل کرده و همان تکرار خطبۀ حضرت در عرفات است.

پس این حدیث بخشی از خطبۀ مفصلی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آن را در چند

ص: ۱۰۴

وَلَمَّا كَانَ یَوْمَ النَّفْرِ دَخَلَ الْبَیْتَ، فودّعَ و نزلَ علیه: الیومَ أكملتُ لكمْ دینَكُم، و أتممتُ علیكمْ نِعمتی، و رضیتُ لكمُ الإسلام دِیناً. و خرجَ لیلاً مُنصرفاً إلى المدینةِ، فصار إلى موضع بالقربِ من الجُحفَة یقالُ له: غدیرُ خُمَّ، لثمانی عشرة لیلة خلت من ذی الحجَّةً، و قام خطیباً و أخذَ بیدِ علىّ بن أبی طالبٍ فقال: ألستُ أولَى بالمؤمنینَ من أنفُسِهم؟ قالوا: بلى یا رسولَ الله! قال: فمن كنتُ مولاهُ،فعَلِیٌّ مولاه، اللهمّ والِ من والاه و وعادِ من عاداه.

ثم قال: أیُّها الناسُ إنّی فَرَطُكُمْ و أنتم واردِی عَلَىَّ الحوْضَ، وإنّی سائلُكم، حین تَرِدون علَىَّ، عن الثقلینِ فانظروا كیف تخلُفونی فیهما. قالوا: و ما الثَّقلان یا رسولَ الله؟ قال: الثقلُ الأكبرُ كتابُ الله سببٌ طَرْفه بیدِ الله و طرفٌ بأیدِیكم، فاستمْسِكوا به ولا تضلُّوا، و لا تبدّلوا، و عترتی أهل بیتی.(۱)

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در سال دهم هجرت برای حجةالوداع عازم حج شد . و بعد از ظهر روز هفتم ذی الحجه (یک روز قبل از ترویه) و ظهر روز عرفه بر روی شتر وپیش از نماز ظهر عید در منی خطبه خواند. و در آن خطبه فرمود: خداوند سر سبز وخوشحال گرداند بنده ای که سخن مرا بشنود و آن را حفظ کند و به دیگران برساند... .

و روزی در کنار زمزم در مسجدالحرام ایستاد و به ربیعة امیة بن خلف که صدای قوی داشت و در کنار شتر او ایستاده بود، دستور داد به مردم بگوید : ای مردم شاید دیگر شما را به این حال نبینم آیا می دانید اینجا چه شهری و این ماه چه ماهی و این روز چه روزی است ؟ مردم گفتند آری ، این شهر حرام و ماه حرام و روز حرام

ص: ۱۰۶

است . حضرت فرمود : خداوند خون و مال شما را مانند این شهر و ماه و روز بر یکدیگر حرام نموده است . آیا من پیام الهی را به شما رساندم ؟ گفتند بلی ، فرمود خدایا شاهد باش . آن گاه نصایح دیگری فرمود ... .

سپس فرمود: بدانید من در میان شما دو چیز را گذاردم كه اگر به آنها چنگ بزنید هرگز گمراه نخواهید شد، و آن دو، كتاب خدا و فرزندان و افراد خانواده ام هستند، اى مردم آیا حق را به شما رسانیدم؟ همه گفتند: بلى یا رسول اللَّه، گفت خدایا تو شاهد باش، حاضران شما به غایبان برسانند .

هنگامی که روز دوازدهم فرا رسید، حضرت داخل کعبه شد و با آن وداع کرد و آیۀ اکمال بر او نازل شد . آن گاه شبانه به سوی مدینه حرکت نمود . هنگامی که روز هیجدهم به نزدیکی جحفه در جایی به نام غدیر خم رسید ،در میان مردم برخاست و دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود :

آیا نمی دانید که من از خود شما به شما سزاوارترم؟ سه بار گفتند ، بلی .

در اینجا فرمود: هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هر کس اورا دشمن دارد.

آن گاه حضرت فرمود من پیش گام شما در سر حوض (كوثر) هستم، و شما در كنار حوض بر من وارد مى شوید، پس بنگرید، چگونه با ثقلین (دو چیز گرانبها و گران سنگ) پس از من رفتار مى كنید؟

شخصى فریاد كرد اى پیامبر خدا ثقلین چیست؟

حضرت فرمود: كتاب خدا كه یك طرف آن به دست خداى عز و جل و یك طرف آن به دست شما است، پس به آن بچسبید تا گمراه نشوید و آن را تبدیل نکنید . و دیگرى عترت من.»

ص: ۱۰۷

توضیح : خطبۀ در کنار زمزم متعین در مسجدالحرام است و یوم الترویه روز هشتم ذی الحجه و یک روز قبل از آن هفتم است که مردم هنوز به عرفات نرفته و در مکه و غالباً در مسجد الحرام هستند و مورخان به آن تصریح کرده اند. هر چند در ذیل آن به خطبۀ منی و غدیر هم اشاره شده است .

اى محمد! وقت هاى نماز را به مردم خبر ده.

۲_ زكاة پس از نماز نازل شد، جبرئیل گفت: اى محمد راجع به زكاة آن ها را خبر ده چنان كه راجع به نماز خبر دادى.

۳_ روزه بعد از زكاة نازل شد، چون روز عاشورا مى آمد، پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به دهات اطراف خود كسی را می فرستاد تا آن روز را روزه بدارند، سپس روزه ماه رمضان، میان شعبان و شوال نازل شد.

۴_ سپس امر به حج رسید، و جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت: چنان كه در باره نماز و زكاة و روزه به مردم خبر دادى، در باره حج هم خبر ده.

۵_ سپس امر به ولایت رسید، و آن امر روز جمعه در عرفه رسید، و خداى عز و جل آیه «امروز دینتان را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم» را نازل كرد، و كمال دین به سبب ولایت على بن ابى طالب علیه السلام بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در آنجا فرمود: امت من هنوز به دوران جاهلیت نزدیكند اگر من نسبت به پسر عمویم به آن ها خبرى دهم بعضی خیال بدی می کنند ، _ من این مطلب رابدون اینكه به زبان آورم در دلم می گفتم . تا آنكه فرمان حتمى خداى عز و جل به من رسید و مرا تهدید كرد كه اگر ابلاغ نكنم، عذابم خواهد كرد، و این آیه نازل شد

«اى پیغمبر آنچه از پروردگارت به تو نازل شده برسان، و اگر نكنى رسالت خدا را نرسانیده اى. خدا تو را از شر مردم نگه مى دارد و خدا مردم كافر را هدایت نمی كند_ مائده/۶۷» اینجا بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دست على علیه السلام را گرفت و فرمود:

اى مردم! خدا همۀ پیغمبران پیش از مرا عمرى معین داد و سپس به جانب خود خواند و آن ها اجابت كردند و از دار فانى به عالم باقى رهسپار گشتند و نزدیك است كه مرا هم بخواند و اجابت كنم، من مسئولیت دارم و شما هم مسئولیت دارید،

ص: ۱۰۹

اكنون شما چه می گویید؟

آن ها گفتند: گواهى می دهیم كه تو ابلاغ كردى و خیرخواهى نمودى و آنچه بر تو بود رسانیدى، خدا بهترین پاداش پیغمبران را به تو دهد. پیغمبر سه مرتبه فرمود: خدایا شاهد باش، سپس فرمود: اى گروه مسلمین: این شخص ( كه دستش به دست من و نامش على بن ابى طالب علیه السلام است) پس از من ولىّ شماست ، شما كه حاضرید این مطلب را به غائبین برسانید.»

الدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنازِلِ الْقُرْآنِ ، وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِیمِ الْعِطاشِ.

أَیُّهَا النَّاسُ خُذُوها عَنْ خَاتَمِ النَّبِیّینَ صلی الله علیه و آله و سلم ، إِنَّهُ یمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَیسَ بِمَیّتٍ وَ یبْلَى مَنْ بَلِی مِنَّا وَ لَیسَ بِبالٍ فَلا تَقُولُوا بِما لا تَعْرِفُونَ فَإِنَّ أَكْثَرَ اَلْحَقِّ فِیما تُنْكِرُونَ وَ اعْذِرُوا مَنْ لَا حُجَّةَ لَكُمْ عَلَیهِ وَ أَنَا هُوَ

أَ لَمْ أَعْمَلْ فِیكُمْ بِالثَّقَلِ اَلْأَكْبَرِ وَ أَتْرُكْ فِیكُمُ الثَّقَلَ الْأَصْغَرَ ؟

قَدْ رَكَزْتُ فِیكُمْ رایةَ الْإِیمانِ وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلاَلِ وَ الْحَرامِ وَ أَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِیةَ مِنْ عَدْلِی وَ فَرَشْتُكُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی وَ أَرَیتُكُمْ كَرائِمَ اُلْأَخْلاقِ مِنْ نَفْسِی فَلا تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْی فِیما لَا یُدْرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ وَ لا تتَغَلْغَلُ إِلَیهِ الْفِكَرُ... .

«بندگان خدا! پند دهنده ترین مردمان به خودش كسى است كه فرمان بردارترین ایشان از پروردگارش باشد ، و فریبنده ترین مردم كسى است كه نافرمان ترین مردمان از پروردگارش باشد ( چون نافرمانى و فرمانبردارى سود و زیانش در آخرت عاید خود شخص گشته، باعث سعادت و شقاوت خود او می شوند) بنابراین زیانكار كسى است كه به خود زیان وارد آورد ، و خرسند كسى است كه ( مردم را نفریفته و ) دین خود را سالم نگهدارد ، خوشبخت كسى است كه از دیگرى پند گیرد ، بدبخت كسى است كه از هوس خود فریب خورد ......

مردم! کجا می روید؟ چرا از حق منحرف می شوید؟ پرچم های حق برافراشته و نشانه های آن آشکار است. با اینکه چراغ های هدایت و روشنگر راهند پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده اند بلکه چگونه حیران و سرگردان هستید؟ در حالی که عترت پیغمبر شما (ائمه اطهار) در میان شما است در صورتیكه اهل بیت پیغمبرتان كه مردم را به سوى حق كشنده ، و زبان های راست گو می باشند ، در میان شما هستند . پس در بهترین منازل قرآن فرودشان آورید ( قرآن شما را به دوستى

ص: ۱۱۱

این خانواده امر فرموده) و همچون شتران تشنه كه بر آبشخور وارد می شوند، شما بر آنان وارد گردید ( و از سرچشمه علوم و معارف الهیه آنان سیراب شوید. )

اى مردم! این فرمایش را از خاتم النّبیین صلی الله علیه و آله و سلم بپذیرید ( كه درباره عترت طاهره اش فرمود): می میرد آن كسی كه از ما می میرد ، و حال آنكه نمرده است! می پوسد آن كسی كه از ما پوسیده می شود، و حال آنكه نپوسیده است .

نگویید چیزى را كه نمی دانید زیرا كه در حق چیزهاى بسیاری است كه شما ( ندانسته و ) منكر آن می شوید ، و معذور بدارید و نكوهش نكنید كسى را كه شما را بر او حجّت و دلیلى نیست ، و آن كس منم ( من شما را به راه راست دلالت كردم، و راه عذرى برایتان باقى نگذاردم ، لكن شما بمن اقتدا نكردید ).(۱)

آیا در میان شما بر طبق بار گرانبهای بزرگ (قرآن کریم) رفتار نکردم؟ و آیا در میان شما بار گرانبهای کوچک تر (عترت پیغمبر) را نگذاشتم؟

پرچم ایمان را در بین شما كوبیده ، و بر حدود و حقیقت حلال و حرام شما را آگاه گردانیدم ، از عدل و دادگری خویش لباس آرامش و عافیت را در شما پوشانده ، با گفتار و كردار نیك و پسندیده خود ، نیكى و احسان را برایتان گستراندم و اخلاق خوب و پسندیده خود را به شما نشان دادم .

پس تدبیر (ناقص) خود را به كار نیندازید ،در چیزی كه بینش شما عمق آن را درك نكند ، و فكر و اندیشه به آن راه نیابد (در فلسفۀ احكام و آیات متشابه كه جز راسخین در علم ائمّه طاهرین كس دیگرى آن ها را نمی تواند حلّ كند وارد نشوید)... .

ص: ۱۱۲

توضیح: ثقل اکبر وثقل اصغر در این خطبه اشاره به حدیث ثقلین است .

خطبه ۱۷

و من كلام له علیه السلام فی صفة من یتصدى للحكم بین الأمة و لیس لذلك باهل :

إنَّ أَبْغَضَ اَلْخَلَائِقِ إِلَى اللَّهِ رَجُلاَنِ: رَجُلٌ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْغُوفٌ بِكَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْی مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَى بِهِ فِی حَیاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالُ خَطَایا غَیرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلاً مُوضِعٌ فِی جُهَّالِ ... إِلَى اللَّهِ أَشْكُو مِنْ مَعْشَرٍ یعِیشُونَ جُهَّالاً وَ یمُوتُونَ ضُلَّالاً لَیسَ فِیهِمْ سِلْعَةٌ أَبْوَرُ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِی حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا سِلْعَةٌ أَنْفَقُ بَیعاً وَ لَا أَغْلَى ثَمَناً مِنَ الْكِتَابِ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لَا عِنْدَهُمْ أَنْكَرُ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفُ مِنَ الْمُنْكَرِ.

از سخنان آن حضرت علیه السلام است در وصف كسی كه در میان امّت متصدّى مقام حكم رانى شد و حال آنكه لیاقت آن امر را ندارد:

« دشمن ترین مردمان نزد خداوند تعالى دو فرد هستند، مردی كه ( در اثر معصیت و نافرمانى كارش به جایى رسیده كه ) خداوند او را به خودش واگذار كرده ( نظر لطف و مرحمت را از او باز گرفته) پس او از راه حق كناره گرفته و به سخن بدعت و گمراه كننده دیگران دل بسته پس این مرد بلا و فتنه ای است براى كسی كه ( گول او را خورده ) و دچار فتنه او شود ، و گمراه است از راه راست كسی كه آن كس پیش از او ( داراى منصب حكمرانى واقعى بوده ) و به راه راست رفته و گمراه كننده است كسى را كه در زنده بودن و بعد از مردنش از او پیروی می کند (زیرا عقیده فاسد این در قلب آن مانده و باعث هلاكتش شده است) هم بار گناهان غیرخود را حمل کرده و هم در گرو گناهان خویش است.

ص: ۱۱۳

خود فرمود : من از میان شما كوچ مى كنم و دو یادگار گرانبها پس از خود به جا مى گذارم كه تا وقتى دست به دامنشان افكنده باشید هیچ گاه گمراه نشوید یكى كتاب خدا قرآن و دیگر خاندان من این دو از یك دیگر جدا نشوند و همواره پشت به پشت یكدیگر باشند تا كنار حوض كوثر مرا دریابند .

اكنون متوجه باشید پس از من چگونه با ایشان معامله خواهید كرد بدانید دوستى ایشان آب خوشگوار است و مخالفتشان آب شور و تلخ غیر قابل استفاده و دور افكندنى است.»

پس من در میان شما چیزى به یادگار نهادم كه اگر بدان بگرایید ، هرگز گمراه نشوید و آن كتاب خدا و عترت من، خاندان من است. هان، آیا پیام خدا را به شما رساندم؟ ... بار الها گواه باش...»

کلمۀ حجةالوداع و موقف، منصرف به وقوف عرفات در حجه الوداع است ، افزون بر آنکه متن آن شبیه خطبۀ عرفات به روایت صحیح مسلم است ، پس این خطبه در روز عرفه و سرزمین عرفات بود .

چنان که بیشتر علمای عامه مانند مسلم و ابی داود وابن ماجه و عده ای دیگر این خطبه را همین گونه، هنگام نماز ظهر عرفه به روایت امام جعفر صادق علیه السلام از جابر بدون اشاره به تمسک به عترت (تحریف شده ) آورده اند.

رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم حتّى أتى الموقِفَ...(۱).

مسلم با سلسله سند خود نقل می کند از امام محمد باقر علیه السلام که فرمود : روزى با گروهی خدمت جابربن عبدالله رسیدیم پس از احوال پرسی از آنان در حالی که آن زمان نابینا شده بود دست به سینه من گذاشت و گفت آنچه می خواهی بپرس ... گفتم از کیفیت حج پیامبر مرا خبر ده .جابر انگشتان خود را تا نه عدد شمرد و گفت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نه سال درنگ کرد سال دهم اعلام عمومی برای حج نمود. عدۀ زیادی برای حج به مدینه آمدند تا در حج از آن حضرت پیروی کنند . پس همراه پیامبر با جمعیت حرکت کردیم تا به میقات ذوالحلیفه رسیدیم ... تا آنکه حضرت روز عرفه به منطقۀ نمره رسید ، در آنجا دید خیمه ای برای او بر افراشته است درآن فرود آمد تاظهر آنجا بود. پس از آن دستور داد شتر قصوی را برایش آوردند سوار بر آن حرکت کرد تا به وادی عرفات رسید درآنجا روی به مرم کرد و فرمود :

هر خونخواهى ای كه از دوران جاهلیت مانده لغو مى شود و همانا نخستین خونى كه از آن درگذرم خون عامر بن ربیعه(۲)

پسر حارث بن عبد المطّلب است که در قبیله بنی سعد شیر خورده و هر بهره پول مانده از دوران جاهلیت باطل شده است و همانا نخستین بهره پولى كه به لغو آن آغاز كنم بهرۀ پول هاى عبّاس بن عبد المطّلب است.

اى مردم! همانا زنانتان را بر شما حقّى و شما را بر ایشان حقّى است. حقّ شما بر

ص: ۱۱۸

آنان این است كه (بر پاكدامنى بپایند) بیگانه اى را به بستر شما در نیارند و كسى را كه خوش ندارید جز به اجازه شما به خانه راه ندهند اگر چنان كردند آن ها را بدان اندازه كه سخت و آزاردهنده نباشد، بزنید و هر گاه بدان پایان دادند و از شما فرمان پذیرفتند، بر شماست كه خوراك و پوشاك ایشان را به اندازه متعارف برسانید. شما ایشان را به عنوان امانت خداوند برگرفتید.

من در میان شما چیزى به یادگار نهادم كه اگر بدان بگرایید هرگز گمراه نشوید و آن كتاب خدا است.

هان، ای مردم شما از انجام وظیفۀ من سؤال خواهید کرد ! چه می­گوئید؟ (آیا پیام الهی را به شما رساندم؟) گفتند: آری ، رساندی وخیر خواهی نمودی . حضرت انگشت به آسمان بلند کرد و به سوی مردم اشاره نمود و سه بار فرمود : بار الها گواه باش ! پس از آن اذان و اقامه گفتند و نماز ظهر و عصر را پشت سر هم خواندند و سپس به موقف آمدند .»

ولی بخاری این خطبه را از ابی بکره و عبد الله بن عمر و ابن عباس در روز عید قربان نقل نموده، این فراز تمسک به ثقل اهل بیت را چنان که عادت این قوم است حذف کرده و حتی لزوم تمسک به کتاب را که مسلم در خطبهعرفه نقل کرده، نیاورده است . (۱)

چنان که حدیث دوازده خلیفه را که بخشی از خطبۀ حجه الوداع بود شیخین نقل نکرده اند ولی احمد آن را _ به صورتی که در بخش تحریفات می آید _ آورده

ص: ۱۱۹

است.

یا أیُّها الناسُ إنّى تاركٌ فیكم الثقلین اما إن تمسَّكتم بهما لن تضلُّوا كتابَ اللهِ و عترتى أهلَ بیتی فإنّهما لن یفتَرِقا حتّى یردا علَىَّ الحوض.

ثم قال أیُّها الناسُ إنّى تاركٌ فیكم حُرُماتِ اللهِ كتابَ الله و عترتى و الكعبةَ البیتَ الحرامَ.

ثم قال أبوجعفر علیه السلام أمّا كتابَ اللهِ فحرفوا و أمّا الكعبةَ فهدَموا و اما العترةَ فقتلُوا و كلَّ ودائعِ اللهِ فقد تَبَّرُوا.(۱)

«شریك از جابر نقل كرد كه حضرت باقر علیه السلام فرمود: پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم اصحاب خود را در منى (روز عید قربان یا روزهای بعد) پیش خوانده، فرمود: مردم! من میان شما دو چیز گران می گذارم كه تا وقتى بآن دو تمسك جویید گمراه نمى شوید كتاب خدا و عترت و اهل بیتم، آن دو از یك دیگر جدانمى شوند تا سر حوض بر من وارد شوند.

سپس فرمود : مردم من میان شما چیزهایى محترم در نزد خدا می گذارم كتاب خدا و عترت و كعبه كه بیت الحرام است.

حضرت باقر علیه السلام فرمود: كتاب خدا را تغییر دادند و كعبه را منهدم نمودند و عترت را كشتند و تمام ودایع خدا را درهم شكسته و از بین برده اند.»

روایات بین مکه و مدینه و در بعضی روایات نزدیک«رابغ»آمده است .

این خطبه که معروف به خطبۀ غدیریه است روایات مختلفی دارد که ما در بخش دوم به طور مستقل روایات آن را از طریق فریقین نقل می کنیم و مفصل ترین روایت آن روایت احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی، ابو منصور ( متوفای حدود ۵۵۰ ق) است که در الإحتجاج على أهل اللجاج با سند متصل و معتبر از امام باقر علیه السلام آمده است و

ما آن را در بخش دوم در ده قسمت می آوریم .(۱)

من عرض كردم: اى امیر مؤمنان! آنان (یعنى حجت و گواهان)را برایم توصیف كن، فرمود: آن ها كسانى هستند كه خداى عز و جل آن ها را قرین خود و پیغمبرش ساخته و فرموده است:

«اى کسانی كه ایمان آورده اید، خدا و رسول و اولیای امر خود را اطاعت کنید» (نساء/ ۵۹) عرض كردم: اى امیر مؤمنان خدا مرا به فدایت كند برایم واضح كن (و آشكارتر بیان فرما) فرمود: آنان كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آخرین خطبه اش روزى كه خداى عزّ و جل قبض روحش فرمود (و او را به نزد خودش برد) فرمود: من همانا دو چیز در میان شما می گذارم كه پس از من هرگز گمراه نشوید تا مادامى كه به آن دو چنگ زنید: كتاب خدا، و عترتم كه اهل بیت (و خاندان) من اند زیرا خداى لطیف و آگاه به من سفارش كرده كه آن دو از هم جدا نشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند، مانند این دو (انگشت كه با هم برابرند) و دو انگشت سبابه خود را به هم چسباند و نمی گویم مانند این دو انگشت_ و انگشت سبابه و وسطى را به هم چسباند.

(یعنى با هم برابرند و این طور نیست) كه یكى بر دیگرى پیش باشد (و جلو افتد) پس به هر دوى این ها چنگ زنید تا نلغزید و گمراه نشوید، و بر ایشان پیشی نگیرید كه گمراه می شوید.

رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تألیف شده، و با گذشت چهارده قرن به دست ما رسیده است. وی او هنگام وفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوازده سال داشته است.

سلیم همچنان كه با قلم به ثبت وقایع خلافت مشغول بود، جهاد خود را با شمشیر تكمیل نمود و به عنوان «شرطة الخمیس» كه فداییان امیر المؤمنین علیه السلام بودند به جنگ و جهاد پرداخت، و در همان حال آنچه در میدان هاى جنگ دید در كتابش ثبت نمود. فدایى امیر المؤمنین علیه السلام در صفّ اوّل میدان جنگ شمشیر زد.او در كتابش تعداد افراد لشكر در جنگ جمل و صفین و نهروان ، و خصوصیات افراد و كیفیت جنگ و مكاتبات امیر المؤمنین علیه السلام و خطابه هاى آن حضرت را به دقت را ثبت كرد.هر گاه سلیم متوجّه یك واقعه مهم در بلاد اسلامى مى شد سعى مى كرد خودش در آن مکان حاضر شود تا دقیقاً آنچه را اتفاق مى افتد ثبت نماید كه حضور او در سفر معاویه به مدینه از نمونه هاى آن است.از سال ۴۹ هجرى كه زیاد بن ابیه از طرف معاویه حاكم كوفه شد. سلیم توانست با تقیۀ كامل خود را از شر او حفظ كند، و حتّى با ایجاد ارتباط مخفیانه با نویسنده مخصوص زیاد، نامه سرّى معاویه را استنساخ كرد و آن را به عنوان یك سند تاریخى مهم ثبت كرد كه احدى غیر از سلیم بر آن دست نیافته است.

سلیم بن قیس به عنوان یك مؤلف، برای آن مورد توجّه خاص است كه در بیشتر وقایعی که در كتابش نقل می کند، خود شخصاً حضور داشته و یا از كسانى كه خودشان حضور داشته اند نقل كرده است، و در نقل خود جز افراد مؤثق به كسى اعتماد نكرده است.

سلیم پس از فرار از شرّ حجاج و ورود به شهر « نوبندجان » شیراز پس از یك سال

ص: ۱۲۷

الفباى شیعه و سرى از اسرار آل محمد: است».

و مؤلف کتاب سلیم بن قیس هنگام تحویل كتابش به ابان بن ابى عیاش به او چنین گفت: «نزد من نوشته هایى است كه از افراد مورد اطمینان شنیده ام و به دست خود نوشته ام. در آن ها احادیثى است كه نمى خواهم براى مردم (در اجتماع آن زمان) ظاهر شود، زیرا آن را انكار مى كنند و عجیب تلقى مى نمایند، در حالى كه حق است و از اهل حق و فقه و صدق و صلاح، از امیر المؤمنین علیه السلام و سلمان و ابو ذر و مقداد گرفته ام...».(۱)

علامه سید شرف الدین مى گوید: «سلیم كتابى در موضوع امامت دارد كه شیعه و عامه از آن نقل مى كنند».

حاج آقا بزرگ تهرانى مى گوید: «كتاب سلیم از كتاب هاى مرجع و اصول مشهور بین شیعه و عامه است»

علامه امینى مى گوید: «سلیم كسى است كه نزد شیعه و غیر شیعه به او و كتابش استناد مى شود و نیز مى گوید: «كتاب سلیم از اصول مشهور و متداول از زمان هاى قدیم است و نزد محدثین شیعه و عامه و تاریخ نویسان مورد اعتماد است ... و به همین سبب است كه بسیارى از بزرگان عامه همچون حسكانى از آن نقل كرده و به آن استناد نموده اند.

علامه مرعشى نجفى مى گوید: «كتاب سلیم معروف است و نزد ما و اكثر عامه مورد اعتماد است».

ص: ۱۲۹

نسبت جعل و تحریف

یكى از شبهاتى كه در رابطه با كتاب سلیم مطرح شده نسبت تحریف و كم و زیادى و حتى جعل است.

علماى بزرگ گفته اند: «مطالعه اول تا آخر كتاب سلیم در حكم به صحتآن كافى است و در این كتاب مطلب خاصى كه دلالت بر جعل یا تحریف كند وجود ندارد.

نمونه هایى هم كه به عنوان اشكال مطرح شده هرگز دلالت بر جعل و تحریف در كتاب ندارد، و دلیلى بر جعل در این كتاب نمى توان پیدا كرد. گذشته از اینكه نقل احادیث كتاب سلیم در طول چهارده قرن توسط علماى شیعه دلیل روشنى است بر اینكه كتاب از هر گونه جعل و تحریفى به دور است، و گر نه این طور آن توجه نمى شد».

آیا علماى شیعه كه در طول چهارده قرن كتاب سلیم را تأیید و از آن نقل كرده اند در صدد تأیید كتابى جعلى بوده اند؟

ابن غضائرى

اول رجالی شیعه كه در مورد كتاب سلیم بن قیس اشكال مطرح كرده، احمد بن حسین ابن غضائرى است و او كسى است كه گفته هایش در كتاب رجال منسوب به او از نظر علماى رجال قابل اعتماد نیست.

در حالیکه كتاب سلیم حكایت تاریخ صحیح اسلام با سند متصل از قول كسانى است كه در متن قضایا حاضر بوده اند و بیانگر قسمت هاى حساس از تاریخ مسلمانان است.

وظیفه هر مسلمان غیر متعصب آن است كه همه كتاب های تاریخى و حدیثى

ص: ۱۳۰

هایند مردمان كم عدد، و بلند قدر و منزلت نزد خداوند (این كلمات را فرمود و از منبر به زیر آمد) امام حسن علیه السلام فرمود: چون حضرت فرود آمد به او عرض كردم: اى رسول خدا! آیا شما بر همۀ خلق حجت نیستید؟ فرمود: اى حسن! خدای متعال می فرماید:

«تو بیم دهنده اى و براى هر گروهى راهنمایى است» _ رعد/ ۷» و من بیم دهنده ام و على راهنما است؛ عرض كردم: فرمایشت (كه فرمودى) زمین خالى از حجت نخواهد ماند (پس از شما حجّت كیست)؟ فرمود: بلى على امام و حجت بعد از من است؛ و تو پس از او امام و حجت هستى؛ و حسین امام و حجت و خلیفه ات پس از تو است، و خداى مهربان و خبیر به من خبر داد كه از صلب حسین فرزندى بیرون آید كه به او على گویند، و هم نام جدش على است، پس چون حسین درگذشت على بعد از او (به امر امامت) قیام كند، و او امام و حجت است .

و خداوند از صلب على فرزندى بیرون آورد كه همنام و شبیه ترین مردمان به من مى باشد؛ دانش او دانش من، و حكم او حكم من است و حجت و امام بعد از پدرش اوست، و خداى تعالى از صلب محمد ، مولودى بیرون آورد كه به او جعفر گویند، و او راستگوترین مردمان در گفتار و كردار است، و او حجت و امام بعد از پدرش

ص: ۱۳۳

مى باشد، و از صلب جعفر فرزندى خارج كند كه نامش موسى، هم نام موسى بن عمران، و برترین مردمان در عبادت است. پس او، بعد از پدرش امام و حجت است، و از صلب موسى فرزندى بیرون آرد كه نامش على است. معدن علم خدا و محل حكمت او است، و او امام و حجت بعد از پدرش مى باشد. و از صلب على فرزندى بیرون آورد كه او را محمد نامند، و او امام و حجت بعد از پدرش مى باشد، و از صلب محمد فرزندى بیرون آورد كه او را على گویند و او امام و حجت بعد از پدرش می باشد . و از صلب على فرزندى بیرون آورد كه او را حسن گویند و او امام و حجت بعد از پدرش است . و از صلب حسن حجت قائم، پیشواى شیعیانش، و نجات دهنده دوستانش را بیرون آورد . و او غائب شود به طورى كه دیگر دیده نشود، دسته اى از امر امامت او برگردند و دسته اى پابرجا بمانند، و گویند : اگر راست گویید این وعده چه وقت است؟ در حالی که اگر از دنیا مگر یك روز نماند ، خداى تعالى آن روز را طولانى كند تاقائم ما بیرون آید و زمین را از عدل و داد پر كند ، چنانچه از ظلم و ستم پر شده است. پس (اى فرزند) زمین از شما خالى نماند، خداوند به شما علم و فهم مرا عطا فرموده، و از خداوند خواسته ام كه علم و فهم را در فرزندانم و فرزندان فرزندانم، و نسل من قرار دهد. »

توضیح :هر چند در این روایت مکان و زمان خطبه نیامده ولی به قرینۀ سؤال امام حسن علیه السلام که در آن زمان که فرزند خردسالی بود می فهمیم این خطبه در مسجدالنبی و شهر مدینه بوده که معمولا حسنین علیه السلام در آن حضور می یافتند و پس از خطبه از جدشان سؤال می کردند.

مرض وفات بود.

از این رو احتمال می رود کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بوده است، نه در حجة الوداع و غدیر خم؛ چنان که در روایتی که ابو الطفیل (از زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است ، ترکه، کلمه ثقلین به کار رفته است(۱).

و احتمال دارد خلیفتین نقل به معنای جمله« مخلف فیکم الثقلین» باشد.(۲)

جابر برخاست وپرسید اهل بیت شما کیانند ؟حضرت فرمود: علی وحسن حسین و امامان از نسل حسین هستند که تا روز قیامت ادامه دارند. (۱)هرچند زمان روایت ذیل به روشنی بیان نشده ، ولی دو قرینه بر بیان آن در حجرۀ وفات دلالت می کند.

۱_ اینکه جابر مجال می یابد مصادیق عترت را بپرسد و حضرت نیز نام امامان متاخر را بدون تقیه می برد چنین سؤال وجوابی در خطبه های حجةالوداع نقل نشده است و شاید بیان آن در حضور انبوه مردم صلاح نبود.

۲- لفظ «مُخلّفٌ فیکم الثقلین» موافق روایت اُم سلمه (روایت سابق) بوده که در آن تصریح به حجرۀ وفات شده است .

ص: ۱۳۸

ص: ۱۴۰

آمده است. و از آنجا که هر دو دسته نقل به طرق صحیح و معتبر رسیده و تعارض این دو متن تنها به زیاده و نقیصه است و هر دو از یک خطبه و یک واقعه حکایت می کنند، قاعده اقتضا می­کند که خطبۀ حضرت صلی الله علیه و آله و سلم مشتمل بر هر دو قسمت باشد.

و ما اینجا قسمتى از روایات گونۀ دوم غدیر (بدون حدیث ثقلین) را را از قدیمی ترین ومعتبر ترین مصادر اهل سنت نقل و سپس روایات شیعه را به شرح زیر می آوریم.

مطلب در روایات صحیحه متعددى آمده است و شواهد و نظایر فراوان دارد.

ابوسعید خدری روایت کرد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم به پا خاست و خطبۀ بلیغی خواند، آن گاه فرمود: آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟ در این هنگام فرمود: ای علی جلو بیا ! پس حضرت دست خود را بلند کرد به گونه ای که سفیدی زیر بغل او را دیدم، آن گاه فرمود : هر كس من هستم نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست . دو گوشم این سخن را شنید .

عبد الله بن شریک گفت : عبد الله بن علقمه و سهم بن حصین با هم آمدند هنگامی که نماز صبح را خواندیم، ابن علقمه بر خاست و اظهار کرد : أتوب إلى الله من سبّ علی؛ خدایا از دشنام دادن به علی علیه السلام توبه می کنم!»

مؤمنی از خود او سزاوارتر نیستم ؟ پاسخ دادند آری. آن گاه فرمود : هر كس من نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست، خدایا هر کس علی دوست دارد او را دوست بدار و هر کس اورا دشمن دارد دشمن دار .»

البانی در کتاب صحیح و ضعیف سنن ابن ماجه شمارۀ ( ۱۷۵۰ ) می گوید : این حدیث صحیح است .

حاکم با سند صحیح از زید بن ارقم روایت کرده که او می گوید: با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجّةالوداع بر می گشتیم . تا آنکه در روزی بسیار گرم هنگام ظهر به مکانی به نام غدیر خم رسیدیم . پیامبر دستور داد ،زیر درختان را تمیز و پارچه ای پهن کردند و فرمود مردم جمع شوند.

سپس حضرت برخاست و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: ای مردم! هیچ پیامبری ...

و دستور داد مردم جمع شوند. آن گاه دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود : آیا چه کسی سزوارتر به نفس شما از خود شما است؟ پاسخ دادند خدا و رسولش داناترند. آن گاه فرمود : هر كس من نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست.

حاکم می گوید : سند این حدیث صحیح است ولی بخاری و مسلم آن را در صحیح خود نیاورده اند . همچنین ذهبی در تلخیص مستدرک آن را صحیح دانسته است.بلکه آلوسی از ذهبی نقل کرده که وی گفته است : جملۀ «من كنت مولاه فعلیّ مولاه» متواتر است و یقینا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم آن را فرموده است ، و اما دعای « اللهم وال من والاه » جملۀ زایدی است که سندش قوی است.(۱)

بار اول در شورای شش نفره برای انتخاب خلیفه پس از عمر بود که فضائل زیادی را برشمردند و اقرار گرفتند.(۱)

دوم: درزمان خلافت عثمان در مسجد النبی در حضور صحابه بود. که در روایت صدوق در خطبۀ بیماری وفات گذشت.

سوم : پس از خلافت ظاهری حضرت در سال ۳۵ هجری در منطقۀ رحبۀ کوفه بود که علامۀ امینی آن را از بیست نفر از صحابه و تابعین نقل می کند .

تعداد اقرار کنندگان در روایات دوازده، هفده، هجده، و سی نفر و گاهی مبهم آمده است. و عده ای از تابعین نیز در این جلسات حضور داشتند و از آن گزارش دادند. بعضی از صحابه حاضر مانند زید بن ارقم و انس بن مالک حقیقت را کتمان کردند و بر اثر نفرین حضرت دچار پیسی یا کور شدند و این مطلب را بزرگان زیادی از علمای عامه با طرق متعدد نقل کرده اند (۲).

چهارم : درحضور نمایندگان معاویه _ ابودرداء وابو هریره _ چنان که در روایت نعمانی و سلیم بن قیس در خطبۀ بیماری وفات گذشت.

بیشتر روایات مُناشده ای که اهل سنت روایت کرده اند تنها بر نصب امیرالمؤمنین به مقام ولایت در غدیر خم اشاره می کند ، ولی برخی روایات آن به حدیث ثقلین در غدیر خم هم تصریح می نماید. اینک به مورد سوم آن توجه کنید.

ص: ۱۴۸

سزاوارتر از شما به خود تان نیستم ؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

ابو نعیم می گوید: وقتی از آن مجلس بیرون آمدم در دلم شبهه ای در اینحدیث بود با زید بن ارقم در میان گذاشتم و گفتم از علی چنین سخنانی شنیدم . پاسخ داد چرا انکار می کنی ؟ من همین سخنان را در بارۀ او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم.

حافظ الهیثمی می گوید : رجال این روایت همگی به اتفاق همه علمای رجالی موثق هستند غیر از فطر بن خلیفه که او هم به نظر من موثق است.»(۱)

زَیدٍ عَنْ عَدِیّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عَنْ النَّبِی صلی الله علیه و آله و سلم نَحْوَهُ .(۱)

«احمد بن حنبل از براء بن عازب روایت نموده که گفت: با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در سفر بودیم، در غدیر خم پیاده شدیم، منادیان در میانه ما صدا زدند (الصلاة جامعة) كنایه از اینكه همه باید جمع شوید، برای رسول خدا زیر دو تا درخت را تمیز کردند. حضرت آنجا نماز ظهر را خواند بعد دست على را گرفت و فرمود: آیا نمى دانید كه من از خود مؤمنان به آن ها سزاوارترم؟ گفتند: بلى، پس دست على را گرفت و فرمود: هر كه من مولاى او بودم على مولاى اوست ...

براء مى گوید: عمر بعد از این جریان على را دید و گفت: «هنیئا لك یاابن ابى طالب اصبحت مولاى و مولى كلّ مؤمن و مؤمنة؛ گوارا باد بر تو اى پسر ابو طالب كه همواره و براى همیشه مولاى هر مؤمن و مؤمنه شدى.

شعیب الارنؤوط محقق اسناد کتاب مسند احمد می گوید : این سند با کمک شواهدش صحیح است.

همو در جای دیگری از تعلیقات خود بر مسند احمد می گوید: قوله «مَن كُنتُ مَولاه فَعَلیٌّ مَولاه» لَها شَواهدٌ كَثیرةٌ تَبلُغُ حَدّ التَّواتر؛ شواهد و مؤیدات جملۀ " من كنت مولاه فعلی مولاه " به حد تواتر می رسد . (۲)

فَشَهِدوا أنّ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم قالَ یومَ غَدیرِ خُمِّ ألستُم تعلمون أنّی أولى بالمؤمنین من أنفسهم وهو قائمٌ ثمّ أخذ بید علیّ فقال من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه.

قال أبو الطفیل فخرجتُ وفی نفسی منه شیء فلقیتُ زیدَ بن أرقمَ فأخبرتُه فقال أو ما تُنكر؟ أنا سَمِعْتُه من رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم واللَّفظُ لأبی داود.(۱)

نسائی (مؤلف یکی از صحاح شش گانه) از ابوالطفیل چنین روایت می کند: روزی امیر المؤمنین مردم را در رحبۀ کوفه جمع نمود. آن گاه فرمود : به خدا قسم می دهم کسانی را که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با گوش خود شنیده اند برخیزند. در اینجا عده ای برخاستند و شهادت دادند که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم دست علی علیه السلام را گرفت وبلند کرد و فرمود: آیا نمی دانید من از شما به خودتان سزاوارتر هستم؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا و سرپرست او هستم این علی مولای اوست. خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

ابوالطفیل می گوید :وقتی از آن مجلس بیرون آمدم در دلم شبهه ای از این حدیث بود، با زید بن ارقم در میان گذاشتم و گفتم از علی علیه السلام چنین سخنانی شنیدم . پاسخ داد چرا انکار می کنی؟ من همین سخنان را در بارۀ او ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم . این لفظ حدیث از ابو داود است. همین حدیث در مشكل الآثار آمده است.(۲)

حدثنا أبو معاویة ، حدثنا الأعمش ، عن سعد بن عبیدة ، عن ابن بریدة ، عن أبیه ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «من كنتُ ولیُّه، فعلیٌّ ولیُّه».(۱)

محمد بن حبان بن أحمد (۳۵۴ق) به سند صحیح از بریده روایت نموده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : هر کس من ولیّ او هستم پس علی ولیّ اوست .

عنوان «صحیح» برای این کتاب دلیل بر صحت روایات آن از نظر مؤلف آن است، که یکی از رجالیون مهم اهل سنت به شمار می رود.

برخیزند.

۱۲ نفر از مجاهدان برخاستند و شهادت دادند که شنیدیم حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، فرمود آیا نمی دانید من از شما به خود تان سزاوارترم و همسرانم مادران آنان می باشند ؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

الرحمن قال : حدثنی أبو إسحاق السبیعی ، عن عمرو ذی مر قال : سمعتُ علیّاً، ینشدُ الناسَ فی الرحْبَة: من سَمِعَ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول یومَ غدیرِ خُمٍّ إلَّا قامَ، فقامَ بَضْعَةُ عَشَرَ رجلاً ، فشَهِدوا أنَّهم سَمِعوا رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم فی یومِ غدیرِ خُمٍّ یقولُ: «اللهم من كنتُ مولاه فإنَّ علیّاً مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه، وأحبَّ من أحبَّه، وأبغضْ من أبغَضَه، وأَعِنْ من أعَانَهُ، وانْصُر من نَصَره، واخذُلْ من خَذَله».(۱)

«عمرو ذی مر» می گوید: شنیدم امیر المؤمنین مردم را به خدا چنین قسم می داد. «کسانی که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را شنید ند ، بر خیزند». در اینجا بیش از ۱۰ چند نفر از مجاهدان برخاستند و شهادت دادند که شنیدیم حضرت رسول، فرمود: هر کس من مولا و سرپرست او هستم این علی مولای اوست. خدایا در ولایت خود قرار ده هر کس ولایت او را بپذیرد و دشمنی کن هر کس را با او دشمنی کند و دوست باش هرکس او را دوست دارد و دشمن باش هرکس او را دشمن است و کمک کن هر کس او را کمک کند وخوار گردان هرکس او را خوار گرداند.

متقی هندی می گوید، هیثمی گفته است :این روایت را بزار و ابن جریر و خلعی در الخلعیات از اسحاق و او از عمرو ذی مر و سعید بن وهب و زید بن یثیع از علی علیه السلام نقل کرده و رجال سند آن موثق اند ، ولی ابن حجر گفته آنان شیعه هستند.(۲) (چه گناه بزرگی !) پس روایت آنان قبول نیست!

المَخْلِدی، قال: أخبرنا محمد بن حَمْدُون بن خالد، قال: حدَّثنا محمد بن إبراهیم الحلْوانِی، قال: حدَّثنا الحسن بن حماد سِجَّادة، قال: أخبرنا علی بن عابس، عن الأعمش، و أبی الحَجَّاب عن عطیة، عن أبی سعید الخُدْرِی، قال: نَزَلَتْ هذه الآیة: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ» یوم «غَدِیر خُمّ» فی علیَّ بن أبی طالبٍ رضی الله عنه .(۱)

ابو الحسن علی بن احمد بن محمد واحدی، مفسر شافعی نیشابوری، (م ۴۶۸ق) با سند متصل از ابوسعید خدری نقل می کند که آیۀ: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ» در غَدِیر خُمّ در بارۀ علی بن ابی طالب نازل شده است.

رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یقولُ یومَ غدیرِ خُمَّ: اللهُ وَلِیّی و أنا ولیُّ المؤمنین، من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وانصُرْ من نَصَرَهُ.

قال: فقال سعید فقامُ إلى جَنْبِی ستّة قال فقال زید بن یثیع قامَ من عندی ستة سئل الدارقطنی عنه فقال حدّثَ به الأعمشُ وشعبةُ وإسرائیلُ عن أبی إسحاق عن سعید بن وهب عن علی وذكر ما فیه من الاختلاف قال وأشبهها بالصواب قول الأعمش وشعبة وإسرائیل ومن تابعهم .(۱)

«ضیاء مقدسی با سند صحیح از سعید بن وهب نقل کرده که او می گوید: علی رضی الله عنه دیدم که مردم را به خدا قسم می داد و می فرمود : هرکس که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با گوش خود شنیده بر خیزد و شهادت دهد که : حضرت رسول فرمود خدا ولی من و من سزاوارتر از مؤمنان به خود شان هستم . آن گاه فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

سعید می گوید : شش نفر کنار من بر خاستند و شهادت دادند . زید بن یثیع هم می گوید: شش نفر هم کنار من بر خاستند و شهادت دادند!»

ضیاء مقدسی می گوید : از دارقطنی در بارۀ این حدیث پرسیدند ، او گفت آری این حدیث را اعمش وشعبه وإسرائیل از ابی اسحاق از سعید بن وهب از علی علیه السلام با اختلاف روایت کرده اند ولی روایت اعمش و شعبه و اسرائیل و پیروان ایشان به صحت نزدیک تر است. همچنین عبدالرحمن بن أبی لیلى از علی علیه السلام مانند این حدیث را روایت نموده است .

محقق کتاب الاحادیث المختاره عبد الملك بن عبد الله بن دهیش می گوید :

ص: ۱۵۷

سند این حدیث صحیح است .

فضیلت علی بر تو نازل شده است. هنگامی که این آیه نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست علی را گرفت و فرمود :من كنت مولاه فعلی مولاه.

آن گاه دو روایت را از براء و ابن عباس به صورت زیر نقل می کند.(۱)

گفتند: بلى، آیا نمى دانید كه من از هرمؤمنی به خودش سزاوارترم ؟ گفتند: بلى؛ پس دست على را گرفت و فرمود: هر كه من مولاى او بودم على مولاى اوست. خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او رادشمن دارد.

براء مى گوید: عمر بعد از این جریان ، على را دید و گفت: « هنیئا لك یا بن ابى طالب اصبحت مولاى و مولى كلّ مؤمن و مؤمنة؛ گوارا باد بر تو اى پسر ابو طالب كه همواره و براى همیشه مولاى هر مرد و زن مؤمنی شدى.»

توابع صعید مصر و ساکن قاهری. وی مؤلف كتاب های وفاء الوفا بأخبار دار المصطفى و جواهر العقدین می باشد او در جواهر مناشدۀ ذیل را چنین نقل می کند:

عن أبی الطفیل إن علیاً رضی الله عنه قام فحمد الله وأثنى علیه ، ثم قال : أنشد الله من شهد یوم غدیر خم إلّا قام ، ولا یقوم رجل یقول إنی نبئت أو بلغنی ، إلا رجل سمعت أذناه و وعاه قلبه ، فقام سبعة عشرة رجلاً منهم خزیمة بن ثابت و سهل بن سعد و عدی بن حاتم وعقبه بن عامر و ابو ایوب الانصاری وابو سعید الخدری وابو شریح الخزاعی وابوقدامه الانصاری وابولیلی و ابوالهیثم بن التیّهان ورجال من قریش، فقال علیّ رضی الله عنه و عنهم هاتوا ما سمعتم .

فقالوا نشهد أنّا اقبلنا مع رسولِ الله من حجّةالوداعِ حتّی إذا کانَ الظهر خرجَ رسولُ اللهِ فأمر بشجَرات فشذبن وألقی علیهنّ ثوبٌ ثَمّ نادی بالصلاة فخَرجْنا فصلّینا، ثم قام فحَمِدَ اللهَ وأثْنَی علیه ثّم قال :

أیُّها الناسُ ما أنتم قائلون؟ قالوا: قد بلّغتَ. قال : اللهمّ اشهد ، ثلاث مرّات قال أنّی أوشك أن أدعی فأجیبَ وأنّی مسؤولٌ و أنتم مسؤولون ثم قال أیُّها الناسُ إنّی تاركٌ فیکم الثقلین، کتابَ اللهِ و عترتی أهلَ بیتی و إنَّهُما لن یفترقا حتّی یردا عَلَیَّ الحوضَ، نبّأنی بذلك اللطیفُ الخبیرُ. ثمّ قال إنَّ اللهَ مولایَ ومولی المؤمنین، ألستم تعلمون أنی أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی ذلک ثلاثاً، فأخذ بیدك یا أمیرَ المؤمنین فرفعه، و قال من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللهمّ والِ من والاه و عادِ من عاداه. (۱)

ص: ۱۶۲

ابو الطفیل می گوید : روزی امیر المؤمنین برخاست و حمد و ثنای الهیبه جای آورد آنگاه فرمود: کسانی را که در غدیر خم حاضر بودند به خدا قسم می دهم و از آنان می خواهم برخیزند، نه کسانی که تنها خبر به گوش آنان رسیده، بلکه تنها کسانی بر خیزند که با گوش خود شنیده و با قلب خود آن را فرا گرفته اند.

در اینجا هفده نفر برخاستند که از جملۀ آنان: خزیمه بن ثابت و سهل بن سعد و عدی بن حاتم و عقبة بن عامر وابو سعید الخدری ابو شریح الخزاعی و ابوالهیثم و مردانی از قریش بودند. حضرت فرمود : آنجه شنیدید بگویید .

گفتند: گواهی می دهیم ما همراه پیامبر اکرم ازحجةالوداع بر می گشتیم تا اینکه روزی هنگام ظهر به درختانی رسیدیم . پیامبر دستور داد ،زیر درختان را تمیز و روی زمین پارچه ای بیندازند وفرمود مردم برای نماز جمع شوند.

پس از آن حضرت برخاست و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: ای مردم دربارۀ من چه می گویید؟ گفتند پیام خدا را رسانیدی.

پیامبر سه بار فرمود خدایا گواه باش. آن گاه فرمود: من به زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد من و شما هر دو مسئولیم .

سپس فرمود :ای مردم من درمیان شما دو امانت گران سنگ می گذارم (تا وقتی به آن دو چنگ زنید گمراه نمی شوید پس ببینید چگونه پس از من با آن ها رفتار می کنید؟)

و این دو از هم جدا نمی شوند تا سرحوض بر من وارد شوند. این مطلب را خدای

ص: ۱۶۳

روایت نموده است.

روایت دیگر در این موضوع حدیث ابن عباس است: که حاكم نیشابوری در مستدرک الصحیحین (ج ۳، ص۱۴۳، شماره ۴۶۵۲) از ابن عباس از بریدة و ابن ابى شیبة در المسند (ج۶، ص۳۷۴، شماره ۳۲۱۳۲) ، و أحمد در المسند (ج ۵، ص۳۴۷، شماره ۲۲۹۹۵). و نیز حاكم در مستدرک (ج۳، ص۱۱۹، شماره ۴۵۷۸). از براء بن عازب و أحمد در المسند (ج۴، ص۲۸۱، شماره ۱۸۵۰۲) از جریر و طبرانى در (ج۲، ص۳۵۷، شماره ۲۵۰۵) روایت نموده اند . و هیثمى در مجمع الزوائد (۹/۱۰۶) در بارۀ سند اخیر گفته در آن بشر بن حرب متساهل در نقل و افراد مجهول وجود دارند(۱).

ب: محمد ناصر الدین محمد بن نوح البانی، (۱۳۳۲_ ۱۴۲۰ق) عالم وهابی و صاحب سبک در علم الحدیث می­گوید:

حدیث «من كنت مولاه ، فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه » را ده نفر از صحابه نقل کرده اند : زید بن ارقم و سعد بن ابی وقاص و بریدة بن الحصیب و علی بن ابی طالب و ابی ایوب الانصاری و البراء بن عازب و عبد الله بن عباس و انس بن مالك و ابی سعید و ابی هریرة .

آن گاه برای هریک طرق متعدد ذکر و بسیاری از آن ها را تصحیح می کند : حدیث زید را پنج نفر از تابعین نقل کرده اند .از سعد وقاص سه نفر، از بریده سه نفر، از علی علیه السلام یک نفر، از ابی ایوب الانصاری یک نفر، از براء بن عازب یک نفر و همچنین عبد الله بن عباس و انس بن مالك و ابی سعید و ابی هریرة هر کدام یک یا

ص: ۱۶۵

دو نفر این حدیث را از ایشان نقل کرده اند.(۱)

و نیز البانی در جای دیگر می گوید: قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: و هو ولی كل مؤمن بعدی. حدیث ابن عباس است که طیالسی در المسند حدیث شماره (۲۷۵۲) از ابو عوانة از ابی بلج از عمرو بن میمون روایت می کند که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به علی فرمود: «أنت ولیّ كُلّ مُؤمن بَعدی» و احمد در ( ج۱، ص ۳۳۰ _ ۳۳۱) و حاكم از طریق احمد در (ج ۳، ص ۱۳۲_ ۱۳۳ ) آن را آورده و گفته این حدیث صحیح الإسناد است و ذهبی با او موافقت کرده. و گفته این دو صحیح است و این جمله به معناى قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود: «من كنت مولاه فعلیّ مولاه»، و طرق این حدیث صحیح است چنان که در السلسله الصحیحه، (ج۴، ح ۱۷۵۰) آورده ام . پس خیلی عجیب است که شیخ الإسلام ابن تیمیة در «منهاج السنة» (ج۴، ص ۱۰۴ آن را إنكار کرده است.(۲)

ویل لمن کفره نمرود !

برخی از آن ها در بخش اول گذشت و مفصل ترین روایت آن روایت احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی با سند متصل و معتبر از امام باقر علیه السلام است که دراین بخش می آوریم، ولی پیش از آن مُناشده ای از امیر المؤمنین علیه السلام بر واقعۀ غدیر در زمان خلافتش و خلافت عثمان می آوریم .

بغدیر خُمًّ بأمر الله تعالى قال: ... .

قال علی( علیه السلام ): أنشدكم بالله تعلمونَ أنّ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قام خطیباً ثم لم یخطب بعد ذلك فقال: أیُّها الناسُ إنّى قد تركتُ فیكم أمریَن ...

فانطلق أبوالدرداء و أبوهریرة فحدّثا معاویة بكلّ ما قال علىّ( علیه السلام ) و ما استشهدَ علیه، و ما ردّ علیهِ الناسَ و شهدُوا بِه.»(۱)

نعمانى در كتاب غیبت از سلیم بن قیس روایت كند: هنگامی که معاویه ابو درداء و ابو هریرة را براى رساندن پیغام به امیر المؤمنین علیه السلام طلبید، چون آن دو پیغام معاویه را رساندند، حضرت به آن ها فرمود: آنچه معاویه به سبب آنشما را فرستاده بود رساندید اكنون گوش فرا دارید و آنچه را مى گویم به او برسانید. عرض كردند: بلى مى رسانیم.

على علیه السلام جوابى طولانى در پاسخ نامه فرمود تا رسید به قصه نصبش در غدیر خم زمانى كه این آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد: «جز این نیست كه ولىّ شما خدا است و پیغمبرش و آنان كه ایمان دارند كسانى كه نماز به پا داشته و در حال ركوع زكات مى دهند»،(۲) مردم عرض كردند: اى رسول خدا! آیا این گفتار خداوند مخصوص برخی از مؤمنین است یا شامل همگى آنان مى شود؟

خداى تعالى به پیغمبرش دستور داد كه ایشان را از ولایت آن كه امر فرموده آگاه كند، و اینكه موضوع ولایت را براى آن ها مانند نماز و زكات و روزه و حجّ تفسیر فرماید.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم فرمود: خداى عزّ و جلّ به رساندن پیغامى

ص: ۱۶۸

فرستاد كه سینه ام از رساندش تنگ شد و گمان كردم كه مردم مرا تكذیب كنند و ابلاغ آن را به تأخیر انداختم. خداى تعالى مرا تهدید فرمود كه آن را برسانم و گر نه مرا عذاب خواهد كرد.

سپس به من فرمود: اى على برخیز، آن گاه بعد از اینكه دستور داد مردم اجتماع كنند و نماز ظهر را با ایشان خواندند. با صداى بلند فرمود: اى گروه مردم! خداوند مولاى من، و من مولاى مؤمنینم، و من سزاوارترم به ایشان از خودشان، و هر كه من مولاى اویم على مولاى اوست، پروردگارا دوست دار هر كه او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد، پس سلمان به پا خواست و عرض كرد: اى رسول خدا دوستى چه چیز را (یا چگونه ولایتى را) دستور فرمایى؟

فرمود: هر كه را من سزاوارترم به او ،على به او از خودش سزاوارتر است. آن گاه خداوند این آیه را نازل فرمود «امروز دینتان را براى شما كامل گردانیده و نعمتم را بر شما تمام و اسلام را دین شما اختیار كردم».(۱)

سلمان عرض كرد: اى رسول خدا این آیات در باره على به تنهایى است؟ فرمود: بلكه در باره او و اوصیاى من تا روز قیامت مى باشد. عرض كرد: اى رسول خدا نام ایشان را براى من بیان فرما، فرمود: على وصى و وزیرو وارث و خلیفه من در امّتم، و ولى هر مؤمنى پس از من، و یازده امام از فرزندانم كه اوّلى ایشان فرزندم حسن، سپس فرزندم حسین، سپس نه نفر از فرزندان حسین یكى پس از دیگرى هستند؛ ایشان قرین قرآنند و قرآن با ایشان است، از قرآن جدا نشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند.

پس در این هنگام دوازده نفر از بدریان _ كسانى كه در جنگ بدر در ركاب

ص: ۱۶۹

عمر بن خطاب خشم آلود برخاست عرض كرد: اى رسول خدا ، آیا همه اهل بیت تو این گونه هستند ؟ (كه باید به آنان تمسک کرد) فرمود: نه و لكن اوصیای از ایشان چنین هستند : على برادر و وزیر و وارثم و جانشین من در میان امّتم و ولىّ هر مؤمنى بعد از خودم و او اول ایشان و بهترین آن ها است، سپس وصى او این فرزندم_ و اشاره به حسن علیه السلام فرمود_ سپس وصى او این فرزندم_ و اشاره به حسین علیه السلام فرمود_ سپس وصى بعد از فرزندم كه همنام برادرم (على) است، سپس وصى بعد از او همنام من است؛ سپس هفت نفر از اولاد او یكى پس از دیگرى تا در كنار حوض بر من وارد شوند.

اینها گواهان خدایند در زمین و حجت هاى اویند بر بندگانش؛ هر كه آنان را پیروى كند خدا را پیروى كرده و هر كه از آنان نافرمانى کند، خدا را نافرمانى كرده است، پس هفتاد نفر از اهل بدر، و مانند ایشان از مهاجران و انصار برخاستند و گفتند: چیزى را به یاد ما انداختید كه ما فراموش كرده بودیم، (ما نیز) گواهى مى دهیم كه این را از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدیم.

پس ابو هریره و ابو درداء نزد معاویه رفتند و تمام آنچه را على علیه السلام فرموده و گواهى گرفته بود و آنچه گواهان گفتند و بر او گواهى دادند براىمعاویه نقل كردند.»

من قریشٍ»... .

و فی الحلقةِ أكثرُ من مِائَتی رجلٍ فمنهم علىُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام و سعدُ بنُ أبی وقّاصٍ، ... .

فأكثرَ القومُ فی ذلك من بكرةٍ إلى حینِ الزوالِ و عثمانَ فی دارِه لا یعلمُ بِشیءٍ ممّا همْ فیهِ.

و علیُّ بنُ أبی طالبِ علیه السلام ساكتٌ لاینطقُ، لا هو و لا أحدٌ من أهلِ بیتهِ. فأقبلَ القومُ علیهِ فقالوا: یا أبا الحسنَ ما یمنَعُكَ أن تتكلَّمَ؟ فقال: ما من الحیَّینِ إلَّا و قد ذكرَ فضلاً و قال حقّاً، و أنا أسألُكم یا معشرَ قریشٍ و الأنصار... .

قال: فأُنشِدُكمُ اللهَ عزّ وجلّ أتعلمونَ حیثُ نزلت «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» و حیثُ نزلت «إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ ...».

ثمّ تمادی بعلیًّ علیه السلام السؤالَ فما تركَ شیئاً إلّا ناشدَهُم اللهُ فیه و سألهم عنه حتّى أتی على آخرِ مناقبِه و ماقال له رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ، كلّ ذلك یصدّقونه ویُشهدونه أنّه حقّ.(۱)

«سلیم بن قیس هلالى گوید: در خلافت عثمان، علی علیه السلام را در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دیدم و جماعتى هم حدیث مى گفتند و به مذاكره علم و فقه مشغول بودند و ما از قریش و شرف و فضل و سوابق و هجرت آن ها یاد كردیم و اینكه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم كلماتى در فضیلت آن ها فرموده اند، همچون: «امامان از قریشند» و «مردم پیرو قریشند» و «قریش ائمّه عرب است» و «به قریش دشنام ندهید» و «فرد قریشى دو برابر نیروى دیگران را دارد» و «كسى كه قریش را دشمن بدارد خدا او را دشمن

ص: ۱۷۴

مى دارد» و «كسى كه خوارى قریش را بخواهد، خداوند او را خوار سازد» و آن ها هم از انصار و فضل و سوابق و یارى كردن ایشان یاد كردند و اینكه خداى تعالى در كتابش ایشان را ثنا فرموده و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فضیلت ایشان را بیان فرموده است و گفتار آن حضرت را در باره سعد بن عباده و غسیل الملائكه بازگو كرده و چیزى از فضائل ایشان را فروگذار نكردند تا به آنجا كه هر قبیله اى گفت: فلانى و فلانى از ماست و قریش گفت:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از ماست و جعفر و حمزه و عبیدة بن الحارث و زید بن حارث و ابو بكر و عمر و عثمان و سعد و ابو عبیده و سالم بن عوف از ما هستند. و هیچ یك از پیشگامان دو قبیله نبود جز آنكه نام آن ها را بردند و در آن حلقه بیش از دویست مرد حضور داشتند كه از جمله آنان علی بن ابى طالب علیه السلام و سعد بن _ ابى وقّاص و عبد الرّحمن بن عوف و طلحه و زبیر و عمّار و مقداد و ابو ذرّ و هاشم ابن عتبة و ابن عمر و حسن و حسین علیهما السلام و ابن عبّاس و محمّد بن ابى بكر و عبد اللَّه بن جعفر بودند.

و از انصار أبىّ بن كعب و زید بن ثابت و ابو ایوب انصارىّ و ابو الهیثم بن التّیهان و محمّد بن مسلمة و قیس بن سعد بن عباده و جابر بن عبد اللَّه و انس بن مالك و زید بن ارقم و عبد اللَّه بن ابى اوفى و ابو لیلى و پسرش عبد الرّحمن بودند، عبد الرّحمن كه در كنار پدرش نشسته بود پسری زیبا بود، ابو الحسن بصرىّ هم به همراه پسرش حسن كه او هم پسر بچه اى زیبا روى و معتدل القامهَ بود آمد و من به عبد الرّحمن بن ابى لیلى و حسن بصرىّ مى نگریستم و نمى دانستم كه كدام یك از آن دو زیباترند . ولى حسن بزرگ تر و بلند قامت تر بود و مردم از صبح تا ظهر در این مذاكرات بودند و عثمان در خانه خود بود و اطّلاعى از این مجلس نداشت.

ص: ۱۷۵

گفتند: به خدا قسم چنین است. فرمود: شما را به خدا سوگند مى دهم آیا مى دانید این آیات در كجا نازل شده است: «السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ»(۱) و «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»(۲) و وقتی از پیامبر اكرم از آن ها پرسش شد، فرمودند: خداى تعالى آن را در شأن انبیاء و اوصیاى آنان نازل فرموده است و من افضل انبیاء و رسولان هستم و وصىّ من علىّ بن أبى طالب افضل اوصیاء است ؟

گفتند: به خدا چنین است. فرمود: شما را به خداى تعالى سوگند مى دهم آیا مى دانید كه این آیات: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُم»(۳) و آیه «إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلوةَ وَیؤْتُونَ الزَّكوةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(۴) و آیه «وَ لَمْ یتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً»(۵) كجا نازل شده است ؟

مردم به رسول خدا گفتند: آیا این آیات خاصّ بعضى از مؤمنان است و یا آنكه عامّ است و شامل همه آنها مى شود؟ و خداى تعالى به پیامبرش فرمان داد كه والیان امر را به آن ها اعلام كند و ولایت را براى آن ها تفسیر كند همان گونه كه نماز و زكاة و حجّ آن ها را تفسیر كرده است، پس مرا در غدیر خمّ براى مردم منصوب كرد.

آن گاه خطبه خواند و فرمود: «اى مردم! خداى تعالى مرا به رسالتى فرستاد كه سینه ام بدان تنگى مى كرد و گمان مى كردم كه مردم مرا تكذیب كنند بعد از آن مرا

ص: ۱۷۷

ترسانید كه یا آن را ابلاغ كنم و یا آنكه مرا عذاب خواهد كرد» سپس امر فرمود و ندا كردند: «الصّلاة جامعة»

آن گاه براى مردم خطبه خواند و فرمود: «اى مردم! آیا مى دانید كه خداى تعالى مولاى من و مولاى مؤمنان است و من از خودشان بر آنها سزاوارتر هستم؟ گفتند: آرى اى رسول خدا! فرمود: اى علی برخیز و من برخاستم.

فرمود: هر كه من مولاى او هستم علی مولاى اوست، خدایا دوستش را دوست بدار و دشمنش را دشمن دار، بعد از آن سلمان فارسى برخاست و گفت: اى رسول خدا! ولایت او مانند ولایت كیست؟

فرمود: ولایت او مانند ولایت من است، هر كه بر او سزاوارتر هستم علىّ نیز بر او سزاوارتر است و پس از آن خداى تعالى این آیه را نازل فرمود: «الْیوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تكبیرگفت و فرمود: « اللَّه اكبر بر تمامی نعمت و كمال نبوّتم و دین خداى عزّ و جلّ و ولایت علی پس از من».

آن گاه ابو بكر و عمر برخاستند و گفتند: اى رسول خدا! آیا این آیات خاصّ علی است؟ فرمود: آرى در باره او و اوصیاى من تا روز قیامت است.

گفتند: اى رسول خدا! آنان را براى ما بیان كن، فرمود: علی برادر و وزیر و وارث و وصی و جانشین من در امّتم و ولىّ هر مؤمنى پس از من است، سپس فرزندم حسن و سپس فرزندم حسین و سپس نه تن از فرزندان حسین كه یكى پس از دیگرى بیایند و قرآن با ایشان است و آنان هم با قرآنند و از قرآن مفارقت نكنند و قرآن هم از آنان جدا نشود تا آنكه در حوض كوثر بر من وارد شوند.

همۀ آن ها گفتند: به خدا چنین است و ما هم همۀ آنچه را كه گفتى شنیده ایم و

ص: ۱۷۸

در میان شما مانند جایگاه من است.

پس در امور دین خود از او پیروی كنید و در جمیع امورتان از او اطاعت کند _ كه هر چه خداى تعالى به من آموخته و حكمت پروردگار نزداوست، از او و از اوصیاى پس از او پرسش كنید و بیاموزید و به آنان تعلیم ندهید و بر آنان پیشى نگیرید و از ایشان باز نمانید كه ایشان همراه حقّند و حقّ نیز همراه ایشان است و از حقّ جدا نشوند و حقّ نیز از آنان زایل نشود ...».

بن سکین البلدی،قالا:حدثنا حمید بن الربیع الخزاز قال:حدثنا یزید بن هارون قال:حدثنا نوح بن مبشر قال:حدثنا الولید بن صالح عن ابن امرأة زید بن أرقم و عن زید بن أرقم.

طریق دوم: به روایت حذیفة بن الیمان است که با اسناد متصل در کتاب

الإقبال آمده است.

و نیز شیخ حر عاملى در کتاب اثبات الهداة، ج ۲، ص ۱۱۴، و ج۳، ص۵۵۸ و علامۀ مجلسى در بحار الأنوار، ج ۳۷، ص ۱۲۷_ ۱۳۱» و سید بحرانى در کتاب کشف المهم، ص ۱۹۰.

روایت حذیفة بن الیمان به سند زیر است: السید بن طاووس فی کتاب الإقبال قال مؤلف کتاب النشر و الطی: عن احمد بن محمد بن علی المهلب: أخبرنا الشریف أبو القاسم علی بن محمد بن علی بن القاسم الشعرانی عنأبیه :حدثنا سلمة بن الفضل الأنصاری،عن أبی مریم عن قیس بن حیان(حنان)عن عطیة السعدی عن حذیفة بن الیمان.(۱)

طریق سوم: به روایت امام باقر علیه السلام است که با اسناد معتبر در سه کتاب

الإحتجاج تألیف شیخ طبرسی و روضة الواعظین، تألیف شیخ ابن فتال نیشابورى، و کتاب الیقین، ص ۳۴۳، باب ۱۲۷، تألیف سید ابن طاووس نقل شده است. این روایت به دو سند تقدیم مى گردد:

الف _ سید ابن طاووس فی کتاب الیقین: قال أحمد بن محمد الطبری المعروف بالخلیلی فی کتابه « أخبرنی محمد بن أبی بکر بن عبد الرحمان،قال:حدثنی

ص: ۱۸۱

الحسن بن علی أبو محمد الدینوری،قال :حدثنا محمد بن موسى الهمدانی،قال:حدثنا محمد بن خالد الطیالسی،قال:حدثنا سیف بن عمیرة عن عقبة عن قیس بن سمعان عن علقمة بن محمد الحضرمی عن أبی جعفر محمد بن علی (الباقر علیه السلام ).

ب _ بهترین سند و مفصل ترین متن خطبۀ غدیر را ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی، (متوفای حدود ۵۵۰ ق) در کتاب الإحتجاج على أهل اللجاج با مقدمه و سند متصل و معتبری از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که ما آن را در اینجا می آوریم:

وی در مقدمۀ کتاب الإحتجاج می گوید: من به دلائلى چون اجماع، عقل، و تواتر _ در كتب فریقین _ اسناد بسیارى از اخبار را نیاوردم. به جز احادیث امام حسن عسكرى علیه السلام كه در حدّ تواتر بقیۀ احادیث نبود، هر چند از نظر محتوى مانند آن ها است.

این عبارت مولف بر اعتبار مضمون همۀ روایات این کتاب _ غیر _ از احادیث امام حسن عسكرى علیه السلام _ دلالت می کند. یکی از آن ها خطبۀ حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم است که با سند متصل و معتبر از امام محمد باقر علیه السلام آمده است و زمینه ها و حوادث پیش و پیامدهای پس از خطبه را مفصل بیان نموده است و این روایت بهترین شرح روایات دیگر خطبۀ غدیر است که اهل سنت به اجمال نقل کرده اند.

و ما به سبب طولانی بودن حدیث ابتدا ترجمۀ مقدمۀ آن را مشتمل بر سند حدیث و نجوای بین جبرئیل و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در بارۀ خلافت و توضیح زمینه های اجتماعی و حوادث تاریخی پیدایش واقعۀ غدیر به شرح زیر آورده و سپس متن

ص: ۱۸۲

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم همراه هفتاد هزار نفر از اهالى مدینه و اطراف آن عازم مكّه شده، از مدینه خارج شدند_ همانند تعدادی كه حضرت موسى از آنان براى هارون بیعت گرفت ولی آنان عهد شكستند و از سامرى پیروی کردند _ در طول این سفر همه مسلمانان قدم به قدم از آن حضرت پیروى مى كردند. آری ، بیعتى كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم براى خلافت على علیه السلام از مسلمانان گرفت از هر جهت شبیه بیعت قوم موسى با هارون و عهدشكنى و پیروی آنان از سامرى شد و صدای مردمی که لبّیك گویان همراه حضرت بودند فضاى مسافت مدینه تا مكّه را پر ساخته بود.

چون مردم مسافتى را پیمودند ، جبرئیل نازل شده و خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: خداوند به تو سلام می رساند و مى فرماید: زمان وفات تو نزدیك شده و مدّت رسالتت رو به پایان است، و بدان كه من تو را به سوی خود فرا مى خوانم، پس عهد خود را آشکار و سفارشت را ابلاغ كن، و علم خود و میراث علوم انبیاى گذشته ، و سلاح و تابوت و آثار و آیات رسالت را به وصى و خلیفه ات؛ و حجّت بالغه بر خلق؛ على بن أبى طالب بسپار، و او را همچون پرچمى براى مردم برپا كن و عهد و پیمان او را تجدید نما، و عهد و پیمان ولایت على بن ابى طالب _ ولىّ خود و مولاى هر مرد و زن مؤمن _ را به ایشان یادآورى كن. زیرا همۀ انبیا را پس از اكمال دین و اتمام حجّت و نعمت_ با ولایت دوستانم و دشمنى دشمنانم_ قبض روح نمودم.

و این همان كمال توحید و دین و اتمام نعمت من است كه همراه پیروى و اطاعت از ولىّ من مى باشد و باید مردم بدانند كه من هیچ گاه زمین را خالى از ولى و سرپرست قرار نمى دهم تا حجّت بر مردم و خلقم باشد، پس امروز دین شما را به كمال رساندم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به ولایت ولىّ خود و سرپرست مردان و زنان مؤمن، على _ بنده ام و وصىّ پیامبرم و خلیفه پس از او و

ص: ۱۸۴

حجّت بالغه بر خلقم_ به عنوان دین شما پسندیدم. و اطاعت او مانند اطاعت من است. اطاعت او امتثال امر من، و عصیان او مستلزم مخالفت من است، او را پرچم و نشانه اى میان خود و مردم قرار دادم، هر كسى مقام او را شناخت مؤمن، و منكر او كافر است. و هر كس در بیعت او كسى را شریك سازد مشرك مى باشد، و هر كس با ولایت او بمیرد به بهشت رود و دشمنان او به جهنّم روند.

اى محمّد، «علىّ» را پرچم دار هدایت و راهنمای امت معرفی کن و از آنان برایش بیعت بگیر، و عهد و پیمانى را كه با آنان بسته ام، تجدید نما، زیرا من به زودی جانت را گرفته و نزد خود فرا مى خوانم .

چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از قوم خود و به خصوص از منافقان نگران بود كه مبادا پراكنده شده و به جاهلیت و كفر بازگردند، و همچنین از عداوت درونى آنان نسبت به على علیه السلام آگاه بود، به همین سبب به وسیلۀ جبرئیل از خداوند درخواست نمود كه او را از شرّ و مكر منافقان حفظ فرماید. بنا بر این حضرت انجام این امر را تا مسجد خیف ( در منی روز عید قربان ) به تأخیر انداخت. پس در آن منزل بار دیگر جبرئیل نازل شده و تكلیف سابق را در خصوص معرّفى علىّ ابن ابى طالب تجدید نمود ولى نسبت به درخواست پیامبر یعنی عصمت و نگهدارى او از شرّ منافقان، هیچ پیامى را نیاورد تا اینكه به «كراع الغمیم» در بین راه مكّه و مدینه رسید.

در همین منزل جبرئیل براى بار سوم نازل و موضوع معرّفى على بن ابى طالب را متذكّر شد، ولى باز هم خبرى از درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حفظ و عصمت حضرت نبود.

از این رو پیامبر خطاب به جبرئیل گفت: از آن مى ترسم كه مردم مرا تكذیب کنند و سخنم را در باره على بن ابى طالب نپذیرند.

ص: ۱۸۵

کاروان مسلمانان از آنجا نیز حركت كرد تا به غدیر خم سه میلى(شش کیلومتر) «جحفه» رسید، جبرئیل در آنجا پنج ساعت پس از طلوع آفتاب نازل شد و پیامى قاطع همراه تأکید و تعهد به حفظ حضرت از شرّ مردم آورد و گفت: ای محمد! خداوند متعال به تو سلام رساند و فرمود: )یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ((۱)؛ اى پیامبر! آنچه را از سوى پروردگارت بر تو فرو آمده برسان و اگر این کار را نكنى پیام او را نرسانده اى ، خدا تو را از گزند مردم نگاه مى دارد و در حالی که پیش رفتگان در نزدیكى جحفه بودند، و گروهى هنوز به غدیر خمّ نرسیده بودند، پس با فرمان پیامبر پیش رفتگان را برگرداندند و عقب ماندگان را جمع و همه را در غدیر خمّ دور هم گرد آورده و مقدّمات خطابۀ تاریخی را فراهم آورد .

در آن مكان درخت هایى بود كه به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زیر آن ها را جاروب کردند و از سنگ ها منبری ساختند ، تا حضرت بر روى آن بایستدو همه را ببیند و تمام مسلمانان در آن مكان اجتماع كردند و سر تا پا گوش شدند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بالاى منبر ایستاد و پیام آسمانى و الهى و سخن خود را که ما آن را در ده قسمت نقل می کنیم چنین آغاز نمود :

الْأَرَضِینَ وَ السَّمَاوَاتِ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ ، مُتَفَضِّلٌ عَلَى جَمِیعِ مَنْ بَرَأَهُ، مُتَطَوِّلٌ عَلَى جَمِیعِ مَنْ أَنْشَأَهُ ، یَلْحَظُ كُلَّ عَینٍ وَ الْعُیونُ لَا تَرَاهُ ، كَرِیمٌ حَلِیمٌ ذُو أَنَاةٍ قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَی ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَیهِمْ بِنِعْمَتِهِ لَا یعَجِّلُ بِانْتِقَامِهِ وَ لَا یُبَادِرُ إِلَیهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذَابِهِ ، قَدْ فَهِمَ السَّرَائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمَائِرَ وَ لَمْ تَخْفَ عَلَیهِ الْمَكْنُونَاتُ وَ لَا اشْتَبَهَتْ عَلَیهِ الْخَفِیاتُ ، لَهُ الْإِحَاطَةُ بِكُلِّ شَی ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلَى كُلِّ شَی ءٍ وَ الْقُوَّةُ فِی كُلِّ شَی ءٍ وَ الْقُدْرَةُ عَلَى كُلِّ شَی ءٍ ، وَ لَیسَ مِثْلَهُ شَی ءٌ وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّی ءِ حِینَ لَا شَی ءَ دَائِمٌ قَائِمٌ بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ ، جَلَّ عَنْ أَنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ ، لَا یَلْحَقُ أَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعَاینَةٍ وَ لَا یجِدُ أَحَدٌ كَیفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلَانِیةٍ إِلَّا بِمَا دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى نَفْسِهِ ، وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ اللَّهُ الَّذِی مَلَأَ الدَّهْرَ قُدْسُهُ وَ الَّذِی یغَشِّی الْأَبَدَ نُورُهُ وَ الَّذِی ینْفِذُ أَمْرَهُ بِلَا مُشَاوَرَةِ مُشِیرٍ وَ لَا مَعَهُ شَرِیكٌ فِی تَقْدِیرٍ وَ لَا تَفَاوُتٌ فِی تَدْبِیرٍ صَوَّرَ مَا أَبْدَعَ عَلَى غَیرِ مِثَالٍ وَ خَلَقَ مَا خَلَقَ بِلَا مَعُونَةٍ مِنْ أَحَدٍ وَ لَا تَكَلُّفٍ وَ لَا احْتِیالٍ أَنْشَأَهَا فَكَانَتْ وَ بَرَأَهَا فَبَانَتْ فَهُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ . الْمُتْقِنُ الصَّنْعَةِ الْحَسَنُ الصَّنِیعَةِ الْعَدْلُ الَّذِی لَا یجُورُ وَ الْأَكْرَمُ الَّذِی تَرْجِعُ إِلَیهِ الْأُمُورُ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ الَّذِی تَوَاضَعَ كُلُّ شَی ءٍ لِقُدْرَتِهِ وَ خَضَعَ كُلُّ شَی ءٍ لِهَیبَتِهِ مَلِكُ الْأَمْلَاكِ وَ مُفْلِكُ الْأَفْلَاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ كُلٌّ یجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّى ، یكَوِّرُ اللَّیلَ عَلَى النَّهارِ وَ یكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیلِ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً قَاصِمُ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَیطَانٍ مَرِیدٍ لَمْ یكُنْ مَعَهُ ضِدٌّ وَ لَا نِدٌّ أَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یلِدْ وَ لَمْ یولَدْ وَ لَمْ یكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ، إِلَهٌ وَاحِدٌ وَ رَبٌّ مَاجِدٌ یشَاءُ فَیمْضِی وَ یرِیدُ فَیقْضِی وَ یعْلَمُ فَیحْصِی وَ یمِیتُ وَ یحْیی وَ یفْقِرُ وَ یغْنِی وَ یضْحِكُ وَ یبْكِی وَ یمْنَعُ وَ یعْطِی لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِیدِهِ الْخَیرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَی ءٍ قَدِیرٌ ، یولِجُ اللَّیلَ فِی النَّهارِ وَ یولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیلِ: لَا إِلَهَ

ص: ۱۸۷

إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفَّارُ ، مُجِیبُ الدُّعَاءِ وَ مُجْزِلُ الْعَطَاءِ مُحْصِی الْأَنْفَاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ لَا یُشْكِلُ عَلَیهِ شَی ءٌ وَ لَا یُضْجِرُهُ صُرَاخُ الْمُسْتَصْرِخِینَ وَ لَا یُبْرِمُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ الْعَاصِمُ لِلصَّالِحِینَ وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحِینَ وَ مَوْلَى الْعَالَمِینَ الَّذِی اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ یشْكُرَهُ وَ یحْمَدَهُ أَحْمَدُهُ عَلَى السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الشِدَّةِ وَ الرَّخَاءِ وَ أُومِنُ بِهِ وَ بِمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ.

۱_ ستایش خدای را سزاست كه در یگانگی اش بلند مرتبه و با یکتایی اش به آفریدگان نزدیك است؛ سلطنتش پرجلال و در اركان آفرینش بزرگ است. او در جای خود بر همه چیز احاطه دارد و بر تمامی آفریدگان به قدرت و برهان خود چیره است.

همواره ستوده بوده و خواهد بود . اوست آفریننده آسمان ها و گسترانندۀ زمین ها و حكمران آن ها. مقدس و منزه از خصایص آفریده هاست و در منزه بودن خود نیز از تقدیس همگان برتر است. همو پروردگار فرشتگان و روح؛ افزونی بخش آفریده ها و نعمت دهندۀ موجودات است.

او همۀ دیده ها را

می ببیند ولی دیده ها هرگز او را نبینند، كریم و بردبار و شكیباست. رحمتش جهان شمول است و با عطایش منّت گذار. در انتقام بی شتاب است و در كیفر افراد سزاوار عذاب، شتاب نکند . بر نهان ها آگاه و بر درون ها دانا، پوشیده ها بر او آشكار و پنهان ها بر او روشن است. او راست فراگیری و چیرگی بر هر موجودی. او را همانندی نیست و هموست ایجادگر هر موجودی هنگامی که چیزی نبود. جاودانه و عدل گستر است. جز او خداوندی نباشد و اوست عزیز و حكیم.

دیده ها را بر او راهی نیست و اوست دریابنده دیده ها. بر پنهانی ها آگاه و بر

ص: ۱۸۸

كارها داناست. كسی از دیدن به وصف او نرسد و بر چگونگی او از نهان و آشكار دست نیابد مگر به آنچه خود (عزّ وجلّ) بنماید و بشناساند. و گواهی می دهم كه او «الله» است. همو كه قداستش سراسر روزگاران را فراگرفته و نورش ابدیت را شامل است. بی مشاور، فرمانش اجرا ، بی شریك تقدیرش امضا شود و در سامان دهی، او را شریک و در تدبیر تفاوتی نیست . صورت آفرینش او را الگویی نبوده و آفریدگان را بدون یاور و رنج و چاره جویی، هستی بخشیده است. جهان با ایجاد او موجود و با آفرینش او پدیدار شده است.

پس اوست «الله» كه معبودی جز او نیست. همو كه صُنعش استوار است و ساختمان آفرینشش زیبا. دادگری است كه ستم روا نمی دارد و كریمی كه كارها به او باز میگردد.

و گواهی می دهم كه او «الله» است كه آفریدگان در برابر بزرگی اش فروتن و در مقابل عزّتش رام و به توانایی اش تسلیم و به هیبت و بزرگی اش فروتن اند. پادشاه هستی ها و چرخاننده سپهرها و رام كننده آفتاب و ماهكه هریك تا مدت معین جریان یابند. او پردۀ شب را به روز و پردۀ روز را به شب _ كه شتابان در پی آن است _

پیچد و بگستراند . اوست کوبندۀ هر ستمگر سركش و نابودكنندۀ هر شیطان رانده شده. نه او را ناسازی و نه برایش انباز و مانندی باشد. یكتا و بی نیاز، نه زاده و نه زاییده شده، او را همتایی نبوده، خداوند یگانه و پروردگار بزرگوار است. بخواهد و به انجام رساند. اراده كند و حكم نماید. بداند و بشمارد. بمیراند و زنده كند. نیازمند و بی نیاز گرداند. بخنداند و بگریاند. نزدیك آورد و دور برد. بازدارد و عطا كند. او راست پادشاهی و ستایش. به دست توانای اوست تمام نیكی. و هموست بر هر چیز توانا.

ص: ۱۸۹

شب را در روز و روز را در شب فرو برد. معبودی جز او نیست؛ گران مایه و آمرزنده؛ اجابت كنندۀ دعا و افزایندۀ عطا، بر شمارندۀ نفَس ها؛ پروردگار پری و انسان. چیزی بر او مشكل ننماید، فریاد فریادكنندگان او را آزرده نكند و اصرارِ اصراركنندگان او را به ستوه نیاورد. او را ستایش فراوان و سپاس جاودانه می گویم بر شادی و رنج و بر آسایش و سختی و به او و فرشتگان و کتاب ها

و پیامبرانش ایمان دارم .

۲_ أَسْمَعُ أَمْرَهُ وَ أُطِیعُ وَ أُبَادِرُ إِلَى كُلِّ مَا یرْضَاهُ وَ أَسْتَسْلِمُ لِقَضَائِهِ رَغْبَةً فِی طَاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ لِأَنَّهُ اللَّهُ الَّذِی لَا یؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لَا یخَافُ جَوْرُهُ وَ أُقِرُّ لَهُ عَلَى نَفْسِی بِالْعُبُودِیةِ وَ أَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِیةِ وَ أُؤَدِّی مَا أَوْحَى إِلَیّ حَذَراً مِنْ أَنْ لَا أَفْعَلَ فَتَحُلَّ بِی مِنْهُ قَارِعَةٌ لَا یدْفَعُهَا عَنِّی أَحَدٌ وَ إِنْ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لِأَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَنِی أَنِّی إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ مَا أَنْزَلَ إِلَیّ فَمَا بَلَّغْتُ رِسَالَتَهُ وَ قَدْ ضَمِنَ لِی تَبَارَكَ وَ تَعَالَى الْعِصْمَةَ وَ هُوَ اللَّهُ الْكَافِی الْكَرِیمُ فَأَوْحَى إِلَیّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ فِی عَلِیّ یعْنِی فِی الْخِلَافَةِ لِعَلِیّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ .

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا قَصَّرْتُ فِی تَبْلِیغِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَیّ وَ أَنَا مُبَیّنٌ لَكُمْ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآیةِ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام هَبَطَ إِلَیّ مِرَاراً ثَلَاثاً یأْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی وَ هُوَ السَّلَامُ أَنْ أَقُومَ فِی هَذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أَبْیضَ وَ أَسْوَدَ أَنَّ عَلِی بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَخِی وَ وَصِیّی وَ خَلِیفَتِی وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی الَّذِی مَحَلُّهُ مِنِّی مَحَلُّ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیّ بَعْدِی وَ هُوَ وَلِیُّكُمْ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَیّ بِذَلِكَ آیةً مِنْ كِتَابِهِ _ إِنَّما وَلِیّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ _ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ آتَى الزَّكَاةَ وَ هُوَ رَاكِعٌ یرِیدُ

ص: ۱۹۰

و پیامبرش و كسانى هستندكه ایمان آورده اند، و نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند.»(۱) و آن شخص على بن ابى طالب است كه نماز به پاى داشته و در حال ركوع زكات پرداخته ، و اوست كه پیوسته و در همه حال متوجّه خداوند بوده است و در تمام کارها او را در نظر مى گیرد.

۳_ وَ سَأَلْتُ جَبْرَئِیلَ أَنْ یسْتَعْفِی لِی عَنْ تَبْلِیغِ ذَلِكَ إِلَیكُمْ أَیُّهَا النَّاسُ لِعِلْمِی بِقِلَّةِ الْمُتَّقِینَ وَ كَثْرَةِ الْمُنَافِقِینَ وَ إِدْغَالِ الْآثِمِینَ وَ خَتْلِ الْمُسْتَهْزِئِینَ بِالْإِسْلَامِالَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ بِأَنَّهُمْ یقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ یحْسَبُونَهُ هَیّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِیمٌ وَ كَثْرَةِ أَذَاهُمْ لِی فِی غَیرِ مَرَّةٍ حَتَّى سَمَّوْنِی أُذُناً وَ زَعَمُوا أَنِّی كَذَلِكَ لِكَثْرَةِ مُلَازَمَتِهِ إِیّای وَ إِقْبَالِی عَلَیهِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ذَلِكَ قُرْآناً «وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ _ قُلْ أُذُنُ عَلَى الَّذِینَ یزْعُمُونَ أَنَّهُ أُذُنٌ_ خَیرٍ لَكُمْ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ» الْآیةَ

وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّی بِأَسْمَائِهِمْ لَسَمَّیتُ ، وَ أَنْ أُومِی إِلَیهِمْ بِأَعْیانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ وَ أَنْ أَدُلَّ عَلَیهِمْ لَدَلَلْتُ وَ لَكِنِّی وَ اللَّهِ فِی أُمُورِهِمْ قَدْ تَكَرَّمْتُ وَ كُلَّ ذَلِكَ لَا یرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ مَا أَنْزَلَ إِلَیّ ثُمَّ تَلَا صلی الله علیه و آله و سلم یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ فِی عَلِیٍّ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ.

فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِیاً وَ إِمَاماً مُفْتَرَضاً طَاعَتُهُ عَلَى الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلَى التَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ وَ عَلَى الْبَادِی وَ الْحَاضِرِ وَ عَلَى الْأَعْجَمِی وَ الْعَرَبِی وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغِیرِ وَ الْكَبِیرِ وَ عَلَى الْأَبْیضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ عَلَى كُلِّ مُوَحِّدٍ مَاضٍ حُكْمُهُ جَائِزٍ قَوْلُهُ نَافِذٍ أَمْرُهُ مَلْعُونٌ مَنْ خَالَفَهُ مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ مُؤْمِنٌ مَنْ صَدَّقَهُ فَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَطَاعَ لَهُ.

ص: ۱۹۲

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ آخِرُ مَقَامٍ أَقُومُهُ فِی هَذَا الْمَشْهَدِ فَاسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ انْقَادُوا لِأَمْرِ رَبِّكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلَاكُمْ وَ إِلَهُكُمْ ثُمَّ مِنْ دُونِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَلِیّكُمُ الْقَائِمُ الْمُخَاطِبُ لَكُمْ ثُمَّ مِنْ بَعْدِی عَلِیّ وَلِیّكُمْ وَ إِمَامُكُمْ بِأَمْرِ رَبِّكُمْ ثُمَّ الْإِمَامَةُ فِی ذُرِّیتِی مِنْ وُلْدِهِ إِلَى یوْمِ تَلْقَوْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا حَلَالَ إِلَّا مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ وَ لَا حَرَامَ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَرَّفَنِی الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ أَنَا أَفْضَیتُ لِمَا عَلَّمَنِی رَبِّی مِنْ كِتَابِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ إِلَیهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَ قَدْ أَحْصَاهُ اللَّهُ فِیّ وَ كُلُّ عِلْمٍ عَلِمْتُ فَقَدْ أَحْصَیتُهُ فِی إِمَامِ الْمُتَّقِینَ وَ مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً وَ هُوَ الْإِمَامُ الْمُبِینُ مَعَاشِرَ النَّاسِ لَا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لَا تَنْفِرُوا مِنْهُ وَ لَا تَسْتَكْبِرُوا [وَ لَا تَسْتَنْكِفُوا] مِنْ وَلَایتِهِ فَهُوَ الَّذِی یهْدِی إِلَى الْحَقِّ وَ یعْمَلُ بِهِ وَ یزْهِقُ الْبَاطِلَ وَ ینْهَى عَنْهُ وَ لَا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ ثُمَّ إِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ هُوَ الَّذِی فَدَى رَسُولَهُ بِنَفْسِهِ وَ هُوَ الَّذِی كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا أَحَدَ یعْبُدُ اللَّهَ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجَالِ غَیرُهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللَّهُ وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّه.

۳_ من در ابتدا از جبرئیل خواستم مرا از رساندن این مطلب به شما معاف بدارد زیرا می دانستم كه اهل نفاق و نیرنگ بر پرهیزکاران امّت غالبند، و مسخره كنندگان اسلام را مى شناختم، همان ها كه در كتاب خدا این گونه وصف شده اند كه : چیزى با دهان خویش مى گویند كه در دل ایشاننیست، و آن را [سخنى كوچك و آسان] مى پنداشتند و حال آنكه نزد خداوند بزرگ و عظیم است، و آن قدر مرا آزار دادند که مرا اُذُن (گوش شنوا) نامیدند، و دلیل این نام گذارى این بود كه مى پنداشتند من شنواى هر سخنى مى باشم، تا اینكه خداوند این آیه را نازل فرمود: « و از آنان كسانى اند كه پیامبر را مى آزارند و مى گویند: او سرا پا گوش است_ شنواى

ص: ۱۹۳

لَیس أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ غَیرَ أَخِی هَذَا وَ لَا تَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنِینَ بَعْدِی لِأَحَدٍ غَیرِهِ ثُمَّ ضَرَبَ بِیدِهِ إِلَى عَضُدِهِ فَرَفَعَهُ وَ كَانَ مُنْذُ أَوَّلِ مَا صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم شَالَ عَلِیاً حَتَّى صَارَتْ رِجْلُهُ مَعَ رُكْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم ثُمَّ قَالَ: مَعَاشِرَ النَّاسِ هَذَا عَلِیُّ أَخِی وَ وَصِیی وَ وَاعِی عِلْمِی وَ خَلِیفَتِی عَلَى أُمَّتِی وَ عَلَى تَفْسِیرِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّاعِی إِلَیهِ وَ الْعَامِلُ بِمَا یرْضَاهُ وَ الْمُحَارِبُ لِأَعْدَائِهِ وَ الْمُوَالِی عَلَى طَاعَتِهِ وَ النَّاهِی عَنْ مَعْصِیتِهِ خَلِیفَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْإِمَامُ الْهَادِی وَ قَاتِلُ النَّاكِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ بِأَمْرِ اللَّهِ أَقُولُ وَ ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ بِأَمْرِ رَبِّی أَقُولُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ الْعَنْ مَنْ أَنْكَرَهُ وَ اغْضَبْ عَلَى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ.

اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَنْزَلْتَ عَلَیَّ أَنَّ الْإِمَامَةَ بَعْدِی لِعَلِیٍّ وَلِیّكَ عِنْدَ تِبْیانِی ذَلِكَ وَ نَصْبِی إِیاهُ بِمَا أَكْمَلْتَ لِعِبَادِكَ مِنْ دِینِهِمْ وَ أَتْمَمْتَ عَلَیهِمْ بِنِعْمَتِكَ وَ رَضِیتَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً فَقُلْتَ وَ مَنْ یبْتَغِ غَیرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُكَ وَ كَفَى بِكَ شَهِیداً أَنِّی قَدْ بَلَّغْتُ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّمَا أَكْمَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دِینَكُمْ بِإِمَامَتِهِ فَمَنْ لَمْ یأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ یقُومُ مَقَامَهُ مِنْ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُولئِكَ الَّذِینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِی النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ هَذَا عَلِیٌّ أَنْصَرُكُمْ لِی وَ أَحَقُّكُمْ بِی وَ أَقْرَبُكُمْ إِلَیَّ وَ أَعَزُّكُمْ عَلَیَّ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَا عَنْهُ رَاضِیانِ وَ مَا نَزَلَتْ آیةُ رِضًى إِلَّا فِیهِ وَ مَا خَاطَبَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ وَ لَا نَزَلَتْ آیةُ مَدْحٍ فِی الْقُرْآنِ إِلَّا فِیهِ وَ لَا شَهِدَ بِالْجَنَّةِ فِی هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ إِلَّا لَهُ وَ لَا أَنْزَلَهَا فِی سِوَاهُ وَ لَا مَدَحَ بِهَا غَیرَهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ هُوَ نَاصِرُ دِینِ اللَّهِ وَ الْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ هُوَ التَّقِیُّ النَّقِیُّ الْهَادِیُ الْمَهْدِیُّ نَبِیُّكُمْ خَیرُ نَبِیٍّ وَ وَصِیّكُمْ

ص: ۱۹۸

خَیرُ وَصِیٍّ وَ بَنُوهُ خَیرُ الْأَوْصِیاءِ مَعَاشِرَ النَّاسِ ذُرِّیةُ كُلِّ نَبِیّ مِنْ صُلْبِهِ وَ ذُرِّیتِی مِنْ صُلْبِ عَلِیٍّ.

۵_ اى گروه مردم! على و اولاد پاكش ثقل اصغرند، و قرآن مجید ثقل اكبر است و هر كدام از آن دو مؤید و موافق دیگرى خواهد بود، و هرگز از همدیگر جدا نخواهند شد تا روزى كه در کنار حوض به من رسند، آنانامینان و حكماى خداوند در روى زمین هستند. اى مردم! همه آگاه باشید كه من تمام این مطالب را که ابلاغ كردم و به گوش شما رساندم، همگی كلام خدا بود و من از جانب او گفتم، كه به جز برادرم على بن ابى طالب كسى سزاوار منصب امارت و امامت نیست، و پس از من كسی را نشاید كه عنوان امیر المؤمنین را به او نسبت دهند. حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم که على بن ابى طالب علیه السلام را از اول روی منبر برده بود ، در این حال ، دست خود را دراز کرد، و بازوی او را گرفت و بلند نمود تا آنجا كه پاهاى آن حضرت مقابل زانوى پیامبر قرار گرفت و فرمود :

اى مردم! این على برادر و وصىّ، و حافظ علم من، و جانشینم بر امّت است، او مفسّر قرآن و دعوت کنندۀ به سوى خدا و عامل به اعمال پسندیدۀ الهى و جنگاور با دشمنان خدا است . او امر کنندۀ به طاعت ؛ و نهى كننده از معصیت است، او جانشین پیامبر و امیر مؤمنان و پیشواى هدایت گر است، و با عهد شكنان و ستمكاران و خارج شدگان از دایرۀ حقّ به فرمان خدا مى جنگد. به فرمان خدا می گویم _ و سخن من تغییر ناپذیر است _ زیرا به فرمان پروردگارم می گویم: پروردگارا، دوستدارانش را دوست، و دشمنانش را دمشمن بدار، و منكر او را لعنت، و بر هر كس که حقّش را پایمال كند غضب فرما.

پروردگارا، بر من نازل نمودی كه امامت پس از من براى على بن ابى طالب است

ص: ۱۹۹

۶_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ إِبْلِیسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ فَلَا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَ تَزِلَّ أَقْدَامُكُمْ فَإِنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ لِخَطِیئَةٍ وَاحِدَةٍ وَ هُوَ صَفْوَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَیفَ بِكُمْ وَ أَنْتُمْ أَنْتُمْ وَ مِنْكُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِنَّهُ لَا یُبْغِضُ عَلِیّاً إِلَّا شَقِیٌّ وَ لَا یتَوَالَى عَلِیّاً إِلَّا تَقِیٌّ وَ لَا یؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مُؤْمِنٌ مُخْلِصٌ وَ فِی عَلِیٍّ وَ اللَّهِ نَزَلَتْ سُورَةُ وَ الْعَصْرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَى آخِرِهَا مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللَّهَ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسَالَتِی وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها مَعَاشِرَ النَّاسِ النُّورُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِیَّ مَسْلُوكٌ ثُمَّ فِی عَلِیٍّ ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِیّ الَّذِی یأْخُذُ بِحَقِّ اللَّهِ وَ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنَا لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنَا حُجَّةً عَلَى الْمُقَصِّرِینَ وَ الْمُعَانِدِینَ وَ الْمُخَالِفِینَ وَ الْخَائِنِینَ وَ الْآثِمِینَ وَ الظَّالِمِینَ مِنْ جَمِیعِ الْعَالَمِینَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ أُنْذِرُكُمْ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِی الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مِتُّ أَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ ینْقَلِبْ عَلى عَقِبَیهِ فَلَنْ یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً وَ سَیجْزِی اللَّهُ الشَّاكِرِینَ أَلَا وَ إِنَّ عَلِیّاً هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ لَا تَمُنُّوا عَلَى اللَّهِ إِسْلَامَكُمْ فَیسْخَطَ عَلَیكُمْ وَ یصِیبَكُمْ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ إِنَّهُ لَبِالْمِرْصَادِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ سَیكُونُ مِنْ بَعْدِی أَئِمَّةٌ یدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ یوْمَ الْقِیامَةِ لا ینْصَرُونَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ وَ أَنَا بَرِیئَانِ مِنْهُمْ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُمْ وَ أَنْصَارُهُمْ وَ أَتْبَاعُهُمْ وَ أَشْیاعُهُمْ فِی الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِینَ أَلَاإِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِیفَةِ فَلْینْظُرْ أَحَدُكُمْ فِی صَحِیفَتِهِ قَالَ فَذَهَبَ عَلَى النَّاسِ إِلَّا شِرْذِمَةً

ص: ۲۰۱

زودی خدا سپاس گزاران را پاداش دهد.» بدانید در این سوره (و العصر) على به صبر و شكر توصیف شده، و پس از او فرزندانم از صلب او چنین اند. اى گروه مردم! به خاطر اسلامتان بر خداوند منّت مگذارید كه مشمول خشم خدا گردید و شما را عذاب كند و بدانید او در كمین است.

اى گروه مردم! پس از درگذشت من پیشوایانى ظهور كنند كه شما را به سوى آتش جهنّم مى خوانند، آنان در روز رستاخیز هیچ یارى و كمكى نشوند.اى گروه مردم! به راستى كه خداوند و من از آنان بیزاریم. اى گروه مردم! آنان و تمام انصار و اعوان و پیروانشان در فروترین طبقه دوزخند و به راستى برای گردنكشان در قیامت بد جایگاهی است! بدانید كه آنان اصحاب صحیفه اند،(پیمانی که منافقان در کنار خانۀ کعبه با هم بستند تا خلافت غصب نمایند) پس باید هر یك از شما در صحیفه اش نظر كند.

امام باقر علیه السلام (بیان کنندۀ خطبۀ غدیر) فرمود: جز گروهى اندك ، بقیه مردم جریان صحیفه را فراموش كرده اند.

۷_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنِّی أَدَعُهَا إِمَامَةً وَ وِرَاثَةً فِی عَقِبِی إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ قَدْ بَلَّغْتُ مَا أُمِرْتُ بِتَبْلِیغِهِ حُجَّةً عَلَى كُلِّ حَاضِرٍ وَ غَائِبٍ وَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أَوْ لَمْ یشْهَدْ وُلِدَ أَوْ لَمْ یولَدْ فَلْیبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَ الْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ سَیجْعَلُونَهَا مُلْكاً وَ اغْتِصَاباً أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِینَ وَ الْمُغْتَصِبِینَ وَ عِنْدَهَا سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَیَّهُا الثَّقَلانِ فَیُرْسَلُ عَلَیكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یكُنْ یذَرُكُمْ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّى یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما كانَ اللَّهُ لِیطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَیبِ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ مَا مِنْ قَرْیةٍ إِلَّا وَ اللَّهُ مُهْلِكُهَا بِتَكْذِیبِهَا وَ كَذَلِكَ یُهْلِكُ الْقُرَى وَ هِی ظالِمَةٌ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى وَ

ص: ۲۰۳

هَذَا عَلِیٌّ إِمَامُكُمْ وَ وَلِیُّكُمْ وَ هُوَ مَوَاعِیدُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یصَدِّقُ مَا وَعَدَهُ

مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِینَ وَ اللَّهُ لَقَدْ أَهْلَكَ الْأَوَّلِینَ وَ هُوَ مُهْلِكُ الْآخِرِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِینَ «ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِینَ». كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ* وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِینَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِی وَ نَهَانِی وَ قَدْ أَمَرْتُ عَلِیّاً وَ نَهَیتُهُ فَعَلِمَ الْأَمْرَ وَ النَّهْیَ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا وَ أَطِیعُوا تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْیهِ تَرْشُدُوا وَ صیرُوا إِلَى مُرَادِهِ وَ لَا تَتَفَرَّقُ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبِیلِهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِیمُ الَّذِی أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ ثُمَّ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدِی ثُمَّ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةٌ یَهْدُونَ إِلَى الْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ثُمَّ قَرَأَ_ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ إِلَى آخِرِهَا _ وَ قَالَ فِیَّ نَزَلَتْ وَ فِیهِمْ نَزَلَتْ وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ إِیاهُمْ خُصَّتْ أُولَئِكَ أَوْلِیاءُ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَ عَلِیٍّ هُمْ أَهْلُ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ الْحَادُّونَ وَ هُمُ الْعَادُّونَ وَ إِخْوَانُ الشَّیاطِینِ الَّذِینَ یوحِی بَعْضُهُمْ إِلى بعضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً.

أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ : لا تَجِدُ قَوْماً یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ یوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِلَى آخِرِ الْآیةِ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ: الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یلْبِسُوا إِیمانَهُمْبِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ: الَّذِینَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ آمِنِینَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّسْلِیمِ أَنْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ_ یدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ.

أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمْ یَصْلَوْنَ سَعِیراً أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهِیقاً وَ هِی تَفُورُ وَ لَهَا زَفِیرٌ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ فِیهِمْ_ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها الْآیةَ _ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ_ كُلَّما أُلْقِی فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ

ص: ۲۰۴

یأْتِكُمْ نَذِیرٌ. قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَی ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ كَبِیرٍ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِیرٌ مَعَاشِرَ النَّاسِ شَتَّانَ مَا بَینَ السَّعِیرِ وَ الْجَنَّةِ عَدُوُّنَا مَنْ ذَمَّهُ اللَّهُ وَ لَعَنَهُ وَ وَلِیُّنَا مَنْ مَدَحَهُ اللَّهُ وَ أَحَبَّهُ.

۷_ اى مردم! من خلافت را به صور امامت و وراثت در نسل خود تا روز قیامت باقى گذاشتم، و هر آنچه گفتنى بود گفتم و مأموریتم را به انجام رساندم، تا آنجا كه براى هیچ كس؛ چه حاضر و چه غایب، چه آنان كه متولّد شده اند و چه آیندگان جاى عذر و بهانه اى باقى نماند، پس سفارش های مرا به دیگران ابلاغ كنید، حاضران به غایبان، و پدر به فرزند خود تا روز قیامت برسانند و بدانید که عده ای امامت را ظالمانه غصب كرده، به صورت سلطنت در خواهند آورد، لعنت خدا بر آن دو گروهى كه این مقام را به زور ستانده و غصب نمایند، اى جنیان و ای انسان ها! زود است كه به حساب شما بپردازیم و بر شما پاره اى از آتش و دود_ و مسى گداخته_ فرستاده شود و در آن صورت کمک نمی شوید.

اى گروه های مردم! خداوند پیوسته شما را غربال مى كند تا پاك دلان و خوبان را از بدكرداران جدا نماید، و خداوند شما را از غیب با خبر نمى سازد.

اى مردم! خداوند هیچ قریه و شهرى را جز به سبب تكذیب آیات الهی نابود نكرد، ولی این سنّت جاری خداوندی است که هر جمعیت ظالمی را نابود می سازد همچنان که خداوند در کتابش بیان فرموده است، و این «على» امام و سرپرست شماست، او از وعده هاى الهى است، و البته خداوند متعال به عهد و وعده هاى خود عمل خواهد كرد.

اى مردم! بسیارى از گذشتگان شما گمراه ، و به همین جهت به امر خداوند

ص: ۲۰۵

هلاك شدند، پس متأخران نیز (به همان علت) مشمول آن هلاك گردند، خداوند متعال فرموده: «آیا پیشینیان را هلاك نكردیم . سپس پسینیان (مانندكفّار مكّه) را نیز در پی آنان روانه خواهیم کرد. آری با گنهكاران چنین مى كنیم. در آن روز واى بر تکذیب کننده گان.(۱)

اى گروه مردم! خداوند مرا امر و نهى فرموده، و من نیز على را، پس علی امر و نهى را از پروردگارش دریافته، بنا بر این به سخنانش گوش دهید تا سالم بمانید، و او را اطاعت كنید تا هدایت شوید، و از نواهی او دست بردارید تا به راه راست افتید، و مطابق میل او حركت كنید تا مبادا راه هاى مختلف، شما را از راه او جدا کند.

اى گروه مردم! من همان صراط مستقیم و راه راستى هستم كه خداوند به شما امر فرموده از آن پیروى كنید. و بعد از من على بن ابى طالب، سپس فرزندان من از صلب او صراط مستقیم هستند. همان پیشوایانى كه مردم را به راه حقّ هدایت مى نمایند، و بدان وسیله دادگرى مى کنند.

آن گاه سورۀ حمد را تلاوت نمود: «سپاس و ستایش خداى راست.پروردگار جهانیان. آن بخشاینده مهربان. خداوند و فرمانرواى روز قیامت . تنها تو را مى پرستیم ، و تنها از تو یارى مى خواهیم. ما را به راه راست هدایت فرما. راه كسانى كه به آنان نعمت دادى نه «راه» مغضوبان و نه «راه» گمراهان».

و اشاره فرمود به اینكه این آیات شریفه در حقّ من و در باره آنان نازل شده است، آنان دوستان خدایند، نه بیمى بر آن هاست و نه اندوهگین مى شوند، بدانید كه به راستى حزب خدا پیروزند، بدانید كه دشمنان «على» همان اهل شقاق و نفاق هستند، آنان دشمن و مخالف و از حد گذشته و برادران شیطانند، همان هایى كه

ص: ۲۰۶

برخى از ایشان به برخى دیگر با گفتار آراسته و فریبنده پیام نهانى مى فرستند تا آنان را فریب دهند.

بدانید كه دوستان آنان کسانی هستند که خداوند در قرآن از آنان یاد کرده، آنجا كه می فرماید: «هرگز نخواهی دید مردمى را كه به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند و آن گاه با كسانى كه با خدا و رسولش مخالفت کرده اند، دوستی کنند ، هر چند پدر یا پسر یا برادر یا خویشاوند آنان باشند، این گونه افراد هستند كه [خداوند] ایمان را بر دل ایشان نوشته است و آن ها را بهروحى از جانب خود تأیید کرده است و آنان را به بهشت هایی در آورد كه از زیر آن ها جوی هایی روان است، در آنجا جاویدانند، خدا از آنها خشنود است و ایشان از خدا خشنودند، ایشان حزب خدا یند ؛ آگاه باشید كه حزب خدا رستگارانند».(۱)

بدانید، دوستان آنان در این آیه نیز مذكورند كه فرموده: «كسانى كه ایمان آوردند و ایمانشان را به ستمى نیامیختند، ایشانند كه ایمنى دارند و آنان هدایت یافتگانند».(۲)

بدانید، دوستان آنان به سلامت در بهشت در آیند، و ملائكه با سلام به پیشواز آنان می آیند و به آنان می گویند: خوش باشید پس به بهشت در آیید و در آن جاودانه باشید».(۳)

بدانید، دوستان آنان (اهل بیت) گروهى هستند كه خداوند در بارۀ ایشان

ص: ۲۰۷

الظَّالِمِینَ أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَ هَادِمُهَا أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِیلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ أَلَا إِنَّهُ مُدْرِكٌ بِكُلِّ ثَارٍ لِأَوْلِیاءِ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِینِ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِی بَحْرٍ عَمِیقٍ أَلَا إِنَّهُ یَسِمُ كُلَّ ذِی فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَ كُلَّ ذِی جَهْلٍ بِجَهْلِهِ أَلَا إِنَّهُ خِیَرَةُ اللَّهِ وَ مُخْتَارُهُ أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَ الْمُحِیطُ بِهِ أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِیمَانِهِ أَلَا إِنَّهُ الرَّشِیدُ السَّدِیدُ أَلَا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیهِ أَلَا إِنَّهُ قَدْ بُشِّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَینَ یدَیهِ أَلَا إِنَّهُ الْبَاقِی حُجَّةً وَ لَا حُجَّةَ بَعْدَهُ وَ لَا حَقَّ إِلَّا مَعَهُ وَ لَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ أَلَا إِنَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ وَ لَا مَنْصُورَ عَلَیهِ أَلَا وَ إِنَّهُ وَلِیُّ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ حَكَمُهُ فِی خَلْقِهِ وَ أَمِینُهُ فِی سِرِّهِ وَ عَلَانِیتِهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدْ بَیَّنْتُ لَكُمْ وَ أَفْهَمْتُكُمْ وَ هَذَا عَلِیٌّ یُفْهِمُكُمْ بَعْدِی أَلَا وَ إِنِّی عِنْدَ انْقِضَاءِ خُطْبَتِی أَدْعُوكُمْ إِلَى مُصَافَقَتِی عَلَىٌّ بَیعَتِهِ وَ الْإِقْرَارِ بِهِ ثُمَّ مُصَافَقَتِهِ بَعْدِی أَلَا وَ إِنِّی قَدْ بَایعْتُ اللَّهَ وَ عَلِی قَدْ بَایعَنِی وَ أَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَیعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما ینْكُثُ عَلى نَفْسِهِ الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ ،إِنَّ الْحَجَّ وَ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ وَ الْعُمْرَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِما الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیتَ فَمَا وَرَدَهُ أَهْلُ بَیتٍ إِلَّا اسْتَغْنَوْا وَ لَا تَخَلَّفُوا عَنْهُ إِلَّا افْتَقَرُوا.

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إِلَى وَقْتِهِ ذَلِكَ فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتُؤْنِفَ عَمَلُهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ الْحُجَّاجُ مُعَاوِنُونَ وَ نَفَقَاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ وَ اللَّهُ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیتَ بِكَمَالِ الدِّینِ وَ التَّفَقُّهِ وَ لَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلَاعٍ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

لَئِنْ طَالَ عَلَیكُمُ الْأَمَدُ فَقَصَرْتُمْ أَوْ نَسِیتُمْ فَعَلِیٌّ وَلِیُّكُمْ وَ مُبَیَّنٌ لَكُمُ الَّذِی نَصَبَهُاللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدِی وَ مَنْ خَلَّفَهُ اللَّهُ مِنِّی وَ مِنْهُ یُخْبِرُكُمْ بِمَا تَسْأَلُونَ عَنْهُ وَ یُبَیّنُ لَكُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَلَا إِنَّ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِیهُمَا وَ أُعَرِّفَهُمَا فَآمُرَ بِالْحَلَالِ وَ

ص: ۲۰۹

اگر بر اثر گذشت زمان در انجام وظیفه كوتاهى نمودید یا آن را فراموش كردید، على بن ابى طالب پاسخ گوى شما مى باشد، او سرپرست شما، و پس از من بیان کننده اى منصوب از طرف خدا براى شما است، او از من است و من از اویم.

بدانید! كه حلال و حرام بیش از آن است كه به شمار آید و آن ها را بشناسانم، پس در یك مكان امر به حلال نمودم و از حرام بازداشتم، و به همین ترتیب از طرف خداوند مأمور شده ام كه از شما براى على بن ابى طالب و امامان پس از او _كه از نسل من و اویند _ از شما بیعت بگیرم، آنان تا روز قیامت امام و پیشوایند، و مهدى امّت من كه به حق داورى مى كند از آنان است.

اى گروه مردم! هر آنچه از حلال و حرام كه تا امروز برای شما گفتم براى همیشه برقرار و ثابت خواهد بود. و من از آن ها برنگشته، هیچ تغییر وتبدیلى در آنها ندادم. پس باید آنها را خوب حفظ كنید و در رعایت آن بكوشید و به یكدیگر سفارش كنید.

بدانید كه من بار دیگر شما را به اقامه نماز و پرداخت زكات و امر به معروف و نهى از منكر سفارش مى كنم. بدانید كه بزرگ ترین امر به معروف و نهى از منكر این است كه سخنانم را در نظر بگیرید و سفارش هایم را رعایت كنید، و به دیگران برسانید و از مخالفت با آن ها پرهیز كنید، زیرا سفارش و دستور من فرمان خداوند است، و هیچ امر به معروف و نهى از منكرى جز با حضور امام معصوم تحقّق نمى یابد.

۹_ مَعَاشِرَ النَّاسِ الْقُرْآنُ یُعَرِّفُكُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ وَ عَرَّفْتُكُمْ أَنَّهُ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ حَیثُ یقُولُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِیةً فِی عَقِبِهِ وَ قُلْتُ لَنْ تَضِلُّوا مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا مَعَاشِرَ النَّاسِ التَّقْوَى التَّقْوَى احْذَرُوا السَّاعَةَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ

ص: ۲۱۲

زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَی ءٌ عَظِیمٌ اذْكُرُوا الْمَمَاتَ وَ الْحِسَابَ وَ الْمَوَازِینَ وَ الْمُحَاسَبَةَ بَینَ یَدَیْ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ الثَّوَابَ وَ الْعِقَابَ فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِیبُ عَلَیهَا وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیئَةِ فَلَیسَ لَهُ فِی الْجِنَانِ نَصِیبٌ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّكُمْ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُصَافِقُونِی بِكَفٍّ وَاحِدَةٍ وَ قَدْ أَمَرَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الْإِقْرَارَ بِمَا عَقَدْتُ لِعَلِیٍّ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنِّی وَ مِنْهُ عَلَى مَا أَعْلَمْتُكُمْ ، أَنَّ ذُرِّیتِی مِنْ صُلْبِهِ فَقُولُوا بِأَجْمَعِكُمْ إِنَّا سَامِعُونَ مُطِیعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ لِمَا بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنَا وَ رَبِّكَ فِی أَمْرِ عَلِیٍّ وَ أَمْرِ وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ نُبَایعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَ أَنْفُسِنَا وَ أَلْسِنَتِنَا وَ أَیْدِینَا عَلَى ذَلِكَ نَحْیا وَ نَمُوتُ وَ نُبْعَثُ وَ لَا نُغَیِّرُ وَ لَا نُبَدِّلُ وَ لَا نَشُكُّ وَ لَا نَرْتَابُ وَ لَا نَرْجِعُ عَنْ عَهْدٍ وَ لَا نَنْقُضُ الْمِیثَاقَ نُطِیعُ اللَّهَ وَ نُطِیعُكَ وَ عَلِیاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ وُلْدَهُ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتَهُمْ مِنْ ذُرِّیتِكَ مِنْ صُلْبِهِ بَعْدَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ اللَّذَینِ قَدْ عَرَّفْتُكُمْ مَكَانَهُمَا مِنِّی وَ مَحَلَّهُمَا عِنْدِی وَ مَنْزِلَتَهُمَا مِنْ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ، فَقَدْ أَدَّیتُ ذَلِكَ إِلَیكُمْ وَ إِنَّهُمَا سَیدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّهُمَا الْإِمَامَانِ بَعْدَ أَبِیهِمَا عَلِیّ وَ أَنَا أَبُوهُمَا قَبْلَهُ.

وَ قُولُوا أَطَعْنَا اللَّهَ بِذَلِكَ وَ إِیاكَ وَ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ وَ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتَ عَهْداً وَ مِیثَاقاً مَأْخُوذاً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ قُلُوبِنَا وَ أَنْفُسِنَا وَ أَلْسِنَتِنَا وَ مُصَافَقَةِ أَیْدِینَا مَنْ أَدْرَكَهُمَا بِیدِهِ وَ أَقَرَّ بِهِمَا بِلِسَانِهِ وَ لَا نَبْغِی بِذَلِكَ بَدَلًا وَ لَا نَرَى مِنْ أَنْفُسِنَا عَنْهُ حِوَلًا أَبَداً أَشْهَدْنَا اللَّهَ وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِیداً وَ أَنْتَ عَلَینَا بِهِ شَهِیدٌ وَ كُلُّ مَنْ أَطَاعَ مِمَّنْ ظَهَرَ وَ اسْتَتَرَ وَ مَلَائِكَةُ اللَّهِ وَ جُنُودُهُ وَ عَبِیدُهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَهِیدٍ.

۹_ اى گروه مردم! قرآن به شما اعلام می کند كه امام پس از من، على و فرزندان اویند، و من نیز به شما خبر دادم كه آنان از صلب من و او هستند، آنجا كه فرموده:

ص: ۲۱۳

«و ( ابراهیم) آن را کلمه ای ماندگار در نسل خود قرارداد»(۱)،

و من نیز گفتم: و تا زمانى كه دست به دامن قرآن و عترت باشید گمراه نخواهید شد. اى گروه مردم! تقوا را ، تقوا را رعایت کنید . از روز قیامت بترسید، كه خداوند فرموده است: «زلزله رستاخیز حادثه ای سهمگین است».(۲) همیشه مرگ و حساب و میزان و حسابرسی در برابر پروردگار جهانیان و ثواب و عقاب را به یاد داشته باشید، كه هر كس كار نیك آورد پاداش می گیرد ، و هر كس كه بدى کند بهره ای از بهشت نخواهد داشت.

اى گروه مردم! تعداد شما بیش از آن است كه بتوانید با من دست بیعت دهید، و خداوند مرا مأمور فرموده تا از شما در بارۀ امامت على بن ابى طالب و امامان پس از او كه همه از صلب من و او هستند اقرار زبانى بگیرم. پس همگى بگویید: ما گفته های تو را شنیدیم و به نصب على بن ابى طالب و فرزندان او به مقام امامت مسلمانان راضى و سرتسلیم فرود می آوریم، و با تو در این باره با قلب و جان و زبان و دستهایمان بیعت مى كنیم، بر این عهد زندگى مى كنیم و مى میریم و زنده خواهیم شد، و تغییر و تبدیلى در آن نمی دهیم، و هیچ شكّ و تردیدى در آن نمی كنیم و از عهد خود باز نگردیم و پیمان خود را نشکنیم، همیشه مطیع خداوند بوده و گوش به فرمان شما و على امیر المؤمنین و امامان از نسل تو و على و حسن و حسین خواهیم بود. آن گاه افزود : (حسن و حسین:) همان دو شخصیتى كه شما را از جایگاهشان نزد خود و از منزلتى كه نزد خدا دارند آگاه ساختم، پس همه آن ها را به شما رساندم، و آن دو سرور جوانان بهشتى مى باشند، و آن دو پس از پدرشان على؛ امام و پیشوایند، و پیش از على ، من پدر آن دو مى باشم.

ص: ۲۱۴

و نیز بگویید: در تمام مواردى كه گفتى خدا را اطاعت مى كنیم و گوش به فرمان تو و على و حسن و حسین و ائمّه هستیم، این عهد و پیمان با امیر المؤمنین است که با قلب و جان و زبانمان بستیم ، و هر كس آن دو ( حسن و حسین ) را درك نمود با دست بیعت كرده و با زبان به مقامشان اعتراف نمایدو بگویید : ما جویاى هیچ تغییری در این پیمان نیستیم و تا قیامت آن را به هم نزنیم ، خدا را به گواهى گیریم و خدا كافى برای گواهى است . خدایا تو و هر بندۀ مطیع آشکار یا پنهان تو و فرشتگان و لشکریان و بندگان تو شاهد آنند و خدا برتر از هر شاهدی است .

۱۰ _ مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللَّهَ یعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خَافِیةَ كُلِّ نَفْسٍ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیها وَ مَنْ بَایعَ فَإِنَّمَا یُبَایعُ اللَّهَ یدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیدِیهِمْ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ بَایعُوا عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ وَ الْأَئِمَّةَ كَلِمَةً طَیبَةً بَاقِیةً یُهْلِكُ اللَّهُ مَنْ غَدَرَ وَ یرْحَمُ اللَّهُ مَنْ وَفَى ، وَ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما ینْكُثُ عَلى نَفْسِهِ الْآیةَ ، مَعَاشِرَ النَّاسِ قُولُوا الَّذِی قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَى عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ وَ قُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَیكَ الْمَصِیرُ ، وَ قُولُوا الْحَمْدُ للهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِی لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ فَضَائِلَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ أَنْزَلَهَا فِی الْقُرْآنِ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ أُحْصِیهَا فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ ، فَمَنْ أَنْبَأَكُمْ بِهَا وَ عَرَّفَهَا فَصَدِّقُوهُ ، مَعَاشِرَ النَّاسِ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً مَعَاشِرَ النَّاسِ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ إِلَى مُبَایعَتِهِ وَ مُوَالاتِهِ وَ التَّسْلِیمِ عَلَیهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ قُولُوا مَا یرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ ،فَإِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی

ص: ۲۱۵

الْأَرْضِ جَمِیعاً فَلَن یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اغْضَبْ عَلَى الْكَافِرِینَ وَ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

امامان_ كه کلمۀ طیبه و پایدارند_ بیعت كنید، و بدانید خداوند پیمان شكنان را هلاك مى كند، و وفاداران را مشمول رحمتش قرار مى دهد، «پس هر كه پیمان بشكند جز این نیست كه به زیان خویش مى شكند».(۱)

اى مردم! همان كه به شما گفتم بگویید، و به على با لقب امیر المؤمنین سلام كنید و بگویید: «شنیدیم و فرمان بردیم، پروردگارا، آمرزش تو را خواهانیم و بازگشت ما به سوى توست»(۲)، و بگویید: سپاس و ستایش خداى راست كه ما را بدین جایگاه راه نمود و اگر خدا ما را راهنمایی نمی کرد راه درست را نمى یافتیم».(۳) اى مردم! به راستى فضائل على بن ابى طالب نزد خداوند که در قرآن نازل فرموده، از شمار خارج است، پس هر كس شما را به آن ها خبر داد و آگاه ساخت او را باور و تصدیق كنید. اى مردم! هر كس خداوند را اطاعت کند و پیامبر و على و امامانى كه بیان نمودم فرمان ببرد به كامیابى و پیروزى بزرگ دست یافته است. اى مردم پیشتازان، پیشتازان! به بیعت و دوستى او و سلام كنندگان به او با لقب امیر المؤمنین، در بهشت پر نعمت ، همان رستگارن اند.اى مردم! آنچه موجب خشنودى خدا از شماست بگویید، و بدانید اگر شما و همۀ عالم كافر شوید، خدا را هیچ گزند و زیانى نرسانید. پروردگارا! گناهان مؤمنان را ببخشاى، و بركافران غضب نما، حمد و ستایش برای خدا پروردگار جهانیان است.

بیعت همه با زبان)در این حال فریاد از میان مردم بر خاست که ما با قلب و زبان و دست فرمان خدا و رسول او را شنیدیم و اطاعت نمودیم.

(دوم بیعت همه با دست)سپس مردم به خدمت حضرت هجوم آوردند و با زدن دست بر دست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دست على علیه السلام با آنان بیعت نمودند، و به ترتیب اوّلى ( ابوبکر ) و دومى (عمر) و سومى ( عثمان) و چهارمى و پنجمى و پس از آنان دیگران هر یک بنا بر منزلت خود بیعت كردند. و این كار تا وقت نماز مغرب و عشاء _كه آن شب با هم خوانده شد_ تا سه مرتبه ادامه یافت.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در هر بیعتی مى فرمود : حمد و ستایش مخصوص خداوندى است كه ما را بر همۀ مردم برترى داد .

و از همین جا دست دادن هنگام بیعت سنّت و رسم شد، و چه بسا این سنّت را كسى انجام می دهد (با کسی بیعت می شود ) كه در آن هیچ حقّى ندارد !

ص: ۲۱۸

ص: ۲۲۰

جای خود معرفی کند و آن روز هم عید معرفی شد(۱).

و این قرینۀ دیگری بر آن است که منظور از اجتماع صحابه و خطبۀ حضرت در غدیرخم _ نه محبت بلکه _ امامت و خلافت مولا علی علیه السلام بودهاست

ازین رو جا دارد مؤمنان تاریخ دقیق و مراسم و اعمال آن و وظائف خود را در آن روزها بدانند و آن دو روز را گرامی دارند .

علامۀ مجلسی می گوید: محاسبات نجومی روشن می سازد که روزهیجده ذوالحجه در سال دهم هجری که واقعۀ غدیر اتفاق افتاد مصادف با روز اول فروردین و ابتدای سال شمسی یا یكی دو روز پیش از آن بوده است چنان که ابن فهد _ ;_ اشاره کرده است. (۲)

مؤید این مطلب حدیثی است که ابن فهد حلّی در المهذب و علامۀ مجلسی در بحار الانوار از کتب معتبره اصحاب از معلی بن خنیس روایت نموده اند که روز نوروز بر امام صادق علیه السلام وارد شدم ، فرمود آیا این روز را می شناسی؟ گفتم این روزی است كه ایرانیان آن را بزرگ می دارند و به یكدیگر هدیه می دهند . فرمود به خدای کعبه سوگند، این عظمت برای امر عظیمی است که آن را برایت بیان می کنم.

... فرمود ای معلّی، نوروز روزی است که خدای تعالی از ارواح بندگان خود پیمانی گرفته است که او را بندگی نمایند و دیگری را با او شریک نسازند و ایمان بیاورند و به فرستاده ها و حجت های او _ ائمه معصومین علیهم السلام_ ایمان بیاورند

ص: ۲۲۲

..... همان روزی است كه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، امیر المؤمنین علی علیه السلام را بر دوش خود گرفت تا بت های قریش را از كعبه به زیر افكند. چنان كه ابراهیم نیز این كار را كرد. همان روزی است كه خداوند به یاران خود فرمود تا با علی علیه السلام به عنوان امیرالمومنین بیعت كنند. همان روزی است كه قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم و اولیای امر در آن ظهور می كنند و همان روزی است كه قائم بر دجال پیروز می شود و او را در كنار كوفه بر دار می كشد و هیچ نوروزی نیست مگر اینکه ما در آن روز منتظر فرج هستیم، زیرا نوروز از روزهای ما و شیعیان ماست(۱).

ظاهراً نوروز در این روایت به معنای روز اول سال و اول فروردین است ولی احتمال دارد مراد از نوروز معنای وصفی آن باشد یعنی نوروز یک روز خاص در سال شمسی نیست بلکه هر روزی که حادثۀ مهم الهی در آن واقع شود نوروز است .

و از آنجا که در این روز( هیجده ذوالحجة) خلافت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام به

ص: ۲۲۳

طور رسمی اعلام شد و دین اسلام به کمال و نعمت الهی بر امت اسلامی به نهایت رسید، این روز به عنوان عید و جشن و سرور

معرفی شد و برای آن روز به شکرانۀ این نعمت بزرگ، شعائر و مستحباتی بیان شده است که مؤمنان خود را مقید به انجام آن می دانند.

شیخ عماد الدین أبو جعفر محمد بن أبی القاسم ، علی بن محمد الطبری دانشمند شیعی (م ۵۵۳ق) ظهیر از امام صادق ازپدران بزرگوارش از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کند که فرمود: یومُ غدیرِ خُمٍّ أفضلُ أعیادِ اُمّتی، وهو الیومُ الذی أمَرنی اللهُ تعالى ذِكْرهُ بنَصبِ أخی علیِّ بنِ أبی طالبِ عَلَماً لاُمّتی یَهتدونَ بهِ من بعدی وهو الیومُ الذِی أكملَ اللهُ تعالى فیه الدینَ و أتمَّ على اُمَّتی فیهِ النعمةَ ورَضِیَ لهمُ الإسلامَ دیناً... .

روز غدیر خم، برترین اعیاد امت من است، روزى است كه خداى متعال مرا فرمان داد تا برادرم على بن ابى طالب را به عنوان پرچمى هدایت گر براى امتم تعیین كنم كه پس از من به وسیله او راهنمایى شوند، و آن، روزى است كه خداوند در آن روز، دین را كامل ساخت و نعمت را بر امتم به كمال و تمام رساند و اسلام را به عنوان دین، برایشان پسندید .(۱)

و اخطب خوارزم با سند متصل از ابو سعید خدری نقل می کند :پس از آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر مولی علی علیه السلام را به امامت معرفی نمود آیه اکمال نازل شد: پیامبر اکرم فرمود: الله اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمه و رضی الرب برسالتی

والولایة لعلی؛ الله اکبر بر کامل شدن دین و تمامیت نعمت و رضایت پروردگار با رسالت من و ولایت علی .(۲)

از این رو به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم مسلمانان مامور شدند « ولایت» را به صاحب

ص: ۲۲۵

آن امیر المؤمنین تبریك گویند و با آن حضرت بیعت كنند. رسول خدانیز براین نعمت الهى شادمانى كرد.

و نیز ابن مردویه می گوید : حدثنا محمد بن المظفر بن موسى ، قال : حدثنا محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی ، قال : حدثنا إسماعیل بن إسحاق الراشدی ، قال : حدثنا یحیى بن سالم ، قال : حدثنا صباح المزنی ، عن العلاء بن المسیب ، عن أبی داوود ، عن بریدة، قال: أمرَنا رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أن نُسَلَّمَ عَلى علیٍّ علیه السلام بأمیرِ المؤمنینَ.(۱)

ابن مردویه با استناد به بریده گوید: رسول اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به ما امر نمود كه به هنگام ملاقات با على علیه السلام او را به امارت مؤمنین یاد كنیم و بگوییم: السّلامُ علیكَ یا أمیرَ المُؤْمِنینَ.

فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِينًا».(۱)

گفتم: آن كدام روز است ؟ فرمود: هر گاه یكى از پیامبران بنى اسرائیل مى خواست جانشین خود را تعیین كند ، آن روز را عید قرار مى دادند. روز غدیر روزى است كه پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم ، على علیه السلام را به عنوان هادى امت نصب كردو این آیه نازل شد و دین كامل گشت و نعمت خدا بر مومنان، تمام شد. گفتم: آن روز، كدام روز از سال است؟ فرمود: روزها جلو و عقب مى افتد، گاهى شنبه است، گاهى یك شنبه، گاهى دوشنبه، تا آخر هفته. گفتم: در آن روز، چه كارى سزاوار است كه انجام دهیم؟ فرمود: آن روز، روز عبادت و نماز و شكر و حمد خداوند و شادمانى است، به خاطر منتى كه خدا بر شما نهاد و ولایت ما را قرار داد . دوست دارم كه آن روز را روزه بگیرید. (۲)

عبدالرحمان بن سالم نیز از پدرش روایت كرده است: از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم: آیا مسلمانان غیر از جمعه، قربان و فطر، عیدى دارند؟ فرمود: آرى، عیدى محترم تر. گفتم: چه روزی است؟ فرمود : روزى كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، امیرالمومنین علیه السلام را به امامت منصوب كرد و فرمود:« من كنت مولاه فهذا على مولاه» . عرض كردم: آن روز، چه روزى است؟ فرمود: به روزش چه كاردارى؟ سال در گردش است، ولى آن روز، هیجدهم ذوالحجة است.

پرسیدم: در آن روز چه كارى شایسته است انجام شود؟ فرمود: در آن روز، با روزه و عبادت و یاد كردن محمد و آل محمد، خداوند را یاد مى كنید .

ص: ۲۲۷

همانا پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم توصیه فرمود كه مردم این روز را عید بگیرند، بلکه پیامبران همگی چنین مى كردند و به جانشینان خود وصیت مى كردند كه روز تعیین جانشین را عید بگیرند.(۱)

در حدیثى دیگر است كه حضرت صادق علیه السلام در حضور جمعى از شیعیانش فرمود: آیا روزى را كه خداوند، با آن روز، اسلام را استوار ساخت و فروغ دین را آشكار كرد و آن را براى ما و دوستان و شیعیانمان عید قرار داد، مى شناسید؟ گفتند: خدا و رسول و فرزند پیامبر داناتر است، آیا روز عیدفطر است؟ فرمود: نه. گفتند: روز قربان است؟ فرمود: نه، هر چند این دو روز، بسیار مهم و بزرگند، اما روز « فروغ دین» از اینها برتر است، و آن روز هیجدهم ذوالحجة است... .(۲)

می آمرزد و در این روز آزاد مى كند از آتش جهنّم دو برابر آنچه آزاد كرده است در ماه رمضان و شب قدر و شب فطر و یك درهم كه در این روز به برادران مؤمن بدهى برابر است با هزار درهم كه در اوقات دیگر بدهى و در این روز به برادران مؤمن خود احسان کن و هر مرد مؤ من و زن مؤ منه را شاد گردان آن گاه فرمود: واللهِ لو عَرِفَ الناسُ فضلَ هذا الیوم بحقیقتهِ لصافَحَتْهُم الملائكةُ فِی كُلَّ یَوْمٍ عَشْرَ مَرّاتٍ؛ به خدا قَسم اگر مردم فضیلت این روز را چنان كه باید بدانند ملائكه هر روز ده مرتبه با ایشان مصافحه كنند.

آن گاه از پدران بزرگواش از امام حسین علیهم السلام روایت می کند که امام امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه ای که مصادف روز عید غدیر بود پنج ساعت از روز گذشته، پیش از نماز جمعه خطبه ای به شرح زیر ایراد فرمود که مانند نداشت و سپس نماز جمعه خواند و آن را نماز عید غدیر قرار داد(۱).

جز با اعتراف به نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پذیرفته نیست و دین،جز با قبول ولایت الهى قبول نمى شود و اسباب طاعت خدا جز با چنگ زدن به دستگیره هاى خدا وصاحبان ولایت الهی، سامان نمى پذیرد.

پس در (روز غدیر ) زیر درختان انبوه، خدا بر پیامبرش چیزى نازل كرد كه بیانگر اراده اش در باره خالصان و برگزیدگان است و او را فرمان داد كه پیام را ابلاغ كند و از بیماردلان و منافقان هراس نداشته باشد وحفاظت او را عهده دار شد و درون اهل شک و نیت مرتدان را افشا نمود پس مؤمن و منافق آن را در یافتند. مؤمنان بر حق ثابت ماندند ولی بر جهل جاهلان منافق و تعصب متمردان افزوده گشت ... .

آن گاه فرمود : این روز غدیر روز عظیم الشأنی است که فرج در آن حاصل شد ودرجات مؤمنان بالا رفت و حجت الهی آشکار شد و برای روز غدیر چهارده لقب به شرح ذیل بیان فرمود:

علی علیه السلام فرمود: «و جَدَّدْتَ لنا عهدك و ذَکَّرتَنا میثاقك المأخوذ منا فی ابتداء خلقك إیانا».

۳_ یوم الشاهد والمشهود؛ آن روز روز شاهد ومشهود است. این تعبیریاست که قرآن درباره قیامت به کار برده است به اینکه شاهد، پیامبر و مشهود، قیامت است، یا شاهدْ انسان ها و مشهود، اعمال آنان است ولی به کار بردن این تعبیر درباره روز غدیر، به این معناست که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، شاهد و علی علیه السلام ، مشهود است. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شهادت به ولایت علی علیه السلام داد و انسان ها و اجنه و فرشتگان را بر این امر به گواهی گرفت.

۴_ یوم تبیان العقود عن النفاق والجحود؛ غدیر، روز تغییر نکند از صفّ خیانت منافقان و منکران است؛ روزی که خط حق از جریان نفاق مشخص شد، روزی که باعث شد حامیان واقعی از مدعیان دروغین جدا شوند؛ آنان که حقایق را آگاهانه انکار کردند و نفاق خود را در عمل آشکار ساختند.

۵_ یوم البیان عن حقائق الایمان؛ غدیر روز بیان حقایق بود که خط ایمان از دیگر خطوط ممتاز شد، کسانی که تا آن روز ادعای ایمان به خدا و اطاعت از پیامبر را داشتند، در آن روز درونشان آشکار شد. در آن روز همه دانستند که اگر واقعاً به «اطیعوا اللّه واطیعوا الرسول» اعتقاد دارند. باید از خدا و پیامبر و از ولیّ امر، علی بن ابی طالب علیه السلام پیروی کنند.

۶_ یوم دَحْر الشیطان. غدیر روز راندن شیطان است : «دحر» به معنای راندن است. در روز غدیر با کامل شدن دین، شیطان پس از بعثت برای دومین بار رانده شد. شیطان که از دین کامل و حقیقت ایمان بهره ندارد، دوست داشت دین، ناتمام و ابتر بماند و به کفار وعده می داد که با مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نفس راحتی

ص: ۲۳۲

می کشند. با واقعه غدیر، وسوسه ها، توطئه ها و نقشه ها، نقش بر آب شد و همان گونه که کافران مأیوس و نومید شدند، شیطان نیز مأیوس و رانده درگاه الهی شد.

۷_ و یوم البرهان هذا یوم الفصل الذی کنتم توعدون؛ غدیر روز حجت آشکار و روز داوری و جدایی حق از باطل است . این عبارت امام علیه السلام تشبیه غدیر به قیامت و یا تأویل به آن است. قرآن در بارۀ قیامت فرمود: «هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ».(۱)

۸_ و هذا یوم الملأ الاعلی الذی انتم عنه معرضون؛ غدیر روز فرشتگان والامقام در عالم بالاست که شما از آن رویگردان هستید .در این روز، در میان فرشتگان نیز در آسمان محفل انس برگزار می شود. ولی شما انسان ها به آن اهمیت لازم را نمی دهید .

۹_ هذا یوم الإرشاد و یوم محنة العباد و یوم الدلیل على الرواد؛ روز غدیر روز ارشاد خلق و روز امتحان بندگان و روز رهنمای قاصدان راه خداست.

۱۰_ هذا یوم أبدى خفایا الصدور و مضمرات الأمور؛ این روز روزی است که خداوند متعال آنچه عده ای در سینه پنهان داشتند و امور نهان را آشکار نمود .

منظور از آنچه عده ای در سینه پنهان داشتند سر نوشت خلافت و نوع تعامل با آن بود که منافقان در اندیشۀ غصب آن بودند .

۱۱_ هذا یوم النصوص علی اهل الخصوص، این روز، روز تصریح بر امامت بندگان خاص خدا است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از آغاز بعثت تا حجة البلاغ، بارها به اشاره و کنایه به معرفی علی علیه السلام پرداخته بود، در حدیث «یوم الانذار»، در حدیث منزلت

ص: ۲۳۳

و … اما در جریان غدیر بدون هیچ پرده پوشی و به دور از هر گونه کنایه و اشاره و با صراحت تمام به معرفی بندۀ خاص خدا امام علی علیه السلام به عنوان ولی امر مسلمانان پرداخت و راه هرگونه توجیه را مسدود کرد.

۱۲ _ هذا یوم شیث، هذا یوم ادریس، هذا یوم یوشع، هذا یوم شمعون؛ این روز اوصیای انبیا است. در این بخش از خطبه امام علیه السلام به تعلق روز غدیر به برخی از اوصیا انبیا چون ادریس، شیث، یوشع و شمعون که بعضی از آنان مقام نبوت هم داشتند اشاره می کند، قرآن کریم درباره ادریس می فرماید: «وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا»(۱) شیث، به حسب تاریخ، وصی حضرت آدم بوده است یوشع نیز جانشین حضرت موسی علیه السلام ، و شمعون جانشین حضرت عیسی علیه السلام بوده است. در ادامۀ روایت می خوانیم که روز غدیر به آدم (قبول توبه)، ابراهیم (نجات از آتش)، هارون (جانشینی از موسی) و عیسی علیه السلام تعلّق دارد.روز غدیر یادآور روزی است که بسیاری از انبیا از جمله پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم جانشین خود را در آن تعیین کرداند.۱۳ _ هذا یوم الأمن و المأمون . این روز روز آسایش و آسودگی است. زیرا قبل از واقعه غدیر، نگرانی هایی نسبت به آینده اسلام وجود داشت و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز نگرانی ابراز می کرد ، اما پس از جریان غدیر می بینیم این نگرانی به سرور و شادی مبدل می شود.

۱۴_ هذا یوم إظهار المصون من المكنون هذا یوم إبلاء السرائر؛ روز غدیر، روز آشکار ساختن حقیقت پنهان و روز اظهار اسرار است.

امام علیه السلام در ادامه خطبه به نقش مهم خود می پردازد و با بیان تفسیر «طریق»،

ص: ۲۳۴

محرم نیز با آویختن پارچه هاى سیاه، عزا و ماتم خود را به نمایش مى گذاشتند. و بازار را در روز عاشورا تعطیل می كردند.

هرچند بزرگداشت عید غدیر و عزاداری روز عاشورا به وسیلۀ مردم قبل از حكومت آل بویه

رواج داشت ولی در سطح عمومی و رسمی برای اولین بار، به دستور معزّالدوله دیلمی بود که در سال ۳۵۳ق عاشورا عزاى عمومى اعلام شد و از مردم خواسته شد كه با پوشیدن جامۀ سیاه، اندوه خود را نشان دهند و به احترام این روز، خرید و فروش ممنوع شد، قصّابان ذبح نكردند و صنف آشپز غذا نپختند و قبّه هایى در بازارها برپا كردند و پرده ها بیاویختند.

ابن جوزى می نویسد : در عاشوراى سال ۳۵۲ق گریه و ندبه براى امام حسین علیه السلام و نوحه خوانى و برپایى ماتم براى آن امام برگزار گردید.(۱)

ابن اثیر برگزارى مراسم عزادارى حسینى در روز عاشورا در زمان عزّالدولۀ بختیار فرزند معز الدوله (۳۶۷_۳۵۶ق) را بر طبق سنّت سال هاى پیش آورده است و ابن العماد حنبلى به برپایى سنّت عزادارى عاشورا در سال ۳۸۷ اشاره كرده است.(۲)

مراسم عزادارى عاشورا چنان اهمیت داشت كه اگر با اعیاد ملّى نوروز یا مهرگان مصادف مى شد، مراسم را بر اعیاد ملّى ترجیح مى دادند. مثلا در سال ۳۹۸ق كه روز عاشورا مصادف با عید مهرگان بود، مراسم عید را به تأخیر انداختند.

خاص اهل بیت علیهم السلام بود. و شیعیان، آن روز را جشن می گرفتند و آل بویه به پیروی تبعیت از این سنت سلف صالح ، آن را علنی و رسمی کردند.

با این حال، مورّخ اهل سنت احمد بن عبد الوهاب شهاب الدین نویری (م۶۷۷ _ ۷۳۳ق) عید غدیر را از بدعت های «معزّ الدوله علی بن بویه» در سال ۳۵۲ق می داند و ادعا می کند که این مراسم در اسلام سابقه ای نداشته است. و می افزاید آن روز، روز عقد اخوت بین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام بود که در سال دهم واقع شد و ازجمله سنت های شیعیان آن است که شب هجدهم ذی الحجه را احیا می دارند و صبح آن دو رکعت نماز عید قبل از ظهر می خوانند و لباس نو می پوشند و کارهای نیک در آن روز به جا می آورند و در مقابل، عوام اهل سنت نیز بیست وپنجم ذی الحجه را به عنوان روزی که ابوبکر با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وارد غار شدند جشن می گرفتند . نظیر این سخن را«مقریزی» هم گفته است.(۱)

ازین رو علامه امینی در الغدیر به نقد سخن آنان پرداخته و بی پایگی آن را به اثبات رسانیده است.(۲)

لازم به یادآوری است که نویری در اینجا بر اثر عجله در قضاوت ، دو اشتباه فاحش نموده است؛ اول اینکه نام «معزّ الدوله» را علی دانسته ، در حالی که احمد است. و دوم اینکه واقعۀ غدیر در سال دهم هجری روز عقد اخوت بین پیامبر و علی علیهما السلام نبود، بلکه این کار در سال اول هجری واقع شد؛ بلی اینکه شیعیان در آن

ص: ۲۳۸

من المُتمسَّکِین بوِلایة أمیرِالمُؤمنینَ؛ سپاس خداى را که ما را از کسانی قرارداد که به ولایت امیرمؤمنان علیه السلام تمسّک می جویند.

و نیز مستحب است در روز غدیر صد مرتبه بگوید: اَلْحَمْدُ للهِ الّذى جَعَلَ کَمالَ دینِهِ وَتَمامَ نِعْمَتِهِ بِوِلایَةِ اَمیرِ الْمُؤ مِنینَ عَلىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ علیه السلام ؛ ستایش خاص خدایى است که کمال دین و تمام شدن نعمتش را به ولایت امیرمؤ منان على بن ابیطالب علیه السلام قرارداد. (۱)

شیخ طوسی به سند خود از فیاض بن محمد بن عمر طوسى روایت می کند در سال ۲۵۹_ (كه خودش ۹۰ سال داشت _ حضرت رضا علیه السلام را در روز غدیر ملاقات كرد، در حالى كه در محضر او جمعى از یاران خاص وى بودند و امام علیه السلام آنان را براى افطار نگاه داشته، طعام و خلعت و هدایا، حتى كفش و انگشتر به خانه های آنان فرستاده و وضع آنان و اطرافیان خود را دگرگون ساخته بود و پیوسته فضیلت وسابقه این روز بزرگ را یاد می کرد .(۲)

دوم : غسل(۳).

سوم : روز.

خطیب بغدادی به سند صحیح نزد اهل سنت از ابو هریره و او از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل كرده است : هر کس روز هیجده ذی الحجه را روزه بگیرد خداوند ثواب شصت ماه روزه به او می دهد.(۴)هر چند ابن کثیر بر آن اشکالاتی وارد نموده است که در ذیل بحث وقت آیۀ اکمال پاسخ دادیم(۵).

ص: ۲۴۰

بلکه در خبری از ائمه علیهم السلام رسیده كه روزۀ آن برابر با روزه عمر دنیا و معادل است با صد حجّ و صد عمره است.(۱)

عماد الدین طبری با سند از حسن بن راشد روایت می کند که از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم: آیا برای مسلمانان غیر از جمعه و اضحى و فطر، عیدى هست؟ فرمود: بلى عیدى هست كه از همۀ عیدها حرمتش بیشتر است!

گفتم آن كدام عید است ؟ فرمود آن روزى است كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم حضرت امیرالمؤ منین علی علیه السلام را به خلافت خود نصب نمود و آن روز هیجدهم ذى الحجّه است.

گفتم كه در آن روز چه عملی سزاوار است انجام دهیم ؟ فرمود باید روزه بدارید و محمد و آل محمد: را یاد كنید و بر ایشان صلوات بفرستید و از ظالمان به آنان برائت بجویید. وصیت كرد و هر پیغمبرى به وصی خود وصیت مى كرد عید گردانند. پرسیدم: پاداش كسى كه آن روز را روزه بگیرد چیست؟ فرمود: برابر با روزه شصت ماه است. و فرمود ترک نکنید روزۀ بیست و هفت رجب که نبوت برمحمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و ثواب آن مانند روزۀ غدیر ثواب شصت ماه روزه است.(۲)

چهارم: زیارت حضرت امیرالمؤ منین علی علیه السلام

شیخ طوسی با سند معتبر از ابن ابى نَصر بَزَنطى روایت نمود از حضرت رضا علیه السلام

ص: ۲۴۱

كه فرمود : اى پسر ابى نصر هر كجا كه باشى سعى كن كه روز غدیر نزد قبر مطهّر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام حاضر شوى.

همانا خدا مى آمرزد در این روز از هر مرد مؤ من و زن مؤ منه گناه شصت ساله ایشان را (۱) و از براى آن جناب در این روز سه زیارت مخصوصه نقل شده: یكى زیارت معروف امین الله است كه از نزدیك و دورخوانده می شود و دیگری زیارت کامله ای از فضائل آن حضرت و مطاعن دشمنان است که به سند معتبر از امام علی النقی علیه السلام روایت شده است. (۲)

پنجم : سید بن طاوس به سند معتبر از عمارة بن جوین العبدی روایت می کند روز غدیر بر امام صادق علیه السلام وارد شدم او روزه بود ، فرمود : در این روز دو رکعت نماز بخوان و بهتر است این نماز نردیک ظهر باشد چون حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، امام علی علیه السلام را در آن وقت به خلافت معرفی کرد. به این صورت:

در هر رکعت سوره حمد و سپس ده بار سوره توحید و ده بار آیة الكرسى و ده بار سوره قدر و پس از آن می گویی: اَللّهُمَّ اِنِّى اَسْئَلُكَ بِاَنَّ لَكَ الْحَمْدَ وَحْدَكَ لا شَریكَ لَكَ ... «دنبالۀ دعا در مفاتیح الجنان آمده»، پس از این دعا به سجده برو وصد مرتبه بگو: اَلْحَمْدُللهِ و صد مرتبه شُكْراًللهِ.

سپس فرمود. هر کس در این روز این عمل را به جا آورد ثواب کسی را دارد كه در روز عید غدیر حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را دیده باشد و با آن حضرت بر ولایت علی علیه السلام بیعت كرده باشد. و مانند کسی است که همراه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و أمیر

ص: ۲۴۲

المؤمنین علیه السلام و حسن و حسین علیهما السلام به شهادت رسیده است. (۱)

ششم: عقد اخوت بین برادران دینی

محدث بزرگ میرزا حسین نوری (م ۱۳۲۰ ق) به نقل از كتاب زاد الفردوس می گوید : سزاوار است در این روز برادران دینی با یك دیگر عقد اخوّت بندند و كیفیت آن این گونه است كه یكی از آن دو دست راست خود را در دست راست دیگری بگذارد و بگوید: وآخیتُکَ فى اللهِ و صافیتُکَ فى اللهِ و صافحتُکَ فى اللهِ و عاهدتُ اللهَ و ملائکتَه و رسلَه و انبیاءه و الائمّةَ المعصومین: على أنّى إن کنتُ من أهلِ الجنّةِ و الشفاعةِ و أذِنَ لى بأن أدخلَ الجنّةَ لا أدخُلُها إلّا و أنتَ مَعِى؛ با تو در راه خدا برادر مى شوم؛ با تو در راه خدا راه صفا و صمیمیت در پیش مى گیرم؛ با تو در راه خدا دست مى دهم و با خدا، ملائکه و پیامبرانش و ائمه معصومین عهد مى بندم که اگر از اهل بهشت و شفاعت شدم و اجازهورود به بهشت یافتم، داخل آن نشوم مگر آنکه تو با من همراه شوى. »

آن گاه دیگرى مى گوید: قبلت؛ اسقطت عنک جمیع حقوق الاخوة ما خلا الشفاعة و الدعاء و الزیارة ؛ جز شفاعت و دعا و زیارت، همه حقوق برادرى را ساقط کردم(۲)

هفتم : نماز و خطبۀ عید غدیر به جماعت

هر چند بین عید بودن روز غدیر و نماز جماعتی همراه با خطبه به عنوان نماز عید ملازمه ای نیست ولی از بعضی روایات استحباب آن استفاده می شود. مانند

ص: ۲۴۳

آنچه شیخ طوسی به سند خود از امام رضا علیه السلام و او از پدران بزرگواش از امام حسین: روایت می کند که امام امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه ای که مصادف روز عید غدیر بود خطبه ای پیش از نماز جمعه ایراد فرمود و سپس نماز جمعه خواند و آن را نماز عید غدیر قرار داد.(۱)

و در روایت دیگركفعمی در مصباح بدون سند از امام صادق علیه السلام آورده است:

و صلاةُ یومِ الغدیرِ عن الصادق علیه السلام ركعتان قبلَ الزوالِ بنصفِ ساعةٍ شُكراً للهِ تعالى على ما مَنّ سبحانه على علیٍّ علیه السلام و خَصَّه به و تُصلّى جماعةً فی الصحراء بعد أن یخطبَ الإمام بهِم و یُعرَّفهم فضلَ الیومِ فإذا انقضَتْ الخطبة تصافَحوا و تَهانوا(۲)... .

امام صادق علیه السلام فرمود: نیم ساعت قبل از ظهر روز غدیر در صحرا دو ركعت نماز جماعت به عنوان تشکر از منت خداوند بر علی علیه السلام و برگزیدن ایشان به جای آورد در هر رکعت پس از سورۀ حمد ده بار آیه الکرسی و ده بار سورۀ قدر می خوانی. پس از آنکه امام خطبه ای خوانده و فضیلت این روز را برای مردم بیان کند. سپس مردم با هم مصافحه کرده و به هم تهنیت بگویند .

از این دو روایت استفاده می شود که _ در زمان محدود نبودن شیعه_ عید غدیر نیز دارای نماز جماعت با خطبه مانند عید فطر و قربان است.

ص: ۲۴۴

ص: ۲۴۶

ازین رو دستیابی به همۀ خطبۀ غدیریه جز از راه ائمۀ معصومین: امکان ندارد وجامع ترین روایت شیعی در این زمینه روایت طبرسی در احتجاج است که باسند معتبر از امام محمد باقر علیه السلام نقل می کند. و ما متن کامل آن را به عنوان کاشف اسرار غدیر در پایان بخش دوم آوردیم.

ولی دست های غاصبان خلافت همان مقدار منقول را هم تحریف کردند!و جامع ترین نقل اهل سنت که نزد آنان صحیح است ، روایت طبرانی از ابی الطفیل از زید بن ارقم ( روایت چهارده : بخش ۱) است که ما متن آن را به کمک روایات دیگر آنان شرح می دهیم و پس از آن، پیام ها و لوازم معنوی آن را بیان می کنیم.

شرح متن:

نزل النبی یوم الجحفه ثم أقبل على الناس، فحمد الله و أثنى علیه....

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در منطقۀ جحفه در آن روز فرود آمد و حمدو ثنای الهی به جای آورد ... جحفه منطقه عمومی غدیر خم نزدیکی شهرک «رابغ» بین راه مکه ومدینه است كه پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم مولا علی علیه السلام را در هیجده ذو الحجۀ سال دهم هجری به امامت نصب كرد و اضافۀ یوم به جحفه به دلیل اشتهار این واقعه در صدر اسلام بود. غدیر در چند

کیلومتری جحفه _ یکی از میقات های پنجگانه _ حدود ۶۵ کیلومتری مکه قرار دارد و به خاطر وجود برکه ای در این محل که در آن آب باران جمع می شده، به غدیرخم ( برکۀ آب منطقۀ خم ) شهرت یافته است.

غدیر خم به سبب وجود آب و چندین درخت کهنسال، محل توقف و استراحت کاروانیان بود و گرمایی طاقت فرسا داشت. در قدیم راه اهالی مصر از راه مدینه و شام در آن جا جدا می شد.

ص: ۲۴۸

و آن روز (هیجده ذوالحجة)به عنوان عید غدیر در میان مسلمانان به ویژه شیعیان _ معروف است .

و در روایت دیگر طبرانی از حذیفه آمده است كه در آنجا درختانی نزدیك به هم بود كه حضرت دستور داد زیر آن نظافت شده و خار و خاشاک آن جمع شود تا برای نماز و شنیدن خطبه حضرت آماده گردد .

و در روایت ابن مغازلی از زید بن ارقم می افزاید: ورود ما به جحفه قبل از ظهر در روز بسیار گرمی بود، كه بعضی از ما عبایش را از شدت گرمای زمین ،زیر پا و بعضی روی سر می انداخت ،تا آنكه ما نماز ظهر را پشت سر پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به جا آوردیم.(۱) و این نشان دهنده اهمیت مطلبی بود كه پیامبر موظف به اعلان آن شده بود .

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: إنی لا أجد لنبی الا نصف عمر الذی قبله؛ من نمی یابم پیامبری را مگر آنكه نصف عمر پیامبر پیش از خود عمر كرده است .

ظاهراً مراد عمر تبلیغی و دوران رسالت اوست، به همین جهت در روایت ابن مغازلی از زید بن ارقم و روایت ابن ابی الحدید از علی علیه السلام آمده است : آگاه باشید، عیسی بن مریم در میان قوم خود چهل سال زیست و من شروع به گذشتن از بیست سال كردم.(۲)

روشن است در آن زمان حضرت بیش از شصت سال داشت ،پس منظور عمر نبوت حضرت است كه آن زمان بیست و سه سال _ تقریباً نصف عمر تبلیغی عیسی ۷ _ از آن می گذشت .

و انّی اُوشك أن أدعی فاجیب؛ با این جمله فرا رسیدن مرگ خود را اعلان

ص: ۲۴۹

می كند و افكار مردم را برای شنیدن آخرین سفارش یعنی مسئله خلافت پس از خود آماده می سازد، و چنان که قرآن می فرماید: « كُتِبَ عَلَیكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَیراً الْوَصِیّةُ لِلْوَالِدَینِ وَالْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَى الْمُتَّقِینَ»(۱)؛ بر شما نوشته شده است هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد اگر چیز خوبی (مالی) از خود باقی گذاشت برای پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته وصیت کند. این حقی بر عهده پرهیز کاران است. و خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر لزوم وصیت سفارش نمود .

پس آنچه بخاری نقل کرده صحیح نمی باشد که شخصی از « طلحة بن مصرف » از وصیت پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم دربارۀ مسئله خلافت_ که مورد انتظار مسلمانان بود__ پرسید ، عبد الله بن اوفی گفت آن حضرت وصیتی ننموده است»(۲).بلکه حضرت با اعلام نزدیکی وفاتش مردم را برای شنیدن سرنوشت خلافت پس از خود آماده می سازد .

فما أنتُم قائلونَ؟ قالوا: نصحْتَ، قال: ألیسَ تَشهدُونَ أن لا إله إلّا اللهُ وأنَّ محمّداً عبدُه و رسولُه و أنّ الجنةَ حقٌّ و النارَ حقٌّ وأنَّ البعثَ بعدَ الموتِ حقّ؟ قالوا: نشهدُ.

ولی قبل از بیان وصیت مانند هر مصلح بلیغ از مردم درباره خودنظرخواهی می كند و می پرسد درباره رفتار من در دوران رسالت چه می گویید؟ همه گفتند : تو كمال خیرخواهی و تلاش را در راه هدایت و سعادت ما انجام دادی.

آن گاه بر اصول اعتقادی كه ثمره آن همه جهاد و فداكاری دوران رسالتش بود از مردم اقرار گرفت و پرسید آیا شهادت بر توحید و رسالت من نمی دهید ؟ آیا شهادت

ص: ۲۵۰

بنده ای از آن رانده و دور می شود . من می گویم او از امت من است ! جواب می آید تو نمی دانی او چه کاری پس از تو کرده است ! (۱)و بخاری در وصف رانده شدگان از حوض نقل می کند که آنان گروهی از اصحاب معروف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هستند که پس از آن حضرت با سیره و سنت او مخالف کردند و دین او را تغییر دنده و بدعت گذاشتند .(۲)

بر اساس حدیث ثقلین شرط ورود آبرومندانه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمسک به هر دویِ آن ها است . زیرا تأکید می کند که آن دو از هم جدا نشوند تا سر حوض بر من وارد شوند. و در روایت طبرانی از حذیفه دارد : و انی سائلکم حین تردون علیّ عن الثقلین؛ هنگامی که شما کنار حوض بر من وارد شوید من از رفتار شما با ثقلین می پرسم .

ولی آیا این واقعه پس از خلاصی از محکمۀ قیامت و دخول در بهشت است، به قرینۀ آنکه کوثر بخشی از بهشت است پس مرجع خطاب و سؤال، بهشتیانِ از صحابه هستند،نه همه صحابه ای که بعضی از آنان مرتد شدند؟

یا آنکه ورود به حوض پیش از صدور حکم نهایی قیامت است، و این حوض در صحرای قیامت است درنتیجه سؤال از رفتار با ثقلین از همۀ مسلمانان است . چنان که روایات طرد صحابه بر آن دلالت می کند ؟ دو احتمال است دومی به واقع نزدیک تر است .

فانظرُوا کیفَ تَخْلُفونی فی الثَّقلَینِ؛ ببینید با دو امانت گران سنگ من چگونه رفتار می کنید؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با این سؤال همه را به تأملی عمیق واداشته، به امت

ص: ۲۵۲

هشدار می دهد که در قیامت از آنان سؤال می کند که آیا حق ثقلین را رعایت کرده اند؟

ثقل دو احتمال دارد؛ الف :به سکون قاف ،جمع آن اثقال ، مثل حمل و احمال، یعنی سنگینی ضد خفت . ولی وقتی الف و لام می گیرد مانند این حدیث، به معنای وصفی ثقیل می شود.

ب :به فتح قاف، به معنای کالای مسافر و ابزار او گفته می شود مثلا : احتمل القومُ بثِقْلَتِهم، یعنی آن قوم بار سفر خود را بست .(۱)

ولی ظاهراً این کلمه مشترک معنوی بین آن دو معنا وجامع آن دو مفهوم «سنگینی» است ، زیرا استعمال ثقل در معنای دوم هم به سبب سنگینی آناست، از این رو گاهی به جای هم به کار می روند. پس اصل همان معنای اول است.

به همین دلیل، ابن حجر هیتمی می گوید: علت آنکه از این دو امانت به ثقلین تعبیر شده این است که ثقل«به فتح ثاء و قاف » هر شیء گرانبها و با اهمیت است و قرآن و اهل بیت چنین هستند،زیرا معدن علوم دینیه و اسرار و احکام شرعی می باشند(۲).

الف و لام ثقلین برای عهد ذهنی و ذکری است ،زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم چند بار در حجة الوداع کتاب و عترت را به عنوان ثقلین وخلیفه خود معرفی کرد.

پس این سفارش باید در پرتو آن سخن مختصر و معتبر پیامبر در منی و عرفات تفسیر گردد، که شرط عدم گمراهی امت تمسک بر هر دو ثقل عنوان شده است

ص: ۲۵۳

واشاره به همان جمله مختصری است که ترمذی وحاکم احمد و نسائی و طبرانی و ابویعلی و ابن ابی شیبه با سندهای معتبر نقل کرده اند : انی تارك فیكم الثقلین كتاب الله و عترتی أهل بیتی ما ان تمسكتم بهما لن تضلوا ابدا، و بااین جمله وظیفه مردم را در مقابل آن بیان فرمود و تصریح نمودند که متمسک به یکی از آن دو ایمن از گمراهی نیست. ولی از آنجا كه بسیاری از حاضران در آن مجالس نبوده،یا متوجه نشده بودند، ابهامی در منظور از ثقلین پدید آمد ، یك نفر از میان جمعیت با صدای بلند پرسید :

ما الثَّقلانِ یا رسولَ اللهِ؟ قال: كتابَ اللهِ طَرْفٌ بیدِ اللهِ عزّ وجلّ و طَرفٌ بأیدِیكم فاستمسِكُوا به لا تضلُّوا؛ ای رسول خدا منظور شما از ثقلین چیست؟ حضرت پاسخ داد: یكی كتاب خدا قرآن، كه همچون ریسمان یك طرفش به دست خدای عزّوجل و طرف دیگرش به دست شما است،به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید، و دیگری عترت و دودمانم .

النبیُّ إنّی تاركٌ فیكمُ الثَّقَلین كتابَ اللهِ عزّوجلّ و عِتْرتی أهلَ بیتی ألَا و هُما الخلیفَتان من بعدی ولنْ یَتفرَّقا حتّی یَرِدا علیَّ الحوضَ.یعنی آن دو چیز گران سنگ دو جانشین من پس از من هستند(۱).

و نیز در بعضی از نقل ها به جای لفظ ثقلین _ خلیفتَین یا أمرَین یا شیئَین _ آمده است و این باعث تردید در نام گذاری به حدیث ثقلین می شود ! هر چند لفظ خلیفتین صریح در خلافت اهل بیت و دلالتش بهتر است .

می گوییم : روایاتی که حدیث ثقلین را در عرفات و منی و واقعه غدیر نقل می کند بر کلمۀ ثقلین به عنوان ترکه پیامبر اتفاق دارند هر چند عامل لفظی آن بین« تارک ،ترکت ، مخلف یا فانظرونی کیف تخلفونی» مردد است. واین ها مواقع اصلی بیان حدیث هستند

ولی کلمۀ خلیفتین که در روایات زید بن ثابت آمده، در مرض وفات حضرت بود، نه در حجة الوداع و غدیر خم .

زیرا علی بن عبد الله بن احمد الحسنی نور الدین سمهودی شافعی، (م۹۱۱ ق) از حافظ ابو بكر ابن ابی شیبة با سندهای متعدد از ام سلمه نقل می کند :حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم هنگام احتضار در حالی که حجره مطهر پر از اصحاب بود به وفات سریع خود اشاره کرده، فرمود:

أیُّها الناسُ یوشكُ أن اُقبضَ قبضاً سریعاً وینطلقُ بی وقد قدّمتُ إلیكمُ القولَ معذرةً إلیكم ألا و إنّی مُخلَّفٌ فیكُمْ كتابَ ربِّی عزّ وجلّ وعِتْرتی أهلَ بَیْتی ثم أخذَ بیدِ علیٍّ فرفَعها فقال: هذا علیٌّ مع القرآنِ والقرآنُ مع علیٍّ لا یفتَرِقان حتّى یُرِدا علیَّ

ص: ۲۵۵

الحوضَ فأسالُكم ما تَخلُفون فِیهما. (۱)

«ای مردم! نزدیک است مرگ من فرا رسد و از میان شما بروم و اینسخن را برای رفع عذر شما می گویم: آگاه باشید من در میان شما دو چیز می گذارم: کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن ها رفتار می کنید، سپس دست علی را گرفت و گفت علی با قرآن و قرآن با علی است آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

همین حدیث را ابن عقده و ابن حجر هیتمی از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده اند.(۲)

و ظاهراً کلمۀ خلیفتین در روایت زید بن ثابت نقل به معنای جمله « مخلّف فیکم الثقلَین» در این روایت ام سلمه می باشد. (۳)

پس این نقل که به جای لفظ ثقلین، خلیفتین آمده است و کلماتی مانند_ امرین یا شیئین _ مربوط به دو بیان اخیر حضرت (آخرین خطبه در مسجد النبی و حال احتضار در منزل) بوده است. از این رو

روایتی که ابو الطفیل از (زید بن ثابت) در بارۀ واقعه غدیر نقل کرده ، متروک لفظ ثقلین است(۴).

و از آنجا که مهم ترین زمان بیان این حدیث چهار مورد اول در حجه الوداع ،

ص: ۲۵۶

به ویژه واقعه غدیر بود

نباید در نام گذاری آن به حدیث ثقلین تردید کنیم .زیرا متروک اصلی در اکثر و اهم موارد بیان این حدیث لفظ ثقلین است.

«أحدُهُماکتابَ اللهِ طرفٌ بیدِ اللهِ عزّ وجلّ و طرفٌ بأیدِیکم فاستمسِکوا به لا تضلُّوا »

یکی از آن دو کتاب خدا است که یک طرف آن به دست خدای عزّ و جل و طرف دیگر به دست شما است، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید »

اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرمایند یک طرف قرآن به دست خداست به این دلیل است که قرآن را خدای متعال فرستاده است و اینکه می فرمایند یک طرف آن به دست امت است به این دلیل است که در معرض استفاده و قرائت امت است ولی باید توجه داشت تنها با پیروی کامل از هر دو ثقل مصونیت از گمراهی حاصل می شود . پس اگر در این روایت امر به تمسک به قرآن شدهبه عنوان یکی از دو ثقل است که جدای از ثقل دیگر یعنی عترت نیست چنان که در جملۀ بعدی این روایت آمده است. علاوه بر آنكه ضمیمه كردن اهل بیت به قرآن ، و تعبیر از هردو با كلمه ثقلین، به خوبی وجوب پیروی امت را از اهل بیت _ مانند قرآن _ می ر ساند .

هرچند امر به تمسک به اهل بیت: در بعضی نقل ها مانند مسلم، نیامده، و گفتیم نقل مسلم، روایتی ناقص و تحریف شده است(۱) ولی در بسیاری نقل ها امر به تمسک به هر دو آمده و عدم گمراهی امت، بر تمسك به هر دو

ص: ۲۵۷

( قرآن و اهل بیت ) مترتب شده، و در تنافی دو نقل به زیاده و نقیصه نقل زیاده مقدم است. پس این گونه روایات باید در پرتو آن جمله محکم معتبر تفسیر گردد كه امر به تمسك به هردو ثقلین شده است، تا از ضلالت و گمراهی نجات یابیم.

همان ضلالتی که شیطان پس از رانده شدن از درگاه خدای متعال، فرزندان آدم را به آن تهدید کرد: «قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلَّا عبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ»(۱)؛ شیطان گفت به عزتت سوگند همه آنها را گمراه خواهم كرد مگر بندگان خالص تو را همان ضلالتی و گمراهی امت که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم پس از خود برای امتش نگران باشد و حتی می خواست برای مقابله با آن مطلبی بنویسد که بعضی از صحابه نگذاشتند. چنان که ابن سعد نقل کرده است:

أخبرنا محمد بن عمر، حدثنی أسامة بن زید اللیثی و معمر بن راشد عن الزهری عن عبید الله بن عبد الله بن عتبة عن بن عباس قال: لمّا حضرتْ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ، الوفاةُ و فی البیتِ رجالٌ فیهم عمرُ بنُ الخطابِ، فقالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم : هَلُمَّ أكتبْ لكُم كتاباً لنْ تَضلُّوا بعدَه! فقال: عمرُ إنَّ رسولَ اللهِ قدْ غَلَبَهُ الوَجَعُ وعندكُم القرآنُ، حسبُنا كتابُ اللهِ.(۲)

عبداللَّه بن عبّاس گوید: چون زمان رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرا رسید، گروهى كه عمر بن خطّاب نیز در میان آنان بود در خانه حضور داشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بیایید نامه اى براى شما بنویسم تا هرگز پس از آن گمراه نشوید. عمر گفت: (چیزى نیاورید زیرا كه) درد بر او غلبه كرده، و قرآن نزد شما هست، و كتاب خدا ما را كافى است. همین مطلب را بخاری ومسلم در صحیح خود آورده اند.

و الآخَرُ عِتْرتی و أنّ اللطیفَ الخبیرَ نبَّأنى أنَّهما لنْ یَتفرَّقا حتّى یَرِدا عَلىَّ الحوْضَ. و سألتُ ذلكَ لَهُما رَبّى.

ص: ۲۵۸

عترت ،چنان كه جوهری می گوید « نسله و رهطه الادنون» فرزندان و نزدیكترین خویشاوندان شخص هستند .

زبیدی و ابن اثیر می گویند: العِتْرةُ أخَصُّ أقارِبه؛ نزدیک ترین خویشاوندان شخص عترت او هستند.

ابن منظور می گوید : العِتْرةُ ولد الرجل و ذریته و عقبه من صلبه. پس عترت رسول فرزندان فاطمه هستند ( نه همه خویشاوندان هاشمی حضرت).(۱)

نکته دیگر آنکه در بسیاری از روایات از جمله روایت ترمذی واحمد و طبرانی از حذیفه «أهل بیتی »به عنوان عطف بیان افزوده شد و از آنجا که در این باره در پایان این فصل مفصل سخن می گوییم اینجا به همین قدر بسنده می نماییم .

می شوند .اینها هلاك شده و گمراه هستند .

۲. «ولا تُقصِّروا عنهُما فتَهلِكُوا» در اطاعت از آنان كوتاهی نكنید ، اگر چنین كنید هلاک می شوید. چنان كه بسیاری بر اثر انحراف از امامت آنان و از طاغوت های زمان خود پیروی نمودند و در عقاید و اخلاق و رفتار گمراه شدند .

۳. «ولاتُعلّموهُم فإنَّهم أعلمُ منكُمْ» به آنان چیزی یاد ندهید كه آنان از شما داناتر هستند .

دو جمله قبل با ضمیر مفعولی تثنیه بود ، زیرا ضمیر به ثقلین برمی گشت ،ولی سومی ضمیر جمع است و تنها به اهل بیت برمی گردد. یعنی به اهل بیت چیزی یاد ندهید . چون اینکه دیگران به قرآن تعلیم دهند، معقول نیست و تنها اهل بیت تغییر نکند تعلیم دیگران هستند پیامبر هشدار می دهد به آنان علمی نیاموزید، زیرا آنان از همه شما داناترند.

این جمله (آنان از همه شما داناترند) عمومیت داشته همه صحابه و تابعان و همه مسلمانان را تا قیامت شامل می شود، پس علم اهل بیت به قرآن و سنت و معارف دین از همۀ امت بیشتر است.زیرا آنان علوم خود را به از راه عادی كسب نكردند، بلكه از طرف خدای متعال به آنان القاء شده است از این رو آنان محتاج هیچ صحابی و تابعی نبودند و برای معارف و اخبار و احادیث خود نیازی به سلسله سند تا پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم ندارند.

نكته دیگر آنكه هدف از نهی ،جلوگیری از تعلیم آنان نیست، بلکه این نهی از انجام كاری نشدنی است. مثل آنكه بفرماید : فرد را زوج ننمایید، پس نهی می کند از توهم و خیال اینکه آنان جهل و نیاز علمی دارند .بنا بر این اخباری كه از آموزش ائمه معصومین علیهم السلام نزد بعضی صحابه و تابعان در بعضی تواریخ اهل سنت نقل

ص: ۲۶۲

شده ، به دلیل همین جمله دروغ است .

و از آنجا که مهم ترین مسئله در شرح حدیث ثقلین، مصادیق اهل بیت است، آن را در بخش پنجم مورد بحث قرار می دهیم .

كه _ ولی و مولی_ در جمله قبل به معنای دوست یا ناصر است ، بلکه برای دفع خصومت دشمنان و جلب بیشتر دوستان است.

۱_ هنگامی که فرشتگان، همسر ابراهیم را به تولّد اسحاق بشارت دادند. چون اين مژده در دوران پیری و بر خلاف سن طبيعى آنان بود، همسر او تعجب کرد. پس جواب آمد: «أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ»(۱)؛ آيا از امر خدا تعجب مى كنيد؟ رحمت و بركات او بر اهل خانۀ شما باد كه او (خدايى) ستوده و بزرگوار است.

۲_ در سوره احزاب آيۀ ۳۳: «اِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»، این آیه خطاب به اهل بیت پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم و در لابه لای آياتىمی باشد که دربارۀ احكام زنان پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم قبل و بعد از این آیه آمده است: «وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَ أَقِمْنَ الصَّلٰوةَ وَ آتِينَ الزَّكوٰةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَه إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً * وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَ الْحِكْمَةِ من الكتاب الجامع بين الأمرين إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً» و در خانه هاى خود بمانيد و همچون جاهليت نخستين (در ميان مردم) ظاهر نشويد، و نماز را بر پا داريد و زكات را ادا كنيد، و خدا و رسولش را اطاعت نمائيد، خداوند فقط مى خواهد پليدى و گناه را از شما اهل بيت دور كند و كاملاً شما را پاک سازد. و آنچه را از آيات خداوند و حكمت در خانه هاى شما خوانده مى شود ياد كنيد، خداوند لطيف و آگاه است.

و چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پس از نزول این آیه به مدت چند ماه مقابل خانۀ علی علیه السلام می ایستاد و بر آنان به عنوان اهل بیت سلام می کرد، منظور خود را مشخص می ساخت _ چنان که روایات آن خواهد آمد _ پس منظور از «اهل بیتی» در حدیث ثقلین همان مصداق آن در آیۀ تطهیر است و برای شناخت اهل بيت در حدیث

ص: ۲۶۵

ثقلین و عصمت آنان باید به تفسیر کلمات و جملاتی که در شأن نزول این آیه شریفه آمده است، بپردازیم .

نمی کند زیرا بازی و لهو در غیر زندگی دنیا هم هست.(۱)

پاسخ : علمای علم معانی می گویند : حصر بر دو گونه است: یا حصر صفت در موصوف، مانند: إنّما الفقیه زید و یا به عکس آن مانند: إنّما زید فقیه.

و هر یک از این دو ، بر دو قسم است: یا حصر حقیقی (از هر جهت) یا حصر اضافی(نسبی) است و هر یک از چهار قسم یا قصر اِفراد یا قصر تعیین یا قصر قلب است پس در مجموع دوازده قسم می شود.(۲)

پس از این مقدمه می گوییم در دو آیه ای که فخر رازی بر عدم دلالت «إنّما» بر حصر استدلال کرده حصر اضافی بوده و حقیقی نیست. و از نوعحصر قلب است و آیۀ اول در اشکال فخر، یعنی آیه ۲۴ سورۀ یونس: )إِنَّما مَثَلُ الْحَيوٰةِ الدُّنْيا كَماءٍ

ص: ۲۶۷

أَنْزَلْناهُ...( منظور آن است که بر خلاف نظر دنیاطلبان که آن را طولانی می دانند، مَثَل دنیا از جهت ماندگاری و فنا پذیری مانند گیاهی است که تنها چند روزی سبز شده و دل ها و دیده ها را به خود جلب می کند سپس می خشکد و نابود می شود.

یا قصر اِفراد است یعنی می خواهد بفرماید هر چند دنیا مَثَل های زیادی دارد ولی به سائر مَثَل های دنیا اعتنا نمی شود. تنها مَثَل لازم التوجه دنیا از جهت فناپذیری مماثلت آن با گیاهی است که چند روزی سبز شده سپس می خشکد و نابود می شود. مثل آنچه خدای سبحان از پیامبران نقل می کند که به قوم معترض خود می گفتند: )إِنْ نَحْنُ إِلا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ((۱)؛ ما نیستیم مگر بشری مثل شما. اگر چه ایشان رسول و نبی و...نیز بوده اند ولی می خواستند بفرمایند خیال نکنید رسول نباید بشر باشد و بشر بودن با نبوت تضاد دارد. ما در بشریت هیچ فرقی با شما نداریم. پس حصر برای نفی فرق از جهت بشریت و حصر مماثلت در بشریت است اگر چه ایشان رسول و نبی و...نیز بوده اند .

چنان که حصر در: )وَمَا مُحَمَّدٌ إِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ((۲)؛ به صورت قصر اِفراد آمده است؛ یعنی خیال نکنید حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مرگ ندارد و ابدی است بلکه تنها او رسولی مانند رسولان گذشته و متوفا است (و سایر صفات ایشان قابل توجه نیست) پس اینکه دنیا امثال دیگری هم دارد به دلالت «إنّما» بر حصر خدشه ای وارد نمی کند .

و در پاسخ آیۀ دوم اشکال فخر یعنی آیه شریفه ۳۶سورۀ محمد می گوییم: فخر رازی خیال کرده آیه حصر صفت، (لعب و لهو) در موصوف( زندگی دنیا) است از

ص: ۲۶۸

و آرزو به معنی کشش نفس به طرف چیزی همراه حکم به اینکه آن چیز سزاوار است(۱).

در نتیجه تعدیه آن به باب افعال (اراده) تقویت و تأکید مشیت و قصد یعنی خواستن و گاهی اظهار خواستن است. و معنی دیگر مانند رضا و محبت معنی مجازی است . و اراده دو قسم است: ارادۀ تکوینی یا تشریعی

۱_ اراده تکوینی : اگر اراده خدا به فعل خودش تعلق گیرد و مشروط به فعل اختیاری بنده نباشد ارادۀ حتمی است و مراد از آن جدا نمی شود مانند ارادۀ یسر یا نفی حرج در تشریع در «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ »(۲)؛خدا برای شما مسلمین آسانی را می خواهد نه سختی را. و همچنین است در آیۀ: «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ»(۳) خدا می خواهد کار را بر شما سبک کند. در این موارد اراده تکوینی حتمی بوده و قابل تفکیک از مراد نیست، از این رو می گوییم هیچ عسر وحرجی در شریعت اسلامی نیست.

۲- اراده تشریعی: اگر اراده خدا مشروط و معلّق بر فعل بنده باشد اینارادۀ تشریعی و مشروط است و پس از تحقق شرط آن تخلّف نمی پذیرد . مانند ارادۀ توبۀ بر بنده از طرف خدا که مشروط به توبۀ بنده است ( آیۀ ۲۷ سورۀ نساء ) اگر بنده توبه کند، حتماً او می پذیرد و ارادۀ تطهیر در آیۀ وضو چنین است یعنی اولاً مشروط به

ص: ۲۷۱

عمل غسل و تیمم و وضوی بنده است. البته این اصطلاح به سبب تعلیم معارف است و در متون اولیه نیامده است .

حال می گوییم اراده در آيۀ تطهیر ، ظاهر در ارادۀ تكوينى است نه تشريعى؛ توضیح آنکه : ارادۀ تشريعى به فعل غیر تعلق مى گيرد مثل اینکه خداوند از ما نماز و روزه و حج و جهاد خواسته است. و مراد از اراده تشريعی خدای متعال ، احكام شرعی اوست و در انجام آن اختیار انسان واسطه می خورد. ازين رو انجام آن حتمی نیست .

اما ارادۀ تكوينى هر کس به فعل خودش تعلق می گیرد و انجام آن محتمل است ولی انجام ارادۀ تكوينى خدای متعال حتمی است؛ زیرا او بر هر کاری قادر است و هر گز مراد تكوينی او از اراده اش تخلّف نمى كند، و چون ارادۀ تطهير تنها به اهل بیت تعلق گرفته پس این اراده تكوينى است، زیرا ارادۀ تشریعی خدای متعال به خوب شدن از راه طاعت، به عده ای خاص منحصر نیست .

و این ارادۀ تكوينی ملازم با مراد و موجب تحقّق عصمت اهل بیت است، زیرا مراد تكوينی خدا از اراده اش تخلّف نمى پذيرد: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»(۱).

به ویژه آنکه با مفعول مطلق (تطهیراً) برحصول طهارت تأکید می کند پس مراد آن قطعاً حاصل می شود. مخصوصاً که پس از نزول آیه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای زوال پلیدی و تطهیر از اهل بیتش دعا کرد و دعای حضرت قطعاً مستجاب است.

در توضیح می افزاییم : احکام همسران حضرت ، مانند سایر تکالیف حاکی از ارادۀ تشریعی خدای متعال بوده و با اینکه این تکالیف از همۀ زنان خواسته شده است، اختصاص خطاب به همسران به سبب تأکید بر رعایت بیشتر اوامر و نواهی

ص: ۲۷۲

پاسخ : تفاوت بندگان در نعمت های مادی و معنوی الهی امری بدیهی و روشن است و سؤالی است که همۀ موحدانِ قائل به عدل و حکمت الهی باید به آن پاسخ دهند . ما در اینجا یک تفاوت مخفی بر تفاوت های مقبول دیگر افزودیم. هر پاسخی که در توجیه تفاوت های دیگر دادیم در اینجا هم می گوییم . ولی افزون بر آن پاسخ ها ،آنچه از آیه ۱۷۲ سورۀ اعراف دربارۀ عالم ذرّ و روایات ذیل آن استفاده می شود این است که اهل بیت این شایستگی برای عصمت را در امتحان عالم ذرّ به دست آوردند.(۱)

مختص به همسران می کند و این خلاف اجماع مسلمين و روایات شأن نزول است.

۲_ «یرید الله» به تأويل مصدر رفته ، مبتدا_ و« لیذهب عنكم»پس از تأويل مصدر رفتن ، خبر آن باشد: «أی أراده الله، إذهاب الرجس عنکم» در نتیجه خبر به جای مفعول به، است و نتيجۀ معنوی آن مانند احتمال سوم عصمت اهل بیت است. این احتمال هم خلاف ظاهر است؛ زیرا «یرید الله» بدون حرف مصدری تأويل مصدر و تبديل به اراده الله نمی شود.

۳_ مفعول به آن « لیذهب عنكم» باشد، أی: یرید إذهاب الرجس عنکم .

این احتمال صحیح است، در این صورت لام « لیذهب عنكم » زائده برای تأکید و فعل منصوب به «أن» مقدر است یا «لام »به معنای «أن» است.

چنان که ابوالفتوح رازی در آیۀ ۲۶ سورۀ نساء: «يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ» می گوید: «نحويان در اين «لام» چند قول گفتند: يكى آنكه به معنى «أن» است، و اين قضيّه در مادۀ اراده و امر باشد که «لام» و «أن» متعاقب باشند، چنان كه حق تعالى گفت: «أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ...، وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ ...»،

و باشد كه جمع كند ميان «لام» و «كى» و «أن»، زجّاج گفت: روا نباشد كه «لام» به معنى «أن» بود، براى آنكه در «كى» مى شود، و «أن» در «كى» نشود.(۱)

ص: ۲۷۶

عمل شيطان اند از آن ها دورى كنيد تا رستگار شويد.»

و گاهى آلودگى در عقاید باطنی و صفات معنوى است، مانند وسوسۀ شیطان، گناه ، بیماری معنوی دل ،گمراهی ، كفر و شرک و شکّ و كردار ناپسند. چنان كه فرمايد: «وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ»(۱)؛

و امّا آن كسانى كه در دل هاى آنان مرض است نزول آیات قرآن، پليدى تازه بر روى پليدى سابق آنان وارد مى كند».(۲) و نیز «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَمِنَ الأوْثَانِ»(۳)« از پلیدی بت ها بپرهیزید». روشن است که این کلمه مشترک لفظی نیست بلکه مشترک معنوی و جامع آن پلیدی و قذارت است پس اگر بدون قرینه در جایی به کار رود اطلاق آن هر نوع پلیدی ظاهری و باطنی و مادی و معنوی را می گیرد به ویژه در آیۀ تطهیر که«الرجس» با الف و لام برای جنس است و بر استغراق دلالت می كند؛ زيرا اصل در الف و لام اين است. پس این جمله هر نوع پلیدی و هر عقیدۀ باطل و هر خُلق ناپسند و هر عمل قبیحی را از اهل بیت نفی می کند و این همان عصمت است .

ص: ۲۷۹

واحدی آنان را با آن شخص جمع می کند.

و پس از اسلام اصطلاح «اهل بيت» بدون قید تنها بر خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم اطلاق شده و آنان با اين عنوان شناخته شده اند، چنان كه در اين آيه قرآن آمده است: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ».(۱)

و أهل الرّجل: به همسر مرد نيز گفته شده و أهل الاسلام به كسانى كه دين اسلام دارند اطلاق می شود».(۲)

سخنان اهل لغت، نشان مى دهد كه جامع مفهوم «اهل» به اخص افراد به شخص است و شامل همه كسانى مى شود كه از راه نسب و سبب يا تعلیم و تربیت رابطۀ ویژه ای با شخص دارند، و معانی همسر و فرزندان و شاگردان علمی یا تربیتی شخص، مصادیق آن معنای جامع هستند.

و چون اهل هر کسی به اعتبارات مختلف فرق می کند ممکن است فردی به یک اعتبار اهل او باشد و به اعتبار دیگر نباشد، مثلاً زن و فرزند کسی از نظر قرابت نسبی یا سببی اهل او باشند ولی از نظر علمی یا تربیتی اهل او نباشند، از این رو راغب می گوید: و چون شریعت اسلام حكم به نفی نسب ميان مسلمان و كافر كرده، در باره پسر نوح به علّت نافرمانى از پدرش می گوید: او از اهل تو نیست ، گويى از نسب او خارج شده و خداوند او را به عنوان عمل (فرد) غير شايسته معرّفى مى نمايد . مانند آيه ۴۶سورۀ هود: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ»(۳).

مرحوم طبرسی می گوید : الف و لام البيت در آیۀ تطهیر، الف و لام عهد است و

ص: ۲۸۱

مقصود از آن بيت نبوّت و رسالت است، و عرب مكانى را كه به آن پناه برده مى شود بيت گويد، و براى همين انساب عرب را بيوت ناميده اند و می گویند بیوتات العرب، ... همۀ امّت اسلامى اتفاق كرده اند بر اينكه مقصود از اهل البيت در آيه، اهل بيت پيغمبر ما صلی الله علیه و آله و سلم است، سپس اختلاف كرده اند. عكرمه گويد: از اهل البيت، زنان پيغمبر را اراده كرده براى آنكه اوّل آيه خطاب به آن هاست.ابو سعيد خدرى و انس بن مالک و وائلة بن اسقع و عايشه و امّ سلمه گويند، كه آيه مختص به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و على و فاطمه و حسن و حسين: است...».(۱)

آن گاه برای «البیت» سه احتمال وجود دارد و به همان اعتبار، اهل آن معنی پیدا می کند: ۱_ بیت سکونت ۲_ بیت قرابت ۳_ بیت نبوت . معنای اول و دوم لغوی و عرفی است ولی معنای سوم شرعی است و اهل آن به معرفی شارع نیاز دارد.

۶. پنج تن اصحاب كساء ، به ضميمۀ ائمه نه گانه بعد(۱).

نظر پنجم و ششم دیدگاه شیعه امامیه و مورد نظر ماست. هر چند اهل بیتاز نظر لغوی همسران و خویشاوندان دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را می گیرد ولی اهل بیت در اینجا معنای عام لغوی اش نیست، بلکه الف و لام برای عهد (حضوری و ذهنی) است و اشاره به جمع خاصی در حضور پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است که آیۀ تطهیر در شأن آنان نازل شد، به گونه ای که لفظ اهل بیت اصطلاح شرعی در این معنی شد و چهار دلیل بر صحت این نظر و نفی اقوال دیگر دلالت می کند و عموم لغوی اهل بیت را تخصیص می زند :

می کند: «قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ عَلَى النَّبِىِّ _ صلی الله علیه و آله و سلم _ :«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» فِى بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ فَدَعَا فَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ وَعَلِىٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ: «اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِى فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا ». قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يَا نَبِىَّ اللَّهِ قَالَ: «أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ»؛ هنگامی که آيۀ تطهير: «انّّما يريد الله ليذهب عنکم الرّجس أهل البيت» در خانه امّ سلمه نازل شد، پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حضرت فاطمه و حسن و حسين را فرا خواند، در حالی که (حضرت) علی پشت سر بود . پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آنان را با کسائی (چادر شب) پوشانيد و سپس فرمود: خداوندا اين ها أهل بيت من هستند . پس پليدی را از آنان دور کن و آنان را پاکيزه ساز. در اين حال ام سلمه پرسيد: آيا من هم از اهل بيت هستم؟ (و می توانم زير کساء بيايم) حضرت فرمود: تو جایگاه خودت را داری و تو به سوی خيری(۱).

این پاسخ حضرت به خوبی می رساند اهل بیت همان پنج تن هستند و شامل همسران نمی شود.

ترمذی درباره سند اين حديث می گويد: سند این خبر معتبر است ولی از اين طريق_ طريق عمر ابن سلمه _ غريب است. البته از طرق ديگر به همين مضمون روايات متعدد از طريق اهل سنت رسيده است .

کمال بسیونی _ محقق کتاب اسباب النزول واحدی _ می گوید: ترمذی افزون بر این طریق، این حدیث را در کتاب التفسیر از شهر بن حوشب از ام سلمه نقل کرده و

ص: ۲۸۴

گفته «هو حسن»؛ این سند خوب است، بلکه بهترین سند برای این دسته روایات است. و افزوده همین روایت را حاکم نیشابوری از طریق عطاء بن یسار از ام سلمه نقل کرده و گفته سند آن صحیح است و ذهبی هم در تلخیص مستدرک با او موافقت نموده است.

و نیز احمد بن حنبل با سند خود از عطاء بن ابی رباح از کسی که از امّ سلمه شنیده نقل کرده است که امّ سلمه گفت: پیامبر در خانۀ من بود، فاطمه دیگی پر از غذا آورد و با هم خدمت پیامبر رسیدیم، حضرت فرمود: شوهر و فرزندانت را هم بخوان. آنان آمده مشغول خوردن غذا شدند و در حالی که پیامبر بر کسای( چادر شب« خیبری نشسته بود، این آیه نازل شد: )إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».

حضرت آنان را با کنارۀ چادر شب پوشانيد و دست خود را بیرون آورد و فرمود: خداوندا، اين ها اهل بيت و خواص من هستند . پس پليدی را از آنان دور و آنان را پاکيزه ساز. بقیۀ حدیث مانند حدیث سابق است.(۱)

و در سند دیگری از شهر بن حوشب پس از نقل این حدیث، امّ سلمه می گوید: من چادر را بالا زده که زیر آن بروم پیامبر آن را از دست من کشید و فرمود: تو بر خیری.(۲)

نظير اين روايت را طحاوی م ۳۲۱ق با سند خود به اين صورت نقل می كند: فاطمه غذایی طبخ نمود و برای پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم در منزل امّ سلمه آورد، پيامبر فرمود: ای دخترم، فرزندان و پسر عمويم را نزد من فراخوان. وقتی حاضر شدند ... دنباله

ص: ۲۸۵

حدیث به صورت سابق است.

بلکه میرحامد حسین هندی در عبقات می گوید: این حدیث را دوازده نفر از صحابه به شرح زیر نقل کرده اند. ۱_ عائشه ۲_ امّ سلمه ۳_ عبدالله بن عباس ۴_ سعد بن وقاص ۵_ ابو الدرداء ۶_ انس بن مالک ۷_ ابو سعید خدری ۸_ واثلة بن الاسقع ۹_جابر بن عبدالله انصاری ۱۰_ زید بن ارقم ۱۱_ عمر بن ابی سلمه ۱۲_ ثوبان مولی.(۱)

با این توضیح بطلان نظر تفسیر ابن عاشور که نزول آیه را درباره همسران، و اصحاب کساء را ملحق به اهل بیت به دعای حضرت دانسته ، روشن شد. (۲)

دسته ۲_ رواياتی كه از اجتماع پنج تن زیر کساء پس از نزول آيۀ تطهیر خبر می دهد و پيامبر اكرم اهل بيت خود را خصوص این چهار تن دانسته، بر روی آنان کسائی انداخت و آیۀ تطهیر را برای آنان خواند و برای آنان دعای تطهیر کرد و همسران خود را در آن جمع راه نمی دهد، مانند روایت مسلم که از صفيه بنت شيبه از عائشه روایت می کند: خرج النبی صلی الله علیه و آله و سلم غداة و عليه مرط مرحل من شعر أسود فجاء الحسن بن علي فأدخله ثم جاء الحسين فدخل معه ثم جاءت فاطمة فأدخلها ثم

ص: ۲۸۶

جاء علي فأدخله ثم قال «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».(۱)

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یک روز صبح در حالی که عبائی از کرک موی سیاه بر تن داشت از خانه بیرون آمد. حسن و حسین نزد او آمدند، ایشان را زیر عبا گرفت، بعد فاطمه و علی آمدند آنان را هم زیر عبا گرفت، آن گاه اين آیه را خواند: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».

حاكم نیشابوری و ذهبی در تعلیقه مستدرک می گويند : این حدیث با شرایط بخاری و مسلم صحیح است ولی آن را نقل نکرده اند، در حالی که ظاهراً مسلم با تفاوت بسيار كم نقل كرده است.(۲)

دسته۳_ رواياتی كه پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم پس از جمع کردن و پوشاندن آن چهار تن با کساء بدون قرائت آيه تطهير ، اهل بيت خود را این چهار تن دانسته است و برای آنان دعای دفع رجس و تطهیر می کند و همسرانش را از آن بیرون می داند. مانند روایتی که ابن كثير از عوام بن حوشب و او از عموی خود نقل می كند که با پدرم بر عایشه وارد شديم درباره علی از او سؤال كرديم ...

عایشه گفت: خودم ديدم پيامبر اکرم[ صلی الله علیه و آله و سلم ]، علی، فاطمه، حسن و حسين را فراخواند و بر روی آنان پارچه ای افكند و فرمود: «اللّهمّ هؤلاء أهل بيتي فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيراً، (خدایا اینان اهل بیت من هستند، پليدی را از آنان ببر و آنان را كاملاً پاكيزه ساز).

عايشه می گويد: من نزديک شدم و گفتم: آيا من هم از اهل بيت تو هستم؟

ص: ۲۸۷

حضرت فرمود: «تَنَحَّيْ، فإنّک عَلیٰ خَیرٍ»؛ ای عایشه، دور شو (از اين جمع ، تو از اهل بيت نيستی) تو بر خیری.(۱)

کلمه «تَنَحَّيْ» به خوبی بر عدم شمول آیه تطهیر نسبت به همسران حضرت دلالت می كند. نه چنان که ابن عاشور گفته: تو از اهل بیت به حکم آیه هستی و نیاز به دعای من نداری!

در روایت حاکم از واثلة بن اثقع می گوید: ديدم که پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، علی، فاطمه، حسن و حسين را فراخواند و بر روی آنان پارچه ای افكند و فرمود: «اللّهم هؤلاء أهل بيتي، اللّهم أهل بيتي أحق (خدایا اینان اهل بیت من هستندپليدی را از آنان ببر و آنان را كاملاً پاكيزه ساز و أهل بيت من سزاوارترند).

حاکم می گوید : این حديث با شرایط بخاری و مسلم صحيح است ولی آنان این حدیث را نیاورده اند. و ذهبی در تلخيص مستدرک آن را تنها به شرط مسلم صحیح می داند.(۲)

دسته ۴_ روایاتی که بر نزول آیه دربارۀ پنج تن دلالت کرده ولی از اجتماع آنان خبر نمی دهد، مانند آنچه طبری روایت می کند : حدثني محمد بن المثنى، قال: ثنا بكر بن يحيى بن زبان العنزي، قال: ثنا مندل، عن الأعمش، عن عطية، عن أَبي سعيد الخدري، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «نزلَت هَذِهِ الآيَةُ فِي خَمْسَةٍ: فِيَّ وَ فِي عَلِيٍّ رَضِيَ الله عَنْهُ وَحَسَنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَ حُسَيْنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَفَاطِمَةَ رَضِيَ الله

ص: ۲۸۸

عَنهَا : «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».(۱)

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : این آیه (تطهیر) دربارۀ پنج نفر نازل شده: دربارۀ من و علی رضی الله عنه و حسن رضی الله عنه و حسین رضی الله عنه و فاطمه رَضِيَ الله عَنْهُا» این روایت صریح در شمول اهل بیت بر خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

دسته ۵_ روایاتی که می گوید : پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به مدت چهل روز یا یک ماه یا شش ماه یا هفت یا هشت یا نه ماه ، هر روز صبح با صدای بلند آیۀ تطهیر را بر در خانۀ علی علیه السلام می خواند،و با این کار خود اهل بيت را برای مردم مشخص می فرمود. پس اهل بیت از معنای عام لغوی خارج و در افراد خاصی حقیقت شرعیه شد. و این روایات فراوان است از جمله ترمذی با سند معتبر از انس بن مالک نقل کرده که پیامبر اکرم شش ماه هنگام نماز صبح مقابل خانه فاطمه می ایستاد و صدا می زد: «الصلاة یا أهل البیت»؛ ای اهل بیت نماز را به پا دارید. آن گاه آیه تطهیر را می خواند. و در روایت أبیالحمراء از قول حضرت آمده است: «السلام علیکم أهل البیت»(۲).

و همین روایت را سیوطی از أبی الحمراء نقل کرده، و به مدت هشت ماه آمده است.

ص: ۲۸۹

و در نقل دیگر از ابن عباس آمده است: این کار را نه ماه در همه اوقات نماز می کرد.(۱)

و با این کار حضرت منظور خود را از اهل بیت برای مردم به وضوح بیان نمود. تکرار این عمل در این مدت طولانی به سبب اهمیت شناخت اهل بیت برای مردم بود.

حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، ۱۳۷ روایت در اختصاص اهل بیت به پنج تن آورده است(۲). چنان که علامه بحرانی، ۴۱ روایت از کتب معتبر اهل سنت در این باره نقل کرده است(۳).

این پنج دسته روایات، اهل بیت را در زمان نزول آیه معرفی می کند. پس منافاتی ندارد که به دلیل معتبر دیگر، صلی الله علیه و آله و سلم امام معصوم از نسل امام حسین به آنان ملحق شوند .

افزون بر آنکه قرار گرفتن اهل بیت درکنار قرآن در حدیث ثقلین و معرفی اولین فرد آنان در روز غدیر به عنوان امام اشاره به معنی خاص اهل بیت است.

این دلیل اول بر نظر شیعۀ امامیه در مراد از اهل بیت در آیه تطهیر و حدیث ثقلین.

است که مفهوم لغوی آن را تقیید می کند. این قرائن به شرح زیر است :

الف: تغییر ضمیر از جمع مؤنث در آیات سابق و لاحق به جمع مذكر (عنكم و يطهركم) در آیۀ تطهیر بر تغيير مخاطب از همسران پيامبر به گروه ديگری که غالب آنان مذکرند،دلالت می کند.

پس علت تذکیر ضمیر به سبب آن است که اغلب مخاطبان آن مذکر بوده اند، در حالی که اگر شامل همسران شود آنان هم رتبۀ حضرت علی و حسنین: و همه معصوم یا همه غیر معصوم بودند و مجموع مخاطب دوازده نفر می شدند که بیشتر آنان مؤنث بودند، هشت همسر به اضافۀ حضرت فاطمه در مقابل سه مذکر، در آن صورت وجهی برای تغلیب سه مذکر بر نُه مؤنث نبود، بلکه باید ضمیر مانند آیۀ سابق و لاحق مؤنث می آمد.

پس، از اینکه ضمایر خطاب مذکر آمده می فهمیم که بر خلاف آیه قبل و بعد آیۀ تطهیر ، همسران مورد خطاب نیستند بنابراین، تذکیر ضمیر تنها به دلیل تذکیر لفظی اهل بیت نیست.

چنان که اگر آیۀ تطهیر بیان علت احکام شدید همسران باشد باید ضمیر جملۀ تعلیلیه همسان احکام معلله مؤنث باشد و در آن صورت تغییر صیغۀ جمع بیوت و تغییر ضمیر جمع مؤنث به مذکر صحیح نبود.

ب : الف و لام، «البیت» یا برای جنس است یا استغراق و یا عهد . احتمال اول مردود است، زیرا الف و لام جنس ، در مواردى به کار مى رود که مقصود بیان حکم طبیعت و جنس بیت باشد و اینجا چنین نیست ، استغراق نیز مقصود نیست وگرنه شایسته بود مانند آغاز آیه «وَ قَرْنَ فِى بُیُوِتکُنَّ» به جاى مفرد صیغه جمع «اهل البیوت» بیاورد، پس احتمال سوم متعیّن است و مقصود از «البیت» بیت واحد

ص: ۲۹۱

معهودی است که اهل مشخصی دارد و آن اهل مشخص در آن خانۀ معهود به قرینۀ روایات شأن نزول و اصحاب کساء غیر از پنج تن کسی نیست.

ج : تغییر صیغۀ جمع بیوت در آیات قبل و بعد آیۀ تطهیر ، به صیغه مفرد با الف ولام ( اهل البیت) قرینه دیگر است بر اینکه منظور از آنان غیر از اهل بیوت در آیات سابق است که احکام خاصی به عنوان همسران به ایشان خطاب شد.

اعتراف کرده که همسران داخل عترت نیستند .(۱)

و هر چند در آیۀ تطهیر کلمۀ عترت نیست ولی اهل البیت در آیه نیز باید مقید به عترت در حدیث ثقلین شود، زیرا سنت مفسّر قرآن است.

دوم محلی که محل مراجعات و کارهای مدیریتی وی است و امروزه به آن دفتر و دیوان می گویند، مانند بیت مراجع که غالباً غیر از محل سکونت آنان است. همچنین برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز دو بیت تصور می شود: ۱_ بیت مادی یا محل سکونت ۲_ بیت معنوی، یعنی خانۀ نبوت و وحی. هرچند حضرت خانۀ دیگری مخصوص نزول وحی یا دفتر کار نداشت ، ولی به اعتبار مجموع اماکنی که بر او وحی می شد از باب قیاس «معقول» به «محسوس»به آن «بیت النبوة» گفته شده، که اهل خاصی داشت. ولی روشن است که منظورِ آیه همۀ خانه های همسران حضرت نیست وگرنه باید به صیغۀ جمع بیوت می آمد، مثلاً به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مى فرماید: «وَ قَرْنَ فِى بُیُوتِکُنَّ ولا تَبَرَّجْنَ تَبَرَّجَ الجاهِلِیَّةِ الاُولیٰ» در خانه هاى خود قرار بگیرید و مانند زنان دوران جاهلیت، در مجامع عمومى خودنمایی نکنید». در این آیه هر اتاقى از اتاق هاى زنان رسول خدا یک«بیت» حساب شده است.

می گوییم در اینجا سه احتمال است که هر سه با اهل بیت به نظر شیعه موافق است:

۱_ مقصود از بیت همان بیت مادی باشد و با توجه به روایات شأن نزول بگوییم این خانۀ معهود مادی، خانه«امّ سلمه» است که حادثۀ انداختن کسا بر سر پنج تن و نزول آیه در آنجا اتفاق افتاد، و آیه به پنج تن معصوم حاضر در آن بیت مادی اشاره مى کند، و همان روایات خود «امّ سلمه» را استثناء کرده و از شمول آیۀ تطهیر خارج می نماید .

۲_ این خانۀ مادی، خانه على و فاطمه علیهما السلام است و شمول آیه بر اهل آن، به دلیل روایات متواتر شأن نزول، مورد اتفاق تمام مفسران است، و جز عکرمه بربری خارجی كسی در شمول آیه بر آنان تردید نکرده است و اگر تردیدی هست درباره

ص: ۲۹۴

عکرمه بربری قطعاً باطل است، زیرا او کذاب و جعّال حدیث بود ، هر چند متأسفانه بخاری، ۱۸۰ حدیث از این عکرمه روایت کرده است ! با اینکه ابن مسیب به غلام خود گفت : بر من دروغ نبند چنان که عکرمه بر ابن عباس دروغ بست. و علی بن عباس او را در کنار دستشویی می بست برای آنکه به پدرش (عبدالله بن عباس) نسبت دروغ ندهد.(۱)

و نیز سعيد بن جبير و ابن سيرين او را دروغگو نامیدند. ابن ذويب او را غير ثقه معرفى كرده و مالک، نقلِ روايت از او را حرام كرده و مسلم بن حجاج، صاحب صحیح از روايات او اعراض نمود.سرانجامِ کار وى، به جايى رسيد كه مردم از شدت تنفر جنازه اش را رهاكرده و در دفنش شركتنكردند؛ تا اينكه چهار نفر را اجير كردند برای اینکه جنازه اش را دفن كنند. (۲)

هر چند متأسفانه ابن حجر تضعیف عکرمه را صلاح ندانسته، زیرا در آن صورت اعتبار صحیح بخاری از بین می رفت . (۳)

و نیز عکرمه بربری از خوارج و دشمن اهل بیت و اهل بدعت بود(۴)، به ویژه این روایت او که انکار فضیلت اهل بیت است هیچ اعتباری ندارد . و روایات اهل بدعت _ گرچه صادق القول باشد _ در آنچه مؤید بدعت آنان باشد اعتباری ندارد.(۵)

علت تفسیر اهل بیت از طرف عكرمه آن است که او از خوارج بود و با مولا

ص: ۲۹۸

على علیه السلام دشمنی می کرد. حال اگر آيه را در شأن امام على علیه السلام بداند، بايد عمل بزرگان خود را در جنگ نهروان باطل بپندارد. از اين رو درصدد برآمد آيه تطهير را كه دلالت بر عصمت دارد از امام على علیه السلام منصرف کند.

همچنین است روایتی که واحدی از ابو القاسم عبدالرحمن بن محمد السراج از محمد بن يعقوب از حسن بن علی بن عفان از أبو يحيى الحمانی از صالح بن موسى القرشی از خصيف از سعيد بن جبير، از ابن عباس بر نزول آیۀ تطهیر در خصوص زنان پیامبر نقل می کند.(۱)

در سند روایت یادشده ضعفائی مانند خصیف بن عبد الرحمن است و چنان که ابو طالب از احمد نقل کرده او ضعیف است(۲). و نیز در سندش، أبويحيى الحمانی است که متهم به ارجاء وخطا و تضعیف شده است.(۳)

و نیز در سندش (صالح بن موسى القرشی الطلحی است که ضعیف و متروک الحدیث می باشد.(۴)

نظر چهارم: شمول آیه نسبت به همسران و پنج تن اصحاب کساء ، دیدگاه مشهور اهل سنت است که با ادلۀ چهار گانۀ یادشده بطلان نظر چهارم دربارۀ اهل بیت (همسران حضرت و پنج تن اصحاب کساء ) نیز روشن شد. به ویژه روایات معتبری که به صراحت عایشه و ام سلمه را از دایرۀ اهل بیت خارج می کند.

ص: ۲۹۹

«ویُطَهَّرَکُم تَطهِیراً»

تطهیر از طهارت به معنای پاکیزگی از کثافت و آلودگی ظاهری یا باطنی است چنان که راغب اصفهانی می گوید و برای هر یک مثال آورده است .(۱)

طهر فعل لازم است که با رفتن به باب تفعیل برای تعدیه یا تکثیر یا نسبت می آید.(۲)

ولی اینجا ظهور در تعدیه دارد، زیرا اینجا منصوب به «أن» مقدّره و مفعول «یرید» است و به معنی تکثیر یا نسبت خلاف ظاهر است، پس تطهیر مشترک معنوی برای پاکیزه کردن يا پاک نگهداشتن از آلودگی های ظاهری یا باطنی است .ولی باب تفعیل متعدی که بر ایجاد مبدأ فعل در شیء از هنگام پیدایش آن دلالت می کند گاهی به معنای ایجاد مبدأ در شیء فاقد آنمبدأ است و گاهی به معنای ایجاد مبدأ از زمان ایجاد آن شیء است و تطهیر در آیه به معنای دوم ، یعنی پاک نگه داشتن اهل بیت از ابتدای خلقت است. مانند وصف مطهره در بارۀ حوریان بهشتی مانند «وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ»(۳) ؛ «و براى آنان همسرانى پاكيزه است » یا در وصف قرآن آمده : «رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً»(۴)؛ پیامبرى كه از سوى خدا باشد، و صحيفه هاى پاكيزه اى را «بر آنان» بخواند. در این دو آیه حوریان مطهره یا صحف مطهره، به معنای پاکیزۀ از ابتدای خلقت آنان است.

در آیۀ تطهیر هم به قرینۀ آنکه اهل البیت شامل خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم می شود و آن

ص: ۳۰۰

حضرت به اجماع مسلمین از ابتدای خلقت مطهر و معصوم بودند، پس جملۀ «یطهّرکم تطهیراً» دربارۀ دیگر اهل بیت هم به قرینۀ وحدت لفظ و معنی به معنای پاکیزۀ از ابتدای خلقت آنان است، یعنی ارادۀ خدا بر این است که آنان را با وصف طهارت خلق کرده است. «تطهیراً» مفعول مطلق تأکیدی و تنوین آن برای تعظیم است؛ یعنی تطهیر اهل بیت، تطهیر معمولی نیست بلکه تطهیر با عظمت و فوق تصور شماست و قرینه ای برای ارادۀ تکوینی تطهیر و اذهاب رجس از بدو تولد آنان است. و از آنجا که تکرار و تأکید خلاف اصل است شاید فرق این دو جمله آن باشد که «اذهاب رجس» تخلیه و جمله «تطهیر» تحلیه است. به عبارت دیگر ، اولی بر پیراستن و دومی بر آراستن از بدو تولد دلالت می کند.

مؤید این تفسیر، روایت مسندی است که طبرانی و ابو نعیم اصفهانی و سیوطی از ابن عباس آورده اند که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدای عزّ وجل خلق را بر دو قسمت آفرید و مرا در بهترین قسم آن قرار داد و اشاره فرمود به سه گروه اصحاب الیمین و اصحاب الشمال و سابقین که در اول سورۀ واقعه آمده ...و فرمود من از سابقین و بهترین آنان هستم و من با تقواترین و گرامی ترین فرزندان آدم هستم ولی فخر نمی کنم.

سپس قبائل را در خاندان های مختلف نهاد و مرا در بهترین خاندان قرار داد و این است مراد از قول خدای متعال در آیۀ تطهیر:«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَعَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»، «فأنا وأهل بيتي مطهّرون من الذنوب»؛ پس من و اهل بیتم مطهر و پاکیزۀ از گناهان هستیم.(۱)

ص: ۳۰۱

هر چند جملۀ اخیر که دلیل دیگری بر صحت برداشت شیعه از این آیه است در معجم الکبیر طبرانی موجود در نرم افزار مکتبة الشامله (ساخت وهابیون) نیست، ولی با توجه به آنکه سیوطی آن را از طبرانی به همین گونه نقل کرده نشان می دهد که در نسخۀ اصلی همین گونه بوده است و تحریف گران آن را برداشته اند.

افزون بر آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای تطهیر اهل بیت خود دعا فرمودند _ روایات آن به دنباله این بحث می آید_ و دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قطعاً مستجاب و مستلزم ادامۀ عصمت آنان است. و این دعا با ارادۀ تکوینی و حتمی خدا بر عصمت اهل بیت و وجود این عصمت قبل از دعا منافاتی ندارد؛ زیرا_ چنان که گذشت_ آن ارادۀ تکوینی و حتمی ملازم با اختیاری بودن عصمت و طهارت آنان است. پس این دعا برای طلب استمرار لطف اوست تا این عصمت با سلب عنایت الهی زائل نشود، مانند دعای: «اهدنا الصراط المستقیم» از طرف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که تقاضای استمرار هدایت اوست با اینکه قبل از آن هم بر صراط مستقیم بودند .

شمول اهل بیت به دوازده امام

پس از اثبات انحصار اهل بیت در آیۀ تطهیر و حدیث ثقلین به پنج تن اصحاب کساء، ادله دیگری به شرح ذیل ، نُه امام دیگر از نسل امام حسین علیه السلام را به آنان

ص: ۳۰۲

ملحق می کند و اهل بیت در مجموع چهارده نفر می شوند که دوازده نفر آنان امام معصوم اند :

اول: روایاتی که خلفا و امرای اسلام را دوازده نفر شمرده، چنان که مسلم در صحیح نقل می کند.

( ۱۸۲۱ ) حدثنا قتيبة بن سعيد حدثنا جرير عن حصين عن جابر ابن سمرة قال سمعت النبي صلی الله علیه و آله و سلم يقول: ح وحدثنا رفاعة بن الهيثم الواسطي ( واللفظ له ) حدثنا خالد ( يعني ابن عبدالله الطحان ) عن حصين عن جابر بن سمرة قال : دخلت مع أبي على النبي صلی الله علیه و آله و سلم فسمعته يقول (إن هذا الأمر لا ينقضي حتى يمضي فيهم اثنا عشر خليفة) قال: ثم تكلّم بكلام خفيّ عَلَيَّ قال: فقلت لأبي ما قال؟ قال: كلّهم من قريش.(۱)

جابر بن سمرة می گو ید: با پدرم خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسیدیم، پس شنیدم از او که می فرمود: این امر (اسلام یا مسلمین) تمام نمی شود مگر آنکه دوازده خلیفه در آنان بیاید، سپس کلامی فرمود که من نفهمیدم، از پدرم آن را پرسیدم. پدرم گفت: حضرت فرمود همگی آن خلفا از قریش هستند و در نقل دیگر آورده:

«لا يزال الإسلام عزيزاً إلى اثني عشر خليفة».

این روایت در صحیح بخاری با این عبارت آمده : حدَّثني محمد بن المثنى حدثنا غندر حدثنا شعبة عن عبد الملك سمعت جابر بن سمرة قال : سمعت النبي صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «يكون اثنا عشر أميراً فقال كلمة لم أسمعها فقال أبى: انّه يقول : كلّهم من قريش»(۲).

ص: ۳۰۳

و در سنن ترمذی این گونه آمده : حدثنا أبو كريب نا عمر بن عبيد عن سماك بن حرب عن جابر بن سمرة قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «يكون من بعدي اثنا عشر أميراً ثم تكلّم بشيء لم أفهمه، فسألت الذي يليني فقال: قال: كلّهم من قريش (قال الترمذي) هذا حديث حسن صحيح ، و قد روي من غير وجه حتى يمضي فيهم اثنا عشر أمیراً»(۱).

در سنن أبى داود این گونه آمده : حدثنا موسى ثنا وهيب ثنا داود عن عامر عن جابر بن سمرة قال : سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «لا يزال هذا الدين عزيزاً إلى اثنا عشر خليفة فكبّر الناس و ضجوا ثم قال كلمة خفيت. قلت لأبي: يا أبة ما قال؟ قال: كلّهم من قريش»(۲).

جابر می گوید: پس از اعلام دوازده خلیفه مردم به هیجان آمده تکبیر گفته و فریاد بر آوردند، به این سبب من کلام اخیر حضرت را نفهمیدم، از پدرم پرسیدم، پاسخ داد: حضرت فرمود: همۀ آن خلفا از قریش هستند.

دوم : روایاتی که نُه امام را از نسل امام حسین علیه السلام دانسته و آنان را به اضافۀ پنج تن از اهل بیت می داند _ افزون بر دلایل امامت هر یک از ائمه دوازده گانه که به آنان ملحق می شوند _ چنان که روایات ذیل بر آن دلالت می کند:

قال الشیخ الصدوق: «حَدَّثَنَا أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالا حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيّاً علیه السلام فِي

ص: ۳۰۴

مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ وَ جَمَاعَةٌ يَتَحَدَّثُونَ وَ يَتَذَاكَرُونَ الْعِلْمَ وَ الْفِقْهَ فَذَكَرْنَا قُرَيْشاً وَ شَرَفَهَا وَ فَضْلَهَا وَ سَوَابِقَهَا وَ هِجْرَتَهَا وَ مَا قَالَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنَ الْفَضْلِ .... وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام سَاكِتٌ لَا يَنْطِقُ لَا هُوَ وَ لَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ فَقَالُوا: يَا أَبَا الْحَسَنِ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ فَقَالَ: ...

أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَامَ خَطِيباً لَمْ يَخْطُبْ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لِئَلَّا تَضِلُّوا فَإِنَّ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ أَخْبَرَنِي وَ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَ هُوَ شِبْهُ الْمُغْضَبِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ كُلُّ أَهْلِ بَيْتِكَ: فَقَالَ: لَا وَ لَكِنْ أَوْصِيَائِي مِنْهُمْ أَوَّلُهُمْ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَارِثِي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِي هُوَ أَوَّلُهُمْ ثُمَّ ابْنِيَ الْحَسَنُ ثُمَّ ابْنِيَالْحُسَيْنُ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّى يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ شُهَدَاءَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَجَهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ خُزَّانُ عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِكْمَتِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ. فَقَالُوا: كُلُّهُمْ نَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ ذَلِكَ. ثُمَّ تَمَادَى بِعَلِيٍّ علیه السلام السُّؤَالُ فَمَا تَرَكَ شَيْئاً إِلَّا نَاشَدَهُمُ اللَّهَ فِيهِ وَ سَأَلَهُمْ عَنْهُ حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِ مَنَاقِبِهِ وَ مَا قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم كُلَّ ذَلِكَ يُصَدِّقُونَهُ وَ يَشْهَدُونَ أَنَّهُ حَقٌّ».(۱)

شیخ صدوق با سند متصل از سليم بن قيس هلالى نقل کرده که او می گويد : در زمان خلافت عثمان ديدم على علیه السلام با جمعى در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نشسته بودند و با هم سخن می گفتند و مذاكره علمی می کردند.

ص: ۳۰۵

ببر و پاک و پاکیزه شان كن .

امّ سلمه عرض كرد: يا رسول اللَّه من هم از اهل بیتم؟ فرمود: تو خوبی ولى اين آيه درباره من و برادرم على بن ابى طالب و دو فرزندم و درباره نُه تن از اولاد فرزندم حسين به خصوص نازل شده ، در اينجا کس ديگری با ما نيست.

همه گفتند: ما گواهيم كه امّ سلمه اين حديث را به ما گفت و از رسول خدا پرسش كرديم، او هم مانند امّ سلمه حديث را فرمود ... .

سلمان از جا برخاست و عرض كرد: يا رسول اللَّه، در آیۀ: «هُوَ اجْتَباكُمْ ...لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاس»(۱)؛ خداست که شما را برگزيده و بر شما حرج و سختى در دين ننهاده این دین پدر شما ابراهيم است تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما هم بر مردم گواه باشید .»

آیا مراد از آن كسانى كه خدا آنان را برگزيده و بر آن ها حرج و سختى در دين ننهاده و دین آنان دین ابراهيم می باشد و تو بر آن ها گواهى و آنان بر مردم گواه اند، چه كسانی هستند؟

فرمود: مقصود از آنان در اين امت سيزده نفر مخصوص هستند .

سلمان گفت: يا رسول اللَّه، آن ها را به ما معرفی كن. فرمود: من و برادرم على و يازده تن از فرزندانم هستیم . همه گفتند: به خدا آرى.

امام على علیه السلام فرمود: شما را به خدا می دانيد كه رسول خدا در آخرين خطبۀ خود كه ديگر بعد از آن خطبه نخواند فرمود:

اى مردم! به راستى من در ميان شما دو چیز گرانبها به جای می گذارم، كتاب

ص: ۳۰۷

ابنه و بعد محمّد جعفر ابنه و بعد جعفر موسى ابنه و بعد موسى عليّ ابنه و بعد عليّ محمّد ابنه و بعد محمّد عليّ ابنه و بعد عليّ الحسن ابنه و الحجة من ولد الحسن، و هكذا وجدت أساميهم على ساق العرش، فسألت اللَّه تعالى عن ذلك فقال: يا محمّد، هم الأئمّة بعدك مطهّرون معصومون و أعداؤهم ملعونون».(۱)

على بن محمد خزاز قمى با سند متصل از عيسى بن موسى هاشمى روایت می کند در سامرا از پدرش از پدرانش از امام حسين از پدرش اميرالمؤمنين علیهما السلام كه فرمود: من به پيامبر عرض كردم: اى رسول خدا! بعد از تو امامان چند نفر هستند؟ حضرت فرمود: اى على، اولین امام تو هستی، بعد دو فرزندت حسن و حسين پس از آنان على فرزند حسين، پس از او محمد فرزند على ، پس از او جعفر ، پس از او موسى ، پس از او على ، پس از او محمد ، بعد از او على، پس از او حسن ، پس از او حجت فرزند حسن، كه من نام آن ها را در ساق عرش چنين خواندم و از خداوند سؤال كردم. خداوند فرمود: اين ها امامان پس از تو هستند كه پاک و معصوم اند و دشمنان آنان ملعون مى باشند.

از بحث های یادشده بطلان نظر اول تا چهارم وحقانیت نظر پنجم و ششم روشن شد.

رجس (از بین بردن پلیدی) دلیل بر وجود پلیدی و عدم عصمت آنان پیش از تعلق این اراده است، زیرا به کسی که همیشه پاکیزه است گفته نمی شود می خواهم تو را پاکیزه كنم.

همچنین اگر اهل بیت به ارادۀ تکوینی معصوم بودند پس دعای پیامبر برای اذهاب رجس و تطهیر آنان برای چیست ؟ اگر آنان معصوم بودند این دعا لغو و آن تطهیر، تحصیل حاصل است(۱).

پاسخ نقضی : این اشکال مانند آن است که کسی به دعای: «اهدنا الصراط المستقیم» از طرف حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بر عدم عصمت، بلکه گمراهی آنحضرت پیش از این دعا استدلال کند . با اینکه به اجماع مسلمین آن حضرت از اول بعثت معصوم بود.

و در پاسخ حلّی می گوییم: عبارت: «یرید الله لیذهب »در آیۀ تطهیر و دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به معنای دفع رجس پیش از آلودگی، نه رفع آن است. پس تطهیر به معنای پاک نگه داشتن اهل بیت از ابتدای خلقت آنان

است.

چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به اجماع مسلمین پیش از نزول این آیه معصوم بود ولی

ص: ۳۱۰

ملازم باعصمت نیست، و گر نه لازم بود همۀ فرزندان کنونی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هم معصوم باشند که قطعاً درست نیست .(۱)

پاسخ : اولاً معنای حقیقی اراده، خواستن است که بدون هیچ قرینه ای به ذهن تبادر می کند و غالباً در قرآن به همین معنا به کار رفته و استعمال آن در معانی رضایت و محبت، مجاز و نیازمند قرینه است که در آیۀ تطهیر چنین قرینه ای نداریم.

بلکه ارادۀ به معنای محبت و رضایت خدا در اینجا غلط است، زیرا اراده خدا دو گونه است: ۱_ اگر به فعل خود خدا تعلق گیرد و مشروط به فعل اختیاری بنده نباشد ارادۀ حتمی است و مراد از آن جدا نمی شود، مانند ارادۀ یسر یا نفی حرج در تشریع چنان که در آیۀ ۱۸۵ سورۀ بقره می فرماید: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»؛ خدا برای شما مسلمین آسانی را می خواهد نه سختی را و نیز در آیۀ ۲۸ سورۀ نساء: «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ»؛ خدا می خواهد کار را بر شما سبک کند- در این موارد اراده تکوینی حتمی بوده و قابل تفکیک از مراد نیست از این رو می گوییم هیچ عسر و حرجی در شریعت اسلامی نیست.

۲_ اگر مشروط و معلّق بر فعل بنده باشد ارادۀ تشریعی و مشروط است و پس از تحقق شرط آن تخلّف نمی پذیرد . مانند ارادۀ توبۀ بر بنده از طرف خدا که مشروط به توبۀ بنده است ( آیۀ ۲۷ سورۀ نساء) که می فرماید: اگر بنده توبه کند حتماً او

ص: ۳۱۲

اشتباه برای مجاهدان بدر آورده است.

آیۀ مجاهدان بدر این است: « اذ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ»(۱)؛ «(به خاطر بياوريد) هنگامى را كه خواب سبكى كه مايه آرامش از ناحيه خدا بود شما را فرا گرفت و آبى از آسمان براى شما فرو فرستاد تا با آن شما را پاک و پليدى شيطان را از شما دور سازد و دل هاى شما را محكم و گام ها را با آن ثابت دارد».

ثانیاً: تطهیر و اذهاب رجس(رِجْزَ الشَّيْطانِ) در این آیه (غزوۀ بدر) بر خلاف آیۀ تطهیر اطلاق ندارد و از تمام جهات نیست تا بر عصمت دلالت کند، بلکه مفسران در شأن نزول این آیه گفته اند: منظور از «رِجْزَ الشَّيْطانِ»و آلودگی، جنابت حاصله برای مجاهدان در خواب قبل از جنگ بدر بود و منظور از تطهیر و اذهاب رجز، فرستادن باران برای رفع آلودگی جنابت حاصله بوده که با غسل جنابت حاصل شده بود .(۲)

ثالثاً: در آیۀ (غزوۀ بدر) _ بر خلاف آیۀ تطهیر _ لفظ اراده و ادات حصر نیست تا لازم باشد آن را بر ارادۀ تکوینی حمل کنیم تا مستلزم عصمت مجاهدان بدر باشد، بلکه طهارت از جنابت با آب، یک مراد تشریعی است که برای هر کسی حاصل می شود و خصوصیت مجاهدان بدر باران غیر منتظره ای بود تا آنان با روحیۀ بهتری به جهاد بپردازند.

رابعاً: مسلمین بر عدم عصمت مجاهدان بدر اجماع دارند، پس نمی توان آن آیه

ص: ۳۱۴

را حمل بر عصمت کرد. بر خلاف آیه تطهیر که جمع زیادی از علمای مسلمین و اهل بیت آن را به عصمت اهل بیت تفسیر کرده اند، پس قیاس آن دو آیه با آیۀ تطهیر درست نیست.

فاطمه و على و حسن و حسين فرستاد و فرمود: اينان اهل بيت من هستند. و در نقل دیگر: این ها اهل من هستند، امّ سلمه مى گويد: عرض كردم: اى رسول خدا آيا من نيز از اهل بيتم؟ فرمود: آرى اگر خدا بخواهد.

بيهقی اين روايت را از ابوعبد الله نقل كرده و سند آن را صحیح دانسته است ولی می گوید: این روایت شواهد و معارضاتی دارد که مثل این ثابت نیستند .(۱)

پاسخ : بيهقی اين روايت را از ابوعبد الله حاکم نیشابوری (م ۴۰۵ ق) نقل كرده ولی هنگامی که به مستدرک حاکم رجوع می کنیم این روایت با همان سند از شريک بن أبی نمر از عطاء بن يسار از امّ سلمه به گونه ای دیگر است:

قال حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب ثنا العباس بن محمد بن الدوري ثنا عثمان بن عمر ثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن دينار ثنا شريك بن أبي نمر عن عطاء بن يسار عن أم سلمة رضي الله عنها أنها قالت : في بيتي نزلت هذه الآية «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ» قالت : فأرسل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم إلى عليّ و فاطمة و الحسن و الحسين رضوان الله عليهم أجمعين فقال : اللهم هؤلاء أهل بيتي . قالت أمّ سلمة: يا رسول الله ما أنا من أهل البيت؟ قال : إنك أهلي خير و هؤلاء أهل بيتي، اللهم أهلي أحق.

هذا حديث صحيح على شرط البخاري و لم يخرجاه تعليق الذهبي في التلخيص: صحیح على شرط مسلم.(۲)

می گوییم اولاً: در نقل فعلی مستدرک، جملۀ « إنك أهلي خير» نامأنوس و غلط

ص: ۳۱۶

است و نشان می دهد کلمۀ أهلی با افزودن هاء تحریف شده و اصل آن مانند روایات دیگر«إنك الي خير» یا: «لعلی خير» بوده است بنا براین دراینجا حضرت صلی الله علیه و آله و سلم امّ سلمه را ا از اهل بیت خود ندانسته بلکه با جمله «هؤلاء أهل بيتی» به صراحت، اهل بیت را جدای از همسران معرفی نمود. با اینکه اهل در لغت شامل همسر می شود، ولی اهل بیت حقیقت شرعیه در افراد خاص است.

ثانیاً: در رجالِ روایت بیهقی از اين حديث، افرادى مجهول و ضعيف وجود دارند از آن جمله: ابويحيى عبدالحميد بن عبدالرحمن كه متّهم به خطا در روايت است(۱).

همچنين در سند، شريک بن عبداللَّه است كه در حقّ او جرح و تعديل هر دو رسيده است و در صورتى كه جرح به دلیل حسد يا دشمنى يا مخالفت در مذهب نباشد، مقدم بر تعديل است.

ثالثاً: چگونه بیهقی می گوید معارضات این حدیث مثل این ثابت نیستند ؟

با اینکه اين روايت، مخالف با روايات متواتری است كه ام سلمه و عایشه و همسران ديگر پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم را از شمول آيه تطهير خارج مى كند و روایات آن در دلیل اول گذشت، پس این روایت اعتباری ندارد .

رابعاً: این منزلت و شرافت بزرگی بود که اگر همسران آن را داشتند مخفی نمی کردند (لو کان لَبانَ) در حالی که هيچ يک از همسران پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم که راوی حديث كساء بوده اند، ادعا نكردند كه آن روز زیر کساء رفته یا مصداق آيه تطهير شدند.

ص: ۳۱۷

البیت» و تغییر ضمیر از جمع مؤنث به جمع مذكر (عنكم و يطهركم) بر تغییر مخاطب از مؤنث به مذکر دلالت می کند، زیرا سه تن از چهار تن مخاطب آيۀ تطهير مذکر بودند، در حالی که اگر غیر از چهار تن شامل همسران شود آنان هم رتبۀ حضرت علی و حسنین: شده و مجموع مخاطبان دوازده نفر می شدند که بیشتر آنان مؤنث بودند( هشت همسر ی که هنگام نزول آیه در قید حیات بودند به اضافۀ حضرت فاطمه علیها السلام در مقابل سه مذکر) در آن صورت وجهی برای تغلیب سه مذکر بر نُه مؤنث نبود بلکه باید ضمیر مانند آیۀ سابق و لاحق مؤنث می آمد. این در صورتی است که آیۀ تطهیر علت احکام همسران نباشد.

ولی اگر آیه تطهیر بیان علت احکام همسران باشد مخصوص آنان شده و همۀ مخاطبان آیه مؤنث بودند و باید ضمیر خطاب مؤنث باشد و تغییر ضمیر از مؤنث به مذکر غلط است .

پس علت تذکیر ضمایر (عنکم و یطهرکم ) تذکیر لفظی اهل البیت نبوده است، و آیۀ مورد استشهاد سورۀ هود خطاب به همسر ابراهیم نیز بر مطلوب ایشان دلالت نمی کند، زیرا مخاطب در (رحمت الله وبرکاته اهل البیت) افزون بر همسر، خود ابراهیم و فرزند او اسماعیل هم هستند. پس مخاطب افزون بر تذکیر لفظی، تذکیر معنوی غالب هم دارد.و اطلاق اهل بر همسر موسی علیه السلام در آیۀ یادشده به تناسب لغوی است و با دلائل حصر کنندۀ اهل بیت در آیه تطهیر منافاتی ندارد .

اولویت دخول چهار تن اصحاب کساء در آیۀ تطهیر نسبت به همسران حضرت است، زیرا رابطه نسبی، قوی تر از رابطه سببی و زوجیت است. پس روایات شأن نزول، همسران را از اهل بیت اخراج نمی کند،بلکه در مرتبۀ پایین تر قرار می دهد به همین دلیل در نقل حاکم نیشابوری از شأن نزول آیۀ تطهیر آمده : هؤلاء أهل بیتی و أهل بیتی أحق.(۱)

ثانیاً: علت منع دخول همسران در زیر چادر وجود نا محرم (علی علیه السلام )در زیر آن بود، نه عدم اهلیت آنان برای شمول آیۀ تطهیر.(۲)

پاسخ: اولاً صریح روایات شأن نزول، اختصاص اهل بیت به پنج تن و نفی دیگران است، نه اولویت چهار تن از همسران، به همین دلیل حضرت به امّ سلمه و عایشه اجازۀ ورود به زیر کساء نداد . پس بر فرض صحت حدیث مستدرک (اهل بیتی أحق) افعل التفضیل باید بر اولویت تعیینی حمل شود، یعنی تنها اینها صاحب حق اند .

ثانیاً: اگر واقعاً همسران بخشی از اهل بیت بودند ، وجود نامحرم نمی توانست مانع دخول همسران زیر چادر باشد، زیرا این کار با لمس نامحرم و منع شرعی ملازمه نداشت .

افزون بر این اگر همسران از این اهل بیت بودند که حجت بر مردم اند؟و منع دخول تنها به دلیل منع از اجتماع همسر پیامبر با نامحرم زیر چادر بود چرا به گونه ای دیگر آنان را جمع ننمود و معرفی نکرد که منافی اجتماع حرام یا خلاف غیرت نباشد ؟

ص: ۳۲۰

کرد: پروردگارا، این عمو و برادر پدر من است و این ها اهل بیت من هستند آنان را از آتش بپوشان، همان طور كه من با این ملافه آنان را پوشانده ام، در اين حال در و ديوارهاى خانه آمين گفتند و پيامبر نيز آمين گفت و اين مسئله سه مرتبه تكرار شد.

پاسخ :

اولاً: این حدیث در هر دو کتاب غیر از راوی اخیر با یک سند است و این سند مشتمل بر عبدالله بن عثمان بن اسحاق بن سعد بن ابی وقاص است که ابن حجر گفته است: ابن معين می گوید: عبدالله بن عثمان بن اسحاق را نمی شناسم، ابو حاتم گفته: او احاديث مشتبه نقل کرده است ، ابن عدی مثلابن معين او را مجهول دانسته است و ازدی او را در زمرۀ ضعفا ذکر نموده و به نقل بنانی و نیز ذهبی در ميزان الاعتدال او منكر الحديث و ناشناس است. (۱)

و ابن حجر دربارۀ راوی دیگر _ مالک بن حمزة بن أبی أسيد الساعدی_ می گوید: «حديثه لا يتابع عليه»، یعنی احادیثی روایت کرده که تنها او روایت کرده و افراد موثق دیگر نیاورده اند و این نقصی در راوی است . (۲)

پس این حديثى ضعيف بوده و شواهد جعل در آن هویداست و براى خوشامد خلفای عباسى جعل شده است و گر نه چه معنی دارد تا اين اندازه عباس مهم باشد كه در و ديوارهاى خانه سه مرتبه همراه پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمين بگويند، در حالی که در اجتماع اصحاب کساء اصلی چنین اتفاقی نیفتاد!

ثانیاً: این حدیث بر نزول آیۀ تطهیر در حق عباس و فرزندانش دلالت ندارد و تنها بر صدق لغوی اهل بیت بر آنان دلالت می کند که ما نیز آن را انکار نمی کنیم. ولی

ص: ۳۲۲

اهل بیت در آیۀ تطهیر و حدیث ثقلین به معنای خاص شرعی است و بر افراد خاصی دلالت می کند .

همچنین دربارۀ روایات دیگری که بعضی صحابه مانند سلمان یا واثلة بن اصقع را از اهل بیت می شمارد می گوییم اشخاص نام برده در این روایات _ بر فرض صحت سند _ تشریفاً از اهل بیت شمرده شده اند، پس بر فرض صحت آن روایات آنان در این اصطلاح خاص اهل بیت داخل نیستند تا مشمول آیه تطهیر بوده و معصوم باشند .

شبهه ۸- تنافی عصمت اهل بیت با بعضی آیات و احادیث

آیات، دعاها و احادیثی بر عدم عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام دلالت می کند، مانند: آیۀ «لِّيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَ مَا تَأَخَّرَ»(۱) تا خداوند از گناه گذشته و آیندۀ تو درگذرد و آیۀ «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ»(۲)؛ پس بدان كه هيچ خدايى جز اللَّه نيست. از گناه خود و از گناه مردان و زنان مؤمن آمرزش بخواه. و آیۀ «أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَىٰ* وَوَجَدَكَ ضَآلًّا فَهَدَىٰ»(۳)؛ مگر تو را یتیم نیافت پس پناه داد؟ و تو را سرگشته یافت پس هدایت کرد؟برخی از ناآگاهانِ به منطق وحی و نبوت گفته اند که «ضالاً» به معنای گمراهی و کفر است. بنابراین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قبل از بعثت در گمراهی بود، پس از اول معصوم نبود.

و در نهج البلاغه آمده كه حضرت امير به اصحابش فرمود: «فَلا تَكُفُّوا عنَ مَقالة

ص: ۳۲۳

بحق أو مَشْوَرةٍ بعدل فإنّی لستُ فیِ نفسی بِفَوقِ أن أُخطِیءَ و لا آمنُ ذلک مِن فِعلی، إلّا أن یکفِيَ اللهُ مِن نَفسي ما هُوَ أملَکُ به منّی فإنّما أنا و أنتم عبیدٌ مملوکون لربٍّ لا ربَّ غیرُه، یَملِکُ منّا ما لانَملِکُ مِن أنفسِنا»(۱)؛

من خود را برتر از آنکه از اشتباه ایمن باشم نمی دانم، مگر آنکه خداوند مرا حفظ نمايد. پس همانا من و شما بندگان و مملوک پروردگاریم مگر آنكه عنايت خداوندى كه مالک تر از من به من است ، كفايتم كند. و نیز حضرت در دعایش عرض می کند: «اللّهم اغفِر لي ما تَقَرّبْتُ بِه إليك بِلِساني ثمّ خالَفَهُ قَلبي»(۲)؛خدایا بر من ببخش آنچه را که به وسیلۀ زبانم بر تو تقرب جستم، سپس قلبم با کاری که زبانم کرده بود، مخالفت نمود. بنا به استدلال قائلان به این شبهه، آیات و احادیث دیگری بر صدور گناه از آن بزرگواران دلالت می کند.

پاسخ: اولاً: بررسی تک تک این آیات و احادیث کتاب مستقلی می طلبد که از مجال ما خارج است ولی به صورت کلی می گوییم پس از اثبات عصمت انبیا و ائمه علیهم السلام به دلیل عقل و نقل و آیۀ تطهیر باید آیات و احادیث مخالف را با قیود و قرائن موجوده در آن توجیه و تأویل کنیم .

ثانیاً: گناهی که معصوم از ارتکاب آن مصونیت دارد، عملی است که فعل یا ترک آن در لسان فقه « حرام و گناه » شمرده شود. اما واژۀ «گناه» و«خطا» و معادل های آن مانند «ذنب» و «عصیان» کاربرد وسیع تری دارد و «ترک اولی» را نیز در بر می گیرد و انجام چنین خطا و گناهانی، با عصمت منافات ندارد.

گناهی که معصومان:، برای جبران آن ناله سر می دهند، آلودگی به

ص: ۳۲۴

محرّمات الهی نیست، بلکه معیار دقیق تری برای سنجش تخلفات خود در نظر گرفته و چیزی را برای خود گناه می دانند که دیگران به سادگی از کنار آن می گذرند؛ مثلاً بسیارند کسانی که از قضا شدن سهوی نماز واجبشان اندوهی به خود راه نمی دهند ولی معصومان از به جا نیاوردن نماز مستحبی، ناله سر می دهند. هر چه بر معرفت و محبت رهروان راه خدا افزوده گردد، بار سنگین تری بر دوش خود احساس می کنند. چنان که معروف است: «حسنات الأبرار سيئات المقربين»(۱)؛ بسیاری از اعمالی که برای نیکان، پسندیده است برای مقرّبان، ناپسند است. بسیاری از استغفارهای آن بزرگواران از همین«ترک اولی ها» بوده است.

ثالثاً: گاهی آيات و ادعیه و احادیث جنبۀ «تربيتى یا تعلیمی» دارد، مثلاً آیۀ استغفار خطاب به پيامبر گرامى است ولی هدف، تعليم ديگران است. در اين مورد در زبان عرب مى گويند: «إياك أعنى و اسمعى يا جاره» و در زبان فارسى مى گويند: «به در مى گويیم تا ديوار بشنود». اين نوع خطاب ها برای تربیت دیگران بسیار مفید است، زیرا مستقیم نیست و تعصب جاهلى و عناد و فرد نادان را تحريک نمى كند، بلكه او را به پذيرش اين تعاليم تحريک و تشويق مى نمايد و با خود چنين مى انديشد جایى كه پيامبر با آن عظمت در صورت صدور خلاف و گناه به توبيخ و كيفر محكوم مى شود، تكليف من جاهل روشن است. و نیز دعاهای صادره از آن بزرگان که به تقصیر و گناه در مقابل پروردگار اعتراف می کنند، گاهی برای تعلیم مناجات به مردم است. با توجه به اين اصل، هدف بسيارى از آيات كه دستاويز براى نافيان عصمت شده است روشن مى گردد.

ص: ۳۲۵

رابعاً: عصمت به معنای بی نیازی از لطف الهی نیست. مثلاً وقتی که خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًاقَلِيلاً»(۱)؛ «اگر تو را استوار نمی داشتیم قطعاً نزدیک بود کمی به سوی آنان متمایل شوی. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با طبع بشری و انسانی می توانست تا نزدیک پرتگاه وسوسه های مشرکان برود ، اما تأیید الهی او را حفظ کرد و نجات داد. پس این جملۀ شرطیه ای ست که شرط آن (تأیید و تثبیت الهی) به دلیل آیۀ تطهیر تضمین شده است.چنان که ترحم الهی نسبت به حضرت یوسف علیه السلام تضمین شده بود آنجا که فرمود: «و ما أُبَرَّئُ نَفسِی إنَّ النَّفْسَ لَأمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلّا ما رَحِمَ رَبَّی»(۲)؛ من خودم را از عیب منزه نمی بینم؛ زیرا نفس انسان همواره او را به خطا و لغزش وا می دارد. جز کسانی که مورد رحمت ویژه پروردگار قرار گیرند.

خامساً: گاهی در این گونه آیات و روایات قرائنی بر توجیه و تأویل وجود دارد؛ مثلاً مقصود از کلمۀ «ذنب» در آیۀ «لِیَغفِرَلَکَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ و ما تَأَخَّرَ». پیامدهای بد و آثار خطرناکی است که پیرو دعوت پیامبر، از ناحیه کفار و مشرکان پدید می آید و این آثار از نظر لغت «ذنب» است؛ ذنبی که در نظر کفار وی را در برابر آن مستحق عقوبت می ساخت.

از معصومان نیز روایاتی در این زمینه وارد شده است؛ مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید: یابن رسول الله، آیا نمی گویید پیامبران معصوم اند؟ حضرت رضا علیه السلام فرمود: آری ، سپس پرسید: پس این آیه را تبیین بفرمایید: «لِیَغفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّم مِن ذَنبِکَ و ما تَأَخَّر». امام علیه السلام فرمود: این عقیدۀ مشرکان مکه بود که پیامبر، آنان را به توحید

ص: ۳۲۶

فراخواند و با بت های آنان به مبارزه برخاست و آنان او را به این سبب گنهکار برشمردند.

هنگامى كه مكتبى راستين ظاهر مى شود، وفاداران به سنن خرافى كه موجوديت خود را در خطر مى بينند هر گونه تهمت و نسبت ناروا به آن مى بندند، و شايعه ها مى سازند، گناهان مختلف براى پیشوای آن مکتب مى شمرند و در انتظارند ببينند سرانجام كارش به كجا مى رسد؟اگر اين مكتب در مسير پيشرفت خود با شكست مواجه شود، دستاويزى محكم براى اثبات نسبت هاى ناروا به دست مخالفان مى افتد، و فرياد مى كشند: نگفتيم چنين و چنان است؟ اما هنگامى كه پيروز گردد و برنامه هاى خود را از بوته آزمايشموفق بيرون آورد، تمام نسبت هاى ناروا نقش بر آب مى شود. در مورد پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هم نسبت هاى ناروا و گناهان خیالی فراوان بود، او را جنگ طلب، آتش افروز، بى اعتنا به سنت پدران مى شمردند.صلح حديبيه و فتح مکه به خوبى نشان داد كه آیين او _ بر خلاف آنچه دشمنان می پندارند _ يک آیين پيشرو و الهى است و آيات قرآنش ضامن تربيت نفوس انسان ها و پايانگر ظلم و ستم و جنگ و خون ريزى است.

او به خانه خدا احترام مى گذارد، هرگز بى دليل به قوم و جمعيتى حمله نمى كند، او اهل منطق و حساب است. به اين ترتيب فتح حديبيه تمام گناهانى كه قبل از هجرت ، و بعد از هجرت، يا تمام گناهانى را كه قبل از اين ماجرا و در آينده ممكن بود به او نسبت دهند شست، و چون خداوند اين پيروزى را نصيب پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم نمود، می توان گفت خداوند همه آن ها را شستشو كرد. نتيجه اينكه اين گناهان، گناهان واقعى نبود، بلكه گناهانى خیالی و در افكار مردم بود.

و در خصوص آیه «و وَجَدَکَ ضالّاً فَهَدیٰ» مفسران گفته اند: ضال، به معنای، گم

ص: ۳۲۷

شده است نه گمراه؛ وقتی یک چیز با چیز دیگری مخلوط و در آن گم شود. بنابراین معنای آیه چنین می شود: تو در کفار مکه مغمور بودی، (یعنی تو را در قوم، گمنام یافتیم آنان از فضل تو آگاه نبودند). ما عظمت تو رابه آن ها شناساندیم تا اینکه تو را شناختند.

احتمال دیگر این است که مراد از «ضلال»، عدم هدایت ذاتی باشد، زیرا هیچ انسانی از پیش خود هدایت ندارد مگر به وسیله خداوند متعال. پس نفس شریف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با قطع نظر از عنایت و هدایت الهی ضال بوده ولی ذات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم لحظه ای از آن عنایت و هدایت الهی جدا نبود.

سادساً: گاهی قیدهای به کار رفته در آیه و روایت آنرا از تنافی با عصمت باز می دارد، مثلاً «و لَولا أن ثَبَّتناكَ لَقَد كِدْتَ تَرْكَنُ إلَيهِم شَيئاً قَلِيلاً»؛ اگر به تو استوارى نمى بخشيديم، نزديک بود كمى به آنان متمايل گردى.ناظر به طبيعت انسانى پيامبران است كه صدور گناه و خلاف را از آنان ممكن مى سازد و تنها عنايت ربانى است كه صدور گناه را به صورت محال عادى در مى آورد و به آنان عصمت و طهارت مى بخشد و نیز این سخن حضرت علی علیه السلام با قیدهای به کار رفته در آن منافاتی با عصمت ندارد، «إلّا أن یَکفِيَ اللهُ مِن نَفسِي»؛ من در معرض خطایم مگر آنکه خدا مرا از خطا کفایت کندو باز دارد. این جمله شرطیه محقق الوقوع به صراحت بیان می کند که عصمت او برخاسته از کفایت الهی است.

در اینجا چند سؤال است که باید به آن پاسخ دهیم :

ص: ۳۲۸

این روایت در شمول اهل بیت آیۀ تطهیر بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارد؛ پس وصف عصمتی که از آن استفاده می شود شامل آن حضرت بوده، بلکه اولین فرد آن است .ولی درحدیث ثقلین که اهل بیت به یاء متکلم اضافه شده به دلیل تغایر مضاف و مضاف الیه و به قرینۀ آنکه اهل البیت ترکۀ آن حضرت شمرده شده اند، خود حضرت از مصداق اهل بيت خارج است، زیرا حضرت در آنجا درصدد معرفی حجتی پس از خود می باشد .

اهل البیت آن _ که بخشی از اهل خانه هستند _ ارادۀ تکوینی تطهیر و عصمت دارد و می خواهد آنان را از پلیدی و گناه کاملاً پاک کند، تا همسران حضرت احساس مسئولیت بیشتری کنند و بیشتر مراقب خود باشند تا احکام شرعی ناشی از ارادۀ تشریعی او را بیشتر رعایت کنند.

ذهن شنونده بیاید، مثل لفظ «دود» که بر آتش دلالت می کند و مثل زوجیت برای عدد دو.

لازم ، بر دو قسم بیّن و غیر بیّن است و لازم بیّن هم بر دو قسم است: بیّن اخصّ و بین اعم.

از همۀ اقسامِ دلالتِ التزامی واضح تر ،لازم بیّن به معنای اخص است یعنی معنایی که بلافاصله بعد از تصوّر ملزوم بی واسطۀ چیزی دیگر به ذهن آید مثل زوجیت برای عدد زوج. لازم بیّن به معنای اعم آن است که از تصور لازم و ملزوم، عقل حکم به ملازمۀ بین آن دو می کند.(۱)

هر دو قسم دلالت لازم بیّن حجّت است ولی دلالت لازم غیر بیّن درحد اشعار است و حجت نیست.

حدیث ثقلین در غدیر خم به دلالت مطابقی بر خلافت و امامت أهل بیت و تعیین جانشین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارد و به گونۀ تضمنی یا التزامی بر پیام های ذیل دلالت می کند که بعضی در بارۀ عظمت اهل بیت و قرآن و بعضی بیان وظیفۀ مردم در مقابل آن دو است .(۲)

تسلیم مطلق و همه جانبه در مقابل اهل بیت فرا خواند و به حکم عقل و نقل آن حضرت مردم را به تمسک و تسلیم مطلق جز در مقابل معصوم فرا نمی خواند.

پس جملۀ _ ما إن تمسّکتُم بهما _ به دلالت مطابقی بر حجیت قول اهل بیت و به دلالت التزامی بر عصمت آنان از گناهان کبیره و صغیره بلکه عصمت از هر خطا دلالت می کند.

به همین جهت مناوی شافعی می گوید: مراد از اهل بیت اصحاب كساءهستند كه خداوند پلیدی را از ایشان زایل و آنان را تطهیر نمود، یعنی آنان معصوم هستند . پس هر سخنی که از انحراف فکری و عملی ائمه یا اختلاف نظری بین آنان حکایت کند ،باطل است .

به همین سبب می گوییم آنان مفسّر کامل آیات و عالم به تنزیل و تأویل و ظهر و بطن قرآن هستند و هیچ فردی از امت اسلام _ به جز ایشان _ چنین صلاحیتی ندارد. قرآن به این رابطه ظریف بین ثقلین اشاره می کند:

«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِیمٌ* فِی كِتَاب مَكْنُونٍ * لاَ یَمَسُّهُ اِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»(۱)؛ قسم به جایگاه های ستارگان .. كه همانا آن كتاب، قرآن گرامی است ، در كتاب پوشیده ای است كه جز پاكیزگان آن را لمس نمی كنند»

و در روایات معتبره «مطهرون» به ائمه اطهار علیه السلام تفسیر شده که تنها آنان اعماق و بطون قرآن را لمس کرده اند و تفسیر و تأویل آن را می دانند.(۲)

می رسد، زیرا آنان تنها باقیمانده عترت و اهل بیت بودند.

از طرفی بر اساس روایات معتبره از جمله حدیث ثقلین به روایت احمد در خطبۀ عرفات ، خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوازده نفرند و همگی از قریش هستند (۱) پس باید نُه امام دیگر پس از امام حسین علیه السلام بیایند که با توجه به روایات همگی نسل امام حسین علیه السلام هستند و آخرین آنان حضرت مهدی علیه السلام است. و به اجماع مسلمانان این عدد با ویژگی های اهل بیت بر غیر ائمۀ شیعۀ امامیه تطبیق نمی كند.(۲)

کوتاهی نکنید که هلاک می شوید، به آنان چیزی یاد ندهید که ایشان اعلم از شما هستند.

چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم وعلی بابها فمن أراد البیت فلیأت الباب(۱)؛ «من شهر علم هستم و علی درب آن است» یا مضامین مشابه آن، و روشن است که درب انحصاری علم پیامبر باید از همه اصحاب و امت داناتر باشد .

امیر المؤمنین علیه السلام در وصف علم اهل بیت می فرماید: هم موضع سره و لجأ امره و عیبه علمه و موئل حکمه و کهوف کتبه وجبال دینه؛ أهل بیت پیامبر جایگاه اسرار پیامبر و پناه گاه امر او و صندوق علم او و مرجع حکم او و مخزن کتب او و کوه های لرزه ناپذیر دین او هستند.(۲)؛ در جای دیگر فرمود: بهم عُلِم الکتاب و به عَلِموا و بهم قام الکتاب و به قاموا(۳)؛ به وسیله اولیاء الهی (اهل بیت) قرآن فهمیده می شود «و احکام و معارف آن شناخته گردد» و آنان به کتاب خدا آگاهند،به وسیله آنان کتاب الهی بر پا می شود و آنان به کتاب خدا استوارند.»

و از آنجا که اهل بیت معادل قرآنند پس افضل امت هستند و همه امت از جمله خلفای سه گانه اولیه وظیفه داشتند پس از پیامبر در عقاید و رفتار به اهل بیت اقتدا کنند و دین خود را از آنان بیاموزند و ایشان را در گفتار وعقاید و رفتار بیشوای خود قرار دهند.

پس آنان باید در همه ابعاد اخلاقی افضل از همۀ امت باشد و گر نه رجوع افضل به غیر او لازم می آید و این گونه دستور قبیح است و از پیامبر حکیم سر نمی زند.

ص: ۳۳۸

سفارش به خیر و احسان درباره أهل بیتم می كنم. و این سفارش، همراه با سفارش به محبت آنان و نهی از دشمنی با ایشان است، چنان كه همۀعلمای اهل سنت از این جمله فهمیده اند .

رابعاً: در پایان حدیث غدیر خم پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم برای دوستان مولا امیرالمؤمنین علیه السلام دعا كردند كه خدا آنان را دوست بدارد و دشمنان او را دشمن دارد: اللهم والِ من والاهُ و عادِ من عاداهُ و أحِبَّ من أحبَّه و أبغضْ من أبغضَه .

و کسی که پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به طور مطلق دوستی دوستانش و دشمنی دشمنانش را از خدا بخواهد دوستی با او همیشه مطلوب و دشمنی با او همیشه حرام است.

فرد معصومی از اهل بیت در دنیا تا قیامت است، نه آنکه اهل بیت بر فرض وجود از قرآن جدا نشود تا عدم جدایی بر اثر نبودن اهل بیت باشد .

زیرا این معنای جملۀ (لن یتفرقا ) به صورت سالبۀ به انتفاء موضوع است و سالبه به انتفاء موضوع خلاف ظاهر است.

ثانیا: شریعت خاتمیه محمدی ابدی است پس ثقلین( حامل شریعت او ) نیزباید تا پایان عمر بشر باشند تا حجت و هادی مردم به جای او باشند.(۱)

و این مطلبی است که بعضی از بزرگان اهل سنت هم از این حدیث فهمیده اند. مثلاً شریف سمهودی می گوید: حدیث مدنی ثقلین به ما می فهماند که باید فردی از أهل بیت وعترت طاهره _ که اهلیت پیروی دارد _ همواره تا روز قیامت باقی باشد. چنان که قرآن باقی است و نیز آنان باعث ایمنی اهل زمین هستند اگر روزی از بین بروند اهل زمین نابود می شوند.(۲)

و ابن حجر هیتمی می گوید: در احادیثی که دستور تمسک به اهل بیت می دهد (از جمله حدیث ثقلین) اشاره به این مطلب دارد : همواره فردی از ایشان که اهلیت پیروی وامامت دارد، تا روز قیامت هست. (۳)

باید شخص معصومی در جهان وجود داشته باشد و به اجماع امت، او شخص دیگری غیر از حضرت مهدی علیه السلام فرزند امام حسن عسکری علیه السلام نمی باشد . پس باید آن حضرت تاکنون حیات داشته باشد تا افتراق ثقلین پدید نیاید و عدم افتراق ثقلین در این مدت ثابت شود.

اشکال : بعضی علمای اهل سنت این مطلب را بر علمای اهل بیت که به صورت افراد متعدد و متبادل در طول تاریخ می آیند، و حامی دین و نافی بدعت تا قیامت هستند،تطبیق و تفسیر می کنند، چنان که در روایتی آمده در هر قرنی تا قیامت علمایی خواهند بود که بدعت ها را می زدایند و تفسیر باطل گرایان را از دین نفی می کنند. قالَ رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَرِثُ هذا العلمَ من كُلّ خَلَفٍ عدولُه ینفونَ عنه تأویلَ الجاهلینَ وانتحالَ المبطلینَ و تحریفَ الغالِین.(۱)

ولی این تفسیر باطل است،زیرا مفاد حدیث فوق وجود گروهی از علمایناهی منکر و نافی بدعت در هر قرنی به صورت قضیۀ مهمله است. و آنان در هر زمان و مکانی نیستند

در حالیکه مدلول حدیث ثقلین تنها دفاع اهل بیت علیهم السلام از دین و نفی بدعت به صورت کلی نیست ،بلکه تمسک هر فردی از امت به اهل بیت را در هر زمانی ضامن نجات آن فرد از گمراهی می داند، و هیچ فردی از این نعمت محروم نیست پس در هر زمان یک فرد معصوم از اهل بیت علیهم السلام باید باشد تا تمسک به او باعث نجات از گمراهی همه جانبه باشد، و هیچ یک از علمای نسل پیامبر غیر از دوازده امام چنین ادعایی ندارند.

ص: ۳۴۲

مذاهب اختلاف است.(۱)

حدیث ثقلین، فرقه ناجیه را به خوبی معین می کند که آنان متمسکین به ثقلین و رهروان قرآن و عترت طاهرین یعنی شیعیان هستند. زیرا حدیث تصریح می کند ما إنْ تمسَّکتم بهما لن تَضلُّوا أبداً؛ تا وقتی به آن چنگ می زنید هرگز گمراه نمی شوید.

این جمله با ادات تأکید (ما، إن، لن) بر حتمیت نتیجه تأکید می کند و مفهوم مخالف این جمله شرطیه آن است که اگر کسی تنها به یکی از آن دو تمسک جوید گمراه است. پس کسانی که تنها قرآن را حجت دانسته اند و اهل بیت را حجت نمی دانند گمراهند.

بیشتر روایات ثقلین آمده ندارد.

کسانی قرآن بدون اهل بیت را مستمسک قرار دهند !

پس تفسیر حبل الله به قرآنِ بدون اهل بیت، خلاف رهنمودی است كه در حدیث ثقلین برای اتحاد مسلمانان معین شده است .

ازین رو سیوطی و ثعلبی _ مفسران مشهور اهل سنت _ حدیث ثقلین را در تفسیر آیۀ یادشده (اعتصام ) با طرق متعدد ذكر كرده­اند.(۱)

ص: ۳۴۸

هدف اصلی طرح حدیث ثقلین و غدیر اثبات امامت و خلافت بلافصل امیر المؤمنین علیه السلام است در دلالت آن دو طبق نقل اهل سنت مناقشات و ابهاماتی وجود دارد که ما به آن می پردازیم .

ولی لازم است بدانیم روایات شیعه از حدیث غدیر صریح در معنای خلافت و امامت است و نیازی به بحث ذیل ندارد زیرا کلمۀ خلیفه ، امام ، وصی ، ولی همگی در آنجا آمده است و هشدار های شدید رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر مخالفت نکردن با آن، جای هیچ گونه شکّی در دلالت آن باقی نمی گذارد. و ما حتی براساس نقل اهل سنت نیز حدیث ثقلین را با ملاحظۀ مجموع دلایل و قراین، نص و صریح بر امامت و خلافت حضرت امیر علیه السلام می دانیم .

قرآن آمده است، ۲۱ بار کلمۀ ولی، ۱۱ بار کلمۀ مولا و بقیه به صورت فعل مشتق از آن است. این واژه در معانی متعدد به کار رفته است و چهار احتمال در استعمال ولی و مولا در این معانی وجود دارد :

۱_ ولی و مولا مشترک لفظی بین این معانی مختلف باشد .

۲_ ولی و مولا حقیقت درمعنای اولی به تصرف ودر بقیۀ معانی مجاز باشد .

۳_ ولی و مولا مشترک معنوی بین معانی مختلف و معنای جامع واحد آن «اولی به تصرف» است یعنی آن جامع معنای اصلی در موارد استعمال و معانی دیگر لحاظ شده است، چنان که ابن بطریق (م ۶۰۰ ق) در العمدهوعلامۀ امینی در الغدیر فرموده اند. (۱)

۴_ ولی و مولا مشترک معنوی باشد ولی معنای جامع آن، قرب بین دوشیء بدون فاصلۀ ثالث است، و لازمۀ چنین قربی هنگامی که به صورت مطلق و به عنوان صفت برای خدا و اولیاء الله، نسبت به مردم به کار رود ، اولویت در تصرف و صاحب اختیار بودن صاحب این ولایت بر مردم است و محبت و نصرت او لازمۀ آن است.

بنا بر احتمال اول، كلمه مولا یا ولی در جمله «من كنتُ مولاهُ فعلىٌّ مولاهُ» مشترك لفظى است، ولی به نظر شیعه قراین معینه آن را در «اولی به تصرف» منحصر می کند.

در احتمال دوم، معنای حقیقی آن« اولی به تصرف» و معانی دیگر مجاز است.

در احتمال سوم، استعمال مولا با جامع « اولی به تصرف » در همۀ موارد

ص: ۳۵۰

استعمال و معانی حقیقت است وهر یک مصداق آن معنای جامع هستند و امامت اظهر مصادیق آن است .

در احتمال چهارم، استعمال مولا با جامع « قرب» در همۀ موارد استعمال و معانی دیگرحقیقت است وهر یک مصداق آن معنای جامع هستند.

می گوییم : احتمال اول ( اشتراک لفظی ) خلاف اصل بوده و استعمال لفظ در معانی کثیره خلاف ظاهر است .

احتمال دوم (حقیقت در اولی به تصرف و مجاز بودن معانی دیگر) قابل اثبات لغوی نیست .

اظهر احتمال سوم است پس مولا مشترک معنوی و جامع آن در همۀ مصادیق «اولی به تصرف» است و پس از آن احتمال چهارم ( جامعیت قرب ) می باشد .

محقق بزرگ علامۀ امینی; از میان این معانی، احتمال سوم را برگزیده است که به شرح آن می پردازیم:

ایشان در موسوعۀ عظیم الغدیر به پیروی از محققانی مانند ابن بطریق (م ۶۰۰ ق) می فرماید :

علمای لغت یکی از معانی «ولی و مولا» را سرور و آقا_ غیر مالك و غیرآزاد كننده_ و معنای دیگر آن را امیر و سلطان گفته اند. از طرفى هم اتفاق نظر دارند كه معناى «مولى» و« ولى» یكى است و هر دو معنى اولویت به امر را در بر دارد. امیر، در اداره جامعه و اجراى برنامه هایى براى تربیت افراد و دفع تعدى آنان به یكدیگر ، از رعیت و مردم عادى سزاوارتر است و سید و سرور اولی به ادارۀ شئون شخص زیر دست خود است و وسیع ترین قلمرو این اولویت ، در پیامبرى است كه از جانب خداوند به سوى جهانیان مبعوث شده است و نیز جانشین او همان ولایت را دارد.

ص: ۳۵۱

برادرزادگانش رسیدگى كند و عاطفه نشان دهد، چون به جاى پدر است. پسرعمو، سزاوارتر به اتحاد و یارى و همبستگى با پسرعموست ، چون هر دو شاخه یك درختند .پسر شایسته تر از دیگران به اطاعت وخضوع در برابر پدر است.

خواهرزاده مناسب تر از دیگران براى پیوند با دایى خود است، چرا كه او برادر مادرش مى باشد.

آزاد كننده سزاوارتر است كه به آزاد شده نیكى كند.آزاد شده سزاوارتر است كه كار نیك آزاد كننده را ارج نهد .بنده، سزاوارتر است كه از مولا پیروی كند. مالك ، سزاوارتر از دیگران است كه سرپرستى مملوك خود را عهده دار شود و به كارشان رسیدگى كند تا به آنان ظلم نشود. پیرو، شایسته تر است براى یارى متبوع، تا دیگران كه پیرو نیستند.

نعمت یافته، سزاوارتر است كه از صاحب نعمت تشكر كند. شریک، سزاوارتر اولى است كه حق شریك را رعایت كند و از ضرر كردن او جلوگیرى نماید. هم پیمان نسبت به هم پیمان خود سزاوارتر به رعایت پیمان از دیگران است همنشین سزاوارتر به اداى حقوق همنشینى از دیگران است همسایه هم شایسته تر از اهالی محل است كه حق همسایه را مراعات كند.مهمان سزاوارتر از دیگران است كه حریم میزبان را نگهدارد.

داماد، سزاوارتر به رعایت حقوق بستگان خانمش از دیگران است ، چرا كه كسى كه به انسان زن می دهد، در حكم پدر است.خویشاوند نیز ازدیگرانسزاوارتر به كار نزدیكان خود است. نعمت دهنده، سزاوارتر است كه باز هم نعمت دهد و نیكى

ص: ۳۵۳

خود را ادامه دهد. هم عهد نیز اولى به رعایت حقوق هم پیمانى است دوستدار و یاور سزاوارتر به محبوب از دیگران است .

وروشن است که ولىّ، به معنای سرور و متصرف در امور، نیز بر افراد تحت ولایت خود نسبت به دیگران اولویت دارد. (۱)

که مردم را دوست بدارد و یارى كند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می توانست این سخن را جداگانه و خصوصى به علی علیه السلام بگوید و نیازی به نگه داشتن مردم در میان راه و گرماى نیم روز و خواندن خطبۀ مفصل غدیریه نبود. سپس مولا در حدیث غدیر به معنای محبوب یا محب نیست.

ما برای بررسی مطلب و تشخیص حق نظر لغویان را می آوریم .

و «ولی» آمدن دومی در پی اولی است ،ازین رو گفته می شود الولىّ: بارانی که بعد از وسمىّ (باران بهاره) بیاید. « ولی» ضد دشمن است از این باب گفته می شود تولاه یعنی با او دوستی کرد . و مولى یعنی معتِق و معتَق (آزاد كننده عبد و عبدى كه آزاد شده) و پسر عمو و یاور و صاحب و همسایه و داماد، و هر کس کار دیگری را بر عهده بگیرد ولی اوست ، اینها همگی از ولی به معنای قرب، گرفته شده ...ولایت به کسر واو به معنی سلطنت و به فتح یا کسر واو به معنی نصرت می باشد.

۲_ احمدبن فارس (م ، ۳۹۵ ق) در مقائیس اللغه می گوید : ولى: أصل صحیح یدلّ على قرب. من ذلك الولی: القرب. یقال: تباعد بعد ولى، أى قرب، و جلس ممّا یلینی، أى یقاربنى. و الولىّ: المطر یجی ء بعد الوسمىّ، سمّى بذلك لأنّه یلی الوسمىّ. و كلّ من ولی أمر آخر فهو ولیه. و فلان أولى بكذا، أىأحرى به و أجدر. ..(۱)

ولى: لغت صحیح و متداولی است و بر قرب دلالت می کند والولىّ: بارانی که بعد وسمىّ (باران بهاره) بیاید و از این باب است مولى یعنی معتق و معتق و صاحب و حلیف و ابن عمّ و ناصر و همسایه همگی از ولی به معنای قرب، گرفته شده و هر کس کار دیگری را بر عهده بگیرد ولی اوست .

۲_ أحمد بن محمد بن علی فیومی (م ۷۷۰ ق) در المصباح المنیر مى گوید: الْوَلْی مِثْلُ فَلْسٍ: الْقُرْبُ وَفِی الْفِعْلِ لُغَتَانِ أَكْثَرُهُمَا وَلِیهُ یلِیهِ بِكَسْرَتَینِ وَالثَّانِیةُ مِنْ بَابِ وَعَدَ وَهِی قَلِیلَةُ الِاسْتِعْمَالِ وَجَلَسْتُ مِمَّا یلِیهِ أَی یقَارِبُهُ وَقِیلَ الْوَلْی حُصُولُ الثَّانِی بَعْدَ الْأَوَّلِ مِنْ غَیرِ فَصْلٍ ... .

ص: ۳۵۶

وَالْوَلِی فَعِیلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ وَلِیهُ إذَا قَامَ بِهِ وَمِنْهُ «اللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا» وَالْجَمْعُ أَوْلِیاءُ قَالَ ابْنُ فَارِسٍ وَكُلُّ مَنْ وَلِی أَمْرَ أَحَدٍ فَهُوَ وَلِیهُ وَقَدْ یطْلَقُ الْوَلِی أَیضًا عَلَى الْمُعْتِقِ وَالْعَتِیقِ وَابْنِ الْعَمِّ وَالنَّاصِرِ وَحَافِظِ النَّسَبِ وَالصَّدِیقِ.(۱)

وَلْی بر وزن فَلْسٍ یعنی قُرْبُ و نزدیکی. فعل ماضی آن بیشتر مکسور العین و گاهی مفتوح است می گویی: جَلَسْتُ مِمَّا یلِیهِ: پهلوی او نشستم. و گاهی «ولی» بر آمدن دومی در پی اولی گفته می شود ... .

ولىّ بر وزن فعیل از «ولیه» گرفته شده است آن گاه كه به امرى قیام كند (بنا بر این ولىّ به معناى قائم به امر است.) و از این قبیل است آیه كریمه «الله ولىّ الذین آمنوا»؛ خدا سرپرست و قائم به امر كسانى است كه ایمان آورده اند. و گاهى ولىّ بر كسى كه آزاد كنندۀ عبد است و بر عبدى كه آزاد شده و پسر عمو و یاور و دوست... گفته می شود.

۳_ حسین بن محمد بن المفضل راغب اصفهانی (م ۵۰ ق) در مفردات می گوید:

ولى :الولاء والتوالی أن یحصل شیئان فصاعداًحصولًا لیس بینهما ما لیس منهما، ویستعار ذلك للقرب من حیث المكان ومن حیث النسبة ومن حیث الدین ومن حیث الصداقة والنصرة والاعتقاد، والولایة النصرة ،والولایة تولى الامر، ... ولاء وتوالی : ولی به معنای قرار گرفتن چیزی در کنار چیز دیگراست به نحوی که فاصله ای بین آن دو نباشد. این کلمه گاهی از باب استعاره در معنی قُرب هم به کار می رود؛ هم قُرب مادی هم قرب معنوی از جهت مکان یا نسب یادین یا صداقت. راغب می افزاید: وَلایت (به فتح واو)به معنی نصرت است اما وِلایت (به

ص: ۳۵۷

کسر واو) به معنی تصدی و صاحب اختیاری یک کار است و گفته شده حقیقت آن تولی امر است.کلمۀ «ولی و مولی » نیز به همان معنی است ... .

۴_ محمد بن مكرم بن منظور افریقایی(م ۷۱۱ق) در لسان العرب در مادۀ ولی می گوید: فی أسماء اللّه تعالى: الولىّ هو الناصر، و قیل المتولّى لأمور العالم و الخلائق القائم بها، و من أسمائه عزّ و جلّ: الوالی، و هو مالك الأشیاء جمیعها المتصرّف فیها. قال ابن الأثیر: و كأنّ الولایة تشعر بالتدبیر و القدرة و الفعل، ...قال سیبویه: الولایة بالفتح المصدر، و بالكسر الاسم مثل الإمارة و النقابة. و الولىّ: ولىّ الیتیم الّذى یلی أمره و یقوم بكفایته، و ولىّ المرأة الّذى یلی عقد النكاح علیها.

و الولىّ و المولى واحد فی كلام العرب، و منه قول سیّدنا: من كنتُ مولاه فعلىٌّ مولاه، أى من كنتُ ولیُّه. ... والى بین الأمور موالاة و ولاء: تابع. و توالى الشی ء: تتابع...(۱).

یکی از اسماء الهی «الولىّ» است که به معنای ناصر است وگاهی به معنی متولىّ امور جهان تفسیر شده، چنان که یکی اسماء الهی «والی» به معنای مالک اشیاء و متصرف در آن است . ابن اثیر می گوید: ولایت به نوعی تدبیر همراه با قدرت و انجام فعل دلالت دارد. سیبویه ولایت به« فتح واو» را مصدر و به کسر اسم مصدر دانسته است، مانند: امارت و نقابت ، و ولی یتیم کسی است که امور او را به عهده بگیرد و کفایت کند ... :

آن گاه می گوید : ولی ومولی به یک معنی در کلام عرب می آید، و از آن جمله است کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : من كنتُ مولاه فعلىٌّ مولاه، أى من كنتُ ولیّه... و نیز والى

ص: ۳۵۸

بین الأمور موالاة و ولاء: آن امور را پی در پی به جا آورد... .

است و چون خدای خالق متعال به مردم از رگ گردن نزدیک تر است، این گونه قرابت و نزدیکی با مالکیت تامه و اولویت مطلقۀ خالق بر مخلوق ملازمه دارد پس خالق متعال، مولای مالک وصاحب اختیار و اولی به تصرف بر خلق است. ازین رو لغویان گفته اند: ولایت به کسر«واو» مصدر(۱) به معنی امارت و اولویت بر دیگری است، با آنکه به اشتراک لفظی آن قائل نیستند، بلکه به سبب آن است که قرب مطلق با آن معنا ملازمه دارد .

آن گاه خدای متعال این ولایت را به رسولان وپیامبر خاتم برای هدایت و مدیریت خلق عطا فرمود و رسول خاتم صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را در روز غدیر به عنوان مولای خلق معرفی کرد . این ولایت مطلقه بدون هیچ قرینه ای بر اولویت مطلقه او دلالت می کند. پس تناسب لغوی هم اینجا رعایت شده است، زیراموالی الهی خیرخواه تر از خلق به خود آنان هستند پس اقرب به آنان از خودشان هستند و چنین قرابتی با اولویت وامامت همراه با محبت ایشان بر خلق ملازمه دارد.

۱_ قرب مكانی ۲_ قرب از نظر نسبت.۳_ قرب دوستى .۴_ قرب نصرت ۵_ قرب اعتقادی.

و حقیقت ولایت عبارت است از به عهده گرفتن كار، و منصوب شدن بر آن است و «ولى و مولى» گاهی در معناى اسم فاعل (موالى به كسر لام) و گاهی در معناى اسم مفعول (موالى به فتح لام) به کار می روند.

آن گاه می گوید :اگر ولایت را كه قرب مخصوصى است در امور معنوى فرض كنیم لازمه اش این است كه براى ولى ، قربى است كه براى دیگری نیست ، پس هر چه از شئون زندگى « مولى علیه »كه قابل و اگذاری به دیگرى است ولىّ مى تواند آن را عهده دار شود و جاى او را بگیرد. مثلاً همان گونه كه میت قبل از مرگش مى توانست انواع تصرفات را در اموال خود بكند ولىّ میت هم پس از مرگ او مى تواند تصرفاتی در اموال او بکند که دیگران نتوانند ، و همچنین ولىّ صغیر مى تواند در شئون مالى او تصرفی كند که دیگران نتوانند . یا خداى تعالى كه ولى بندگانش است یعنی تنها او امور دنیا و آخرت آنها را تدبیر مى نماید(۱).

از این بیان استفاده می شود که استعمال ولایت در قرب معنوی به همان اولویت در تصرف و سرپرستی بر می گردد پس اختلافی در معنای حدیث غدیر بین علما نمی ماند.

«إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ...»(۱)چنین است ، نه آنکه پس از از وفات پیامبر حضرت بر مسلمانان ولایت پیدا کند .

ولی گاهی بر استدلال به حدیث غدیر و آیۀ ولایت اشکال می شود که این دو دلیل بر مقصود شیعه ( ولایت پس از وفات پیامبر) دلالت ندارد ، زیرا معنای حدیث غدیر و آیۀ ولایت آن است که حضرت امیر علیه السلام از همان لحظه بر مسلمانان ولایت یافتند، نه آنکه پس از وفات پیامبر ولایت پیدا کرده باشند که مدعای شیعه است. افزون بر آنکه جعل دو ولیّ در زمان واحد باعث تعرض و خلاف حکمت است .

پاسخ : می گوییم ، آری ، معنای حدیث غدیر و آیۀ ولایت همان ولایت فعلیه برای مولا علی علیه السلام است یعنی حضرت پس از نزول آیۀ ولایت و واقعۀ غدیر در همان زمان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ولایت یافتند و هیچ تعارض و اشکالی از اجتماع دو مولا در جامعه پیش نمی آید زیرا اولاً: هر دو مولا معصوم بودند.

ثانیاً : ولایت مولا علی علیه السلام در طول ولایت حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بود زیرا او در مقابل پیامبر اعمال ولایت نمی کرد .چنان که اگر همۀ پیامبران دریک شهر جمع شوند مشکلی پدید نمی آید. پس ولایت آن حضرت علی علیه السلام فعلی بود هرچند خلافت او پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تحقق یافت.

وی در تفسیرآیۀ ۱۵ سورۀ حدید: «مَأْواكُمُ النَّارُ هِىَ مَوْلاكُمْ وَبِئسَ الْمَصیر»؛ «جایگاه شما آتش است و همان سزاوارتر به شما است و آتش بد جایگاهى است» مى گوید: در معنى واژه «مولا» در این آیه دو دیدگاه وجود دارد:

۱_ ابن عبّاس مى گوید: «مولاكم» یعنى جایگاه و محلّ بازگشت شما. ووجه این معنى آن است كه «مولا» به جای ولىّ است که به معناى قُرب و نزدیكى است.

۲ - كلبى مى گوید: یعنى آتش أوْلى و شایسته تر براى شماست. و دیدگاه زجّاج و فرّاء و ابوعبیده نیز همین است. ولی باید گفت: آنچه آن ها گفته اند تفسیر لغوی مولا نیست، بلكه حاصل معناى آن است؛ زیرا اگر واژه مولا با أوْلى (شایسته تر) در لغت به یك معنى بودند، به كار بردن هر یك از آن دو به جاى دیگرى صحیح بود و مى توانستیم به جاى «هذا أولى من فلان» (این از فلان كس سزاوارتر است)، بگوییم: «هذا مولى من فلان»، و نیز به جاى «هذا مولى فلان» گفته شود: «هذا أولى فلان» و چون این جایگزینى درست نیست، مى فهمیم آنچه آنان گفته اند، حاصل معنا، و نه تفسیر لغوی آن است.

فخر می گوید: بدین سبب شما را از این نكته دقیق آگاه ساختیم كه شریف مرتضى وقتى كه براى اثبات امامت على علیه السلام به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «من كنت مولاه فعلىّ مولاه» تمسّك مى كند، مى گوید: یكى از معانى «مولا» «أوْلى» است. و در این باره به گفتار امامان لغت كه در تفسیر این آیه گفته اند مولى به معناى أوْلى و شایسته تر است، استدلال كرده است در حالى كه اگر واژه «مولا» به معناى أوْلى (شایسته تر و سزاوارتر) آمده بود، باید صحیح باشد کلماتی که با یکى از آن دو به کار می رود با دیگری هم، همراه گردد. در حالی که چنین نیست. مثلاً می توان گفت هو مولى وهما مولیان ، ولی نمی توانیم بگوییم : هو أولى وهما أولیان _ بدون من. می

ص: ۳۶۳

علامه امینی می افزاید: خالد بن عبدالله أزهرى در باب صیغۀ تفضیل در كتاب التصریح مى گوید: به كار بردن مرادف به جاى مرادفش تنها در صورتى صحیح است كه مانعى در میان نباشد.ولى در اینجا مانع وجود دارد زیرا صیغۀ تفضیل جز با حرف «مِنْ» به كار نمى رود .(۱)

وانگهى،این اشكال در معانى دیگر واژه «مولا» نیز که فخر رازى قبول دارد و لفظ مولا در حدیث غدیر را به این معنى گرفته است جارى مى شود مانند معناى «ناصر». زیرا هیچ گاه به جاى «هو ناصر دین الله» نمى توان گفت: «هو مولى دین الله»، وحضرت عیسى_ على نبیّنا وآله و علیه السلام_ به جاى (مَنْ أَنْصاری إِلَى اللهِ؛ چه كسانى در راه خدا یاوران من هستند) نمی تواند بفرماید: «من موالىّ إلى الله» و حواریون نیز به جاى (نَحْنُ أَنْصَارُ الله؛ ما یاوران خداییم) نگفتند: نحن موالى الله.

چنان كه رمّانى، (م ۳۸۴ق) در كتاب در بارۀ مترادفات گفته است: این اختلاف در بخش عظیمى از الفاظ مترادف، جارى است و هیچ یك از لغویان تنها به بهانه اختلاف در چگونگىِ استعمالِ اداتِ همراهِ كلمه، منكر ترادف نشده اند، همان گونه كه به بهانه سایر اختلافاتِ موجودِ در تركیب، منكر ترادف نشده اند. مثلاً با اینكه واژه «غیر» و «إلاّ» مترادف بوده و به یك معنى به كار مى روند و جمله «عندی درهمٌ غیر جید» صحیح است، ولى«عندی درهمٌ إلاّ جید» به جای آن صحیح نیست.

این سخن رازى ،دلیل بر ناپختگی او در ادبیات عرب است چنان که ابو ولید بن شُحنه حنفى حلبى مى گوید: فخر رازى در علوم دیگر، ید طولایى داشت ولی در ادبیات عرب تخصص نداشت!

ص: ۳۶۵

و نیز ابو حیان در تفسیر خود پس از نقل كلام رازى مى گوید:تفسیر او از شیوه و سبْك كلام عرب بیرون است. كلام او بیشتر به كلام فلاسفه شبیه است تا کلام مفسران!

افزون بر این، شواهدی از قرآن و حدیث و شعر بر کاربرد مولا به معنای متولّی امر به شرح زیر داریم:

۳_ ابو الحسن واحدى در تفسیر «وسیط» خود، و قرطبى در تفسیر خوددر آیه شریفه: «بل الله مَولاكُم» _ آورده اند كه مراد از مولا، متولّى امور است.

۴_ بیضاوى در سه جا از تفسیر خود: در تفسیر آیۀ: (لن یُصِیبَنا اِلَّا مَا كَتَبَ اللهُ لَنا هُوَ مَوْلَانا)(۱)(«جز آنچه خداوند براى ما مقرر داشته هرگز به ما نمی رسد، اوست متولى امور ما»، و آیۀ: (وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ)(۲)( «اعتماد وتمسک به خدا كنید كه اوست متولا امور شما... گفته است مراد از مولا در این آیات سر پرست است.

و نیز ابو حیان اندلسی (م ، ۷۴۵ ق) در تفسیر البحر المحیط ذیل آیۀ: (بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ)(۳)(، از کلبی آورده است كه مراد از مولا در این آیات سر پرست است.

۵_ ابو السعود عمادى در تفسیر خود در آیه شریفه: «واللَّهُ مَوْلاكُمْ»، و در آیۀ شریفه: «هى مولاکم» نوشته است كه مراد از مولا، متولى امر است: و راغب اصفهانى در مفردات نیز همین سخن را گفته است.

۶_ از احمد بن حسن زاهد درواجكى در تفسیر خود نقل است: المولى فى اللغة من یتولى مصالحك فهو مولاك یلى القیام بامورك و ینصرك على اعدائك؛ «مولا در لغت به كسى گویند كه متولى مصالح توست، اوست مولایت كه به امور تو قیام مى كند! و تو را بر ضد دشمنانت یارى مى نماید و به همین مناسبت به پسرعمو و معتق (آزاد كننده بنده) مولى گویند. آن گاه مولا اسم شد براى كسى كه بر چیزى ثبات و دوام داشته باشد، و از آن جدایى و مفارقت نكند.

ص: ۳۶۷

۷_ ثعلبی در تفسیر الکشف و البیان و زمخشرى در كشاف و نسفى در تفسیر خود، در ذیل آیۀ: «انت مولانا» _ بقره / ۲۸۶_ ، و نیشابورى در غرائب القرآن در ذیل همین آیه و نیز آیۀ: «فَاعلَمُوا اَنّ اللهَ مَولَاكُم» و در گفتار دیگر خداوند: هِىَ مَوْلَاكُم _ در همه این موارد _ گفته اند: مراد از مولا متولّى امر است.

۸_ سیوطى در تفسیر جلالین در آیه شریفه: «اَنتَ مَولَانا»، و در آیه شریفۀ:«فَاعلَمُوا اَنّ الله مَولاكُم» و در آیۀ شریفه: «قل لَن یُصیبَنا اِلّا ما كَتَبَ اللهُ لَنا هُوَ مَولانا». گفته است: مراد از مولا متولّى امر است. (۱)

اینكه مراد از مولى، اولى مى باشد، شعر «لبید بن ربیعة» را شاهد آورده است، شعر «دیوان لبید» را چند بیت قبل آن بدین شرح است: