گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير

انصارى، محمد باقر، 1339-

گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير / محمدباقر انصارى زنجانى. - قم: دليل، 1421ق. = 1379.

48ص.

2500 ریال: ISBN 964-7007-63-9

فهرست نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

كتاب نامه: ص. 47.

1. غدير خم. 2. على بن ابى طالب عليه السلام، امام اول، 23 قبل از هجرت -. 40 ق. - اثبات خلافت. الف. عنوان.

4 گ 183 الف/223/5 BP

297/452

كتابخانه ملى ايران

79-22311 م

گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير

محمد باقر انصارى زنجانى

انتشارات دليل

چاپ نگارش

عيد غدير 1421 - زمستان 1379

چاپ اول: 5000 نسخه

قيمت: 250 تومان

قم، خيابان معلم، معلم 29، پلاک 448

صندوق پستى: قم، 1153-37135

تلفن: 7744988 - 7733413

شابک 9-63-7007-964 ISBN

ص: 2

ص: 4

در كتاب حاضر با يادى از عظمت مراسم سه روزه غدير در تاريخ اسلام، گزارشى به صورت لحظه به لحظه با تمام جزئيات واقعه غدير در قالب داستانى تقديم مى شود؛ تا غدير را آن گونه كه واقع شده بياموزيم و به نسل هاى آينده بسپاريم.

آن چه در ترسيم واقعه غدير آورده ايم با استناد به منابع است، و حتى يک كلمه به صورت تخيل و پردازش آورده نشده است. آدرس هاى منابع نيز به صورت پى نوشت در پايان كتاب آمده است.

به اميد روزى كه در كنار صاحب غدير حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنافداه و عجّل اللّه فرجه، غدير را به جشنى ديگر نشينيم، و داستان آن روزهاى شيرين را از دو لب مبارک آن حضرت بشنويم.

قم، محمد باقر انصارى زنجانى

عيد غدير 1421، زمستان 1379

ص: 6

اين اهداف بلند در سايه شرايطى انجام شد كه شايسته ابديت غدير بود، و آن را به عنوان يک واقعه استثنايى در آورد. امام باقر عليه السلام مى فرمايد:

﴿لَمْ يُنادِ بِشَىْ ءٍ مِثْلَ ما نُودِيَ بِالْوِلايَةِ يَوْمَ الْغَديرِ.﴾ (1)

هيچ حكمى مثل ولايت در غدير اعلام نشده است!

5. خطاب خداوند كه: «اى پيامبر، ابلاغ كن آن چه از طرف خداوند بر تو نازل شده كه اگر ابلاغ نكنى رسالت خود را نرسانده اى»، كه در هيچ يک از فرامين الهى چنين مطلبى گفته نشد.

6. بيم پيامبر صلى اللّه عليه و آله از كارشكنى هاى منافقين، و دستور قاطع الهى بر لزوم ابلاغ حكم ولايت و امامت براى آينده مسلمين، از خصوصيات ابلاغ اين حكم الهى بود.

7. ضمانت الهى بر حفظ پيامبر صلى اللّه عليه و آله از شرّ دشمنان در خصوص اين ابلاغ و رسالت كه در هيچ يک از احكام الهى چنين ترسى نبود و چنين ضمانتى انجام نشد.

8. مفاهيم بلند و حساسى كه در تبيين مقام ولايت در متن خطبه فرمودند و معناى دقيق آن را به روشن ترين وجهى بيان نمودند.

9. مراسم خاصى كه قبل و بعد از خطبه واقع شد كه بيعت و عمامه «سحاب» و تهنيت از نمونه هاى آن است و دلالت بر اهميت ويژه اين ماجرا مى نمايد.

10. خطاب خداوند كه: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم»، كه تا آن روز مشابه آن را هم نفرموده بود.

11. توجه خاصّ ائمه عليهم السلام به سخنان پيامبر صلى اللّه عليه و آله در غدير، و به خصوص كلام اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهما السلام كه فرمودند: «روز غدير خم براى كسى عذرى باقى نگذاشت». (1) هم چنين اهتمام علما به تفصيل مباحث مربوط به غدير به تبعيت از ائمه عليهم السلام به عنوان ريشه اصيل ولايت و امامت، بيانگر ارزش اعتقادى آن در طول تاريخ است.

ص: 9

12. سند و شيوه نقل اين حديث از نظر حديثى، تاريخى، كلامى و ادبى، و هم چنين فراگيرى و راهيابى آن به قلوب مردم، در ميان روايات ولايت بى مانند است. محققان تواتر اين حديث را به اثبات رسانده، و همه مسلمانان با هر فرقه و مسلكى كه دارند به درستى اين حديث اعتراف كرده اند.

همه اين ها حاكى از اهميت ويژه غدير در فرهنگ اسلام است، و به ما هشدار مى دهد كه اين اصل اعتقادى شيعه را با تمام هستى خويش پاس بداريم.

ص: 10

بخواهد خود را آماده اين سفر و همراهى آن حضرت نمايد.

پس از اعلان عمومى، عده بسيارى از اطراف مدينه به شهر آمدند تا همراه حضرت و مهاجرين و انصار در سفر مكه ملازم ركاب حضرت باشند.

با حركت كاروان پيامبر صلى اللّه عليه و آله در بين راه مدينه تا مكه افراد قبايل به جمعيت اضافه مى شدند. با رسيدن اين خبر مهم به مناطق دورتر، مردم اطراف مكه و شهرهاى يمن و غير آن نيز بسوى مكه سرازير شدند تا جزئيات احكام حج را شخصاً از پيامبرشان بياموزند و در اين اولين سفر رسمىِ حضرت بع عنوان حج شركت داشته باشند.

اضافه بر آن كه حضرت اشاراتى فرموده بودند كه امسال سال آخر عمر من است، و اين مى توانست باعث شركت همه جانبه مردم باشد.

جمعيتى حدود يك صد و بيست هزار نفر در مراسم حج شركت كردند، كه فقط هفتاد هزار نفر آنان از مدينه به همراه حضرت حركت كرده بودند، و جمعيت لبيک گويان در جاى جاى جاده در حركت بودند.

اهل بيت معظم پيامبر صلى اللّه عليه و آله كه فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و ساير فرزندان آن حضرت بودند، و نيز همسران آن حضرت همگى سوار بر هودج هاى شتران همراه حضرت بودند.

با رسيدن به «مسجد شجره» احرام بستند و مسير ده روزه تا مكه را آغاز كردند، و قافله اى عظيم كه شامل مردم سواره و پياده بود همراه آن حضرت به حركت در آمدند.

صبح روز يكشنبه را در منطقه اى توقف كردند و تا شب همان جا ماندند، و پس از نماز مغرب و عشا حركت كردند. صبح روز بعد به «عِرْق الظَبْيَة» رسيدند، و سپس در «رَوْحاء» توقف مختصرى كردند. از آن جا براى نماز عصر به «مُنصرَف» رسيدند. هنگام نماز مغرب و عشا در «مُتَعَشّى» پياده شدند و شام را همان جا صرف كردند. براى نماز صبح به «اثاية» رسيدند، و صبح روز سه شنبه در «عَرْج» بودند، و روز چهارشنبه به «سَقْياء» رسيدند.

در بين راه، پياده ها سختىِ راه را مطرح كردند و از حضرت سوارى درخواست نمودند. حضرت كه سوارى در اختيار نداشتند، دستور دادند تا براى آسانى سير، كمرهاى خود را ببندند و راه رفتنشان را بين تند رفتن و دويدن قرار دهند. با انجام اين دستور راحت تر شدند.

روز پنجشنبه به «اَبْواء» رسيدند كه قبر حضرت آمنه مادر پيامبر صلى اللّه عليه و آله آن جا بود، و حضرت قبر مادر را زيارت كردند.

روز جمعه با عبور از «جُحفه» و «غدير خم» عازم «قُدَيْد» شدند و شنبه آن جا بودند. روز يكشنبه تا «عُسفان» آمدند و روز دوشنبه به «مَرّ الظهران» رسيدند و تا شب آن جا ماندند.

ص: 13

شب به سوى «سَيْرَف» حركت كردند و به آن جا رسيدند كه منزل بعدى مكه معظمه بود. بعد از ده روز طى مسافت، در روز سه شنبه پنجم ذى حجة اولين كاروان حج اسلام با جلال و عظمتى بى نظير وارد شهر «مكه» شدند.

دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه و حجاج يمنى را به مكه بياورد. اميرالمؤمنين عليه السلام به محل لشكر بازگشتند و همراه آنان - هم زمان با قافله پيامبر صلى اللّه عليه و آله - روز سه شنبه پنجم ذى حجه وارد مكه شدند.

انبياى گذشته و اوصياى ايشان دست به دست گشته تا آن روز كه خاتم انبياء صلى اللّه عليه و آله حافظ آن بود، و اينک بايد به اوصياى آن حضرت انتقال مى يافت.

پيامبر صلى اللّه عليه و آله، اميرالمؤمنين عليه السلام را فراخواند و مجلس خصوصى تشكيل دادند و ودايع الهى را به آن حضرت تحويل داد، و بدين سان ميراث ششهزار ساله انبياء عليهم السلام به اميرالمؤمنين عليه السلام سپرده شد. اين ودايع از اميرالمؤمنين عليه السلام به امامان بعد منتقل شده تاكنون كه در دست مبارک آخرين حجت پروردگار حضرت بقية اللّه الاعظم عليه السلام است.

پس از خروج از مكه ابتدا به «سَيْرَف» رسيدند و از آن جا تا «مَرّ الظهران» آمدند. آبادى بعدى «عُسفان» بود و از آن جا به «قُدَيْد» رسيدند. اينک به جحفه نزديک مى شدند كه «غدير» كنار آن بود.

نزديک ظهر روز دوشنبه هيجدهم ذى حجه، همين كه به منطقه «غدير خم» رسيدند، حضرت مسير حركت خود را به طرف راست جاده و به سمت غدير تغيير دادند و فرمودند:

اَيُّهَا النّاسُ، أجيبُوا داعِيَ اللّه ِ، اَنَا رَسُولُ اللّه ِ.

اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.

اين كنايه از آن بود كه هنگام ابلاغ پيام مهمى فرا رسيده است. لذا فرمان دادند تا منادى ندا كند: «همه مردم متوقف شوند، و آنان كه پيش رفته اند بازگردند، و آنان كه پشت سر هستند توقف كنند»، تا آهسته آهسته همه جمعيت در محل از پيش تعيين شده جمع گردند.

هم چنين دستور دادند: كسى زير درختان كهنسالى كه در آن جا بود نرود و آن مكان براى برپايى جايگاه سخنرانى خالى بماند.

پس از اين دستور، همه مَرْكب ها متوقف شدند، و كسانى كه پيشتر رفته بودند بازگشتند، و همه مردم در منطقه غدير پياده شدند، و هر يک براى خود جايى پيدا كردند و براى توقف سه روزه خيمه زدند، و كم كم آرام گرفتند.

اينک صحرا براى اولين بار شاهد تجمع عظيم بشرى بود. وجود مقدس پنج نور پاک، پيامبر و اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام عظمت اين اجتماع بزرگ را چندين برابر مى كرد.

ص: 20

تركيب مختلفى مردان و زنان، از اقوام و قبايل و شهرهاى مختلف، با درجات متفاوتى از ايمان در برابر منبر پيامبرشان زانو زده بودند، كه اين نيز نقطه جالب توجه ديگرى از اين همايش با شكوه بود.

شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدى ناراحت كننده بود كه مردم و حتى خود حضرت گوشه اى از لباس خود را به سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار داده بودند، و عده اى از شدت گرما عباى خود را به پايشان پيچيده بودند!

كردند كه نسبت به جمعيت در وسط قرار بگيرد و پيامبر صلى اللّه عليه و آله هنگام سخنرانى مشرف بر مردم باشد تا صداى حضرت به همه برسد و همه او را ببينند.

با توجه به كثرت جمعيت، ربيعه را كه صداى بلندى داشت انتخاب كردند تا كلام حضرت را براى افرادى كه دورتر قرار داشتند تكرار كند تا مطالب را بهتر بشنوند.

با در نظر گرفتن اين شكل خاص سخنرانى، كه دو نفر بر فراز منبر ايستاده اند، و بيش از صد و بيست هزار بيننده، آن مُبلَّغ اعظم را مى نگرند؛ به استقبالِ سخنانِ حضرت خواهيم رفت.

دقت در اين نكته لازم به نظر مى رسد كه اجتماع 120000 نفر براى يک سخنرانى و در مقابل يك خطيب كه همه بتوانند او را ببينند، در دنياى امروز هم مسئله غير عادى است؛ تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته ششهزار ساله انبيا تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.

نرسانم رسالت الهى را نرسانده ام و ترس از عذاب او دارم. هم چنين تصريح كردند كه خداوند به من چنين وحى كرده است:

﴿يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ﴾ (1) : اى پيامبر ابلاغ كن آن چه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده - درباره على، يعنى خلافت على بن ابى طالب - و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از مردم حفظ مى كند.

سپس امر مؤكد پروردگار درباره اعلام ولايت را با صراحت تمام مطرح كردند و فرمودند: جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين محل اجتماع به پاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه على بن ابى طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند نسبت هارون به موسى است جز اين كه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است.

خداوند در اين مورد آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: ﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ﴾ ، (2) «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند». و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عزوجل را قصد مى كند. خداوند از من راضى نمى شود مگر آن چه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.

اعلام فرمودند تا همه طمع ها يك باره قطع شود. براى درک عميق از اهميت مسئله فرمودند: اى مردم، اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى ايستم. پس بشنويد و اطاعت كنيد و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسليم فرود آوريد.

از نكات مهم در سخنرانى حضرت، اشاره به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها و در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، كه به اين صورت اعلام فرمودند: خداوند عزوجل صاحب اختيار شما و معبود شما است، و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى كه خدا و رسولش را ملاقات خواهيد كرد.

نيابت ائمه عليهم السلام از خدا و رسول در حلال و حرام و جميع امور دنيا و آخرت از نكات بسيار مهم خطبه بود كه آن را با كلماتى دقيق بيان فرمودند:

حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) بر شما حرام كرده باشند. خداوند عزوجل حلال و حرام را به من شناسانده است، و آن چه پروردگارم از كتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده ام.

پس از بيان اين همه عظمت، مردم را از مخالفت برحذر داشتند و فرمودند: اى مردم، او از طرف خداوند امام است، و هركس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه اش را نمى پذيرد و او را نمى بخشد.

ص: 25

اى مردم، بخدا قسم پيامبران و رسولان پيشين به من بشارت داده اند، و من بخدا قسم خاتم پيامبران و مرسلين و حجت بر همه مخلوقين از اهل آسمان ها و زمين ها هستم. هر كس در اين مطالب شک كند مانند كفر جاهليت اول كافر شده است. و هر كس در چيزى از اين گفتار من شک كند در همه آن چه بر من نازل شده شک كرده است، و هر كس در يكى از امامان شک كند در همه آنان شک كرده است، و شک كننده درباره ما در آتش است.

بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است و مى گويد: «هركس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد».

در اين جا حضرت مى خواستند حساس ترين قسمت سخنرانى را كه برنامه اى عملى نيز همراه داشت بيان كنند. لذا براى آمادگى مردم فرمودند: بخدا قسم، باطن قرآن را براى شما بيان نمى كند و تفسيرش را برايتان روشن نمى كند مگر اين شخصى كه من دست او را مى گيرم و او را بسوى خود بالا مى برم و بازوى او را مى گيرم و با دو دستم او را بلند مى كنم و به شما مى فهمانم كه:

هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار او است؛ و او على بن ابى طالب برادر و جانشين من است، و ولايتِ او از جانب خداوندِ عزوجل است كه بر من نازل كرده است.

سپس تصوير زيبايى از ارتباط دو ركن اعظم اسلام ارائه نمودند و فرمودند: اى مردم، على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است. هر يك از اين دو از ديگرى خبر مى دهد و با آن

ص: 26

موافق است. آن ها از يک ديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند. بدانيد كه آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند.

در اين مرحله با قاطعيتى تمام هرگونه تعرض به مقام صاحب غدير را حرام شمردند و فرمودند: بدانيد كه اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. بدانيد كه «اميرالمؤمنين» بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست.

مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام اين على هم نسبت به او صاحب اختيارتر است. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

در اين قسمت از خطبه، نزول وحى درباره كمال دين با ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را اعلام نمودند كه بسيار احساس برانگيز بود. حضرت فرمودند: پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز، اين آيه را درباره او نازل كردى: ﴿الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لكُمُ الاْءِسْلامَ دينا﴾. (1) ﴿و مَنَ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي اْلآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ﴾، (2) «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»، «هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نمى شود و در آخرت از زيانكاران خواهد بود». پروردگارا، تو شاهدى كه من ابلاغ نمودم.

سپس براى آن كه مردم قدر چنين نعمتى را بدانند فرمودند: پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند. اى مردم، نسل هر پيامبرى از صلب خود او هستند ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

بعد از آن ضمن بيان شمه اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند: بدانيد كه با على دشمنى نمى كند مگر شقى و با على دوستى نمى كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى آورد مگر مؤمن مخلص. در اين جا با توجه به آيه «رضيت لكم الاسلام ديناً» فرمودند:

اى مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چيزى نيست. اى مردم از خدا بترسيد آن طور كه بايد ترسيد، و از دنيا نرويد مگر آن كه مسلمان باشيد.

سپس به امامانِ گمراهى كه مردم را به جهنم مى كشانند اشاره كرده فرمودند: اى مردم، بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند و روز قيامت كمک نمى شوند. اى مردم، خداوند و من از آنان بيزار هستيم. اى مردم، آنان و يارانشان و تابعينشان و پيروانشان در پائين ترين درجه آتش اند و چه بد است جاى متكبران!

سپس اشاره اى رمزى به ماجراى سقيفه نمودند كه نطفه آن توسط منافقان در حجة الوداع با امضاى صحيفه ملعونه در مكه منعقد شده بود، و فرمودند: «بدانيد كه آنان اصحاب صحيفه هستند. پس هر يک از شما در صحيفه خود نظر كند»!!

وقتى پيامبر صلى اللّه عليه و آله نام «اصحاب صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام را نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد، و فقط مجريان سقيفه و عده كمى كه توسط آن حضرت از ماجرا مطلع بودند، مقصود حضرت را فهميدند.

احساس رساندن پيامى بزرگ توسط بزرگِ پيامبران، سنگينى آن را از دوش حضرت برداشته بود. اين بود كه كلماتى حاكى از اين رضايت قلبى بر لسان مبارك حضرت جارى شد و فرمودند:

من رسانيدم آن چه مأمور به ابلاغش بودم، تا حجت باشد بر حاضر و غائب، و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند، به دنيا آمده اند يا نيامده اند. پس حاضران به غائبان، و پدران به فرزندان تا روز قيامت برسانند.

در اين جا با صراحت بيشترى درباره سقيفه فرمودند: «به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور مى گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند».

ص: 30

سپس مسئله امتحان الهى و عاقبت غاصبين را چنين مطرح كردند: «اى مردم، خداوند عزوجل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آن كه خبيث را از پاكيزه جدا كند، و خداوند شما را بر غيب مطلع نمى كند. اى مردم، هيچ سرزمينِ آبادى نيست مگر آن كه خداوند اهل آن را در اثر تكذيبِ آيات الهى قبل از روز قيامت هلاک خواهد كرد و آن را تحت حكومت مهدى در خواهد آورد، و خداوند وعده خود را عملى مى نمايد».

نسل امامت، مسئله ديگرى بود كه با لسانى ديگر در اين بخش مورد تأكيد حضرت قرار گرفت و فرمودند: اى مردم، بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد كه من پدر آنانم و آن ها از صلب او بوجود مى آيند.

بدانيد او كسى است كه غالبى بر او نيست و كسى بر ضد او كمک نمى شود. اوست ولىّ خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش و امين او بر نهان و آشكارش.

اختيار شما است و براى شما بيان مى كند. او كه خداوند عزوجل بعد از من به عنوان امين بر خلقش او را منصوب نموده است. او از من است و من از اويم. او و آنان كه از نسل من اند از آن چه سؤال كنيد به شما خبر مى دهند و آن چه را نمى دانيد براى شما بيان مى كنند.

سپس مسئله ثابت بودن احكام الهى تا ابد را با عباراتى بلند بيان فرمودند:

اى مردم، هر حلالى كه شما را بدان راهنمايى كردم و هر حرامى كه شما را از آن نهى نمودم، هرگز از آن ها بر نگشته ام و تغيير نداده ام. اين مطلب را بياد داشته باشيد و آن را حفظ كنيد و به يک ديگر سفارش كنيد، و آن را تبديل نكنيد و تغيير ندهيد.

نكته ديگر مسائل جديدى بود كه در آينده براى مسلمين پيش مى آمد كه در اين باره فرمودند: مأمورم كه از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اين كه قبول كنيد آن چه از طرف خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از نسل من و اويند، (و آن موضوع) امامتى است كه فقط در آن ها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبَّرِ قضا و قدر را ملاقات كند.

ديگر اين كه بالاترين امر به معروف و نهى از منكر را تبليغ پيام غدير اعلام كردند و فرمودند:

بدانيد بالاترين امر به معروف آنست كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسانى كه حاضر نيستند برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نمائيد، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عزوجل و از نزد من است، و هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى شود مگر با امام معصوم.

ص: 34

بر نمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم.

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب هايمان و جان هايمان و زبان هايمان و ضمايرمان و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى».

پيداست كه حضرت، عين كلامى را كه مى بايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هر كس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت نمايند. مردم نيز پس از هر جمله، آن را تكرار مى كردند و بدين وسيله از همان فراز منبر بيعت عمومى گرفته شد.

هم چنين از مردم خواستند خدا را بر چنين نعمتى سپاسگزار باشند كه اجازه نداد مردم با انتخاب ناقص خود خليفه اى براى خود برگزينند، بلكه ذات الهى مستقيماً در اين باره تصميم گيرى نمود و نتيجه آن را به بشر الزام فرمود.

كلمات نهايى پيامبر صلى اللّه عليه و آله دعا براى اقراركنندگان به سخنانش و نفرين بر منكرين اوامر آن حضرت بود، و با حمد خداوند خطابه حضرت پايان يافت.

ص: 36

است كه حضرت در روز غدير فرمودند: «به من تبريک بگوئيد! به من تهنيت بگوئيد! زيرا خداوند مرا به نبوّت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است»؛ و اين نشانه فتح بزرگ و در هم شكستن كامل سنگرهاى كفر و نفاق بود.

از سوى ديگر پيامبر صلى اللّه عليه و آله به منادى خود دستور دادند تا بين مردم گردش كند و اين خلاصه غدير را تكرار كند: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»، تا در غدير به عنوان تابلوى ابدى ولايت بر دل ها نقش بندد.

شود. يكى از خيمه ها را مخصوص خود قرار دادند و در آن جلوس فرمودند، و به اميرالمؤمنين عليه السلام دستور دادند تا در خيمه ديگر جلوس نمايد، و امر كردند تا مردم جمع شوند.

پس از آن مردم دسته دسته در خيمه پيامبر صلى اللّه عليه و آله حضور مى يافتند و با آن حضرت دست بيعت مى دادند و تبريک و تهنيت مى گفتند. سپس در خيمه مخصوص اميرالمؤمنين عليه السلام حاضر مى شدند و به عنوان امام و خليفه بعد از پيامبرشان با آن حضرت دست بيعت مى دادند و پيمان وفادارى مى بستند، و به عنوان «اميرالمؤمنين» بر او سلام مى كردند، و اين مقام والا را تبريک مى گفتند.

برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت، و اين مدت را حضرت در غدير اقامت داشتند، و برنامه چنان حساب شده بود كه همه مردم در آن شركت كردند.

از كسانى كه در غدير با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت نمودند همان هايى بودند كه زودتر از همه آن را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند و بعد از پيامبر صلى اللّه عليه و آله يكى پس از ديگرى رو در روى اميرالمؤمنين عليه السلام ايستادند.

جالب اين كه عمر بعد از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند: «افتخار برايت باد، گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى اباالحسن، اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شده اى»!

از آن جالب تر اين كه پس از امر پيامبر صلى اللّه عليه و آله همه مردم بدون چون و چرا با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت مى كردند، ولى ابوبكر و عمر

ص: 39

گفتند: آيا اين امر از طرف خداوند است يا از طرف رسولش (يعنى: از جانب خود مى گويى)؟ حضرت فرمود:

از طرف خدا و رسولش است. آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود»؟ و نيز فرمود: «آرى حق است از طرف خدا و رسولش كه على اميرالمؤمنين است».

آن گاه بيشتر مى شد كه شخص بزرگى عمامه خود را بر سر كسى ببندد و اين به معناى اعتماد بر او بود.

پيامبر صلى اللّه عليه و آله در مراسم غدير عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت، به عنوان تاج افتخار بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام بستند و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت قرار دادند و فرمودند: «عمامه تاج عرب است». اميرالمؤمنين عليه السلام در اين باره چنين مى فرمايند:

پيامبر در روز غدير خم عمامه اى بر سرم بستند و يک طرف آن را بر دوشم آويختند و فرمودند: «خداوند در روز بدر و حنين، مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند يارى نمود».

اَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ النَّبِىَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِياً

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِياً

وَ بَلِّغْهُمُ ما أَنْزَلَ اللّه ُ رَبُّهُمْ *** وَ إِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِياً

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ إِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ إِنْ كُنْتَ تَخْشَى الْأَعادِيا

فَقامَ بِهِ إِذْ ذاكَ رافِعُ كَفِّهِ *** بِيُمْنى يَدَيْهِ مُعْلِنُ الصَّوْتِ عالِياً

فَقالَ لَهُمْ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ مِنْكُمُ *** وَ كانَ لِقَوْلي حافِظا لَيْسَ ناسِياً

فَمَوْلاهُ مِنْ بَعْدي عَلِيٌّ وَ اِنَّني *** بِهِ لَكُمْ دُونَ الْبَرِيَّةِ راضِياً

فَيا رَبِّ مَنْ والى عَلِيّا فَوالِهِ *** وَ كُنْ لِلَّذي عادى عَلِيّا مُعادِياً

وَ يا رَبِّ فَانْصُرْ ناصِريهِ لِنَصْرِهِمْ *** إِمامَ الْهُدى كَالْبَدْرِ يَجْلُو الدَّياجِيا

وَ يا رَبِّ فَاخْذُلْ خاذِليهِ وَ كُنْ لَهُمْ *** إِذا وَقَفُوا يَوْمَ الْحِسابِ مُكافِياً

آيا نمى دانيد كه محمد پيامبر خدا صلى اللّه عليه و آله كنار درختان غدير خم به حالت ندا ايستاد، و اين در حالى بود كه جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود، و آن چه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگار را نرسانده اى. در اين جا بود كه پيامبر صلى اللّه عليه و آله دست على عليه السلام را بلند كرد و با صداى بلند فرمود: «هر كس از شما كه من مولاى او هستم و سخن مرا بياد مى سپارد و فراموش نمى كند، مولاى او بعد از من على است، و من فقط به او - نه به ديگرى - به عنوان جانشين خود براى شما راضى هستم. پروردگارا، هر كس على را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر كس با على دشمنى كند او را دشمن بدار. پروردگارا، يارى كنندگان او را يارى فرما بخاطر نصرتشان امام هدايت كننده اى را كه در تاريكی ها مانند ماه شب چهارده روشنى مى بخشد. پروردگارا، خوار كنندگان او را خوار كن و روز قيامت كه براى حساب مى ايستند خود جزا بده».

ص: 42

پس از اشعار حسان، پيامبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى، از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود.

در آخرين ساعات از روز سوم «حارث فهرى» با دوازده نفر از اصحابش نزد پيامبر صلى اللّه عليه و آله آمد و گفت:

اى محمد! سه سؤال از تو دارم:

1. آيا شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خود را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى؟

2. آيا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده اى يا از پيش خود گفتى؟

3. آيا اين كه درباره على بن ابى طالب گفتى: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيّ مَوْلاه...»، از جانب پروردگار بود يا از پيش خود گفتى؟

حضرت در جواب هر سه سؤال فرمودند: «خداوند به من وحى كرده است، و واسطه بين من و خدا جبرئيل است، و من اعلان كننده پيام خدا هستم، و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلان نمى كنم».

حارث گفت: «خدايا، اگر آن چه محمد مى گويد حق و از جانب توست، سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى دردناک بر ما بفرست».

همين كه سخن حارث تمام شد و به راه افتاد، خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و همان جا او را هلاک كرد و ماجراى اصحاب فيل جلوى ديدگان 120000 جمعيت حاضر در غدير تكرار شد.

بعد از اين جريان، آيه ﴿سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ...﴾ (1) نازل شد. پيامبر صلى اللّه عليه و آله رو به مردم كردند و فرمودند: آيا ديديد؟ گفتند: آرى. فرمودند: شنيديد؟ گفتند: آرى. پس از اين اقرار مردم فرمودند:

ص: 44

خوشا به حال كسى كه ولايت او را بپذيرد، و واى بر كسى كه با او دشمنى كند. على و شيعيانش را مى بينم كه در روز قيامت سوار بر شتران با چهره هايى جوان، در باغ هاى بهشت گردانده مى شوند در حالى كه تاج بر سر دارند و ترسى بر آنان نيست و محزون نمى شوند و با رضايتى عظيم از سوى خدا مؤيد هستند، و اين است رستگارى بزرگ!! تا آن كه در حظيرة القدس از جوار رب العالمين ساكن شوند، كه در آن برايشان هر چه بخواهند و آن چه چشم ها لذت ببرند آماده است و در آن دائمى خواهند بود، و ملائكه به آنان مى گويند: ﴿سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ، فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ.﴾ (1)

با اين معجزه، بر همگان مسلّم شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و يک فرمان الهى است.

از سوى ديگر، تعيين تكليف براى همه منافقان آن روز و طول تاريخ شد كه هم چون حارث فهرى فكر مى كنند و به گمان خود خدا و رسول را قبول دارند، و بعد از آن كه مى دانند ولايت على بن ابى طالب عليه السلام از طرف خداست صريحاً مى گويند: ما تحمل آن را نداريم!! اين پاسخ دندان شكن و فورى خداوند ثابت كرد كه هر كس ولايت على عليه السلام را نپذيرد منكر سخن خدا و رسول است.

خبر «واقعه غدير» در شهرها منتشر شد و به سرعت شايع گرديد و به گوش همگان رسيد، و بدون شک توسط مسافران و ساربانان و بازرگانان تا اقصى نقاط عالم آن روز يعنى ايران و روم و چين پخش شد و غير مسلمانان هم از آن با اطلاع شدند.

بدين وسيله جامعه اسلامى بار ديگر قدرت خود را به نمايش گذاشت، و از حملات احتمالى بيگانه مصون ماند. بدين گونه بود كه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد؛ چنان كه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد:

﴿ما عَلِمْتُ اَنَّ رَسُولَ اللّه ِ صلى اللّه عليه و آله تَرَكَ يَوْمَ الْغَديرِ لاَحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً﴾ (1) : ... پيامبر صلى اللّه عليه و آله در روز غدير براى احدى عذرى و براى كسى سخنى باقى نگذاشت.

به اميد آن كه در پانزدهمين قرن غدير پيام آن را به فرداها برسانيم، و از سنگر غدير سقيفه را نشانه رويم، تا پرچم ولايت را بر بلنداى تاريخ سر فراز داريم و لبخند رضايت بر لبان مبارک صاحب غدير بنشانيم.

ص: 46

ج 3/15 ص 50، 60، 75، 79، 80، 301. الغدير: ج 1 ص 10، 22. مدينة المعاجز: ص 128. الفصول المهمة: ص 24، 25.

11. بحار الأنوار: ج 21 ص 387، ج 37 ص 173، 203، 204، ج 98 ص 298. عوالم: ج 3/15 ص 50، 60، 75، 79، 80، 301.

12. بحار الأنوار: ج 21 ص 387، ج 37 ص 209. عوالم: ج 3/15 ص 44، 97، 301. اثبات الهداة: ج 2 ص 267 ح 387، 391. احقاق الحق: ج 21 ص 53، 57.

13. «روضة الواعظين»: ج 1 ص 89. «الاحتجاج»: ج 1 ص 66. «اليقين»: ص 343 باب 127. «نزهة الكرام»: ج 1 ص 186. «العُدد القويّة»: ص 169. «التحصين»: ص 578 باب 29 از قسم دوم. «الصراط المستقيم»: ج 1 ص 301، به نقل از كتاب «الولاية» تأليف مورخ طبرى. «نهج الايمان»: ص 92، به نقل از كتاب «الولاية» تأليف مورخ طبرى. بحار الانوار: ج 37 ص 201-207. اثبات الهداة: ج 2 ص 114، ج 3 ص 558.

14. سورهٔ مائده: آيهٔ 67.

15. سورهٔ مائده: آيهٔ 55.

16. سورهٔ مائده: آيهٔ 3.

17. سورهٔ آل عمران: آيهٔ 85.

18. سورهٔ فتح: آيهٔ 10.

19. بحار الانوار: ج 21 ص 387. امالى شيخ مفيد: ص 57.

20. بحار الأنوار: ج 21 ص 387، ج 28 ص 90، ج 37 ص 166، 127. الغدير: ج 1 ص 58، 271، 274. عوالم: ج 3/15 ص 42، 60، 65، 134، 136، 194، 195، 203، 205.

21. بحار الانوار: ج 21 ص 388. عوالم ج 3/15 ص 309.

22. الغدير: ج 1 ص 291. عوالم: ج 3/15 ص 199. اثبات الهداة: ج 2 ص 219 ح 102.

23. بحار الأنوار: ج 21 ص 388، ج 37 ص 112، 166، 195. عوالم: ج 3/15 ص 41، 98، 144، 201. كفاية الطالب: ص 64.

24. بحار الأنوار: ج 37 ص 120، 161. عوالم: ج 3/15 ص 85، 136.

25. بحار الأنوار: ج 37 ص 136، 162، 167. عوالم: ج 3/15 ص 56، 57، 129، 144. الغدير: ج 1 ص 193.

26. سورهٔ معارج: آيات 1-3.

27. سورهٔ رعد: آيهٔ 24.

28. بحار الأنوار: ج 37 ص 136، ج 39 ص 336، ج 41 ص 228. عوالم: ج 3/15 ص 68. كشف المهم: ص 109. بصائر الدرجات: ص 201.

29. بحار الانوار: ج 28 ص 186. اثبات الهداة: ج 2 ص 115.

ص: 48