دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 17

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

فهرست فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير: ج 17 - 19

بخش اول: كتابشناسى غدير

ج 17

قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير··· 11 - 45

قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيده غدير··· 47 - 189

قسمت سوم: كتابنامه غدير··· 191 - 395

بخش دوم: ادبيات غدير

ج 18: 5 - 219

قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير··· 7 - 48

قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان هاى مختلف··· 49 - 219

اول: عربى··· 49 - 112

دوم: فارسى··· 113 - 209

سوم: زبان هاى ديگر··· 211 - 219

بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامه غدير

ج 18 : ص 221 - 436

بخش چهارم: تبليغ غدير

ج 19

قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام··· 7 - 110

قسمت دوم: تبليغ غدير توسط خداوند و معصومين عليهم السلام و... ··· 111 - 351

قسمت سوم: شيوه هاى تبليغ غدير··· 353 - 536

قسمت چهارم: پشتوانه هاى تبليغ غدير··· 537 - 665

ص: 4

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

در بخش دوم طى دو قسمت، شعر و ادبيات غدير در طول تاريخ اسلام و به زبان هاى مختلف و از شعراى متعدد، همراه با آمارهاى مفيد در اين رابطه آمده است.

بخش سومِ مسائل فرهنگىِ غدير به فرهنگامه غدير اختصاص يافته است، كه طى آن تمام واژه هاى مرتبط با غدير همراه با موضوعات مرتبط با هر واژه از كتاب 26 جلدى «دانشنامه غدير» به طور فهرستوار آورده شده، كه خود دريچه اى بسيار ارزشمند براى غديرپويان خواهد بود.

و در بخش چهارم و آخرِ اين فصل، مسئله تبليغ غدير به طور كامل و از جهات مختلف طى چهار قسمت واكاوى شده است.

مباحث مطرح شده در بخش چهارم عبارتند از: موارد كلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام، تبليغ غدير توسط خدا و معصومين عليهم السلام و... ، معرفى شيوه هاى مختلف تبليغ غدير، و در آخر پشتوانه هاى تبليغ غدير در متون دينى، كه هر كدام به طور كامل بيان شده است.

با مرور اين فصل و مسائل فرهنگى غدير، دريچه اى جديد براى غديرپويان باز خواهد شد، و از نظر فرهنگى راهگشاى خيلى از موارد خواهد بود.

ص: 6

ص: 8

ص: 10

خليل بن احمد فراهيدى (م 175ق) ، على بن حسن طاطرى (م حدود 200 ق) ، ابوجعفر بغدادى (م حدود 300 ق) ، محمد بن جرير طبرى (م 310 ق) ، شيخ كلينى (م 328 ق) ، ابوالعباس ابن عقده كوفى (م 333 ق) ، حسن بن ابراهيم علوى نصيبى (م حدود 350 ق) ، على بن هلال مهلبى (م 350 ق) ، ابوبكر جعابى (م 355 ق) ، ابوطالب انبارى (م 356 ق) ، ابوجعفر محمد بن على بن دحيم شيبانى (م حدود 400 ق) ، ابوالحسن دارقطنى (م 385 ق) ، ابوالمفضل شيبانى (م 387 ق) ، حاكم نيشابورى (م 405 ق) .

ابوعبداللّه غضائرى (م 411 ق) ، شيخ مفيد (م 413 ق) ، ابوالحسن على القنانى (م 413 ق) ، منصور لائى رازى (م قرن 5 ق) . سيد مرتضى علم الهدى (م 436 ق) ، محسن خزاعى نيشابورى (م قرن 5 ق) ، ابوالفتح كراجكى (م 449 ق) ، هبه اللّه بن موسى شيرازى (م 470 ق) ، حافظ سعيد بن ناصر سجستانى (م 477 ق) ، حاكم حسكانى (م قرن 5 ق) ، ابوطالب فارسى (م قرن 6 ق) ، شمس الدين ذهبى (م 748 ق) ، زين الدين كردى رازيانى (م 725 ق) ، مولى عبداللّه قزوينى (م قرن 10 ق) ، ابن طولون دمشقى (م 953 ق) ، سيد على خان مدنى (م 1088 ق) ، سيد هاشم بحرانى (م 1107 ق) ، ملا مسيحا فسوى (م 1127 ق) ، مير حامد حسين هندى (م 1306 ق) ، حاج شيخ عباس قمى (م 1359 ق) ، سيد مرتضى حسين (م 1400 ق) ، شيخ عبدالحسين امينى.

همچنين شمارى از مؤلفين بزرگ اهل سنت درباره حديث غدير كتاب نوشته اند، يا در تأليفات خود به آن اشاره نموده و صحت و تواتر آن را ثابت كرده اند. از جمله:

ابن مَغازلى شافعى: در مناقب خود.

ابن عقده: «كتاب المُوالاة» .(1)

طبرى: «كتاب الولاية» يا «الرَدُّ على الحُرقوصيّة» .(2)

ص: 12

عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى: كتاب «الهُداة إلى أداء حقِّ المُوالاة» در دوازده جزوه.(1)

مسعود بن ناصر سِجِستانى: «كتاب دِراية حديث الولاية» .(2)

شمس الدين ذهبى.(3)

محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى.

عبدالرحيم بن حسين شافعى.(4)

ابوبكر جِعابى: كتاب «مَن رَوى حديث غدير خمّ» .(5)

على بن عمر بغدادى دارَقُطنى.

ابن جَزَرى، در كتاب «أسنَى المَطالب فى مناقب على بن أبى طالب عليه السلام» .

«دُعاءُ الهُداة إلى أداء حقِّ المُوالاة» از حاكم حسكانى (قرن پنجم) .(1)

«دراية حديث الولاية» از ابوسعيد سجستانى (قرن پنجم) : 120 سند را جمع آورى كرده است.(2)

«طُرُق حديث الغدير» از حافظ شمس الدين ذهبى (قرن هشتم) .(3)

همچنين كتاب هاى ديگرى از مؤلفان مشهور درباره حديث غدير تأليف شده است. از جمله:

كتابى از ابوجعفر شيبانى (قرن چهارم)(4)، و كتابى ديگر در حديث غدير از زين العابدين عبدالرحيم شافعى (قرن نهم)(5)، و «مَن رَوى حديث غدير خم» از ابوبكر جعابى در قرن چهارم(6)، «جزء فى طرق حديث الغدير» از حافظ دارقطنى (قرن چهارم)(7)، و «أسنى المطالب» از شمس الدين جزرى شافعى (قرن نهم) .(8)

همچنين ابوالمعالى جوينى مى گويد: در بغداد در دست صحافى يك جلد كتاب ديدم كه بر جلد آن چنين نوشته بود: جلد بيست و هشتم از اسنادِ حديثِ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ و بعد از اين جلد، مجلد بيست و نهم خواهد بود.(9)

ابن كثير مى گويد: كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه طبرى در آن، احاديثِ غديرخم را جمع آورى كرده بود.(10)

ص: 14

در تعدادى از كتاب هاى بزرگان عامه حديث غدير به عنوان يكى از مسلمات روايت شده كه از جمله مؤلفين آنها عبارتند از: اَصمعى، ابن سكّيت، جاحظ، سِجستانى، بخارى، اندلسى، ثعلبى، ذهبى، مناوى، ابن حجر، تفتازانى، ابن اثير، قاضى عياض، باقلانى.(1)

البته اين آمار مختصرى از كتاب هاى مستقل بود، و در كنار آن بخش هاى مفصلى از كتب حديثى و تاريخى و اعتقادى اهل سنت كه اختصاص به موضوع غدير دارد نيز هست. بنا بر اين، اسناد مسئله غدير به قدرى زياد است كه حتى كتاب هاى مستقل چند جلدى درباره آن تأليف شده است. تا آنجا كه نمونه اى در سى جلد از قرن پنجم هجرى ذكر شد.(2)

در مورد سند و متن و دلالت حديث غدير بحث هاى مفصلى در كُتب شده و تأليفات ارزنده اى مستقلى به رشته تحرير در آمده است. ذيلاً به بعضى از آنها اشاره مى شود:

كتاب أقسامُ المَولى فى اللِسان، شيخ مفيد.

رسالة فى معنى المولى، شيخ مفيد.

رسالة فى الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدير، سيد مرتضى.

معانى الاخبار، شيخ صدوق: ص 63 و 73.

الطرائف، سيد ابن طاووس: ص 33.

إثبات الهداة، شيخ حر عاملى: ج 2 ص 200 - 250.

كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم، سيد هاشم بحرانى.

بحار الأنوار: ج 37 ص 181، 182، 235 - 253.

عوالم العلوم: ج 15 / 3 ص 328 - 379.

ص: 15

عبقات الأنوار، ميرحامد حسين : جلدهاى مربوط به غدير (10 جلد) .

فَيضُ القَدير فيما يتَعَلَّقُ بحديث الغدير، حاج شيخ عباس قمى.

الغدير، علامه امينى: ج 1 و 2.

المَنهجُ السَوىّ فى معنى المَولى و الوَلىّ، محسن على بلتستانى پاكستانى.

الغدير فى الإسلام، شيخ محمدرضا فرج اللّه: ص 84 - 209.

نَفَحات الأزهار فى خلاصة عبقات الأنوار، علامه سيد على ميلانى: ج 6 - 9.

هر كدام از اين موارد در فصا دوم «حديث غدير و خطبه غدير» ، بخش اول «حديث غدير» توضيح داده شده است.

در روايتى ديگر در همين باره امام عليه السلام فرمود: بخدا قسم اين مطلب را جبرئيل اين چنين بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل نمود، و اين مطلب در مصحف فاطمه عليهاالسلام اين گونه ثبت شده است.(1)

در يك مورد هم داستان مفصل آن ماجرا را از ابوسعيد خدرى نقل كرده است؛ بدين صورت كتاب او اولين موردى است كه در راستاى ابلاغ غدير به نسل هاى آينده فرهنگ مكتوب را به كار گرفته است، و چه زيبا تأثير خود را در طول چهارده قرن به ظهور رسانده، كه تقريبا همه كتب حديثى و تاريخى ما واقعه غدير را از كتاب سليم نقل كرده اند، و خود كتاب هم تا امروز باقى است و به عنوان اولين مدرك مكتوب غدير در ميراث علمى اسلام مى درخشد.(1)

اين اثر در حضور چهار امام تأليف شده و به تأييد سه امام رسيده و اصحاب ائمه عليهم السلام آن را مى شناخته اند و احاديث آن رانقل كرده اند. اين كتاب بيش از پنجاه موضوع از معارف غدير را در سيزده حديث ثبت كرده است.

و لذا خود ابى غالب در كتابش از اين كتاب به عنوان كتبى كه به خطش نوشته ياد مى كند نه مؤلفات خود.

اين كتاب به نام هاى «جزء فى خطبة النبى صلى الله عليه و آله فى يوم الغدير» در الذريعة و «جزء فيه خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير» در كتاب رسالة ابى غالب الزرارى نيز آمده است. مؤلف، عالم مشهور ادبيات عرب و از قديمى ترين دانشمندان در اين فن و صاحب كتاب «العين» در لغت است.

اين كتاب اولين كتاب مستقلى است كه توسط عالم بزرگ ادبيات عرب فراهيدى در موضوع غدير تأليف شده، و خطبه مفصل پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير را آورده است. اگر چه اين كتاب امروزه مفقود است، ولى نام و خصوصيات آن در تاريخ ثبت شده است.(1)

بديهى است كه در اين موارد چنانچه مورخ نسبت به امرى مسامحه كند و يا در ثبت و ضبط واقعه اى اهمال روا دارد، در تأليفش خللى پديد شود كه جبران پذير نباشد، و تاريخى كه آغاز و مبدأ آن در اثر چنين غفلت و اهمالى مبهم و نامعلوم گردد، چه بسا موجب سرگردانى خواننده به هنگام مطالعه متن اثر تا پايان آن گردد.

واقعه تاريخى غدير خم از مهم ترين قضايا و خطيرترين موضوعات تاريخى در جهان اسلام است، زيرا اين واقعه مهم با بسيارى از براهين قاطع مرتبط به آن زيربناى مذهب ميليون ها انسان است كه از آثار خاندان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پيروى مى كنند. از ميان اين جمعيت انبوه مردان بزرگ، دانشمندان، فيلسوفان، نخبگان، فرهيختگان، شاهان، سياستمداران، فرماندهان، اديبان و دانشورانى برجسته برخاسته اند و كتاب هايى گرانبها در فنون مختلف از خود بر جاى نهاده اند.

بنا بر اين، اگر مورخ خود از اين گروه باشد، بر او لازم است كه اخبار و مطالب مهم و مربوط به آغاز دعوت نبوى را ثبت و ضبط كند و در دسترس امت اسلامى قرار دهد. اما اگر مورخ از اين گروه نباشد، باز هم ضمن تحقيق در تاريخ جمعيت بزرگى چون اين گروه، ناگزير است كه از چنين واقعه مهمى هر چند به اجمال و اختصار ياد كند، يا چنانچه تحت تأثير عواطف قومى و هيجانات قبيله اى قرار دارد، ذكر اين قضيه تاريخى را با امورى كه از لحاظ انتقاد در دلالت مورد نظر او است توأم نمايد. زيرا براى تاريخ نگاران هرگز مقدور نيست كه بر سند و مدارك اين قضيه ايرادى وارد كنند و آن را ضعيف بشمارند.

بنا بر اين، با آن جهد و مشقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در كيفيت زمانى و مكانى ابلاغ اين امر در روز غدير خم بر خود هموار فرمود، وقوع اين واقعه طورى است كه حتى دو نفر هم در آن اختلاف نتوانند داشت. هر چند بنا به اغراض و شائبه هايى كه بر افراد آگاه و پوشيده نيست، در مدلول و مفاد آن اختلاف كردند.

اينك به ذكر خصوصيات جمعى از مورخان كه واقعه غدير خم را در آثار و كتب تاريخى خود ثبت نموده اند مبادرت مى شود:

ص: 20

1. بلاذرى (م 179 ق) در انساب الاشراف.

2. ابن قتيبه (م 276 ق) در المعارف و الامامة و السياسة.

3. طبرى (م 310 ق) در كتابى مختص به اين موضوع.

4. ابن زولاق ليثى مصرى (م 287 ق) در تأليف خود.

5 . خطيب بغدادى (م 463 ق) در تاريخ بغداد.

6 . ابن عبدالبرّ (م 463 ق) در الاستيعاب.

7. شهرستانى (م 548 ق) در الملل و النحل.

8 . ابن عساكر (م 571 ق) در تاريخ الشام.

9. ياقوت حموى (م 626 ق) در معجم الادباء: 18 / 84 .

10. ابن اثير (م 630 ق) در اسد الغايه.

11. ابن ابى الحديد (م 656 ق) در شرح نهج البلاغه.

12. ابن خلّكان (م 681 ق) در وفيات الاعيان.

13. يافعى (م 768 ق) در مرآة الجنان.

14. ابن الشيخ بلوى (م 604 ق) در الف باء.

15. ابن كثير شامى (م 774 ق) در البداية و النهاية.

16. ابن خلدون (م 808 ق) در مقدمه ابن خلدون.

17. شمس الدين ذهبى (م 748 ق) تذكرة الحفاظ.

18. نويرى (م حدود 733 ق) در نهاية الارب فى فنون الادب.

19. ابن حجر عسقلانى (م 852 ق) در الاصابة و تهذيب التهذيب.

20. ابن صبژاغ مالكى (م 855 ق) در الفصول المهمة.

21. مقريزى (م 845 ق) در الخطط.

22. جلال الدين سيوطى (م 911 ق) در تعدادى از كتاب هايش.

23. قرمانى دمشقى (م 1019 ق) در اخبار الدول.

24. نورالدين حلبى (م 1044 ق) در السيرة الحلبية.

ص: 21

مستقل به نام «كشف المهم فى طريق خبر غدير خم» تأليف نموده و در آن اسناد غدير را مورد بررسى قرار داده، و خطبه مفصل غدير را از مدارك اصلى و معتبر نقل كرده است.(1)

همچنين متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارك معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى شود.

از ديگر خادمان غدير در عرصه تأليف و تحقيق علامه مير حامد حسين كنتورى است، كه 10 جلد از كتاب «عبقات الانوار» را به حديث غدير و سند و دلالت آن اختصاص داده، و بحث در مورد حديث غدير را از هر جهت تمام كرده است.

در سال هاى اخير نيز، افرادى همچون علامه شيخ عبدالحسين امينى كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» را تأليف كرده اند، كه باعث افتخار شيعه است.

در غدير بوديم ... ؟ » 13. «غديرِ من» 14. «خطابه غدير در آينه اسناد» 15. «قرآن نامه غدير» 16. «غدير كجاست ؟ » 17. «اولين ميراث مكتوب غدير» .

از جمله تلاش هاى اين محقق بزرگ، ترجمه دقيق و كامل خطبه غدير به فارسى است. البته خطبه غدير به صورت ترجمه فارسى به طور مكرر برگردانده شده و بسيارى از آنها به چاپ رسيده است. ولى كتاب «خطابه غدير» تأليف محقق محمدباقر انصارى، از روى متن مقابله شده بر نُه كتاب در يازده بخش ترجمه شده، و در كتاب «اسرار غدير» از همين مؤلف تفصيل مقابله آن ثبت شده است.

همچنين كتاب «خطابه غدير» به صورت ترجمه تركىِ آذرى برگردانده شده و به نام «غدير خطبه سى» به چاپ رسيده، به انگليسى و تركىِ آذرى نيز ترجمه شده است: «وات هَپِند اين غدير» ، محمدباقر انصارى، مترجم: بدر شاهين. «غدير خطبه سى» ، محمدباقر انصارى، مترجم: عباد ممى زاده.

بعضى از اين مراكز سايت هاى اينترنتى و فعاليت هاى رايانه اى نيز دارند. در اين بين، چندين مركز به شكل تخصصى و مستقل راكز نيز سايت هاى اينترنتى و فعاليت هاى رايانه اى دارند. از جمله مى توان از مراكزى چون:

«غديرستان» ، «مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام» ، «بنياد نهج البلاغه» ، «مؤسسه شيعه شناسى» ، «بنياد بين المللى غدير» ، «مركز الغدير للدراسات الاسلامية» ، «مركز المصطفى صلى الله عليه و آله للدراسات الاسلاميه» ، «مؤسسه تحقيقاتى اميرالمؤمنين عليه السلام» ، «مؤسسة آل البيت عليهم السلام» ، «مركز پژوهش هاى اعتقادى» و «مركز الابحاث العقائدية» نام برد.

در كنار اين مراكز غديرى، اماكن بسيارى نيز به نام «غدير» نامگذارى شده اند. اماكنى از قبيل: پارك، كتابخانه، مجموعه ها و سالن هاى ورزشى، فروشگاه هاى بزرگ و كوچك، مغازه ها در شغل هاى مختلف، و ... .

در يك نگاه به فرهنگ مكتوب غدير، جلوه هاى آن را به صورت هاى مختلفى مى بينيم. كتاب هاى بزرگ و كوچك، جزوه ها، بروشورها، مقالات مجلات و روزنامه ها، برنامه هاى علمى كامپيوترى، خطاطى هاى زيبا در كاشى ها و تابلوها و به صورت كارت ها و پوسترها.

اين روند هر ساله اوج بيشترى از خود نشان مى دهد، و در ظل عنايت حضرت بقيه اللّه الاعظم عجل اللّه فرجه آثار عميق خود را در ابلاغ پيام غدير به اثبات رسانده است.

البته تلاش هايى در اين زمينه صورت گرفته و قابل تقدير است. تا كنون(1) حدود پنجاه عنوان كتاب كودك و نوجوان، و نيز تعدادى محصولات فرهنگى از قبيل لوح فشرده داستانى تدوين و عرضه شده است.(2)

به دليل سابقه طولانى زبان هاى عربى، فارسى و اردو با مسئله غدير، اكثر تأليفات مربوط به آن در اين سه زبان هستند. در غير اين زبان ها بايد بگوييم كه تأليف و نشر، هنوز در آغاز راه است.

در زبان انگليسى تا كنون كتاب هاى بسيارى منتشر شده است. از اين تعداد، چندين مورد ترجمه خطبه غدير است، كه مقدمه اى درباره واقعه غدير هم ضميمه آنهاست. همچنين ترجمه جلد اول الغدير علامه امينى، و نيز چندين كتاب ديگر غدير از عربى يا فارسى به انگليسى است.

اين كتاب هاى انگليسى از سال 1353 شمسى در سال هاى مختلفى، در انگلستان، تانزانيا، پاكستان و ايران منتشر شده است.

به زبان تركى نيز چند كتاب درباره غدير منتشر شده، كه به زبان تركى استانبولى و تركى آذرى است. به عنوان نمونه يك كتاب برداشتى از كتاب الغدير و كتاب ديگر ترجمه خطبه به ضميمه خلاصه اى از واقعه غدير است.

يك كتاب هم به زبان نروژى به صورت بحث علمى درباره غدير در نروژ منتشر شده است، و كتاب ديگرى به زبان بنگالى به صورت جزوه اى درباره غدير كه در بنگلادش چاپ شده است.

همچنين كتاب هايى به زبان هاى فرانسوى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى و اوكراينى در مورد غدير تدوين شده است.

براى توضيح بيشتر اين موراد به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود، كه در فهرست تفكيكى در آخر آن كتاب كاملاً مشخص است.

ذيلاً چند نمونه از كتاب هايى كه در بالا اشاره شد، همراه با كتابشناسى و معرفى مختصر آورده مى شود:

ص: 29

از سال 1374 شمسى تا كنون (1404 ش) ، كتاب هاى مربوط به غدير از چاپ هاى قديم گرفته تا كتاب هاى چاپ جديد خريدارى شده است. همچنين نمونه عكسى از برخى كتاب هاى خطى در دسترس و نيز دستنويس مؤلفان كه به چاپ نرسيده تهيه گرديده است. بدين ترتيب اولين مجموعه كتاب هاى مستقل غدير با بيش از 1300 عنوان كتاب مستقل جمع آورى و به عنوان «كتابخانه غدير» نگهدارى مى شود.

اين كتابخانه در چندين نمايشگاه مورد بازديد عموم قرار گرفته و دائما در حال تكميل است، و به مناسبت هاى مختلفى مورد بازديد قرار خواهد گرفت. در طى سال هاى بعد اين كتابخانه تكميل تر شده، و بيش از 200 لوح فشرده و 10 كاست، و نيز حدود 500 نوع محصولات فرهنگى و دينى در موضوع غدير از قبيل روزنامه ديوارى، ظرف هاى گوناگون كه مفاهيم غديرى در آن چاپ شده، روميزى، قلم، تقويم، جاكليدى و ... جمع آورى شده، و در واقع كلكسيونى كامل و موزه اى جامع در مورد غدير است، كه با تفحصى كه صورت گرفته در نوع خود در دنيا بى نظير، بلكه تنها كلكسيون غدير است.

زبان عربى، فارسى، اردو و انگليسى قرار داده شد و جوايز نفيسى براى نفرات اول تا چهارم از هر زبانى در نظر گرفته شد كه در مرحله ابتدايى بيش از سى كتاب براى مسابقه ارائه شد.

در همين باره كتابى به چاپ رسيده، كه سخنرانى هاى ارائه شده در اين كنگره جحع آورى شده است:

مَهرجان الإمام على عليه السلام، 3 ج، اللجنة الثقافية لمهرجان الإمام على عليه السلام، جمعى از محققين، عربى، چاپى، ج 1: دار زيد للنشر، لندن، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 93 + 320 ص. اين كتاب سرى مقالات و اشعار درباره غدير است كه در كنفرانس امام على عليه السلام كه از طرف آيه اللّه خويى به مناسبت يك هزار و چهارصدمين سال غدير در سال 1410 قمرى در لندن برگزار شد، طى سه روز قرائت شده است. تا كنون يك جلد از اين كتاب چاپ و دو جلد ديگر در راه چاپ است.

مى توان گفت يكى از موضوعاتى كه درباره غدير بايد مورد تحقيق و تأليف قرارگيرد و هنوز جاى آنها خالى است، جمع آورى مقالات و قصائد و تنظيم چندين مقاله و نوشته و نشر آنها به عنوان مجموعه اى درباره غدير؛ چه به صورت كتاب و يا شماره اى از مجله است.

درباره مقالات غديرى كه در نشريات و مجموعه هاى علمى به چاپ رسيده، فهرست هايى تدوين شده و طى ليستى نگهدارى مى شوند، كه بسيار ارزشمند و قابل استفاده است.

در همين رابطه مركز اطلاع رسانى پارسا در قم آمارى از مقالات غدير را جمع آورى كرده، كه 150 مقاله در دو گروه است:

الف. مقالاتى كه در نشريات به چاپ رسيده: بيش از 120 مقاله.

ب. مقالاتى كه در مجموعه هاى علمى به چاپ رسيده: بيش از 30 مقاله.

همچنين در كتاب «غدير در آئينه كتاب» ، ليست مقالات غدير معرفى شده؛ كه 579 مقاله است، و در آخر همين مجلد نيز آمده است.

در كنار مقاله غدير، بد نيست اشاره شود كه تعدادى بروشور و كتاب كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.

در گرايش مقاله نويسى براى غدير، يكى از اقدامات تحقيقى در مورد غدير، مسابقه مقاله نويسى و انشا در سطوح مختلف سنى و اجتماعى و شغلى با موضوع غدير است.

در اين مورد با جمع آورى آثار شركت كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر مى توان گنجينه اى درباره غدير جمع آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه اى به سوى غدير رهنمون ساخت.

ص: 34

در اينجا چند كتاب مستقل كه مقالات غدير را جمع آورى كرده اند معرفى مى شود:

1 - افق روشن، جمعى از معلمان، فارسى، چاپى، نبأ، تهران، اول، 1382 ش، رقعى، 112 ص. اين كتاب گزيده اى از نوشته هاى معلمان در جوانب مختلف غدير و شامل 17 مقاله است. اين مقالات در اين موضوعات است: غدير در قرآن و احاديث، خطبه غدير و مطالبى در مورد آن، گزارشى از غدير، آداب و سنن غديرى، غدير در كلام عامه، غدير در اسلام و اديان پيشين، غدير و شعر و نثر معاصر، عيد غدير. اين كتاب به انگليسى ترجمه شده و با نام «اِسِيْزْ آنْ غدير» چاپ شده است.

2 - الامام على عليه السلام و قصة عيد الغدير، جمعى از محققين، عربى، چاپى، دار المرتضى، بيروت (لبنان) ، چاپ اول، سال 1425 ق، 2005 م، رقعى، 259 ص. در اين كتاب، طى سه بخش مباحثى در جوانب مختلف غدير آمده است: بخش اول: مباحثى در مورد ابعاد شخصيتى و اجتماعى صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام و خلافت آن حضرت. بخش دوم: مطالبى در مورد روز غدير، واقعه غدير، حديث غدير در كتب عامه، محل و مسجد غدير از نظر جغرافيايى و تاريخى و اعمال روز غدير. بخش سوم: غدير در ادبيات عربى كه شامل 9 شعر عربى در مورد غدير است.

مطالب اين كتاب مقالاتى از محققين عرب در مورد غدير و اميرالمؤمنين عليه السلام است كه از كتاب «دائره المعارف الإسلامية الشيعية» از سيد حسن امين استخراج شده است. اين محققين عبارتند از: عباس محمود عقّاد، عبداللّه علايلى، جورج جُرداق، جُبران خليل جبران، سيد حسن امين، عبدالهادى فضلى.

3 - انتظار، ش 4، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، رقعى، 79 ص. اين اثر شماره چهارم از نشريه «انتظار» سال دوم خرداد 1374 ش - محرم 1416 ق است. در اين مجله ابتدا خطبه غدير همراه با مقدمه چينى و ترجمه فارسى، و سپس 6 مقاله در مورد غدير آمده است.

ص: 35

4 - پيام غدير، لطف اللّه صافى گلپايگانى، فارسى، چاپى، دفتر تنظيم و نشر آثار، قم، اول، 1391 ش، 1433 ق، رقعى، 195 ص. در اين كتاب طى 3 بخش، مقالات و پيام ها و گفتار مؤلف در ديدارهاى با ايشان در مورد غدير آمده است.

5 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 336 ص. در اين كتاب رابطه غدير با عصر ظهور و مشتركات اين دو توسط تعدادى از مؤلفين و محققين برجسته و طى چند مقاله مورد بحث و بررسى قرار گرفته، كه اين مقالات برگزيده مقالاتى است كه طى سه سال توسط غديرستان در موضوع مهدويت برگزار شده است. اين اثر كتابى بديع و جامع و كامل و حاوى نكات ارزشمندى است، كه توسط مركز تخصصى غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله جمع آورى و تدوين شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه، مقاله اول: عصر ظهور تجليگاه غدير: مركز غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، مقاله دوم: زمينه هاى بحث تجلى غدير در عصر ظهور: محمدباقر انصارى، مقاله سوم: ظهور، پاسخ به فطرت غديرى انسان ها: سيد محمود ميردامادى بحرالعلوم، مقاله چهارم: ظهور براى احياى غدير: محمدصادق اميدوارى خراسانى، مقاله پنجم: غدير حلقه اتصال بعثت رسول صلى الله عليه و آله و ظهور موعود: مهدى باقرى سيانى، مقاله ششم: زمينه سازى غدير براى عصر ظهور: على اكبر مهدى پور، مقاله هفتم: ظهور، روز قابليت انسان براى غدير: حامد نواب، مقاله هشتم: اهداف و موانع تجلى غدير در عصر ظهور: على اصغر رضوانى، مقاله نهم: ظهور يعنى اعاده حق غدير: محمدحسين رحيميان، مقاله دهم: ظهور تجلى اهداف خلقت با تحقق غدير: محمدحسين يوسفى، مقاله يازدهم: ظهور تجلى غلبه حق غدير بر باطل ها: على نظرى منفرد، مقاله دوازدهم: تجلى امامت الهى غدير در عصر ظهور: اصغر منتظر القائم عليه السلام، مقاله سيزدهم: تجلى عدالت غدير در عصر ظهور: حسين تهرانى، مقاله چهاردهم: تجلى علم و هدايت غدير در عصر ظهور: محمدمهدى خليلى، مقاله پانزدهم: تجلى نظم

ص: 36

و وحدت الهى در عصر ظهور: محمدرضا شريفى، مقاله شانزدهم: تجلى عدالت علوى در حكومت مهدوى: محمد مجتهدى، مقاله هفدهم: تجلى عبوديت انسان بر اساس غدير در ظهور: محمدرضا فريدونى، مقاله هيجدهم: انتقام كربلاى غدير در عصر ظهور: مجيد مسعودى، مقاله نوزدهم: ريشه كن شدن مظلوميت غدير در عصر ظهور: محمدحسين طغيانى.

6 - تراثنا، ش 21 (العدد الخاص بالغدير) (مجله) ، جمعى از محققين، عربى، چاپى، آل البيت عليهم السلام لاحياء التراث، قم، 1410 ق، وزيرى، 454 ص. اين كتاب شماره 21 از مجله علمى و فصلى «تراثنا» است كه مطابق شماره چهارم از سال پنجم آن است، و مخصوص غدير سال 1410 قمرى در خارج از وقت صدور مجله تدوين و به چاپ رسيده است. اين شماره شامل 10 مقاله و تحقيق و ارزشمند از محققين مختلف آمده كه به اين شرح است: 1. الغدير عبرالتاريخ و التراث، كلام هيئت تحريريه 2. الغدير فى حديث العترة الطاهرة، سيد محمدجواد شبيرى 3. حديث الغدير التبليغ الاخير لامامة الامير، سيد على ميلانى 4. الغدير فى ظلّ التهديدات الالهية للمعارضة، سيد جعفر مرتضى عاملى 5 . الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى 7. تحقيق حول كتاب حديث الشورى، احد مصادر الغدير، سيد محمدجواد شبيرى 8 . غديرية للحرّ العاملى، تحقيق: اسد مولوى 9. الاعلام بحقيقة اسلام اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد بن على كراجكى، تحقيق: على موسى كعبى 10. دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد بن على كراجكى، تحقيق: اسامه آل جعفر.

7 - جرعه اى از بركه غدير، جمعى از اساتيد، پژوهشگر: امير شياسى، فارسى، چاپى، غديرستان، اصفهان، نور الحيات، اول، 1399 ش، وزيرى، 388 ص. اين كتاب محتواهاى دوره تربيت مبلغ غدير سال 1396 ش برگزار شده در غديرستان، و به عنوان شماره اول از «سلسله كلاس هاى غديرستان» است، و اين اثر پس از تكميل حدود 5 جلد خواهد شد. در اين جلد طى پنج بخش جلسات پنج تن از اساتيد را پياده كرده است: بخش اول: مباحث استاد سَنَد: ارتباط واقعه يوم الدار و غدير، بخش دوم: مباحث استاد نجم الدين طبسى: اثبات امامت و ولايت در كلام امام رضا عليه السلام، بخش

ص: 37

سوم: مباحث استاد انصارى: مباحثى پيرامون دشمنان غدير، بخش چهارم: مباحث استاد قاسمى: وظيفه و مسئوليت ما در قبال غدير، بخش پنجم: مباحث استاد على اصغر رضوانى: رابطه غدير با وصايت.

8 - چكيده مقالات كنگره ملى غدير، بنياد بين المللى غدير، فارسى، چاپى، تهران، 1391 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب چند مقاله در مورد غدير و به مناسبت غدير و بزرگداشت علامه امينى (آبان 1391 ش) آمده است.

9 - در آسمان غدير، 2 ج، ستاد دهه غدير كشور، فارسى، چاپى، سرو سرخ، سارى، اول، 1395 ش، وزيرى، ج 1: 848 ص، ج 2: 472 ص، سايت خانه كتاب. اين كتاب مجموعه مقالات هفتمين كنگره بين المللى دكترين جهانى دهه غدير و دهكده جهانى معرفت تهران، مهر 1395 است.

10 - زلال غدير، 5 ج، جمعى از محققين، فارسى، چاپى، مصباح انديشه، كرمانشاه، 1390 ش، چاپ ديگر: زمزم هدايت، قم، بنياد بين المللى غدير، بنياد مهدويت، كرمانشاه، اول، 1392 ش - 1395 ش، وزيرى: ج 1: 440 ص، ج 2: 240 ص، ج 3: 400 ص، ج 4: رقعى، 256 ص، ج 5 : 256 ص. اين كتاب مجموعه مقالات همايش ملى غديرپژوهى است. اين همايش به همت بنياد بين المللى غدير و دانشگاه رازى و مؤسسه پژوهشى فرهنگى مصباح انديشه و برخى از دانشگاه ها به سال 1390 و 1392 ش، در استان كرمانشاه برگزار شد. در همايش اول 90 مقاله و در همايش دوم 130 مقاله و در همايش سوم 79 مقاله و در همايش پنجم 11 مقاله پيرامون غدير و مميزى هاى مربوطه جمع آورى شده، كه با نظر داوران و كارشناسان مقالات برتر از بين مجموع مقالات انتخاب و به صورت كتاب حاضر منتشر شده است.

11 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 46 ص. در اين كتاب 7 مقاله درباره شعر غدير و چند مورد ديگر آمده است.

ص: 38

12 - غدير در احساس ملت ها، فارسى، چاپى، جمعى از نويسندگان، چاپ اول تا سوم: دليل ما، قم، اول، 1382 - 1386 ش، وزيرى، 464 ص. غديرِ سال 1423 براى اولين بار برنامه بى سابقه اى را تجربه كرد. افرادى از مليت هاى مختلف جهان فراخوانده شدند، تا در برنامه اى كه گفتمان ملت ها درباره غدير را تداعى مى كرد، احساس خود را از اين واقعه در مقاله اى به تصوير كشند.

در اين برنامه 214 نفر از 36 كشور جهان با 27 زبان مختلف شركت كردند، كه همه سعى كرده بودند دريافت درونى شان را از واقعه عظيم غدير نشان دهند، و برداشت خود را با ذوق و سليقه اى كه ظرافت اين ماجرا مى طلبد، با زيباترين كلام به رشته قلم درآورند.

اين دانش پژوهان از كشورها هستند:

افغانستان و هند و پاكستان و كشمير.

عراق و يمن و الجزائر.

آذربايجان و تركيه و تركمنستان.

تاجيكستان و ازبكستان و گرجستان و داغستان و قزاقستان.

اندونزى و ميانمار (برمه) و بنگلادش.

نيجريه و تانزانيا و اتيوپى و سودان و مالى و ساحل عاج و نيجر.

چين و تايلند و فيليپين.

استراليا و هلند و انگلستان و آمريكا.

روسيه و اوكراين و بلغارستان و بوسنى و چچن.

زبان هايى كه اين مقالات به آنها نوشته شده عبارتند از: عربى، فارسىِ افغانى، فارسىِ تاجيكى، اردو، انگليسى، هندى، گجراتى، بُلتستانى، تركىِ آذرى، تركىِ استانبولى، تركىِ تركمنى، تركىِ داغستانى، تاى، فيليپينى، مالايو، چينى، برمه اى، اوكراينى، چچنى، روسى، بلغارى، قزاقى، گرجى، هلندى، بوسنيايى، سواحلى، اتيوپيايى، باميرا و بنگالى.

ص: 39

اين مقالات را اهل هر مليتى ابتدا به زبان و خط رسمى كشور خود نوشته اند، و سپس به زبان فارسى ترجمه شده است. همه اين مقالات در كتابى با عنوان «غدير در احساس ملت ها» در 464 صفحه وزيرى، در غدير سال 1424 قمرى مطابق 1382 خورشيدى توسط انتشارات «دليل ما» در قم به چاپ رسيده، كه چند نمونه از اصل نوشته ها پس از مقدمه كتاب آورده شده است.

در كتاب مذكور، براى تعادل حجم كتاب گزينشى از همه مقالات انجام گرفته است. سپس براى آمادگى خواننده در دستيابى به اهداف آن، عنوانى زيبا و مقدمه اى كوتاه در آغاز هر يك قرار داده شده است. نام نويسنده و كشورش نيز در آغاز مقاله ذكر شده است. ترتيب مقالات جهت خاصى ندارد و صرفا جنبه تنوع و نشاط فضاى كتاب در نظر گرفته شده است. فهرستى از مقالات در آخر كتاب با شماره و نام كشور و نويسنده هر مقاله تنظيم شده است.

اين اقدام به عنوان گام هاى نخستين در راه جهانى سازى غدير به شمار مى رود. مى توان بنيانگذار اين فكر را ابرمرد علم و فضيلت علامه امينى رضوان اللّه تعالى عليه دانست، كه با تأليف گرانقدر خود كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الأدب» ، آن را در گسترده ترين شكلى كه تا كنون سابقه دارد جهانى ساخت.

اين نقطه اى كه به دست علامه آغاز شد تا آنجا پيش رفت كه كتابش به زبان هاى مختلف ترجمه شد و در تيراژ بسيار گسترده اى در همه كشورهاى جهان راه پيدا كرد. بعد از آن قسمت هاى مختلف كتاب او به صورت ملخص و مجزا نيز انتشار يافت.

او به حق سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله را درباره غدير به بهترين شكلى عملى ساخت، كه فرمود: فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ، و راه را به نسلى كه بعد از او آمدند نشان داد؛ به گونه اى كه صدها كتاب تحقيقى درباره غدير بعد از اقدام آن عالم بزرگ تأليف شد.

فراگيرى طبيعى غدير در سايه ارتباطات جهانى و ملّيت هايى كه پيام واقع گرايانه آن را مى شنوند، روندى است كه با سرعتى بيش از انتظار پيش مى رود. ابراز

ص: 40

احساسات ملت ها و مليت هاى مختلف، كه در شرايط گوناگون جغرافيايى و تاريخى زندگى مى كنند و در فرهنگ هاى متفاوتى پرورش يافته اند، دريچه اى تازه به روى برداشت هايى است كه انسان ها به عنوان انسانيت از غدير درك مى كنند و در فكر خود بدان دست مى يابند.

البته ما معتقديم غدير فراتر از احساس و فكر بشر است. خداوند از اين بِركه دريايى را به جوش آورده و آن را به اقيانوس بيكرانه اى متصل كرده، كه هر قدر انسان ها در آن غوص كنند و هر چه از ذخاير گرانقيمت آن استفاده برند، آن را پايانى نخواهد بود.

اما امروز روزى است كه غديرِ مظلوم - كه در طول چهارده قرن از چشم ملت ها پنهان مانده - خود را به جهانيان نشان دهد، و ملت ها با مطالعه آن و شنيدن بنيادهاى كارسازش در امر دين و دنيا و آخرتشان، گمشده خود را بيابند و با آغوشى باز به استقبالش آيند و بر جهانيان معلوم شود كه غدير عيد جهانى به خاطر بدست آوردن كليد طلايى حل مشكلات همه مردم عالم است.

در اقدام مذكور با تلاشى مستمر گامى تازه در راه غدير برداشته شده، و جلوه اى نو از آن ارائه كرده كه مى توان آن را «غدير در احساس ملت ها» ناميد.

با آرزوى آنكه پيگيرى اين برنامه، نمونه هاى پربارتر از ملت هاى مختلف ديگر به اين مجموعه بيفزايد، و در آينده هاى نزديك شاهد حضور گسترده انديشمندان و دانش پژوهان كشورهاى مختلف جهان بر محور غدير باشيم، و گفتارهاى آنان را پيرامون اين بلندترين تابلوى اسلام منتشر سازيم.

13 - كتاب غدير (مجله) ، جمعى از محققين، اردو، چاپى، تنظيم المكاتب، گوله گنج، لكنهو، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب مجله اى است كه هر ساه يك مرتبه چاپ مى شود، و اين شماره از آن در غدير و به مناسبت گذشت هزار و چهار صد سال از غدير تدوين و چاپ گرديده و نسبتا جامع است. در اين كتاب 53 مفاله در

ص: 41

مورد غدير آورده شده است. در آخر 35 قصيده و غديريه آمده، كه همه درباره غدير و اردو است، به جز هفت شعر كه مدح اميرالمؤمنين عليه السلام است.

14 - كوثر، ش 2، ويژه نامه غدير (ماهنامه) ، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام، قم، اول، 1376 ش، نيم رحلى، 110 ص. اين كتاب شماره دوم از سال اول «ماهنامه كوثر» است كه مجله عقيدتى، فرهنگى، تاريخى و اجتماعى آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام است. اين شماره ويژه غدير است، كه در آن 30 مقاله جمع آورى و چاپ شده است.

15 - مجموعه مقالات كنگره بين المللى غدير و انسجام اسلامى، گروهى از محققين، گردآورى و تنظيم: دبيرخانه كنگره بين المللى غدير و انسجام اسلامى، سارى، فارسى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1386 ش، وزيرى، 816 ص. در اين كتاب 50 مقاله كه در كنگره بين المللى غدير در سارى ايراد شده جمع آورى شده و به چاپ رسيده است.

16 - منبع شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين زاده، حميده جعفرى پاورسى، فارسى، چاپى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. در اين كتاب طى 2 بخش 693 كتاب و 699 مقاله در موضوع غدير و بعضا موضوعات مرتبط معرفى شده است.

17 - مهرجان الإمام على عليه السلام، 3 ج، اللجنة الثقافية لمهرجان الامام على عليه السلام، جمعى از محققين، عربى، چاپى، ج 1: دار زيد للنشر، لندن، 1410 ق، 1990 م، وزيرى، 93 + 320 ص. اين كتاب سرى مقالات و اشعار درباره غدير است كه در كنفرانس امام على عليه السلام كه از طرف آيه اللّه خويى به مناسبت يك هزار و چهارصدمين سال غدير در سال 1410 قمرى در لندن برگزار شد، طى سه روز قرائت شده است. تا كنون يك جلد از اين كتاب چاپ و دو جلد ديگر در راه چاپ است. جلد اول اين كتاب با اين عنوان است: «الكتاب الاول: المحاضرات» .

ص: 42

18 - نافله (ويژه نامه هفتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير) ، گروهى از محققين، فارسى، چاپى، ارشاد قم، اول، 1386 ش، بياضى بزرگ، 46 ص. اين كتاب گزارش هفتمين كنگره ادبيات غدير در قم است، و مقالات ايراد شده در آن با اين عناوين به چاپ رسيده است: سخنرانى مدير ارشاد، گفتگو با استاد مجاهدى، تصوير مولا در غدير، بيت الغزل، شعر ديروز، اطلاع رسانى، پيشينه جشنواره، مهمانان كنگره، بيانيه هيئت داوران، شعر امروز، شكوه غدير، مرد حق.

و اما گزارشى از كنگره ادبيات غدير:

دبيرخانه كنگره ادبيات غدير اطلاع رسانى خود را از تاريخ 10 / 9 / 85 آغاز كرد. ارسال پوستر جشنواره به تمامى ادارات كل فرهنگ و ارشاد سراسر كشور و حوزه هاى هنرى شهرهاى بزرگ و واحد فرهنگى و هنرى شهرهاى بزرگ جهت اطلاع رسانى در فرهنگسراها از جمله اين اقدامات بود.

به همراه پوستر، برگه هاى فراخوان جشنواره نيز ارسال شد كه حاوى توضيحات لازم از نحوه برگزارى و همچين شرايط شركت كنندگان بود. اگر چه اين جشنواره هيچ گونه محدوديتى در قالب اشعار و همچنين سن شركت كنندگان نداشت.

جهت اطلاع هنرمندان و هنردوستان گرامى استان قم بنرهايى در ميادين اصلى شهر نصب شد، كه نقش به سزايى در جذب آثار بومى و همچنين حضور علاقمندان در جشنواره داشت.

دعوت از چهره هاى نام آشناى استان، اعم از مسئولين محترم، هنرمندان نام آشنا و اعضاى انجمن هنرهاى ادبى از طريق كارت هاى دعوت انجام شد. اين كارت ها جهت حضور مدعوين گرامى در برگزارى جشنواره تهيه شده بود، كه حاوى يك متن ادبى به مناسبت عيد غدير و دعوت عزيزان جهت شركت در مراسم بود.

دبيرخانه جشنواره جهت دعوت عمومى اقدام به پخش تيزر تلويزيونى در شبكه بومى نمود، تا تمامى افراد علاقمند در استان نسبت به برگزارى اين جشنواره اطلاع كافى را كسب كنند.

ص: 43

و اما پيشينه كنگره ادبيات غدير:

اولين دوره: كنگره ادبيات غدير در سال 1377 ش با نام جشنواره استانى شعر و قصه غدير كار خود را آغاز كرد، كه در سال اول با دريافت 54 اثر متشكل از 49 شعر و 5 داستان از شاعران استان، گام اول خويش را برداشت.

دومين دوره: سال 1378 ش جشنواره منطقه اى شعر و قصه غدير - كه دومين سال خود را سپرى مى كرد - با استقبال جوانان استان قم و استان هاى مجاور (تهران اصفهان - مركزى) روبرو شد. كنگره مذكور با دريافت 59 شعر و 10 داستان آمار نسبتا مقبول از خود به جا گذاشت، و با اهداء جوايز به 3 نفر اول به كار خود پايان داد.

سومين دوره: سال 1379 ش سومين جشنواره منطقه اى شعر و قصه غدير اقبال بيشترى در جمع آورى آثار داشت. در اين سال 95 شعر و 7 داستان به دبيرخانه جشنواره ارسال شد، و چون سال گذشته به آثار برتر در هر رشته 3 نفر (شعر و داستان) جوايزى اهدا شد.

چهارمين دوره: چهارمين سال جشنواره با تغييرات اساسى همراه بود و جشنواره شعر و قصه سال 1381 ش جاى خود را در بين كنگره هاى سراسرى كشور باز كرد. آثار رسيده در اين سال به علت يكسال وقفه، رشد خوبى را نداشت. اما اتفاق جالبى كه افتاده اين بود كه 110 شعر به جشنواره ارسال شده بود، كه با احتساب 21 داستان رسيده بالغ بر 130 اثر را نشان مى داد.

پنجمين دوره: سال 1382 ش پنجمين سال جشنواره سراسرى شعر و قصه غدير برگزار شد. در اين سال آثار متعددى از اقصى نقاط كشور به دبيرخانه ارسال شد؛ 170 شعر و 30 داستان، آمار رو به رشدى را نشان مى داد.

ششمين دوره: سال ششم جشنواره حال و هوايى تازه داشت. با اضافه شدن رشته «متن ادبى» به مفاد جشنواره و تغيير نام آن به جشنواره سراسرى ادبيات غدير، رنگ جديدى به فراخوان هاى ارسالى دبيرخانه غدير داده شد. از همه مهم تر اين بود كه در

ص: 44

اين سال تقدير و نكوداشت، شوكران نوش شورآفرين شعر شيعى، يعنى استاد محمد على مجاهدى - كه خود پايه گذار جشنواره غدير بودند - انجام شد.

آثار ارسالى در اين سال رشد قابل ملاحظه اى را نشان مى داد؛ 485 شعر و 62 داستان و 44 متن ادبى كه از دريافت 591 اثر حكايت مى كرد. در اين سال به 30 نفر از برترين آثار رسيده صله اميرالمؤمنين عليه السلام اهداء شد.

هفتمين دوره: جشنواره سراسرى ادبيات غدير در سال 1385 ش با استقبال پرشور شاعران و داستان نويسان كشور برگزار گرديد. دريافت 1150 اثر حاكى از اقبال رو به رو شد جشنواره ادبيات غدير داشت. 950 شعر، 133 متن ادبى و 67 داستان آمار اين جشنواره در سال 85 بوده است.

ص: 45

ص: 46

1 - اقسام المولى فى اللسان(1)، محمد بن محمد مفيد (ابن المعلم، عكبرى، بغدادى، م 413 ق) ، تحقيق: محمدمهدى نجف، عربى، چاپى، چاپ پنجم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، 1413 ق، وزيرى، 48 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه اى علمى توسط آقاى سيد محمدرضا جلالى آمده كه مبانى شيخ مفيد درباره «مولى» را در شش جهت بيان نموده است. اصل كتاب هفده صفحه است، و طى آن ثابت شده كه مراد از «مولى» معناى اولى به نفس است.

2 - الايضاح و التبصير فى فضل يوم الغدير(2)، هبة اللّه بن موسى شيرازى (المؤيّد فى الدين، داعى الدعاة، م 470 ق) ، عربى، خطى. نسخه اى از اين كتاب در كتابخانه الجمعية الاسماعيلية (كراچى) موجود است.

3 - بيان من كنت مولاه(3)، محسن بن حسين خزاعى (نيشابورى، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى. شيخ منتجب الدين در كتاب ياد شده، كتاب هاى مؤلف را با سند خود از او نقل نموده، كه در نتيجه يكى از كتاب هايش همين كتاب است.

4 - حديث الغدير(4)، منصور بن حسين آبى (ابوسعد، لائى، رازى، صاحب نثرالدرر، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى. چنانچه در مناقب آل ابى طالب (ابن شهر آشوب) آمده، در

ص: 48

اين كتاب راويان حديث غدير بر حسب حروف الفبا شمارش شده است. مؤلف كتاب چنانچه از كتب رجالى شيعه و عامه دانسته مى شود شيعه و حتى بعضى گفته اند از بزرگان شيعه و از شاگردان شيخ طوسى بوده است.

5 - حديث الولاية(1)، احمد بن محمد (ابن عقده، م 333 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب - به طورى كه از مصادر به دست مى آيد - كتابى جامع درباره حديث و اسناد غدير و نص بر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام بوده، و تا اواسط قرن نهم هجرى در موضوع خود مورد استفاده شيعه و عامه بوده است. چنانچه ابن شهرآشوب در مناقب آل ابى طالب و سيد بن طاووس در الاقبال گفته اند: در اين كتاب صد و پنج طريق، و به نقل علامه امينى از ابن حجر در تهذيب التهذيب بيش از هفتاد صحابى براى سند حديث غدير آمده است.(2)

علامه امينى از «فتح البارى» نقل نموده كه اكثر اسانيد اين كتاب حسن و صحيح هستند. همچنين سيد بن طاووس به صحت نسبت كتاب به مؤلف آن تصريح نموده است. نسخه اى از اين كتاب نگاشته شده در سال 330 قمرى همراه با خط شيخ طوسى و ديگر شيوخ اسلام در كتابخانه سيد بن طاووس بوده، كه در فهرست كتابخانه اش آمده است. در بحار الانوار از قول علامه حلى در اجازه كبيرش سند خود (علامه حلى) تا ابن عقده (مؤلف كتاب) را براى اين كتاب آورده است.

همچنين در الغدير گفته كه ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» بسيار از او و كتابش نقل نموده اند. دو كتاب با نام هاى «حديث الولاية و من روى غدير خم من

ص: 49

الصحابة» از: امير تقدمى معصومى ، و «كتاب الولاية» از: عبدالرزاق محمدحسين حرزالدين معرفى شده كه احاديث ابن عقده در غدير را از كتب و منابع جمع آورى نموده اند.

چند نكته را در مورد اين كتاب متذكر مى شويم:

ظاهرا صحيح ترين نام، نام «حديث الولاية» است، چرا كه سيد بن طاووس در «الاقبال» و «اليقين» تصريح به نامگذارى مؤلف به اين نام كرده، و در موارد ديگر چنين تصريحى نيست. همچنين دقت بسيار و امانت سيد در نقل مطالب و اسامى، و همچنين وجود نسخه اى از اين كتاب نزد او براى انتخاب اين نام كافى است.

توضيح اينكه:

طبق معمول، كتاب طبرى مانند بسيارى از رساله ها و كتاب هاى كهن داراى چندين نام مختلف شده است. دليلش آن است كه قدما در نقل از اين قبيل كتاب ها، گاه به اقتضاى موضوع كلى كتاب نامى را كه خود مى خواستند و آن را مطابق با محتواى كتاب مى ديدند بر آن اطلاق مى كردند.

نكته ديگر آنكه، آنچنان كه از اين نام ها بر مى آيد برخى نام مجموعه اى از مطالب متنوع است كه كنار هم قرار گرفته، و برخى ديگر از اين نام ها نام بخش و فصلى از همان كتاب است كه احيانا به صورت مستقل نيز تدوين شده است.

براى نمونه، عنوان «فضائل اهل البيت عليهم السلام» يا «مناقب اهل البيت عليهم السلام» كه ابن طاوس براى كتاب طبرى از آن ياد و استفاده كرده، نام كلى است كه «حديث الولاية» مى توانسته بخشى از آن باشد. بخشى كه خود به صورت كتابى مستقل نيز در آمده است.

عنوان «كتاب الولاية» افزون بر آنكه مكرر توسط استفاده كنندگان از اين اثر به كار رفته، توسط ابن شهرآشوب در اثرى كتاب شناسانه عنوان شده است.(1) عنوان ديگر «الردّ على الحرقوصية» در رجال نجاشى آمده، و تصريح شده است كه كتابى است از طبرى مورخ عامى مذهب درباره حديث غدير: لَهُ كِتابُ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، ذَكَرَ طُرُقَ خَبَرِ يَومِ الغَديرِ.(2)

ص: 52

ابن طاووس نيز تصريح كرده است كه طبرى نام كتابش را «الردّ على الحرقوصية» گذاشته است.(1) عقيده ابن طاووس اين است كه انتخاب اين نام به اين سبب بوده است كه احمد بن حنبل از نسل حرقوص بن زهير - رهبر خوارج - بوده، و به همين دليل از سوى طبرى اين نام انتخاب شده است.(2) روزنتال اين احتمال را مطرح كرده است كه «حرقوص» در لغت به معناى مگس يا پشه باشد، و احتمالاً طبرى اين تعبير را براى ابوبكر بن ابى داود سجستانى - كه «كتاب الولاية» را در ردّ بر او نوشته است، به قصد تحقير او استفاده كرده است.(3)

شايد بتوان اين احتمال را نيز افزود كه اين نام، اشاره به فلسفه نگارش اين اثر دارد كه طبرى آن را در ردّ بر فردى ناصبى نگاشته است. از آنجا كه خوارج دشمن امام على عليه السلام بوده اند و حرقوص بن زهير رهبر آنان بوده، طبرى چنين نامى را براى كتاب خود انتخاب كرده تا حنابله افراطى را خارجى و ناصبى مسلك نشان دهد، نه آنكه بحث از نسب احمد در ميان بوده باشد.

عنوان «رسالة فى طرق حديث غدير» نيز عنوانى است كه با مضمون كتاب به راحتى سازگار است.(4) در اين ميان، كالبرگ عنوان «كتاب الولايه» و «كتاب المناقب» را در دو جا آورده است. در حالى كه خود وى به اين نكته اشاره دارد كه ممكن است «كتاب الولاية» بخشى از كتاب فضائل يا كتاب مناقب بوده باشد.(5)

آنچه در عمل رخ داده اين است كه استفاده كنندگان از اين كتاب، گاه نام كتاب فضائل على عليه السلام يا مناقب را آورده اند، اما حديث غدير را نقل كرده اند. درست همان گونه كه كسانى چون ابن شهرآشوب در مناقب نام «كتاب الولاية» را آورده و فضائل را از آن نقل كرده است. پيداست كه دقتى در اين كار صورت نگرفته است.

ص: 53

اكنون كه بنا داريم نقل هاى بر جاى مانده اين كتاب را جمع آورى كنيم، بهتر است احاديثى كه از اين كتاب در فضائل امام - به جز حديث غدير - نقل شده به عنوان «كتاب فضائل» ، و احاديث غدير تحت عنوان «كتاب الولاية» گردآورى شود.

ابن طاووس (م 664 ق) ، كه هم از آن ياد و هم نقل كرده است.

شمس الدين ذهبى (م 644 ق) اين كتاب را ديده و چندين روايت از آن نقل كرده است.

ابن كثير (م 774 ق) اين كتاب را ديده و چندين روايت از آن نقل كرده است.

ابن حجر (م 852 ق) اين كتاب را ديده است.

چنانچه مشخص شد اين كتاب به قدرى واضح و روشن است كه نيازى به اثبات آن نيست.

گفتنى است كه در سال هاى اخير هيچ كس به اندازه استاد علامه مرحوم سيد عبدالعزيز طباطبايى - كه عمرش را وقف تحقيق درباره اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام كرده - به معرفى اين اثر نپرداخته است.(1)

در اينجا مرورى بر آنچه درباره اين اثر گفته شده خواهيم داشت:

مفصل ترين نقل ها از اين كتاب توسط قاضى نعمان ابوحنيفه نعمان بن محمد تميمى مغربى، نويسنده و دانشمند و قاضى اسماعيلى مذهب دولت فاطمى (م 363 ق) در مجلد نخست «شرح الاخبار فى فضائل الائمة الاطهار عليهم السلام» است.

ابوالعباس احمد بن على نجاشى (م 450 ق) درباره طبرى و كتاب غدير مى نويسد: أبوجَعفَرٍ الطَبَرىُّ العامىُّ: لَهُ كِتابُ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، ذَكَرَ طُرُقَ خَبَرِ يَومِ الغَديرِ. أخبَرَنا القاضى أبوإسحاقِ إبراهيمُ بنُ مُخَلَّدٍ، قالَ: حَدَّثَنا أبى، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ جَريرٍ بِكِتابِهِ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» .(2)

ص: 55

شيخ طوسى (م 460 ق) درباره اين كتاب نوشته است: مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ، أبوجَعفَرٍ، صاحِبُ التاريخِ، عامىُّ المَذهَبِ. لَهُ كِتابُ «خَبَرِ غَديرِ خُمٍّ» ، تَصنيفُهُ وَ شَرحُ أمرِهِ. أخبَرَنا أحمَدُ بنُ عَبدونٍ، عَن أبى بَكرِ الدورىِّ، عَن إبنِ كامِلٍ، عَنهُ.(1)

يحيى بن حسن معروف به ابن بطريق (ت 523 - م 600 ق) مى نويسد: وَ قَد ذَكَرَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ - صاحِبُ التاريخِ - خَبَرَ يَومِ الغَديرِ وَ طُرُقَهُ مِن خَمسَةٍ وَ سَبعينَ طَريقا، وَ أفرَدَ لَهُ كِتابا سَمّاه «كِتابَ الوِلايَةِ» .(2)

همچنين وى در كتاب «مناقب آل ابى طالب» خود از آن رواياتى نقل كرده است. شيخ سديدالدين محمود حمصى رازى از علماى قرن هفتم هجرى نيز در اثبات تواتر حديث غدير به نوشته هاى اصحاب حديث استناد كرده است. از جمله مى نويسد: لأنَّ أصحابَ الحَديثِ أورَدوهُ مِن طُرُقٍ كَثيرَةٍ، كَمُحَمَّدِ بنِ جَريرِ الطَبَرىِّ؛ فَإنَّهُ أورَدَهُ مِن نَيِّفٍ وَ سَبعينَ طَريقا فى كِتابِهِ.(3)

احمد بن موسى بن طاووس - كه از علماى ميانه قرن هفتم هجرى است - نيز در همين زمينه مى نويسد: وَ ساقَهُ - أى حَديثَ الغَديرِ - أبوجَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنِ جَريرِ الطَبَرىُّ - صاحِبُ التَفسيرِ وَ التاريخِ الكَبيرِ - مِن خَمسَةٍ وَ سَبعينَ طَريقا.(4)

رضى الدين على بن طاووس (ت 589 - م 664 ق) در مواردى از كتاب «مناقب اهل البيت عليهم السلام» طبرى مطالبى نقل كرده(5)، و در مواردى نيز از «كتاب الولاية» او ياد كرده است. به نقل سيد بن طاووس، از جمله شواهدى كه كثرت طرق حديث غدير و تواتر

ص: 56

آن را نشان مى دهد، نگارش كتابى توسط ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق) است درباره طرق حديث غدير؛ شامل حدود صد تن از صحابيان بزرگ و با اسانيد پرشمار، كه به دست حافظ ابوالعباس احمد بن محمد معروف به ابن عقده كوفى تأليف شده و به نام «الموالاة» است. وى درباره «كتاب الولاية» طبرى مى نويسد:

وَ مِن ذلِكَ ما رَواهُ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىُّ صاحِبُ التاريخِ الكَبيرِ؛ صَنَّفَهُ وَ سَمّاهُ كِتابَ «الرَدِّ عَلَى الحُرقوصيَّةِ» ، رَوى فيهِ حَديثَ يَومِ الغَديرِ وَ ما نَصَّ النَبىُّ صلى الله عليه و آله عَلَى عَلىٍّ عليه السلام بِالوِلايَةِ وَ المَقامِ الكَبيرِ، وَ رَوى ذلِكَ مِن خَمسٍ وَ سَبعينَ طَريقا(1):

و در همين باره محمد بن جرير طبرى صاحب التاريخ الكبير روايت گفته؛ (كه كتابى) تأليف كرده و نام آن را «الردّ على الحرقوصية» گذارده، كه در آن حديث روز غدير و تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله بر ولايت و جايگاه بزرگ على عليه السلام را روايت كرده؛ و اين را با هفتاد و پنج طريق روايت كرده است.

همچنين در مورد ديگرى مى نويسد: وَ أمَّا الَذى ذَكَرَهُ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ - صاحِبُ التاريخِ - فَإنَّهُ فى مُجَلَّدٍ(2): و اما آنچه محمد بن جرير - صاحب تاريخ - گفته در يك مجلد است.

و در جاى ديگرى مى نويسد: وَ قَد رَوَى الحَديثَ فى ذلِكَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىُّ - صاحِبُ التاريخِ - مِن خَمسٍ وَ سَبعينَ طَريقا، وَ أفرَدَ لَهُ كِتابا سَمّاهُ «حَديثَ الوِلايَةِ»(3): و اين حديث را محمد بن جرير - صاحب تاريخ - از هفتاد و پنج طريق نقل كرده، و كتاب مستقلى به نام «حديث الولاية» در اين باره تأليف كرده است.

شمس الدين ذهبى (ت 673 - م 748 ق) مى نويسد: وَ لَمّا بَلَغَهُ أنَّ إبنَ أبى داودٍ تَكَلَّمَ فى حَديثِ غَديرِ خُمٍّ، عَمِلَ كِتابَ الفَضائِلِ وَ تَكَلَّمَ عَلى تَصحيحِ الحَديثِ. قُلتُ: رَأيتُ

ص: 57

مُجَلَّدا مِن طُرُقِ الحَديثِ لإبنِ جَريرٍ، فَاندَهَشتُ لَهُ لِكَثرَةِ الطُرُقِ(1): و هنگامى كه كه شنيد ابن ابى داود حديث غدير را ردّ كرده است، كتاب الفضائل را را نوشت و (در آن) در مورد تصحيح آن حديث سخن گفت. مى گويم: از ابن جرير كتابى در مورد طرق آن حديث ديدم كه به خاطر زيارى طرق آن براى (حديث غدير) بسيار متعجب شدم.

به احتمال زياد ذهبى تنها جزء دوم اين كتاب را ديده است. وى چندين روايت از آن در كتاب «طرق حديث من كنت مولاه» نقل كرده است. او در موردى مى نويسد:

قالَ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىُّ فِى المُجَلَّدِ الثانى مِن كِتابِ غَديرِ خُمٍّ لَهُ، وَ أظُنُّهُ بِمِثلِ جَمعِ هذَا الكِتابِ نُسِبَ إلى التَشَيُّعِ. فَقالَ: ... .(2)

ابن كثير (م 774 ق) در ضمن شرح حال طبرى در ذيل حوادث سال 310 مى نويسد: وَ قَد رَأيتُ لَهُ كِتابا، جَمَعَ فيهِ أحاديثَ غَديرِ خُمٍّ فى مُجَلَّدَينِ ضَخمَينِ.(3)

ابن حجر عسقلانى (ت 773 - م 852 ق) با ارائه آنچه كه مزّى در «تهذيب الكمال» آورده مى نويسد: وى چيزى افزون بر آنچه ابن عبدالبرّ در «الاستيعاب» دارد نياورده، جز آنكه حديث موالاة را نقل كرده است.(4)

در حالى كه طبرى در تأليفى چندين برابر آنچه ابن عقده در جمع طرق اين روايت آورده(5)، طرق حديث غدير را فراهم آورده است: وَ قَد جَمَعَهُ إبنُ جَريرِ الطَبَرىِّ فى

ص: 58

مُؤَلَّفٍ؛ فيهِ أضعافٌ مَن ذَكَرَ وَ صَحَّحَهُ. وَ اعتَنى بِجَمعِ طُرُقِهِ أبوالعَبّاسِ بنِ عُقدَةٍ؛ فَأخرَجَهُ مِن حَديثٍ سَبعينَ صَحابيّا أو أكثَرَ.(1)

6 - خصائص الغدير(1)، محمد بن يعقوب كلينى (ابوجعفر، رازى، م 328 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب در فضائل و وقايع و نيز خصائص روز غدير است. چنانچه علامه ملا محمدباقر كجورى در اوائل كتابش «الخصائص الفاطمية» گفته، اول كسى كه كتابى به عنوان خصائص تأليف نموده كلينى است، كه اين كتاب را جمع آورى نموده و مورد اعتماد و استشهاد علما بوده و در كتب امامت از آن نقل نموده اند. به گفته علامه حاج آقا بزرگ در «الذريعة» نسخه اى از اين كتاب تا سال هزار هجرى باقى بوده است، چرا كه شيخ كفعمى م 905 ق اين كتاب را از مصادر كتاب خود «البلد الامين» قرار داده است. اين كتاب در الصراط المستقيم (بياضى) با نام «خصائص يوم الغدير» آمده است.

7 - خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير(2)، خليل بن احمد فراهيدى (عبدالرحمن، بصرى، نحوى، م 175 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب در ابتدا فقط خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير بوده، و سپس شرح بعضى لغات و مشكلات به آن اضافه شده و به تدريج به صورت كتابى از مؤلف در آمده است. به گفته علامه امينى ابى غالب مؤلف كتاب است، ولى حاج آقا بزرگ اشاره نموده كه خليل بن احمد مؤلف و ابى غالب رواى آن است. لذا خود ابى غالب در كتابش از اين كتاب به عنوان كتبى كه نوشته ياد مى كند نه مؤلفات خود. مؤلف، عالم مشهور ادبيات عرب و صاحب كتاب «العين» در لغت است.

8 - الدراية فى حديث الولاية، 17 جزء(3)، مسعود بن ناصر سجستانى (ابوسعيد، ركّاب، م 477 ق) ، عربى، خطى. اين كتاب جمع آورى سندهاى مؤلف در حديث

ص: 60

غدير تا 120 نفر از صحابه است. چنانچه سيد بن طاووس تصريح كرده، اين كتاب جمع آورى احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير و ديگر فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام در هفده جزء است؛ كه در آن اسناد مؤلف تا صد و بيست نفر از صحابه را بيان نموده است. ولى خود سيد در صفحه 457 الاقبال گفته، اين كتاب در يك مجلد و بيست كرّاسه (جزوه) است ! ؟ در «الغدير فى التراث الاسلامى» از معجم الشيوخ سمعانى، در حالات حسن بن يعقوب نيشابورى (ابوبكر) بيان نموده، كه اين كتاب در جمع طرق حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» است، و نسخه اى از آن را به خط زيباى نامبرده (ابوبكر نيشابورى) ديده است. مؤلف كتاب در اكثر موارد و تقريبا تمام كتب رجالى عامه به مذهب قدريّه نسبت داده شده، و در الاقبال و اثبات الهداة او را از عامه، و در الذريعة او را از شيعيانى كه از باب تقيه خود را معتزلى معرفى مى كردند دانسته است. از جمله اين موارد بحار الانوار است.(1) در اكثر بلكه تمام موارد شهادت به وثاقت مؤلف و دقت او در ضبط و نقل احاديث داده اند.

9 - دعاء الهداة إلى أداء حق الموالاة، 10 ج(2)، عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى (حاكم، حنفى، م قرن 5 ) ، عربى، خطى. مؤلف در كتابش «شواهد التنزيل» ، بعد از آنكه براى نزول آيه «يا ايها الرسول ... » در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير طُرقى بيان نموده، و بعد از شماره 246 گفته طرق اين حديث را در كتاب «دعاء الهداة الى اداء حق الموالاة» در ده جلد مفصلاً آورده ام. اين كتاب جزو كتاب هاى كتابخانه سيد بن طاووس بوده، و او نيز در الاقبال و الطرائف از آن نقل نموده است. مؤلف كتاب از افراد مشكوك العقيده بوده و درباره مذهب او اختلاف است. چنانچه علامه حاج آقا بزرگ گفته، اكثر علماى شيعه اعتراف به تشيع او دارند، چرا كه او بسيار تقيه مى نموده است. ولى سيد بن طاووس او را از برجستگان علماى عامه مى داند. همچنين ذهبى

ص: 61

در سير اعلام النبلاء و الجواهر المضيّة فى طبقات الحنفيّة او را از پيروان مذهب حنفى دانسته اند.(1)

10 - دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد بن على كراجكى (ابوالفتح، قاضى، م 449 ق) ، تحقيق: علاء آل جعفر، آل البيت عليهم السلام لاحياء التراث، قم، اول، 1416 ق، وزيرى، 68 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه اى از محقق در 8 صفحه درباره منافقين و دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام و حسادت آنها نسبت به آن حضرت در باب فضائل، خلافت، امامت و مسئله غدير و نيز درباره مؤلف و عكس از نسخه خطى كتاب آمده است. پس از آن كتاب شروع شده كه ابتدا چهار سؤال را از قول شخصى مطرح كرده، و سپس يك به يك به طور كلامى و علمى از آنها جواب داده است. نسخه اى خطى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى به ش 226 همراه با كتاب «كنز الفوائد» از مؤلف موجود است. اين كتاب تماما در كتاب «كنز الفوائد» آمده است. اين كتاب دو مرتبه به فارسى ترجمه شده، كه توضيح آن از اين قرار است: «ترجمه كتاب دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام» ، مترجم: محمداسد گرمارودى، «دو رساله كراجكى (التفضيل و خبر الغدير) »، مترجم: احسان مقدس.

11 - رسالة فى معنى المولى، محمد بن محمد مفيد (ابن المعلم، عكبرى، بغدادى، م 413 ق) ، تحقيق: محمدمهدى نجف، عربى، چاپى، چاپ پنجم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد، قم، 1413 ق، وزيرى، 41 ص. اين كتاب مناظره شيخ مفيد با متكلم معتزلى «بهشميّة» است، كه با سه اشكال بر دلالت لفظ «مولى» بر امامت و اينكه اين معنى حقيقت در آن لفظ نيست امامت را انكار نموده بود. شيخ مفيد با جواب دادن از اشكالات و ثابت نمودن اينكه آن معنى در آن لفظ حقيقت است، امامت را اثبات نموده است.

12 - الروضة النبيعة و تحفة مجالس الشيعة بخلافة من ساء على مضر و ربيعة، محمد بن عبداللّه خطى (ابوعزيز) ، عربى، چاپى، چاپ: نجف، 1371 ق. در بعضى

ص: 62

موارد نام اين كتاب «يوم الغدير حق الامير» ، و در روى جلد چاپى كتاب نام «التنصيب يوم الغدير» آمده است ! ولى نامى كه خود مؤلف در ابتداى كتاب براى آن گذارده همين نام است.

13 - الروض النضير فى معنى حديث الغدير، فارس حسون كريم، عربى، چاپى، اميرالمؤمنين عليه السلام، قم، اول، 1419 ق، وزيرى، 457 ص. اين كتاب پس از مقدمه در پنج فصل آمده است: 1. خطبه غدير 2. دلالت حديث شريف 3. نگاهى در بعضى از مصادر عامه 4. جواب هاى مسائلى در مورد غدير 5 . راويان حديث غدير از صحابه، كه چهل و هفت تن از صحابه را نام برده است. اين كتاب توسط آقاى محمود مهدوى (دامغانى) به فارسى ترجمه شده است.

14 - طرق حديث الغدير(1)، حسن بن ابراهيم علوى (نصيبى) ، عربى، خطى. اين كتاب امروزه مفقود است. همچنين نجاشى كتابى به نام «ذكر امامة اميرالمؤمنين عليه السلام» از حسين بن خالويه (ابوعبداللّه، نحوى) را از قاضى ابوالحسين نصيبى نقل نموده؛ كه او گفت: اين كتاب را در حلب براى مؤلف قرائت نمودم.(2)

15 - طرق حديث الغدير(3)، عبيداللّه بن احمد انبارى (ابوطالب، ابن ابى زيد، م 356 ق) ، عربى، خطى. در الفهرست شيخ طوسى و الفهرست نديم فقط نام «كتاب الإمامة» ، و در معالم العلماء نام «الامامة» آمده است.(4) ولى از آنجا كه در رجال النجاشى در تأليفات مؤلف كتاب الامامة را جداى از اين كتاب نامبرده معلوم مى گردد اين دو، كتاب هاى جداگانه هستند.

ص: 63

16 - طرق حديث الغدير(1)، محمد بن على شيبانى (كوفى، م قرن 4 ق) ، عربى، خطى.

17 - طرق حديث الغدير(2)، محمود بن احمد خراسانى (ابى طاهر، ابن حمدان، م قرن 5 ق) ، عربى، خطى.

18 - طرق حديث الغدير برواية ابى بكر ابن ابى شيبة ... ، امير تقدمى معصومى ، عربى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1421 ق، وزيرى، 280 ص. اين كتاب در 3 بخش آمده، كه حديث غدير را از سه تن از بزرگان عامه و روايت آنان آورده است. اين سه تن اينان اند: ابوبكر بن ابى شيبه واسطى (م 235 ق) و ابوعبداللّه احمد بن حنبل شيبانى (م 241 ق) و ابوبكر بن ابى عاصم شيبانى(م 287 ق) . در هر بخش ابتدا شرح حالى از هر كدام از اينان آمده، و سپس روايات هر كدام از اين سه تن همراه با مصادر و مباحث مربوطه آورده شده، كه از ابن ابى شيبه هشت روايت و از احمد بن حنبل ده روايت آمده، كه در پايان اين بخش از عبداللّه بن احمد بن حنبل هم چهار روايت و از ابوبكر قطيعى دو روايت آمده و در بخش سوم از ابن ابى عاصم پانزده روايت آمده است، و جمعا راويان حديث در اين كتاب به روايت اين بزرگان عامه با حذف اسامى تكرارى در هر كدام بيست و دو نفر از صحابه هستند.

19 - طرق حديث الغدير برواية الحافظ ابى القاسم ... ، امير تقدمى معصومى ، دليل ما، قم، اول، 1421 ق، وزيرى، 208 ص. در اين كتاب ابتدا شرح حال مختصرى از ابن عساكر آمده، و سپس حديث غدير با طرق ابن عساكر آورده شده است كه بيست و هشت نفر از صحابه هستند. سپس بخشى با عنوان مواردى از حديث غدير كه دو يا سه نفر مشتركا نقل كرده اند آمده كه چهار حديث به روايت دو نفر و يك حديث به روايت سه نفر است. در پايان دو آيه در مورد غدير آورده شده است.

ص: 64

20 - طرق حديث الغدير (جزء فى ... ) (1)، على بن عمر دارقطنى (ابوالحسن، بغدادى، م 385 ق) ، عربى، خطى. در مناقب آل ابى طالب ابن شهرآشوب نام مؤلف را به ظاهر جزو كسانى آورده كه حديث غدير را در كتاب هاى خود نقل نموده اند، و اشاره اى هم به كتابش ننموده است.(2) در تراثنا، ش 21 (عبدالجبار رفاعى) ، ص 323، ش 471، به نقل از علامه سيد عبدالعزيز طباطبايى نام كتاب را «جزء فى طرق حديث الغدير» آورده است. ولى نام صحيح كتاب نامى است كه استاد طباطبايى در تراثنا، ش 16، ص 8 ، ش 304، و ش 21، ص 190، ش 12، و نيز در الغدير فى التراث الاسلامى، ص 56 ، ش 12، بيان نموده «جزء فى» را از اسم حساب ننموده، چرا كه اين نوع الفاظ قطعا جزو نام كتاب نيستند.(3)

21 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه(4)، عبدالرحيم بن حسين عراقى (زين الدين، ابوالفضل، كردى، رازيانى، مهرانى، شافعى، مصرى، م 806 ق) ، عربى، خطى. در كتاب النجوم الزاهرة چنين مى گويد كه مصنفات مؤلف را در كتاب «المنهل الصافى» بيان كرده است، و به احتمال قوى اين كتاب هم در آنها بوده است.(5)

22 - طرق حديث من كنت مولاه(6)، محمد بن احمد ذهبى (شمس الدين، م 748 ق) ، گردآورنده: سيد عبدالعزيز طباطبايى (يزدى، نجفى، م 1416 ق) ، عربى، چاپى، چاپ اول تا سوم: دليل ما، قم، 1379 - 1386 ش، وزيرى، 160 ص. در اين كتاب حدود 50 طريق از خود ذهبى و يا از ديگران امثال طبرى به نقل ذهبى براى حديث غدير،

ص: 65

و در بعضى موارد براى قضيه غدير و در اكثر موارد هر دو آمده، كه پس از نقل هر كدام، مؤلف تحليل و بحث فنى رجالى كوتاهى نموده است. محقق ابتدا مقدمه اى كوتاه دارد، و در پايان فهارس و عكس نسخه خطى كتاب تماما آمده است. نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران در ضمن مجموعه اى از ورقه 211 - 224 است كه جمعا 5/12 ورق و 25 صفحه است.

23 - طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه(1)، عبدالرحيم بن حسين عراقى (زين الدين، ابوالفضل، كردى، رازيانى، مهرانى، شافعى، مصرى، م 806 ق) ، عربى، خطى. در كتاب النجوم الزاهرة چنين مى گويد كه مصنفات مؤلف را در كتاب «المنهل الصافى» بيان كرده است، و به احتمال قوى اين كتاب هم در آنها بوده است.

24 - طرق خبر الولاية(2)، على بن عبدالرحمن قناتى (ابوالحسن، كاتب، بغدادى، م 413 ق) ، عربى، خطى.

25 - طرق من كنت مولاه(3)، محمد بن عبداللّه نيشابورى (حاكم، صاحب المستدرك على الصحيحين، ابن البيّع، م 405 ق) ، عربى، خطى. از عبارت مؤلف در كتابش «معرفة علوم الحديث» - مورد بالا - اين اسامى نيز استفاده مى شود: «طرق من كنت مولاه فعلى مولاه» كه دو كلمه اضافه شده از نسخه ديگر آن كتاب (معرفة علوم الحديث) است، و نيز نام «من كنت مولاه» چرا كه در عبارت فقط همين را آورده و كلمه «طرق» را چند جمله قبل بيان نموده و بقيه عطف به آن است. همچنين نام «طرق حديث من كنت مولاه فعلى مولاه» در كتاب الغدير فى التراث الاسلامى آمده است.(4) و اما اين نام (طرق من كنت مولاه) از همه صحيح تر به نظر مى رسد، زيرا

ص: 66

چنانچه گفته شد نام «من كنت مولاه» كه در كتاب معرفة علوم الحديث آمده به ظاهر عطف به كلمه «طرق» است كه در جملات قبل آمده و در متن اصلى كتاب هم اضافه «فعلى مولاه» نيامده است.

26 - عدة البصير فى حجج يوم الغدير، محمد بن على كراجكى (ابوالفتح، قاضى، م 449 ق) ، عربى، خطى، كتابى جامع در اثبات امامت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير است. در كتاب الغدير فى التراث الاسلامى: ص 95، آمده كه نام اين كتاب در فهرست كتب مؤلف آمده است.(1) اين فهرست كتب، تدوينِ بعضى از معاصرين يا شاگردان اوست و در زمان خودش نوشته شده، و نسخه اى از آن (فهرست كتب) در ضمن مجموعه اى در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است، كه استاد فقيد (طباطبائى) آن را استنساخ نموده و آماده چاپ است. در همان كتاب آمده: اين كتاب در دويست ورقه (چهارصد صفحه) است، و كتابشناسى كه گفته شد از همانجا استفاده شده است. مؤلف كتاب ديگرى با نام «دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام» در غدير دارد، و اين كتاب را در طرابلس براى ابوالكتائب عمار نوشته است. نام ديگر كتاب «التفضيل» است. اين كتاب توسط آقاى احسان مقدس به فارسى ترجمه شده، و با عنوان «دو رساله كراجكى» چاپ شده است.

27 - عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال، ج 15/3، عبداللّه بن نوراللّه بحرانى (اصفهانى) ، استدراك: سيد محمدباقر موحد (ابطحى، اصفهانى) ، تحقيق: الامام المهدى عليه السلام (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1413 ق، وزيرى، 632 ص. اين كتاب بخش حديث غدير از مجلدات اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلاماز دوره مفصل كتاب «عوالم العلوم و ... » است، كه تمام آن در حدود كتاب «بحار الانوار» علامه مجلسى است، و اين بخش پس از مستدركات و تحقيقات و فهارس مجلد مستقلى شده است. اين كتاب در 3 باب است: باب اول شامل هفت بخش، و باب دوم شامل نه بخش، و باب سوم شانزده بخش، و يك تكميل شامل پنج

ص: 67

فصل، و خاتمه شامل دو مطلب، و بخشى شامل هفت مسلك، و تذييل و تكميل شامل چهار مسئله، و در پايان سه فصل است. و اما توضيح اين موارد:

باب ها: 1. احاديث در مورد غدير كه در هفت قسمت است 2. مناشدات به حديث غدير 3. احتجاجات به حديث غدير، تكميل: شامل جوانب غدير كه اكثرا سندى و در پنج فصل است، خاتمه: استدلال به حديث غدير، بخشى: شامل هفت مسلك در معناى كلمه «مولى» ، تذييل و تكميل: چهار سؤال و جواب از آنها، فصول: 1. آنچه ابن الاعرابى و ثعلبى در معنى «من كنت مولاه فعلى مولاه» گفته اند 2. كلمات اعلام در مؤلفاتشان درباره مفاد حديث غدير 3. نخبه اى از اشعار شعراى غدير.

در پايان سى و پنج فهرست براى كتاب تدوين شده كه شامل فهرست آيات و اسامى بعضى كتب و راويان و چند نوع فهرست اعلام و نيز چند فهرست ديگر امثال مناشدات و احتجاجات، و همچنين فهرست اماكن و ايام و وقايع و قبائل و مطالب كتاب است.

در اين كتاب پس از هر بخش استدراكاتى از علامه سيد محمدباقر موحّد (ابطحى) آمده است كه به عنوان تكميل آن باب آورده شده، همراه با آدرس هاى بسيارى كه در پاورقى ها داده شده، و مى توان گفت تقريبا يك سوم بلكه نيمى از كتاب را به طور ممزوج شامل است. اين مجلد از كتاب «عوالم العلوم ... » به اضافه تحقيقات و زحمات اين علامه و مؤسسه يادشده است كه به صورت موسوعه اى درباره حديث غدير در آمده است.

28 - كتاب الغدير(1)، على بن بلال بصرى (ابوالحسن ، مهلّبى) ، عربى، خطى، در الفهرست كتاب را از احمد بن عبدون و او از مؤلف نقل مى كند.

ص: 68

29 - كتاب الغدير(1)، محمد بن جبير طبرى (شافعى) ، عربى، خطى. اين كتاب از مصادر عامى كتاب «اثبات الهداة» است كه شيخ حر عاملى با واسطه از آنها نقل نموده است.

30 - كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم(2)، سيد هاشم بن سليمان بحرانى (كتكتانى، م 1107 ق) ، تحقيق: احياء تراث السيد هاشم البحرانى (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، وزيرى، 229 ص. اين كتاب از كتب ارزشمند تأليف شده در موضوع غدير است، كه شامل مقدمه و 3 باب است: 1. آنچه از طريق شيعه در قضيه غدير خم آمده است: شامل سى و شش طريق 2. آنچه از طريق عامه آمده است: شامل هشتاد و هشت طريق 3. آنچه شيعه در تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله درباره خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام نقل نموده اند: شامل سى و چهار حديث. نسخه خطى از اين كتاب در كتابخانه آستان قدس رضوى با خط نسخ نگاشته شده در سال 1101 ق، همراه با دو كتاب ديگر از مؤلف موجود است.

31 - مسألة فى الجواب عن الشبهات الواردة لخبر الغدير(3)، سيد على بن حسين موسوى (سيد مرتضى، علم الهدى، م 436 ق) ، تحقيق: سيد احمد حسينى (اشكورى) ، عربى، چاپى، دار القرآن الكريم، وزيرى، 4 ص. اين كتاب از اولين كتاب هاى مستقل غدير است. چاپ كه معرفى شده در ضمن كتاب «رسائل الشريف المرتضى» و در ج 3 ص 251 - 254 چاپ شده است.

ص: 69

32 - مسألة فى معنى من كنت مولاه فعلى مولاه(1)، محمد بن موسى نحوى (ابوجعفر، رامى، م قرن 5 ق) ، عربى، چاپى، دار المؤرخ العربى، بيروت، اول، 1414 ق، 1993 م، وزيرى، 2 ص. در اين كتاب ثابت شده كه كلمه «مولى» در حديث پيامبر صلى الله عليه و آله به معنى اولى به تصرف است، و اين كتاب جواب از سؤال شخصى به نام ابوابراهيم است. نسخه اى كه از اين كتاب در كتابخانه آيه اللّه مرعشى، و نسخه اى ديگر در كتابخانه مجلس سابق موجود است. نسخه اى ديگر از اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 88 / 6 موجود است.

33 - من روى حديث غدير خم(2)، محمد بن عمر جعابى (ابوبكر، ابن الجعابى، تميمى، بغدادى، م 355 ق) ، عربى، خطى. چنانچه در مناقب آل ابى طالب (ابن شهرآشوب) آمده، در اين كتاب حديث غدير با 125 يا 80 طريق آمده است. همچنين در «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» علامه امينى از قول سروى در مناقب آل ابى طالب همين را نقل نموده، و از «ضياء العالمين» آورده كه جعابى در كتابش «نخب المطالب» از 125 طريق حديث غدير را آورده است.(3) كليه كتب رجالى تصريح به دقت و حفظ فوق العاده مؤلف (محمد بن عمر جعابى) نموده اند. رجاليين گفته اند كه او در بغداديان به حفظ حديث مشهور بوده است. مؤلف كتاب ظاهرا شيعه است، چنانچه در الانساب (سمعانى) آمده است.(4) همچنين مؤلف شاگرد ابن عقده و استاد دارقطنى است.

ص: 70

34 - من روى حديث غدير خم(1)، محمد بن عبداللّه شيبانى (ابوالمفضل، بغدادى، م 387 ق) ، عربى، خطى. شيخ طوسى در الفهرست گفته كه جمعى كتب مؤلف را براى او روايت نموده اند.(2) سپس نام چند كتاب را برده و گفته: « ... و غير ذلك» . در معجم رجال الحديث از قول ابن غضائرى آمده كه كتاب هايش را ديده است. مؤلف كتاب شاگرد بزرگان شيعه امثال كلينى، و نيز معاصر بلكه استاد بزرگانى ديگر امثال نجاشى بوده است.

35 - يوم الغدير(3)، حسين بن عبيداللّه غضائرى (ابوعبداللّه، بغدادى، م 411 ق) ، عربى، خطى. تقريبا تمام رجاليين شيعه و عامه اين كتاب را از قول نجاشى نقل كرده اند، و كسانى كه تصريح به نام نجاشى ننموده اند نيز واضح است كه از او نقل كرده اند. البته شايد مأخذ بعضى كتب عامه نجاشى نباشد. نجاشى گفته كه مؤلف اجازه تمام كتاب هايش را به او داده است. مؤلف كتاب از بزرگان علماى شيعه و استاد نجاشى و شيخ طوسى است.

قرآن بوده، و نزول آيات پى در پى آن را پشتيبانى كرده اند. بنا بر اين قبل از معرفى هر كتابِ ديگرى بايد بگوييم: قرآن حامل غدير است و طى چهارده قرن فرهنگ غدير را با حضور خود بين همه نسل هاى مسلمان به خانه هاى آنان برده و در اختيار بزرگ و كوچكشان قرار داده است.

با در نظر گرفتن اين ارتباط عميق، هر كتابى كه در اعتقادات، حديث، تاريخ و تفسير در اسلام نوشته شده، به عنوان يكى از اساسى ترين فرازهاى دين «آيات غدير» را مطرح ساخته و به تبيين آن پرداخته است.

رابطه قرآن و غدير از جمله مواردى است كه به طور مفصل مورد تحقيق و تأليف قرار گرفته و باز هم جاى گسترش دارد، تحقيق در مورد آياتى كه در غدير و يا در رابطه با غدير نازل شده كه بيش از 50 آيه، و در سطح گشترده تر بيش از 100 آيه است، و عمده آنها سه آيه است: «يا أيُّهَا الرَسولُ ... »(1)، «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... »(2)، «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ ... » .(3)

همچنين يكى از موضوعات تأليفى غدير، ارتباط بين آنچه در نزول و تفسير و دعاها و زيارات و احتجاجات درباره يك آيه آمده است. اين رويكرد تحقيقى جهات تازه اى را نشان خواهد داد، كه در عين متفاوت بودن، نتايج خاصى را از جهت ارتباط آنها با يكديگر به دست مى دهد.

در اينجا سرفصل پژوهش هاى قرآنىِ غدير - كه شامل مطالب تحليلى و آمارى است - در هشت قسمت معرفى مى گردد:

1. فهرست سوره ها و آيات غدير

2. متن آيات غدير

ص: 72

3. موارد مطرح شدن آيات غدير

4. ترتيب زمانى و مكانى آيات غدير

5 . موضوع بندى آيات غدير

6 . آمارهاى آيات غدير

7. نتايج اعتقادى آيات غدير

8 . تحليل هاى قرآنى غدير

اولين كتاب در اسلام كه واقعه غدير را مطرح كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است، كه در موارد متعددى از آن آيه «تبليغ» و «اكمال» مطرح شده و ارتباط مستقيم آن با واقعه غدير از لسان پيامبر و امامان عليهم السلام بيان شده است.

پس از آن هم تفاسير و كتاب هاى تاريخى و اعتقادى اين حقيقت بزرگ را درباره غدير ثبت كرده اند، به گونه اى كه هر جا سخن از «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ ... » و «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينِكُمْ ... » به ميان آمده، فورا غدير مطرح شده است، و هر جا سخن از غدير بوده فورا اين آيات تداعى شده است.

اين حقيقت غديرى قرآنى، كم كم شكل جدى ترى به خود گرفته، و با شبهه افكنى هايى كه دشمنان از فشار عظمت آن به ميان آورده اند، توجه بيشترى را به خود جلب كرده است؛ به گونه اى كه در كتاب هاى تاريخى و حديثى به صورت فصلى خاص با عنوان «آيات غدير» يا «غدير در قرآن» مطرح شده است.

در مرحله بعدى اهميت جلوه «غدير در قرآن» بيش از پيش بر همگان روشن شده، تا آنجا كه كتاب هاى مستقلى درباره ارتباط قرآن با غدير تأليف شده و اين تجلّى نورانى غدير را به تصوير كشيده است. منظور از كتاب هاى مستقل تأليفاتى است كه اول تا آخر آن به طور كامل درباره ارتباط غدير و قرآن باشد.

در اينجا كتاب هاى مستقل در مورد قرآن و غدير معرفى مى گردد:

ص: 73

1 - آيات الغدير، على كورانى عاملى، مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه (قم) ، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1419 ق، وزيرى، 374 ص. در اين كتاب ابحاثى مفصل و علمى و تحقيقى درباره آياتى كه در ماجراى غدير نازل شده دارد، و در موضوع خود بسيار تحقيقى و جامع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل اول: ابحاثى مقدماتى در مورد تفسير آيه عصمت، فصل دوم: آيه امر به تبليغ، فصل سوم: قصه غدير، فصل چهارم: آيه اكمال دين، فصل پنجم: آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِع» . اين كتاب توسط آقاى محمدحسين شمسايى به فارسى ترجمه شده و با نام «غدير در آينه قرآن» چاپ شده است. همچنين اين كتاب دو مرتبه به انگليسى ترجمه شده است؛ يك بار توسط آقاى بدر شاهين ترجمه شده و با نام «وِرسِس آوْ غَدير» به چاپ رسيده است. بار ديگر توسط مركز المصطفى صلى الله عليه و آله ترجمه شده، و با همين نام «آيات الغدير» به شكل ديجيتالى در اينترنت موجود است.

2 - آيات الغدير، سيد على حسينى ميلانى، عربى، چاپى، الحقائق، قم، اول، 1429 ش، رقعى، 96 ص. در اين كتاب سه آيه معروف غدير: آيه تبليغ، آيه اكمال دين و آيه «سأل سائل» از كتب عامه و تفاسير آنان توضيح و تفسير شده است. اين كتاب شماره 15 از مجموعه «إعرِفِ الحَقَّ تَعرِف أهلَهُ» است.

3 - آيات غدير، سيد على حسينى ميلانى، ترجمه و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: الحقايق، قم، 1391 - 1396 ش، رقعى، 168 ص. در اين كتاب طى سه بخش، مباحث علمى در مورد سه آيه مهم غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش يكم: آيه تبليغ، بخش دوم: آيه اكمال دين، بخش سوم: آيه «سَألَ سائِلٌ» .

4 - آيات ولايت در قرآن، ج 2 و 3، سيد محمد مرتضوى، فارسى، چاپى، آشيانه مهر، قم، اول، 1390 ش، وزيرى، ج 2: 272 ص، ج 3: 192 ص. اين كتاب جلد دوم و سوم از دوره «آيات ولايت در قرآن» است. جلد دوم در مورد آيه تبليغ و جلد سوم در مورد آيه اكمال است. در هر جلد، ابتدا مقدمه چينى و زمينه نزول آيه بيان شده، و سپس

ص: 74

استدلال به آيه براى اثبات ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام بيان شده است. پس از آن و قسمت اعظم كتاب در هر دو جلد پاسخ به شبهات و اشكالات مطرح شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 2: زمينه هاى فكرى، اجتماعى، سياسى، جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله، پيشگفتار، زمينه هاى جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله، فصل اول: تقرير استدلال شيعه به آيه تبليغ، فصل دوم: شواهد نزول آيه تبليغ در غدير خم، فصل سوم: شبهات كلامى، فصل چهارم: شبهات تاريخى، فصل پنجم، فصل ششم: شبهات محتوايى. ج 3: فصل اول: تقرير استدلال شيعه به آيه اكمال، فصل دوم: شبهات ادبى، فصل سوم: شبهات اسباب نزول، فصل چهارم: شبهات حديثى، فصل پنجم، فصل ششم: شبهات تاريخى.

5 - آية البلاغ، عربى، چاپى، الامانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة، رقعى، 56 ص. اين كتاب تحقيقى مختصر درباره آيه تبليغ و بيان نظرات علماى شيعه و بزرگان اهل سنت در مورد آن است.

6 - آيت الغدير، حيدر الوكيل، عربى، چاپى، باقيات، قم، اول، 1435 ق، 2014 م، رقعى، 79 ص. در اين كتاب طى چند فصل در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال و آيه «سَألَ سائِلٌ ... » و حديث غدير به طور كوتاه سخن گفته، و در آخر متن عربى خطبه غدير را آورده است.

7 - آية الولاية، باسم انصارى، عربى، چاپى، چاپ اول و دوم: دار الفقه، تهران، 1424 و 1425 ق، خشتى، 12 ص. اين كتاب، جلد هفتم از دوره «تفسير القرآن الكريم للناشئين» است، و اين كتاب تفسير آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » و سپس آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ... » است.

8 - آيه تبليغ، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، نيم رحلى، 15 ص. در اين كتاب آيه تبليغ در منابع شيعه و اهل سنت آمده، و سپس مفاد آيه تبليغ بررسى شده است.

ص: 75

9 - آيه تبليغ، آيه اكمال، غلامرضا صادقى فرد، فارسى، چاپى، گروه معارف مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، تاسوعا، مشهد، اول، 1393 ش، وزيرى، 975 ص. اين اثر از جمله كتب نفيس و ارزشمند عرصه مكتوب غدير است. در اين كتاب آيه تبليغ و آيه اكمال به طور مفصل و با توضيح و تحقيق در همه جوانب مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فصل 1: مقدمه اى بر تحليل آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 2: تعيين روز نزول آيه اكمال، فصل 3: مرورى بر آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 4: كلمه ها و تركيب هاى آيه تبليغ، فصل 5 : كلمه ها و تركيب هاى آيه اكمال، فصل 6 : مرورى بر عبارت «ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» ، فصل 7: تبليغ كدامين رسالت با چه اهميتى ؟ فصل 8 : وعده حفاظت از پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله، فصل 9: بحثى درباره هدايت كافران، فصل 10: تعبير «دينَكُم» ارتباطى عظيم ميان آيه تبليغ و آيه اكمال، فصل 11: تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى داند، فصل 12: «اليَومَ» روزى كه طيبات بر مؤمنان حلال مى شود، فصل 13: از «اليَومَ» به بعد زنان پاكدامن اهل ايمان فقط براى مؤمنان حلال بودند، فصل 14: كافر شدن به ايمان و تباهى اعمال، فصل 15: تحليلى از آيه تبليغ و شناخت موضوع مورد فرمان تبليغ در آن، فصل 16: تحليلى از آيه اكمال و شناسايى موضوع تبليغ آيه تبليغ از اين راه، فصل 17: شناخت هر چه بيشتر واقعه «اليَومَ» از راه آيه ميثاق غدير، فصل 18: معرفى «الايمان» در «اليَومَ» ، فصل 19: غدير خم، فصل 20: غدير خم در صحيح مسلم و مانندهايش، فصل 21: مولى بودن خدا و پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام، فصل 22: مقابله با غدير خم براى بازگرداندن جاهليت، فصل 23: نعمت محبوب سازى «الايمان» و زينت آن در دل ها، فصل 24: چند نكته، فصل 25: جايگاهى از اميرمؤمنان عليه السلام بر اساس آيه تبليغ و اكمال.

10 - آيه ميثاق غدير، غلامرضا صادقى فرد، فارسى، چاپى، گروه معارف موسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، تاسوعا، مشهد، اول، 1393 ش، وزيرى، 998 ص. اين كتاب از جمله آثار ارزشمند غدير است. كه در آن آيه «وَ اذكُروا نِعمَةَ اللّه ِ عَلَيكُم

ص: 76

وَ ميثاقَهُ الَذى واثَقَكُم بِهِ إذ قُلتُم سَمِعنا وَ أطَعنا وَ اتَقوا اللّه َ إنَّ اللّه َ عَليمٌ بِذاتِ الصدورِ» مورد تحليل و تحقيق و بررسى قرار گرفته، و در مورد همه جوانب آن سخن گفته شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

خطبه پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله در غدير خم، مقدمه، فصل 1: پيشگفتارى بر تحليل آيه ميثاق غدير، فصل 2: مرورى بر آيه ميثاق غدير، فصل 3: كلمه ها و تركيب هاى آيه ميثاق غدير، فصل 4: نعمت و ميثاق خدا در زمان و مكانى ويژه و راه ذكر آن، فصل 5 : فرمان به ذكر تنها نعمتى كه خدا آن را نعمت مى داند، فصل 6 : عهد، مبايعه، ميثاق، اقرار و اداى شهادت، فصل 7: «سَمِعنا وَ أطَعنا» تعهدى قطعى براى هميشه، فصل 8 : مواثقه با ميثاق خدا، فصل 9، فصل 10: اقرارى همگانى در يك واقعه، فصل 11: سمع و طاعت مطلق، فصل 12: تحليلى از آيه ميثاق غدير، فصل 13: تلاشى براى شناخت نعمت و ميثاق و اقرار شهادت آيه ميثاق غدير، فصل 14: واقعه غدير خم، فصل 15: مذاكره ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم بخشى از «تواصَوا بِالحَقِّ وَ تَواصَوا بِالصَبرِ» ، فصل 16: اقرار و ذكر نعمت و ميثاق خدا در غدير خم همه در سوره مباركه حمد، فصل 17: ميثاقى براى بعثت دوازده نقيب پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله، فصل 18: «أشهَدُ أنَّ عَليّا عليه السلام أميرَالمُؤمِنينَ وَ وَلىُّ اللّه ِ» سومين شهادت اذان، بخشى از فرمان خدا در آيه ميثاق، فصل 19: تعهد خداوند در برابر ميثاق خودش ميثاق غدير خم.

11 - آيه هاى غدير، واحد پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، 130 ص. در اين كتاب آيه هاى نازل شده در واقعه غدير، همراه با روزشمار ماجراى حجة الوداع آمده است.

12 - آيه هاى قرآنى غدير، گروه پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1394 ش. رقعى، 72 ص. در اين كتاب بعضى از آيات مهمِ مرتبط با غدير در 3 فصل به طور مختصر آورده شده است.

13 - آيه هاى ولايت، واحد تحقيق و پژوهش ستاد ايام غديريه، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، اول، 1394 ش، رقعى، 72 ص. در اين

ص: 77

كتاب طى 2 بخش و سپس 3 فصل مطالبى در مورد ماجرا و آيات غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش 1: روزشمار غدير، بخش 2: آيه هاى غدير. فصل 1: آياتى كه قبل از مراسم غدير نازل شد، فصل دوم: آياتى كه در مراسم غدير نازل شد: نزول كامل آيه تبليغ، فصل سوم: آياتى كه پس از مراسم غدير نازل شد.

14 - ابلاغ ولايت، اكمال رسالت (پندارها و پاسخ ها) ، على جلائيان اكبرنيا، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: دانشگاه علوم اسلامى رضوى (واحد نشر) ، مشهد، 1388 و 1391 ش، پالتويى، 70 ص. در اين كتاب طى 2 بخش در مورد آيه تبليغ و آيه اكمال دين سخن گفته است.

15 - اگر ايجاد نكنى، على سريع، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، مشهد، اول، 1396 ش، رقعى، 191 ص. در اين كتاب طى 8 فصل آيه تبليغ را مورد بررسى قرار داده است: 1. همه رسولان الهى امين وحى خدايند 2. نحوه تبليغ رسولان الهى 3. متعلق فعل در آيه تبليغ 4. مأموريت رسول خدا صلى الله عليه و آله در آيه تبليغ 5 . «فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» در مقام انشاء 6 . واژه هاى مولّد ايجاد 7. تبليغ تمام عيار رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير 8 . فوائد اين تحقيق در آيه تبليغ. خاتمه.

16 - بررسى مبانى قرآنى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، معصومه آعبداللّه، فارسى، چاپى، حُسن يوسف، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 265 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى در مورد زمان امام هادى عليه السلام و توضيحاتى در مورد زيارت و بررسى سند زيارت غديريه، طى 30 عنوان مبانى قرآنى زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير مورد بررسى قرار گرفته است.

17 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم، فارسى، چاپى، استوار، مشهد، دوم، 1388 ش، رقعى، 80 ص، چاپ ديگر: واژگان خرد، مشهد، اول، 1387 ش، رقعى، 75 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، آياتى كه در خطبه غدير آمده همراه با فرازهاى خطبه كه مربوط به آن است به عنوان تفسير آيه آمده و كلاً 45 آيه است. در آخر پاسخ به چند سؤال آورده شده است.

ص: 78

18 - تفسير آيات الغدير الثلاث، على كورانى عاملى، عربى، چاپى، دار الهدى، قم، اول، 1427 ق، 2006 م، رقعى، 96 ص، چاپ ديگر: دار المحجة البيضاء، بيروت، اول، 1431 ق، 2010 م، رقعى، 134 ص. در اين كتاب تفسير سه آيه مشهور: آيه تبليغ، آيه اكمال و آيه «سَألَ سائِلٌ» را از كتب شيعه و عامه بيان نموده، و از نظر متن و استدلال و اسانيد بحث نموده، و اشاره اى هم به عيد غدير دارد.

19 - تفسير آية تبليغ الولاية(1)، محمد على بن عناية اللّه تبريزى (شيخ الاسلام، م قرن 11 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: قم، 1415 ق. اين كتاب در جلد دوم كتاب «ميراث اسلامى ايران» قم، سال 1415 ق: ص 161، به چاپ رسيده است.

20 - تفسير آيه اكمال، محمد عرب صالحى، سعيد متقى پور، فارسى، چاپى، سازمان انتشارات پژوهشكده فرهنگ و انديشه اسلامى، تهران، اول، 1402 ش، رقعى، 240 ص. در اين كتاب طى 3 فصل به طور مفصل و علمى درباره آيه اكمال گفتگو شده است: 1. جايگاه آيه در سياق آيه سه سوره مائده 2. دلالت و تفسير آيه 3. پاسخ به شبهه هاى وارده درباره نظر شيعه، و در آخر خلاصه و نتيجه گيرى.

21 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى (م 1328 ش) ، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب، عربى، چاپى، العتبة العباسية، كربلا. اين كتاب پاسخ به شبهه يكى از علماى اهل سنت درباره آيه تبليغ است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 92/4 موجود است، كه دستخط سيد صادق بحرالعلوم به تاريخ 3 ربيع الثانى 1351 ق است.

22 - چهل آيه مطرح در خطبه غدير در خلافت امير عليه السلام، مجتبى حسنى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: فجر قرآن، قم، 1391 و 1396 ش، جيبى، 80 ص. در اين اثر مباحثى اجمالى در قالب چهل آيه از آيات قرآن كريم كه مرتبط با واقعه غدير خم و اثبات خلافت و امامت امام على عليه السلام ارائه شده، و ماجراى غدير به صورتى قرآنى بازسازى

ص: 79

شده است. در همين زمينه، نويسنده آياتى مانند آيه ابلاغ، آيه اكمال دين و اتمام نعمت، آيه تطهير، آيه ولايت و ساير آيات مربوط به اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را به صورت اجمالى مورد شرح و بررسى قرار داده، و ابعادى از شايستگى حضرت براى احراز مسند خلافت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله را به تصوير كشيده است. نويسنده در همين رابطه به روايات متعدد نبوى نيز استناد كرده، و از اين طريق به شرح مفاد آيات ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام پرداخته است.

23 - دائره المعارف قرآن كريم، حسن سعيد، فارسى، چاپى، رقعى. اين كتاب از سرى «دائرة المعارف قرآن كريم» است، كه به مناسبت عيد غدير سال 1410 ق تنظيم و با عنوان «نگهبان مكتب ما، خطبه غدير» چاپ شده است. در اين اثر آيه تبليغ مورد بحث و بررسى قرار گرفته است.

24 - رسالت اكمال و اتمام، هادى رزاقى هربكندى، فارسى، چاپى، موج انديشه، بابل، اول، 1395 ش، رقعى، 294 ص. اين كتاب نقد و بررسى رويكرد و تفسيرى اهل سنت به آيات غدير است.

25 - غدير در قرآن از منظر تفاسير اهل سنت، محمديعقوب بشوى، فارسى، چاپى، بوستان كتاب، قم، دوم، 1401 ش، رقعى، 160 ص. در اين كتاب آيات اصلى مرتبط با غدير از منظر كتب و تفاسير اهل سنت بررسى شده است.

26 - غدير در قرآن، قرآن در غدير، 3 ج، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1387 ش، وزيرى، ج 1 : 505 ص، ج 2 : 488 ص، ج 3 : 567 ص. در اين كتاب رابطه قرآن و غدير به طور مفصل و جامع و كامل بيان شده است. اين كتاب از جمله كتب بسيار مفيد در غدير بوده و در موضوع خود بى نظير است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه، بخش 1: نزول آيات قرآن در غدير: قسمت اول: آيات مربوط به اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير: 21 آيه، قسمت دوم: آيات مربوط به اقدامات منافقين در غدير: 36 آيه.

ص: 80

ج 2 : بخش 2: تفسير آيات قرآن در غدير: 1. تفسير كلى موضوعى در سراسر قرآن: پنج مورد 2. تفسير يك سوره كامل در غدير: 3 سوره 3. تفسير صريح يك آيه در غدير: 12 مورد 4. تفسير يك آيه به صورت اقتباس يا استشهاد: آيات مربوط به مناسبت هاى خاصى در غدير: 18 آيه، آيات مربوط به معرفى مقام امامت و ولايت: 6 آيه، آيات مربوط به دستورات الهى درباره ولايت: 10 آيه، آيات مربوط به مقابله با دشمنان غدير: 11 آيه، آيات مربوط به دوستان غدير: 6 آيه، آيات مربوط به دشمنان غدير: 15 آيه، آيات مربوط به موضوعات غير ولايت: 4 آيه ج 3: بخش 3: مراحل حضور قرآن در غدير: 10 مورد. بخش 4: معرفى قرآن در غدير: 1. مقام قرآن 2. محتواى قرآن 3. سرپرست قرآن 4. وظايف ما درباره قرآن.

بخش 5 : پژوهش هاى قرآنى غدير: 1. فهرست سوره ها و آيات غدير 2. متن آيات غدير 3. موارد مطرح شدن آيات غدير 4. تركيب زمانى و مكانى آيات غدير: 19 مورد 5 . موضوع بندى آيات غدير 6 . آمارهاى آيات غدير 7. معرفى قرآنى غدير 8 . تحليل هاى قرآنى غدير.

بخش 6 : تاريخچه قرآنى غدير: 1. معرفى قرآنى غدير: معرفى غدير در آينه قرآن، معرفى دشمنان غدير در آينه قرآن 2. اتمام حجت هاى قرآنى غدير: 32 مورد 3. دعاها و زيارات قرآنى غدير: 55 آيه 4. شعر قرآنى غدير 5 . كتاب هاى قرآنى غدير 6 . منابع قرآنى غدير.

27 - قرآن نامه غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: دليل ما، قم، 1387 و 1388 ش، رقعى، 140 ص. در اين كتاب تمام آياتى كه مربوط به غدير و واقعه آن است همراه با توضيحى مختصر آمده است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است: 1. روز زيباى غديريان 2. روز تلخ دشمنان غدير 3. امامان نورانى غدير 4. بشارت هاى لطيف غديريان 5 . وظايف شيرين غديريان 6 . تهديد شديد به دشمنان غدير 7. عاقبت شوم مخالفان غدير. در آخر كتاب، پى نوشت ها آورده شده كه بسيار جامع و مفصل است. اين كتاب در نوع خود جالب و بديع است و با قلمى شيوا نوشته شده و به نوعى تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است.

ص: 81

28 - قرآن و غدير، محسن قرائتى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: درس هايى از قرآن، تهران، 1391 و 1397 ش، رقعى، 87 ص. در اين كتاب آيات مربوط به غدير و در ادامه مربوط به امامت و اهل بيت عليهم السلام همراه با توضيح مختصر آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. ابلاغ ولايت مأموريت پيامبر صلى الله عليه و آله 2. اكمال دين و اتمام نعمت 3. محبوب خدا 4. ولايت بر مؤمنان 5 . عذاب منكر غدير 6 . عمل پيامبر صلى الله عليه و آله بر اساس وحى 7. ضرورت مودّت اهلبيت عليهم السلام 8 . مصداق صراط مستقيم 9. پيشينه توسل به اهل بيت عليهم السلام 10. گستره والدين 11. جانفشانى شبانه 12. پايمردى در ميدان جهاد 13. انفاقى همه جانبه 14. جان پيامبر صلى الله عليه و آله 15. مؤذن در اعراف 16. سفير سوره برائت 17. اهميت ايمان و جهاد 18. پيشگامى در ايمان 19. حقيقت محض 20. شاهد پيامبر صلى الله عليه و آله 21. هادى امت 22. محبتش هديه خداوند 23. وزير و ياورى نمونه 24. معيار سنجش اعمال 25. رفعت و برترى 26. اولين ياور در اولين ميهمانى 27. عروة الوثقى و حبل اللّه 28. قهرمان جهاد و عبادت 29. امام معصوم عليه السلام 30. امام مبين و صالح مؤمنان 31. درياى بيكران 32. نجوايى اختصاصى 33. ايثار خالصانه خانوادگى 34. نبأ عظيم 35. حلال مشكلات 36. استمرار امامت 37. خير البريّه 38. جايگاه بى نظير رزمندگان 39. همتاى كوثر 40. بت شكنى بر دوش پيامبر صلى الله عليه و آله.

29 - قصه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1402 ش، رقعى، 120 ص. اين كتاب داستان 330 استناد به قرآن در واقعه غدير است. در اين كتاب رابطه قرآن با غدير از ابتداى حركت از مدينه تا مكه و حجه الوداع و به سوى غدير و در غدير و خطبه آن، و پس از غدير و فتنه هاى پس از آن، همه و همه مورد بحث و بررسى قرار گرفته، و به نوعى تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است.

30 - واقعه قرآنى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا چهارم: دليل ما، قم، 1386 - 1395 ش. وزيرى، 224 ص. در اين كتاب رابطه قرآن با غدير از ابتداى حركت از مدينه تا مكه و حجه الوداع و به سوى غدير و در غدير و خطبه آن، و پس از غدير و فتنه هاى پس از آن، همه و همه مورد بحث و بررسى قرار گرفته، و به نوعى

ص: 82

تلخيص كتاب غدير در قرآن قرآن در غدير از همين مؤلف است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

1. قرآن و غدير از مدينه تا مكه 2. قرآن و غدير در مراسم حج 3. قرآن و غدير پس از مراسم حج: 4. قرآن و غدير از مكه تا غدير خم 5 . قرآن و غدير در خطابه بلند غدير 6 . قرآن و غدير پس از خطابه غدير 7. قرآن و غدير در مراسم سه روزه غدير 8 . قرآن و غدير در ساعات پايانى غدير 9. قرآن و غدير از غدير خم تا مدينه 10. قرآن و غدير در بازگشت از غدير خم 11. قرآن و غدير در مدينه 12. قرآن و غدير در آخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله.

غدير، فصل سوم: اطعام غدير، فصل چهارم: خطابه غدير، فصل پنجم: غديريه سرايى، فصل ششم: تكريم سادات، فصل هفتم: شادمانه غديرى: آذين غدير، فصل هشتم: كودكان غديرى، فصل نهم: پژوهش هاى غديرى، فصل دهم: هديه هاى غديرى، فصل يازدهم: ايده هاى ترويجى غدير، فصل دوازدهم: تأمين مالى غدير، فصل سيزدهم: معرفى مجموعه هاى غديرى، فصل چهاردهم: احاديث غديرى.

4 - بلندترين داستان غدير، محمدرضا انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، سى و يكم، 1402 ش، رقعى، 112 ص. در اين كتاب ماجراى غدير به طور مفصل از زبان حذيفة بن يمان آمده است.

5 - پيام غدير را برسانيم، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1395 ش، رقعى، 36 ص. در اين كتاب تبليغ و احتجاج با غدير توسط امامان عليهم السلام و نيز حضرت زهرا عليهاالسلام آورده شده است.

6 - تبليغ غدير در سيره معصومين عليهم السلام، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1391 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام از جهات مختلف بيان شده، و تحقيقى جامع و ارزشمند در اين موضوع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه، شيوه هاى كلى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام، پشتوانه هاى تبليغى غدير در شيوه معصومين عليهم السلام، روش هاى عملى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام، فرهنگ سازى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام، جهت گيرى هاى تبليغى غدير توسط معصومين عليهم السلام، كيفيت برخورد معصومين عليهم السلام با دشمن غدير، موقعيت هاى معصومين عليهم السلام در تبليغ غدير.

7 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1396 ش، رقعى، 264 ص. در اين كتاب طى دوازده گفتار، مفصل در مورد شيوه هاى تبليغى كه در ماجرا و خطبه غدير به كار گرفته شده، و نيز انواع راهكارها و شيوه هاى مؤثر در اين زمينه صحبت كرده، و مطلب را از هر جهت تمام كرده است. فهرست اين كتاب از اين قرار است:

ص: 84

مقدمه

گفتار اول: جايگاه تبليغ در اسلام، پيام غدير، سخنان معصومين عليهم السلام در طول فرمان خداست، اختيار و ابتكار معصومين عليهم السلام، شأن رسول خدا صلى الله عليه و آله.

گفتار دوم: خصوصيات مبلّغ، تكنولوژى تبليغ، توجه به خدا و مبدأ خلقت، نشاط و اعتقاد به كار، قاطعيت همراه با ايمان به محتوا در تبليغ.

گفتار سوم: تكنيك هاى تبليغ، اتكاى به خداوند، اتصال به منبع و مركز بى انتها و مقبول، بهره گيرى از ادبيات و تأثير آن بر مخاطب، ايجاد انگيزه، بلاغ مبين، اهميت جايگاه سخنران، به وجود آوردن محيط مناسب براى تبليغ.

گفتار چهارم: مخاطب شناسى، اهميت مخاطب شناسى در تبليغ، توجه به موقعيت مخاطبان، ايجاد رابطه عاطفى با مخاطبان، تحريك احساسات مخاطبان، ارتباط همه جانبه با مخاطب.

گفتار پنجم: فروتنى و تواضع، فروتنى و تواضع نسبت به مخاطبان، خيرخواهى، آثار خيرخواهى مبلغ، خيرخواهى در تبليغ كالاهاى تجارى، خيرخواهى در تبليغ سيستم هاى علمى، ضمير خيرخواهى مبلغ.

گفتار ششم: سعه صدر در تبليغ، ارائه ملاك جهت شناخت و معرفى مخالفان، صبر در برابر انديشه هاى مخالف در تبليغ، رحمت، مظهر ديانت اسلام.

گفتار هفتم: نحوه بيان مبلغ، بيان مفهوم در قالب هاى متنوع براى همه سطوح فكرى، ساده گويى در تبليغ، دسته بندى موضوعات، سؤالى كردن برخى مفاهيم، پرسش از مخاطبين، براعت استهلال، يكنواخت نبودن نحوهى القاء تبليغ، با ايمان و توكل به خدا، وظيفه تبليغ را انجام دهيم و منتظر نتيجه نباشيم، نتيجه تبليغ و وظيفه ما، عدم پذيرش مخاطب.

گفتار هشتم: برجسته كردن نكته ها و بعضى قسمت ها، موضوع ها و احكام، حساس نمودن مخاطبان روى نكات خاص، نقش واژه هاى هشدارى در تبليغ.

ص: 85

گفتار نهم: تكيه بر مسائل فطرى، پيوند زدن محتواى تبليغ به مسائل فطرى، انذار و تبشير در تبليغ.

گفتار دهم: پشتوانه قوى در بيان مفاهيم، پيوند دادن محتواى تبليغ به بى نهايت، شروع كردن تبليغ همراه پيوند با بى نهايت، ناظر دانستن خدا در تبليغ دين، نقش معنويات در تبليغ، انفاق، موجب رشد سريع تبليغ.

گفتار يازدهم: جامعيت در تبليغ، جامع معرفى كردن محتواى تبليغ، ارائه محتوا و موضوع به صورت زنده، تناسب شعارها با شعور، قالب ها با قلب، بدنه با محتوا، انجام كارهايى براى نشان دادن اهميت تبليغ، آينده نگرى در تبليغ، خوب و خلاصه معرفى كردن محتوا، بروشور و خلاصه مطلب.

گفتار دوازدهم: جهانى ديدن محتوا و عمل كردن در محدوده منطقه، ديد وسيع، بى نهايت ديدن و محدود عمل كردن، جاودانه كردن طرح، اصل تضمين و تضمين محتواى تبليغ، تعهد و پيمان بستن و قول همكارى گرفتن از مخاطبان.

8 - چگونه غدير را تبليغ كنيم، محمدجواد رحيم پور، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، سراج منير، اول، 1395 ش، جيبى، 32 ص. در اين كتاب انواع راهكارها براى تبليغ غدير تبيين شده است.

9 - حديث غدير از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام، محمد محمديان، فارسى، چاپى، معارف، قم، اول، 1402 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب 14 مورد تبليغ و احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير جمع آورى شده؛ و در مورد پانزدهم با عنوان «موارد ديگر» 10 مورد ديگر آورده شده است.

10 - خانواده غديرى، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 80 ص. در اين كتاب تبليغ غدير در خانواده در 3 فصل بيان شده و خلاصه كتاب مفصل «غدير در خانواده» از مؤلف است: 1. ارتباط خانواده و غدير 2. موقعيت خانواده در تبليغ غدير 3. كيفيت تبليغ غدير در خانواده.

ص: 86

11 - راهكارهاى پيشنهادى براى بزرگداشت غدير، مؤلف: انتشارات نبأ (تهران) ، فارسى، چاپى، ناشر: همان، 1382 ش، پالتويى، 16 ص. در اين كتاب طى 6 بخش راهكارهايى در مورد بزرگداشت غدير در مدارس براى سنين مختلف و مقاطع دانش آموزى معرفى نموده، و در پايان كتاب هايى را در موضوع غدير و اميرالمؤمنين عليه السلام معرفى نموده است.

12 - شيوه هاى تبليغ غدير در بحران كرونا، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، فارسى، خطى، قائميه، اصفهان، 1399 ش، رقعى، 28 ص. اين كتاب به صورت ديجيتالى در اينترنت موجود است.

13 - 160 پيشنهاد براى غدير، واحد تحقيقات مركز تحقيقات رايانه اى قائميه اصفهان، فارسى، چاپى، ناشر: همان، 1387 ش. 54 ص. در اين كتاب 160 پيشنهاد براى تبليغ غدير و نيز تحقيق و تلاش در مورد غدير ارائه شده، و در آخر 29 پيامك با محتواى غدير آمده است.

14 - غدير از بيان على بن موسى الرضا عليه السلام، احمد آقايى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش هاى اسلامى، مشهد، دهم، 1387 ش، نيم جيبى، 68 ص. در اين كتاب ترجمه حديث مشهور امام رضا عليه السلام در مورد غدير آمده است.

15 - غدير اَكتيويتِز، شور ولايت فاؤونديشن، هندوستان، چاپى، بياضى بزرگ، 33 ص. اين كتاب گزارشى از فعاليت هاى غديرىِ مركز شور ولايت در هند همراه با تصاوير است. نام لاتى كتاب چنين است:ghadeer activities

16 - غدير در خانواده، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1401 ش، وزيرى، 388 ص. در اين كتاب تبليغ غدير در خانواده و وظيفه همگانى در رساندن غدير به اهل و عيال با محوريت فراز «فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ وَ الوالِدُ الوَلَدَ» از خطبه غدير بيان شده است؛ با اشاره به اينكه انتهاى اين فراز خطبه غدير «إلى يَومِ القيامَةِ» است، كه اين مهندسى تبليغ غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله را نشان مى دهد و مصاديق

ص: 87

اصلى آن خانواده خواهد بود، چرا كه حاضران در واقعه غدير اولاً محدود به تعداد خاص مى شود، و ثانيا «الى يوم القيامة» معنى نخواهد داشت. پس اصل مخاطب و مقصود در اين فراز و در تبليغ غدير خانواده خواهد بود. عناوين اين كتاب در 11 فصل از اين قرار است: 1. اهميت و لزوم تبليغ در خانواده 2. خصائص خانواده در تبليغ غدير 3. مهندسى تبلبغ غدير در خانواده 4. عموميت در عبارت «الوالِدُ الوَلَدَ»

5 . نقش مادر و ظرفيت هاى او در تبليغ غدير 6 . عوامل تحكيم خانواده 7. تبليغ غدير در خانواده 8 . وظايف متقابل بين اعضاى خانواده 9. پل هاى ارتباطى بين غدير و خانواده 10. شيوه هاى تبليغ در خانواده 11. خانواده و آداب و اعمال غدير.

17 - غدير در مدائن، خاكريز ايمان و انديشه، فارسى، چاپى، كاظمى، قم، سوم، 1401 ش، رقعى، 80 ص. در اين كتاب ماجراى غدير به طور مفصل از زبان حذيفة بن يمان آمده است.

18 - غديرستان در تبليغ غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 216 ص. اين كتاب معرفى دو دهه تلاش «غديرستان» اصفهان است، كه در مورد اين مركز دينى و فرهنگى و تخصصى غدير به طور مفصل سخن گفته شده است.

19 - گزارشى از عملكرد خدمت به غدير، غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، چاپى، بياضى بزرگ، 30 ص. اين كتاب گزارشى از فعاليت هاى غديرىِ غديرستان در مشهد و اصفهان همراه با تصاوير است.

20 - مؤسسه فرهنگى هنرى غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، سال 1395 ش، بياضى بزرگ، 129 ص. در اين كتاب گزارش فعاليت هاى «غديرستان» اصفهان در سال 1395 ش، همراه با تصاوير مربوطه آمده است. عناوين دوره ها از اين قرار است: معرفى 29 لوح فشره از جلسات غديرستان و معرفى نرم افزارها و فعاليت هاى مجازى در مورد غدير، ارائه نمونه فعاليت هاى اجتماعى غديرستان؛ مثل: توليد و انتشار كتاب و بروشور، لوح هاى ويژه برگزارى جشن

ص: 88

غدير، استقبال از غدير با شمارش معلكوس، سفره احسان اميرالمؤمنين عليه السلام، مراسمات تجليل از خادمين غدير، لوح هاى فشرده ديدار با بزرگان، حضور در جشنواره رسانه هاى علوى و كسب لوح تقدير و تنديس جشنواره، جلسه توسل هفتگى، نمايشگاه و فروشگاه در دهه غدير، ضبط و انتشار كليپ هاى كوتاه مناسب غدير، پروژه بازبينى و تدوين مجموعه ويدئوهاى كلاس هاى تخصصى مؤسسه، جلسات توجيهى مشاوره اى و همكارى.

21 - مهندسى تبليغ غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 616 ص. در اين كتاب با رويكردى نو تبليغ غدير را واكاوى نموده و از جوانب مختلف مورد بررسى قرار داده، و در موضوع خود كتابى بسيار جامع و بديع است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مهندسى تبليغ غدير يعنى، مهندسى و تجربه براى تبليغ غدير، ادامه راه مهندسى غدير، مبلغين غدير سربازان غدير، تبليغ جهانى غدير. فصل اول: مفهوم مهندسى تبليغ غدير: بخش اول: معناى مهندسى تبليغ غدير، بخش دوم. فصل دوم: انگيزه ها و اهداف مهندسى تبيلغ غدير: بخش اول: انگيزه هاى مهندسى تبليغ غدير، بخش دوم. فصل سوم: سياست هاى كلى در مهندسى غدير: بخش اول: سياست هاى مثبت در تبليغ غدير، بخش دوم: سياست هاى منفى در تبليغ غدير. فصل چهارم: مهندسى محتوايى در تبليغ غدير: بخش اول: اجمال و تفصيل محتوايى در تبليغ غدير، بخش دوم: اهداف محتوايى تبليغ غدير، بخش سوم: تقسيمات محتوايى تبليغ غدير، بخش چهارم: تبليغ غدير با محتواى غير مستقيم، بخش پنچم: تبليغ فوايد غديرى بودن، بخش ششم: محتواهاى تحقيقى غدير، بخش هفتم: محتواهاى امروز غدير.

فصل پنجم: مهندسى مبلغ و مخاطب غدير: بخش اول: مهندسى مبلغ غدير، بخش دوم: مهندسى مخاطب در تبليغ غدير. فصل ششم: مهندسى ابزار تبليغ غدير: بخش اول: مهندسى نيروى انسانى در تبليغ غدير، بخش دوم: مهندسى اقتصادى در تبليغ غدير، بخش سوم: مهندسى وسايل اطلاع رسانى در تبليغ غدير. فصل هفتم:

ص: 89

مهندسى برخورد با دشمن غدير: بخش اول: شناسايى دشمنان غدير، چرا غدير دشمن دارد، بخش دوم: شيوه هاى برخورد با دشمن غدير. فصل هشتم: بخش اول: مهندسى زمان در تبليغ غدير: ايام غدير، بخش دوم: مهندسى مكان در تبليغ غدير، بخش سوم: پيش بينى تبليغ غدير در زمان هاى آينده. فصل نهم: سابقه مهندسى تبليغ غدير: بخش اول: مهندسى تبليغ غدير از سوى خداوند، بخش دوم: مهندسى تبليغ غدير توسط انبيا عليهم السلام، بخش سوم: مهندسى تبليغ غدير توسط پيامبر صلى الله عليه و آله، بخش چهارم: مهندسى تبليغ غدير توسط معصومين عليهم السلام، بخش پنجم: مهندسى تبليغ غدير در تجربه 1400 ساله شيعه، بخش ششم: سابقه مهندسى تبليغ غدير در پانزدهمين قرن.

دانشمندان بزرگ شيعه همواره در طول تاريخ با تبيين مبانى اصيل شيعى، پاسخ شبهه افكنان را داده و القاهاى ترديدآميزشان را خنثى كرده اند. برخى از علمايى كه از حريم عقايد شيعه دفاع منطقى كرده اند، عبارت اند از: سيد مرتضى، علامه حلى، قاضى نوراللّه شوشترى، علامه ميرحامدحسين هندى و علامه امينى، در كتب معروف خود: الشافى، الالفين، كشف الحق و نهج الصدق، احقاق الحق، عبقات الانوار و الغدير.

اما در اين ميان، دشمنانى كه خود را عاجز و درمانده مى ديدند دست به جنايت مى زدند ! همانند كتاب «احقاق الحق» ، كه نويسنده آن قاضى نوراللّه تستسرى را به شهادت رساندند.(1)

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده اند و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت و در هر جنبه اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

در اين ميان چندين كتاب با همين موضوع و به طور مفصل و مستقل تأليف شده است. در اين كتاب ها شبهات غدير و آنچه به نوعى با غدير مرتبط است مطرح شده و به تفصيل پاسخ داده شده است. در بعضى كتاب ها هم به طور ضمنى ولى مفصل و دقيق شبهات غدير را مطرح و پاسخ داده شده است.

و اما از نظر كتاب مستقل، تا كنون چند كتاب مستقل چاپ شده، كه در آنها شبهات در مورد غدير مطرح و به طور مفصل و مستدل پاسخ داده شده است:

1 - آئينه حق نما، سيد سجادحسين بارهوى (م 1909 م) ، اردو، چاپى، مقبول پريس، دهلى، 20 ص. در اين كتاب اشكالاتى بر عقايد عامه در مورد غدير از كتب خود آنها وارد نموده، و اشكالات عامه و عقايد آنان را جواب داده است.

ص: 91

2 - اهداء الحقير فى معنى حديث الغدير (الى اخيه البارع البصير) ، سيد مرتضى خسروشاهى (تبريزى، م 1372 ق) ، عربى، چاپى، مركز بررسى هاى اسلامى (مركز البحوث الاسلامية) ، قم، 1398 ق، وزيرى، 180 ص. اين كتاب از ابتدا تا انتها كلام فخر رازى در رد غدير را نقل كرده و پاسخ مى دهد، و در ضمن بسيارى از مطالب جنبى مربوط به مطلب را بيان نموده است. در واقع مطالب بسيارى درباره غدير را به عنوان ردّ كلام فخر رازى يادآور شده و بحث نموده است، و تقسيم بندى خاصى ندارد.

3 - جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، اسد اللّه بن محمد على خالصى كاظمى (م 1328 ش) ، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب، عربى، چاپى، العتبة العباسية، كربلا. اين كتاب پاسخ به شبهه يكى از علماى اهل سنت درباره آيه تبليغ است. نسخه خطى اين كتاب در مكتبة العلمين (نجف) به شماره 92/4 موجود است، كه دستخط سيد صادق بحرالعلوم به تاريخ 3 ربيع الثانى 1351 ق است.

4 - حديث الغدير فوق الشبهات، حسن بن عبداللّه على عجمى، عربى، چاپى، دار العلوم، 2016 م، 470 ص. اين كتاب در مورد صحت و تواتر حديث غدير در جميع مذاهب اسلامى و ردّ شبهات افرادى مثل ابن حجر است.

5 - حديث الغدير و شبهات المعاصرين، سيد على حسينى ميلانى، عربى، چاپى، الحقائق، قم، اول، 1441 ق، وزيرى، 360 ص. در اين كتاب شبهاتى كه عبدالوهاب طريرى در مورد غدير و حديث غدير مطرح كرده، به طور مفصل و علمى پاسخ داده شده است.

6 - حديث الغدير و شبهة شكوى جيش اليمين، سيد محمد قزوينى (حسينى) ، عربى، چاپى، مؤسسه فرهنگى هنرى مشعر، اول، 1429 ق، رقعى، 147 ص، در اين كتاب شبهه شكايت لشكرى كه به يمن فرستاده شده بود از اميرالمؤمنين عليه السلام به پيامبر صلى الله عليه و آله را مطرح كرده، و به شكل علمى و مستند پاسخ داده است.

ص: 92

7 - حقيقت غدير، م. خراسانى، فارسى، چاپى، چاپ اول، 1391 ش، رقعى، 135 ص. اين كتاب در ردّ كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» از محمدباقر سجودى است؛ كه يك به يك شبهات مطرح شده در آن كتاب را مطرح كرده و مفصل و مستند و علمى پاسخ داده است.

8 - ردّ اباطيل عثمان الخميس، ج 3، حسن بن عبداللّه عُمانى، عربى، چاپى، دار الهدى، قم، اول، 1382 ش، 1423 ق، رقعى، 216 ص. اين كتاب در ردّ شبهات عثمان الخميس - كه بر ضد شيعه شبهاتى را القاء نموده - تأليف شده، و كلاً سه جلد است و جلد سوم آن به موضوع غدير اختصاص دارد. اين جلد در 7 فصل داراى اين عناوين است: 1. از اسلوب هاى تحريف عثمان الخميس 2. پنجاه صحابه از راويان حديث غدير 3. حديث مناشده اميرالمؤمنين عليه السلام با صحابه به حديث غدير 4. تصريح بزرگان عامه به تواتر حديث غدير 5 . عثمان الخميس و حديث غدير 6 . عثمان الخميس و خطبه غدير 7. عثمان الخميس و معناى حديث غدير. جلد اول اين كتاب در آيه تطهير و حديث كساء و جلد دوم در حديث ثقلين است.

9 - ردّ الشبهات عن الشيعة، ج 5 ، مركز آموزش تخصصى كاربردى مبلغان خارج كشور، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، قم، عربى، چاپى، دار القرآن الكريم، قم، رقعى، 52 ص. در اين كتاب ماجرا و حديث غدير را از كتب عامه ثابت نموده و جواب از شبهه اى است كه مخالفين مطرح نموده اند. طى اين جواب دويست و پنجاه و چهار طريق از كتب عامه براى غدير آورده، و سپس عناوين ديگرى دارد كه از اين قرار است: آيات بيعت غدير، بيعت صحابه با اميرالمؤمنين عليه السلام و تبريك به آن حضرت، معناى كلمه مولى در لغت، شواهد ديگرى بر دلالت حديث غدير: شامل پانزده شاهد. اين كتاب شماره پنجم از سرى جزوات «ردّ الشبهات عن الشيعة» است كه در اين كتاب شبهه هشتم مطرح و كل كتاب جواب از آن است. روى جلد كتاب نوشته شده: «حول احاديث نصب النبى صلى الله عليه و آله عليا عليه السلام وصيا و خليفة» .

ص: 93

10 - الردّ على الحرقوصيّة(1)، محمد بن جرير طبرى (ابوجعفر، عامى، م 310 ق) ، عربى، خطى، چنانچه سيد در الاقبال گفته، مؤلف در اين كتاب هفتاد و پنج طريق براى حديث غدير و آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله در حق اميرالمؤمنين عليه السلام در باب ولايت فرموده آورده است. در مناقب مى گويد: در اين كتاب هفتاد و اندى طريق براى حديث غدير جمع آورى شده، و در كتاب «البداية و النهاية» آمده كه او كتابى از مؤلف ديده كه در آن احاديث غدير جمع آورى شده و در دو مجلد بزرگ است. شيخ طوسى و نجاشى در كتاب هايشان سند خود تا مؤلف را نسبت به اين كتاب ذكر كرده و آورده اند.

11 - شبهات غدير، 3 ج، سيد مجتبى عصيرى كاشانى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1391 و 1392 ش، رقعى، ج 1 : 496 ص. ج 2 : 496 ص، ج 3 : 496 ص. اين كتاب از جمله كتب ارزشمند غدير است، كه طى آن شبهات مرتبط با غدير و نيز شبهاتى كه به نوعى با غدير و مسئله امامت و ولايت و خلافت مرتبط است موضوع بندى و مطرح شده، و مفصل و علمى و مستند پاسخ داده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: شبهه در غدير، اهانت به غدير، سياه ترين روز تاريخ اسلام چه روزى بود ؟ منافق خواندن تبريك گويان عيد غدير. فصل نخست: صحابه و غدير: زمينه سازى براى همايش با شكوه غدير، تمهيدات پيش از غدير، خطبه هاى پيش از غدير، مخالفت هاى صحابه، گرماى شديد هوا، آيا روز عرفه آنگونه كه عمر مى گويد جمعه بوده است ؟ اگر ولايت اميرمؤمنان عليه السلام پذيرفته مى شد چه مى شد ؟ فصل دوم: مباحث عمومى خلافت، فصل سوم: ادلّه خلافت اميرمؤمنان عليه السلام: آيات و احاديث، فصل چهارم: ادلّه خلافت ابوبكر و ردّ آن: آيات و روايات.

ص: 94

ج 2 و 3: فصل پنجم: شبهات غدير: راهكارهاى انتخاب خليفه و امام نزد اهل سنت و وهابيت. در اينجا سى و سه شبهه كه اهل سنت مطرح كرده اند را پاسخ داده است؛ شبهاتى در مورد غدير و در پى آن امامت و خلافت و فضائل و فتن و مطاعن است.

12 - عبقات الانوار فى امامة الائمة الاطهار (حديث الغدير) ، 10 ج، سيد حامدحسين بن محمدقلى كنتورى (نيشابورى، لكنهويى، م 1306 ق) ، تحقيق: غلامرضا مولانا (بروجردى) ، فارسى، چاپى. چاپ سوم: ناشر: محقق، قم، 1362 - 1369 ش، 1404 - 1411 ق، وزيرى، ج 1: 82 + 346 ص، ج 2: 427 ص، ج 3: 421 ص، ج 4: 434 ص، ج 5 : 429 ص، ج 6 : 400 ص، ج 7: 444 ص، ج 8 : 440 ص، ج 9: 447 ص، ج 10: 616 ص. اين كتاب از كتب بى نظير در زمينه غدير است، كه در آن از آنچه مى توان در مورد سند و متن حديث و واقعه غدير و استدلال به آن و جواب از شبهات صحبت نمود بحث و بررسى و تحقيق شده است. اين كتاب در اصل جواب از گفته هاى صاحب كتاب «تحفه اثنى عشريه» در كتابش بوده و به اين عنوان تأليف شده است. قسمت مربوط به حديث غدير از كتاب «عبقات الانوار» در ده جلد تحقيق شده است. جلد اول تا هفتم درباره سند حديث، و سه جلد بقيه درباره دلالت حديث است. در تقسيم بندى كل كتاب بايد گفت كه اين كتاب شامل دو قسمت است: 1. بحث در سند حديث غدير از صحابه و تابعين و تابعينِ تابعين و تا عصر مؤلف از شيعه و عامه، كه به حسب زمانِ آنها همراه با توثيق درباره هر كدام و هر مصدر و ابحاث بسيار مفصل تنظيم شده است 2. متن حديث غدير و دلالت آن بر ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و جواب از شبهات دشمنان در اين باره، و همچنين ديگر جوانب حديث غدير در ابحاثى بس عميق و مفصل. كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

سند حديث غدير:

ج 1: ابتدا مقدمه اى در هشتاد صفحه توسط محقق نوشته شده، كه شامل توضيحى در علم كلام و متكلمين شيعه و سپس جوانب زندگانى صاحب عبقات و پدر و برادر اوست. سپس كتاب با كلام صاحب تحفه اثناعشريه شروع شده است، كه گفته:

ص: 95

«احاديث ولايت منحصر در دوازده حديث است» . مؤلف اين كلام را مطرح نموده و در ردّ آن موارد بسيارى از علماى عامه كه حديث غدير را نقل كرده اند ذكر نموده، و به شرح حال و وثاقت آنان نزد عامه پرداخته است.

ج 2: در جواب اينكه «حديث غدير در بعضى كتب مهم عامه مثل صحيحين وجود ندارد» ! مؤلف از چند جهت به جواب اين مطلب پرداخته كه خلاصه اش چنين است: 1. نبودن در صحيحين و عدم نقل آنها دليل بر عدم صحت نيست 2. قاعده تقدم مثبِت بر نافى در اينجا حاكم است 3. اگر حديث غدير در صحيحين هم بود قبول نمى كردند 4. خود عامه در مواردى منقولات صحيحين را ردّ كرده اند 5 . خود عامه قائل به تناقض احاديث صحيحين در مواردى هستند.

ج 3: «واقدى و ابن اسحاق و جاحظ حديث غدير را نقل نكرده اند» . در اين جلد مطالب مفصلى درباره اين سه نفر و برخورد علماى عامه با منقولات آنان ذكر شده، و نتيجه گيرى شده كه عدم نقل اينان اهميتى در استحكام حديث غدير ندارد. در ضمن مطالبى در مدح سيد رضى ذكر شده است.

ج 4: ابتدا درباره عظمت سيد مرتضى در لسان عامه و سپس به ردّ سخن صاحب تحفه اثناعشريه - كه سيد مرتضى را به تحقير ياد كرده - پرداخته است. در مقابل عده اى از عامه را نام برده كه خلفاى عباسى را تعريف كرده و به عظمت ياد نموده اند كه از جمله آنها جاحظ است، و سپس به تحقير جاحظ و ناصبيّت او پرداخته است.

ج 5 : ادامه سخن درباره جاحظ و عدم اعتبار او نزد علماى عامه با استناد به كتب آنان. سپس درباره نسبتِ قدح حديث غدير به ابن ابى داود پرداخته و آن را ردّ كرده است، و در عين حال به گفته هاى عامه درباره او پرداخته كه او را ضعيف دانسته اند. بعد از آن درباره نسبت قدح حديث غدير به ابوحاتم رازى پرداخته و تضعيفات او را از علماى عامه نقل كرده است. سپس به قدح فخر رازى درباره غدير پرداخته و در ضمن قدح ابوهريره، و به همين مناسبت قدح سفيان ثورى به ميان آمده است.

ص: 96

ج 6 : درباره اشكالات قوشچى، ابوداود، حلبى، قارى حنفى، عبدالحق دهلوى، ابراهيم حربى و ابن حزم سخن گفته و جواب داده است. سپس مطالبى درباره كفر و ضلالت و الحاد و نفاقِ منكر حديث غدير آورده، و بعد از آن به ذكر راويان حديث غدير از قرن دوم تا سيزدهم پرداخته؛ و در اين جلد نود نفر از علماى عامه را ذكر كرده كه حديث غدير را نقل كرده اند، و به شرح حال هر يك پرداخته است.

ج 7: ادامه راويان حديث غدير؛ كه در اين جلد هفتاد و سه نفر ديگر از علماى عامه را ذكر كرده و مجموعا صد و شصت و سه نفر است. با پايان اين جلد، بحث در سند حديث غدير تمام مى شود.

دلالت حديث غدير:

ج 8 : از آغاز اين جلد بحث در دلالت حديث غدير شروع مى شود. پس از مطرح كردن سخن دهلوى در انكار معنى «أولى» براى مولى، به ذكر جمعى از علما كه اين معنى را قبول دارند پرداخته و شرح حال هر يك را ذيلاً آورده؛ كه در اين زمينه نام چهل و پنج نفر را برده است. در خاتمه به معانى كلمه «مولى» در كتب عامه پرداخته؛ كه ابتدا حديث غدير را به الفاظ مختلفى كه در كتب عامه آمده ذكر نموده، و سپس به جواب از فخر رازى در معناى «مولى» پرداخته و از كتب عامه شواهد بسيارى آورده است.

ج 9: در ابتداى اين جلد به ردّ شبهات فخر رازى از جهات ادبى پرداخته، و سپس به وجوه دلالت غدير بر خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام پرداخته است. بعد از آن درباره شأن نزول دو آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... » و «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » در روايات و تفاسير عامه پرداخته است. سپس چند مطلب در حاشيه غدير از جمله روزه روز غدير و شعر اميرالمؤمنين عليه السلام و حسّان و قيس بن سعد درباره غدير، و آيه «سأل سائل ... » را مطرح كرده است.

ج 10: ادامه بحث پيرامون شأن نزول آيه «سَأَلَ سائِلٌ ... » آمده است. سپس حديث مناشده و استشهاد اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير به روايت عامه آورده شده است.

ص: 97

بعد از آن ادله ديگرى درباره دلالت حديث غدير مطرح شده و گفته هايى از عامه در معناى مولى ذكر شده است و حديث تهنيت و عمامه سحاب نيز مورد بحث قرار گرفته است. در نهايت يك جمع بندى و جواب از شبهات دهلوى به نحو مبسوط مطرح شده است.

اين كتاب (بخش حديث غدير از عبقات) چهار بار به فارسى خلاصه، و يك مرتبه بدون كم و زياد به عربى ترجمه شده، و نيز يك بار پس از تلخيص به عربى ترجمه شده كه از اين قرار است: «فيض القدير فيما يتعلق بحديث الغدير» از شيخ عباس قمى، «خلاصه عبقات الانوار» مرتضى نادرى، «چكيده عبقات الانوار» محمدرضا شريفى، «حديث غدير» سميه خليلى آشتيانى، «تعريب عبقات الانوار» از سيد هاشم عاملى، «نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، ج 6 - 9 » از سيد على ميلانى. كل كتاب عبقات نيز بارها توسط محققين به عربى بازگردانده شده، كه به عنوان نمونه مى توان كتاب يادشده (نفحات الازهار) و كتاب «الثمرات فى تعريب العبقات» از سيد محسن نواب - كه كتاب ديگرى هم در غدير به نام «غدير سى كربلا تك» دارد - را نام برد. ولى از ترجمه عربى دوم (الثمرات) مدركى به دست نيامد كه بخش حديث غدير هم در اين كتاب به عربى ترجمه شده باشد، و لذا در اين كتابنامه نيز آورده نشد.

13 - غدير خم و پاسخ به شبهات از كتب اهل سنت، 2 ج، عبدالصالح انتصارى، فارسى، چاپى، داورى، قم، اول، 1381 ش، وزيرى، ج 1: 463 ص، ج 2: 494 ص. در اين كتاب جوانب مختلف غدير از ماجرا و خطبه و آيات و ... در مورد غدير را مورد بررسى و تحليل قرار داده، و طى آن شبهات را با دليل و مدرك به طور مفصل ردّ نموده و از كتاب هاى ارزشمند در مورد غدير است. همچنين جوانب مختلفى از شيعه را مستدل نموده و هم جوانبى از عامه و مذاهبشان را ردّ نموده است. كتابشناسى اين كتاب ارزشمند چنين است:

ج 1 : ماجراى حجة الوداع و واقعه و خطبه غدير، كلمه مولى و معناى آن، عيد غدير، امامت و ولايت. پس از آن بخش هايى را در رابطه با پاره اى از مسائل و موارد

ص: 98

اعتقادى از قبيل حديث «لا نورّث» و ظلم به امام و بى رقبتى قريش نسبت به امامت اميرالمؤمنين عليه السلام و اعلان امامت در چند مرحله و اميرالمؤمنين عليه السلام سزاوارتر از همه و ...

آورده است. در بخش بعدى نمونه اى از شذوذات فقهى عامه را آورده، و نيز بخش هايى در مورد اهل بيت عليهم السلام و فضائلشان دارد. در پايان غدير در شعر شعرا و آشنايى اجمالى با شيعه را آورده است.

ج 2 : در اين جلد بيست اشكال و شبهه كه مخالفين بر شيعه وارد كرده اند را مطرح نموده و به طور مفصل و استدلالى پاسخ داده است؛ شبهاتى در مورد امامت و جوانب مختلف تشيع و مسئله امام زمان عليه السلام و مسئله بيعت و استدلال به حديث غدير و جايگاه شيعه در برابر صحابه و ... . در پايان چند كتاب در مورد غدير را معرفى كرده و نيز كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» را معرفى نموده است.

14 - غديرشناسى و پاسخ به شبهات، على اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا ششم: مسجد مقدس جمكران، قم، 1384 - 1390 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه چينى در مورد جامعه اسلامى و ضرورت امام و جانشين، پاره اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و تدابير پيامبر صلى الله عليه و آله براى خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام آمده است. سپس واقعه و حديث غدير و جوانب مختلفى از آن مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب چنين است: غدير و وحدت اسلامى، ضرورت تعيين جانشين براى رسول اللّه صلى الله عليه و آله، برترى امام على عليه السلام بر ساير صحابه، تدابير پيامبر صلى الله عليه و آله براى خلافت امام على عليه السلام، واقعه و حديث غدير و راويان آن طى قرن ها و تواتر آن، مؤلفان حديث غدير، دلالت حديث غدير، بررسى شبهات، آيه تبليغ، آيه اكمال، آيه «سَأَلَ سائِلٌ» ، سرّ اعراض اكثر صحابه از نص غدير، عواقب انكار نصّ غدير، برپايى جشن غدير، اشكال پنجم، اشكال ششم.

15 - نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، ج 6 - 9، تلخيص و ترجمه: سيد على ميلانى (حسينى، تبريزى) ، عربى، چاپى، آلاء، قم، اول، 1382 ش، 1424 ق، وزيرى، ج 6 : 434 ص، ج 7: 430 ص، ج 8 : 400 ص، ج 9: 328 ص. اين كتاب جلد ششم تا

ص: 99

نهم از كتاب «نفحات الازهار» - خلاصه «عبقات الانوار» - است، كه اين مجلدات مربوط به حديث غدير و از جلد اول تا پنجم و نيز جلد دهم تا بيستم مربوط به احاديث ديگر است. اين كتاب به ترتيب كتاب عبقات پيش رفته و تمام مطالب آن كتاب عظيم را تلخيص و سپس به عربى ترجمه نموده است. در اين كتاب تحقيقات ديگر و پاورقى هايى كه اكثرا مراجعه و آدرس دهى به مصادر است آمده است. البته ناگفته نماند قسمت اعظم تلخيص به حذف ترجمه فارسىِ آيات و احاديث و متون عربى بر مى گردد. همچنين القاب خاصى كه براى افراد آمده در عربى حذف شده، و چون اين موارد زياد است حجم كتاب با حذف آنها بسيار كم شده است. بنا بر اين كل كتاب - همانند كتاب عبقات - به 2 بخش سند حديث غدير و دلالت آن تقسيم مى گردد. براى توضيح بيشتر به كتابشناسى كتاب «عبقات الانوار» در همين مجلد مراجعه شود.

و اما مورد اصلى كه در مورد خطبه غدير زمينه تحقيق و تأليف قرار گرفته، تحقيق در متن شناسى و مقابله، ويرايش، ترجمه، شرح، تفسير خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير و نيز كتب مربوط به غدير، شاهد آوردن براى فرازهاى خطبه از آيات و روايات، بررسى مدارك و منابع و نسخه هاى خطبه، جمع آورى عبارات مختلف جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » است.

در اينجا به چند كتاب برگزيده و علمى درباره خطبه غدير و شرح آن اشاره مى كنيم:

و نيز شواهدى هم از آيات و روايات آورده شده است. اين اثر پس از تكميل حدودا 5 جلد و هر جلد حدود 500 صفحه خواهد شد. اجمالى از كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

جلد اول اين كتاب مقدمه چينى براى خطبه است، كه اين مباحث در آن آمده است: ويژگى هاى خطبه غدير، اهميت خطبه غدير، لزوم پرداختن به خطبه غدير، تبليغ مهندسى شده خطبه غدير، جايگاه خطبه غدير به عنوان پشتوانه تبليغى غدير، مستندسازى براى خطبه غدير از آيات و روايات، سند خطبه، خطبه غدير در كتب مخالفين. از جلد دوم شرح خطبه شروع شده است. در اين جلد فراز اول خطبه آمده؛ كه حمد و ثنا و توحيد و صفات خدا است. همه موضوعات توحيدى كه در خطبه غدير اشاره شده و ارتباط آنها با ولايت و امامت - و نه بحث مستقل توحيد - به طور مفصل توضيح داده شده است. در جلد سوم و چهارم و پنجم فراز دوم خطبه غدير آمده كه آيه ابلاغ است، و مباحث درباره اين آيه مطرح شده است، و سپس فراز سوم تا يازدهم خطبه غدير به ترتيب آمده است.

4 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى (جلال الدين، كاشانى) ، عربى، خطى.

5 - شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى (خراسانى، قائنى) ، عربى، خطى.

6 - شرح خطبه غدير، سيد محمد امين، فارسى، چاپى، طيب، تهران، اول، 1404 ش، 1446 ق، وزيرى.

7 - شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، سيد محمدتقى نقوى، فارسى، چاپى، مقدمه و ويرايش و تنظيم و پاورقى: مهدى جعفرى، منير، جليل، تهران، اول، 1374 ش، 1415 ق، 1995 م، وزيرى، 512 ص. اين كتاب شامل شرح خطبه غدير در هفتاد و چهار قطعه، و در هر قطعه همراه با توضيحات و مطالب مربوط، و در پايان خاتمه اى شامل توضيح پى آمدهاى غدير و وقايع بعد از آن است. مطالب مهم كتاب از

ص: 102

اين قرار است: واقعه غدير، حديث غدير، فرازهاى خطبه غدير، خصائص و فضائل و زندگانى على عليه السلام، خصائص امام زمان عليه السلام، نماز و روزه، امر به معروف و نهى از منكر، نزول آيه «سأل سائل بعذاب واقع» ، داستان عقبه، در خانه ام سلمه، صحيفه ملعونه، رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، سقيفه بنى ساعده، سكوت على عليه السلام، اعراض مردم از على عليه السلام.

8 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان، فارسى، چاپى، بركت كوثر، همدان، اول، 1394 ش، رقعى، 218 ص. اين كتاب شرحى بر خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير است.

نگارنده براى بررسى خود آن را به دو بخش تقسيم كرده است: يك بخش مربوط مى شود به حمد و ثناى الهى از زبان رسول اكرم صلى الله عليه و آله كه به عالى ترين شكل و اسلوب صورت گرفته است. در بخش دوم با عبارت «معاشرالناس» شروع شده، و تا پايان خطبه حدودا 56 بار تكرار شده است، و مضامين همگى مربوط به فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و ترغيب امت بر اطاعت و پيروى از حضرت على عليه السلام است.

9 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1398 ش، رقعى، ج 1: 190 ص، ج 2: 192 ص، ج 3: 174 ص، ج 4: 182 ص، ج 5 : 168 ص، ج 6 : 182 ص. سر فصل عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه، گفتار اول: معرفى خطابه غدير، گفتار دوم: حمد و ثناى الهى، گفتار سوم: توحيد تنزيهى، گفتار چهارم: علم و قدرت خداوند، گفتار پنجم: شناخت فطرى، گفتار ششم: نفى تشبيه و تعطيل، گفتار هفتم: عظمت خداوند، گفتار هشتم: عزيز و غفار، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 2: گفتار نهم: انجام رسالت، گفتار دهم: ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار يازدهم:

ابلاغ الهى، گفتار دوازدهم: مسير ولايت، گفتار سيزدهم: برترى اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار چهاردهم: هم جوار اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار پانزدهم: دو يادگار گرانبهاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، گفتار شانزدهم: امير مؤمنان، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 3: گفتار هفدهم: القابى براى اميرالمؤمنين على عليه السلام، گفتار هجدهم: جانشين رسالت خداوند، گفتار نوزدهم: اكمال دين و اتمام نعمت، گفتار بيستم: امامت على عليه السلام

ص: 103

و فرزندان ايشان، گفتار بيست و يكم: برترين اوصيا، گفتار بيست و دوم: راضى به حق و آراسته به صبر، گفتار بيست و سوم: جانشين بر حق، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 4: گفتار بيست و چهارم: حبّ و بغض نسبت به على عليه السلام، گفتار بيست و پنجم:

توحيد، حق خداوند متعال، گفتار بيست و ششم: ائمه نور و ائمه نار، گفتار بيست و هفتم: فرمان بردارى از على عليه السلام، گفتار بيست و هشتم: صراط مستقيم، گفتار بيست و نهم: دوستان و دشمنان ائمه عليهم السلام، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 5 : گفتار سى ام: آخرين امام عجل اللّه تعالى فرجه الشريف، گفتار سى و يكم: آخرين حجت الهى، گفتار سى و دوم: حافظ دين، گفتار سى و سوم: دين، برنامه الهى، گفتار سى و چهارم: فرمان پايدار، گفتار سى و پنجم: سنجش اعمال، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 6 : گفتار سى و ششم: فرزندان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، گفتار سى و هفتم: پيمان پايدار، گفتار سى و هشتم: شرط بندگى خداوند، گفتار سى و نهم: فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار چهلم: راه رستگارى، پرسش هايى از متن كتاب.

غدير 4. مهدويت در خطبه غدير 5 . فنون خطابه در خطبه غدير 6 . متن كامل خطبه غدير.

4 - پيام نگار، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، نگار، تهران، اول، 1383 ش، و چاپ هاى متعدد ديگر: 1384 تا 1388 ش، قطع هاى مختلف: وزيرى، نيم رحلى، رحلى، رحلى بزرگ، بياضى، پالتويى، جيبى و ... ، همچنين صفحات اين چاپ ها متغاير است: 44 ص، 95 ص، 50 ص، و بيشتر. اين كتاب احياى خطبه غدير به انواع و اقسام مختلف و كيفيت بالا است. محتواى اين كتاب در چاپ هاى مختلف با كمى تفاوت است. آنچه در همه چاپ ها آمده متن خطبه غدير همراه با ترجمه شيوا، با مقدمه اى مختصر در مورد امامت و واقعه غدير و خطبه آن و راهكارهاى تبليغى خطبه غدير است. در بعضى از چاپ ها ابتدا زيارت امين اللّه، و در بعضى ترجمه انگليسى آورده شده، و در برخى مختصرتر است. آنچه در اين كتاب مهم است، چاپ هاى متعدد و متنوع با كيفيت بسيار بالا از هر نظر است. نوع چاپ كتاب، جنس ورق، چاپ با بهترين كيفيت و رنگ آميزى و طراحى، تصاوير هنرى، گرافيكى و نقاشى، معطر بودن كتاب، جلدهاى بسيار زيبا و متين و ... .به عنوان مثال، در چاپ رحلى و رحلى بزرگ، جلد كتاب چرم خالص با كيفيتى بسيار بالا است.

5 - پيام ها و هدايت ها در خطبه غدير، على اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 480 ص. در اين كتاب پس از بررسى كوتاه سند و اعتبار خطبه غدير مقدمه و متن خطبه را به شكل قطعه هاى كوتاه و با ترجمه فارسى آورده، و در هر مورد نكات متعدد و ارزشمندى را از آن قطعه استخراج كرده، كه گاهى بيش از چهل نكته است. اين كتاب در نوع خود كارى بديع و ارزشمند و بسيار قابل استفاده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: سند خطبه، سند خطبه غدير به نقل از احتجاج طبرسى، بررسى سند خطبه غدير به روايت احتجاج، عدم تأثير جهالت راوى به طور مطلق در تضعيف روايت، تأييد مضمون خطبه با احاديث ديگر، تواتر مضمون خطبه غدير، شهرت خطبه غدير، خطبه غدير به نقل كتاب «نور الهدى» ، مقدمه خطبه، متن خطبه.

ص: 105

6 - پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير) ، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، چاپ اول، سال 1386 ش، رقعى، 128 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى در مورد غدير، واقعه و خطبه غدير به صورت قطعه قطعه، همراه با مقدمه اى بسيار كوتاه و ترجمه آن در 102 قسمت آمده است. در پايان، خاتمه بحث و جمع بندى بيان شده است. اين كتاب در واقع طرحى نو در ايراد خطبه غدير و بيان آن است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

7 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم، فارسى، چاپى، استوار، مشهد، دوم، 1388 ش، رقعى، 80 ص، چاپ ديگر: واژگان خرد، مشهد، اول، 1387 ش، رقعى، 75 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، آياتى كه در خطبه غدير آمده همراه با فرازهاى خطبه كه مربوط به آن است به عنوان تفسير آيه آمده و كلاً 45 آيه است. در آخر پاسخ به چند سؤال آورده شده است.

8 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1396 ش، رقعى، 264 ص. در اين كتاب طى دوازده گفتار، مفصل در مورد شيوه هاى تبليغى كه در ماجرا و خطبه غدير به كار گرفته شده، و نيز انواع راهكارها و شيوه هاى مؤثر در اين زمينه صحبت كرده، و مطلب را از هر جهت تمام كرده است. فهرست اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه

گفتار اول: جايگاه تبليغ در اسلام، پيام غدير، سخنان معصومين عليهم السلام در طول فرمان خداست، اختيار و ابتكار معصومين عليهم السلام، شأن رسول خدا صلى الله عليه و آله.

گفتار دوم: خصوصيات مبلّغ، تكنولوژى تبليغ، توجه به خدا و مبدأ خلقت، نشاط و اعتقاد به كار، قاطعيت همراه با ايمان به محتوا در تبليغ.

گفتار سوم: تكنيك هاى تبليغ، اتكاى به خداوند، اتصال به منبع و مركز بى انتها و مقبول، بهره گيرى از ادبيات و تأثير آن بر مخاطب، ايجاد انگيزه، بلاغ مبين، اهميت جايگاه سخنران، به وجود آوردن محيط مناسب براى تبليغ.

ص: 106

گفتار چهارم: مخاطب شناسى، اهميت مخاطب شناسى در تبليغ، توجه به موقعيت مخاطبان، ايجاد رابطه عاطفى با مخاطبان، تحريك احساسات مخاطبان، ارتباط همه جانبه با مخاطب.

گفتار پنجم: فروتنى و تواضع، فروتنى و تواضع نسبت به مخاطبان، خيرخواهى، آثار خيرخواهى مبلغ، خيرخواهى در تبليغ كالاهاى تجارى، خيرخواهى در تبليغ سيستم هاى علمى، ضمير خيرخواهى مبلغ.

گفتار ششم: سعه صدر در تبليغ، ارائه ملاك جهت شناخت و معرفى مخالفان، صبر در برابر انديشه هاى مخالف در تبليغ، رحمت، مظهر ديانت اسلام.

گفتار هفتم: نحوه بيان مبلغ، بيان مفهوم در قالب هاى متنوع براى همه سطوح فكرى، ساده گويى در تبليغ، دسته بندى موضوعات، سؤالى كردن برخى مفاهيم، پرسش از مخاطبين، براعت استهلال، يكنواخت نبودن نحوهى القاء تبليغ، با ايمان و توكل به خدا، وظيفه تبليغ را انجام دهيم و منتظر نتيجه نباشيم، نتيجه تبليغ و وظيفه ما، عدم پذيرش مخاطب.

گفتار هشتم: برجسته كردن نكته ها و بعضى قسمت ها، موضوع ها و احكام، حساس نمودن مخاطبان روى نكات خاص، نقش واژه هاى هشدارى در تبليغ.

گفتار نهم: تكيه بر مسائل فطرى، پيوند زدن محتواى تبليغ به مسائل فطرى، انذار و تبشير در تبليغ.

گفتار دهم: پشتوانه قوى در بيان مفاهيم، پيوند دادن محتواى تبليغ به بى نهايت، شروع كردن تبليغ همراه پيوند با بى نهايت، ناظر دانستن خدا در تبليغ دين، نقش معنويات در تبليغ، انفاق، موجب رشد سريع تبليغ.

گفتار يازدهم: جامعيت در تبليغ، جامع معرفى كردن محتواى تبليغ، ارائه محتوا و موضوع به صورت زنده، تناسب شعارها با شعور، قالب ها با قلب، بدنه با محتوا، انجام كارهايى براى نشان دادن اهميت تبليغ، آينده نگرى در تبليغ، خوب و خلاصه معرفى كردن محتوا، بروشور و خلاصه مطلب.

ص: 107

گفتار دوازدهم: جهانى ديدن محتوا و عمل كردن در محدوده منطقه، ديد وسيع، بى نهايت ديدن و محدود عمل كردن، جاودانه كردن طرح، اصل تضمين و تضمين محتواى تبليغ، تعهد و پيمان بستن و قول همكارى گرفتن از مخاطبان.

9 - خطابه غدير در آينه اسناد، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا دهم: دليل ما، قم، 1385 - 1398 ش، رقعى، 108 ص. در اين كتاب واقعه غدير، متن كامل خطبه غدير، ترجمه خطبه غدير، اسناد و منابع خطبه غدير و مدارك حديث غدير آمده است. تحقيق جديد در اين كتاب، جمع آورى قطعات خطبه غدير است، كه به طور پراكنده در كتب مختلف از عامه و شيعه آمده، و همراه با آدرس هاى فراوان است.

10 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده اند. در آخر هم دو بيتى هاى ده بزرگى، مخمس هاى راشى زاده، و غديريه اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

11 - خطبه غدير چيست، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، شراره صبح، قم، اول، 1403 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 4 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. موقعيت خطبه غدير 2. چينش خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. اهداف خطبه غدير.

12 - خطبه غدير نگاه فورى، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، عطر عترت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 220 ص. در اين كتاب طى 4 بخش نكات ارزشمند و كاربردى در مورد خطبه غدير بيان شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. زمينه خطبه غدير، 2. ساختار خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. نتايج خطبه غدير.

ص: 108

13 - درآمدى بر خطبه غدير، سيد عباس طباطبائى فر، فارسى، چاپى، ميراث فرهيختگان، تهران، 1402 ش، رقعى، 96 ص. در اين كتاب طى 3 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. گزارشى جامع از خطبه غدير 2. برخورد نويسندگان مذاهب با غدير 3. مناظره.

14 - درسنامه خطبه غدير، اكبر روستايى، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 232 ص. در اين كتاب، جوانب مختلفى از غدير را مورد بررسى قرار داده، و در ضمن به مباحثى مربوط به آن اشاره نموده است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

درس اول: تواتر حديث غدير. درس دوم: آيه بلاغ. درس سوم: حديث منزلت. درس چهارم: امامت دوازده امام عليهم السلام. درس پنجم: حديث يوم الدار. درس ششم: ليلة المبيت. درس هفتم: حديث اخوت. درس هشتم: آيه اكمال. درس نهم: غصب و ارتداد. درس دهم: صفات شيعه. درس يازدهم: امام زمان عليه السلام. درس دوازدهم:

پيامدهاى انكار غدير

15 - سخنرانى استثنائى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1387 ش، وزيرى، 256 ص. در اين كتاب ابعاد مختلف خطبه غدير همانند تداركات پيش از خطبه و پيش بينى هاى متن و بعد از خطابه، همراه با متن خطبه غدير و ترجمه آن آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. برنامه ريزى جامع براى سخنرانى استثنائى: تداركات قبل از سخنرانى، پيش بينى هاى متن خطابه، پيش بينى هاى بعد از خطابه، اكنون ... ما و ... و غدير 2. گام هاى سخن در خطابه غدير 3. نتايج ابدى خطابه غدير.

16 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1388 - 1393 ش، وزيرى، 255 ص. در اين كتاب سعى شده فرهنگ اسلام حقيقى و اصيل - كه همان تشيع باشد - از خطبه و ماجراى غدير استخراج شود و همراه با شواهد و روايات ديگر عرضه گردد. در اين كتاب طى 12 بخش جوانب مختلفى از غدير را به عنوان پيام هاى جاودان غدير مورد بحث و بررسى قرار داده،

ص: 109

و در آخر خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى آن را آورده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار، 1. غدير تجليگاه توحيد ناب 2. غدير آئينه تمام نماى على عليه السلام شناسى 3. غدير نماد امامت و ولايت آل اللّه عليهم السلام 4. غدير باور جدايى ناپذيرى قرآن و عترت 5 . غدير رمز و راز خاتميت 6 . غدير، ضامن دوام و كمال اسلام 7. غديرفرهنگى غنى و سرشار و پايدار 8. غدير زنده و هميشه جارى 9. غدير بيعت و ميثاق ماندگار 10. غدير محور وحدت پايدار و الفت استوار محمدى 11. غدير بزرگ ترين و مهم ترين «معروف» 12. غدير بنيان حماسه موعود جهانى، اسناد و مدارك خطبه غدير: خطابه غدير در كتب عامه. خطابه جاودانه غدير، ترجمه كامل خطابه غدير.

17 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1391 - 1395 ش، بياضى، 246 ص. در اين كتاب طى 12 بخش فرازهايى از خطبه غدير كه مربوط به امام زمان عليه السلام است، همراه با توضيحات و مستندسازى آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

18 - كلام هادى، سيد محمود هاشمى، آشيانه برتر، اصفهان، 1394 ش، فارسى، چاپى، رقعى، 262 ص. اين كتاب نگاه آمارى به خطبه غدير، همراه با متن خطبه و ترجمه منثور و موزون آن بوده، و در نوع خود كارى بديع و زيباست.

19 - مرواريد فضائل در صدف غدير، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 120 ص. در اين كتاب فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام كه در خطبه غدير آمده همراه با سنديابى آنها در كتب عامه آورده شده است.

20 - موعود غدير، اصغر صادقى، فارسى، چاپى، چاپ چهارم تا هشتم: آفاق، تهران، 1381 - 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب 5 بخش آمده است: 1. جايگاه ارزشى حديث غدير 2. خطبه غدير در يك نگاه 3. همپاى نور 4. سيماى حضرت مهدى عليه السلام به روايت غدير 5 . تا كِى انتظار. در طى اين بخش ها گذرى كوتاه بر خطبه غدير و مسئله ولايت و سپس معرفى امام زمان عليه السلام در خطبه غدير و شواهد ديگر، و در پايان درد دلى از زمان غيبت آمده است.

ص: 110

21 - ناگفته هايى از اسناد خطبه غدير، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، معارف، قم، 1393 ش، رقعى، 200 ص. اين كتاب جامع ترين تحقيق در موضوع اسناد خطبه غدير و حاوى تحقيقات رجالى دقيق و مفصل در اسناد خطبه غدير بوده و از اين هر حيث مطلب را تمام كرده و كتابى بى نظير است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه 1: پيشينه تحقيق و وجه تمايز اين اثر، مقدمه 2: گونه هاى مختلف ضبط سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير، مقدمه 3: اصل خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير. فصل 1: خطبه كوتاه غدير، فصل 2: خطبه طولانى غدير، فصل 3: خطبه متوسط غدير. نتايج محصّل از بحث.

22 - نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير، امير تقدمى معصومى ، عربى، چاپى، مولود كعبه، قم، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 590 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه در 10 قسمت آمده، كه طى آن حجة الوداع و خطبه غدير و مطالبى در مورد حديث غدير آمده است. سپس مقدمه چينى خطبه غدير آمده، و بعد خطبه غدير آورده شده است. بعد از آن، خطبه غدير به صد قسمت تقسيم شده و هر قسمتى جداگانه و به طور مفصل توضيح داده شده، و براى هر قسمت شواهد و احاديث به عنوان تأييد از كتب عامه آورده شده، كه بسيار مفصل و مستدل و همراه با آدرس هاى مفصل و نسبتا جامع است. در پايان چند حديث به مناسبت آورده شده است. اين كتاب كارى جديد و در نوع خود بسيار جالب و قابل استفاده است.

1 - نهج الولاية (شرح خطبه غديريه مولا اميرالمؤمنين على عليه السلام) ، سيد كاظم ارفع، فارسى، چاپى، تربت، تهران، چاپ اول، سال 1374 ش، رقعى، 178 ص. مؤلف در اين كتاب، پس از مقدمه اى مفيد در مورد امامت و ولايت و خلافت، طى عناوينى برداشت هاى زيبا و كاربردى از خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير دارد، و در نوع خود كتابى قابل ارزشمند و قابل استفاده است.

2 - آرمان غدير از ديدگاه اميرالمؤمنين عليه السلام، سيد محمد مجيدى (نظامى) ، حسن عرفان، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: مولود كعبه، قم، اول، 1376 و 1378 ش، رقعى، 152 ص. اين كتاب درباره خطبه اى است كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز جمعه مصادف با روز غدير در ايام خلافت ظاهرى خود ايراد فرمودند. در اين كتاب 8 فصل آمده است: 1. نگاهى به سرفصل هاى اساسى در خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام 2. خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير 3. روز غدير عيد مشترك همه مسلمانان جهان است 4. غدير در آئينه اوصاف 5 . پيشينه غدير 6 . آداب و سنن ويژه عيد غدير 7. صنايع ادبى خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام 8 . واژه نامه، و در پايان: چند سؤالى از اهل تسنن.

2 - در پيشگاه امام پارسايان، محمدرضا بحرينى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: دليل ما، قم، 1388 ش، وزيرى، 616 ص. در اين كتاب با محوريت زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير، هر فراز از زيارت را آورده و در مورد آن به طور بسيار مفصل و عميق سخن گفته است. مباحثى در مورد پيامبر صلى الله عليه و آله و ابعاد وجودى اميرالمؤمنين عليه السلام، فتنه ها و رنج ها و برائت از دشمنان و ... ، و در هر كدام از اين بخش ها به طور مفصل و گسترده مطالبى را بيان داشته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار: ارزيابى سند زيارت غديريّه، بخش اول: آنچه را يك زائر بايد بداند، بخش دوم: بخش سوم: ابعاد وجودى حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام، بخش چهارم:

فتنه ها و رنج ها، بخش پنجم: برائت از دشمنان اميرالمؤمنين عليه السلام.

3 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، عبدالحسين طالعى، فارسى، چاپى، جليل، مشهد، اول، 1380 ش، جيبى، 87 ص. در اين كتاب زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير به نقل از امام هادى عليه السلام همراه با ترجمه آمده است.

4 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير، محمدتقى رهبر، فارسى، چاپى، مطهر، تهران، اول، 1381 ش، رقعى، 62 ص، در اين كتاب پس از مقدمه اى در مورد زيارت، متن زيارت غديريه همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

5 - زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در عيد غدير، آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام، فارسى، چاپى، زائر، قم، 1427 ق، جيبى، 32 ص. در اين كتاب زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

6 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، سجاد سعادت خواه، سعيد روستايى، فارسى، چاپى، جمهورى، تهران، اول، 1393 ش، رقعى، 56 ص.

7 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم، فارسى، چاپى، دار الصادقين، قم، ناشر: همان، بنياد بين المللى غدير، تهران، 1382 ش، جيبى، 106 ص.

ص: 113

8 - زيارت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام على در روز غدير از امام هادى عليه السلام، على اكبر گل افشانى، فارسى، چاپى، چاپ: مؤسسه فرهنگى و هنرى ما، تهران، اول، 1374 ش، جيبى، 72 ص.

9 - زيارت خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 54 ص. در اين كتاب 9 مقاله درباره زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير و پاسخ به شبهات در اين باره آمده است.

10 - زيارت غديريه، فارسى، چاپى، سيد اميد مؤذنى، به نشر، آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1398 ش، جيبى، 128 ص. در اين كتاب ابتدا مطالبى در مورد زيارت غديريه آمده، و سپس متن زيارت همراه با ترجمه در صفحات مقابل آمده است.

11 - زيارت غديريه، رفيق لبّون، انگليسى، خطى. در اين كتاب زيارت غديريه همراه با ترجمه انگليسى آمده، و در راه چاپ و نشر است.

12 - زيارت غديريه، محمدحسن شفيعى شاهرودى، عربى، چاپى، چاپ اول تا سوم: ميراث نبوت، قم، 1387 - 1389 ش، جيبى، 72 ص. در اين كتاب ابتدا به چند نكته از زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير به نقل از امام حسن عسكرى عليه السلام اشاره شده است. سپس متن زيارت غديريه همراه با ترجمه در زير هر سطر آورده شده است.

13 - زيارت غديريه امام هادى عليه السلام، حسين ظريف منش، فارسى، چاپى، بنياد بين المللى غدير، معارف معنوى، قم، زلال كوثر، قم، اول، 1396 ش، جيبى، 144 ص. در اين كتاب ابتدا مختصرى در مورد امام هادى عليه السلام و شرايط زمانى آنحضرت و اهميت زيارت سخن گفته، و سپس زيارت غديريه اميرالمؤمنين على عليه السلام از لسان امام هادى عليه السلام همراه اسناد و ترجمه در صفحات مقابل و نكات زيارت را آورده است.

14 - زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام از امام هادى عليه السلام، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، جيبى، 71 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى، متن زيارت غديريه با عنوان گذارى براى هر فراز و ترجمه زير هر سطر آمده است.

ص: 114

15 - زيارت غديريه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، محمدرضا رحيميان، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1440 ق، جيبى، 80 ص. در اين كتاب پس از مطالبى در مورد زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام، متن زيارت غديزيه همراه با ترجمه فارسى در زير هر سطر آمده است.

16 - زيارت مخصوص اميرالمؤمنين على عليه السلام در روز عيد سعيد غدير خم، ستاد بزرگ داشت غدير، فارسى، چاپى، ناشر: همان، خشتى كوچك: 48 ص. در اين كتاب زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات مقابل آمده است.

17 - زيارت مولى المؤمنين على عليه السلام در روز غدير، عبدالامير فائق، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: بنياد بعثت، تهران، 1384 ش، جيبى، 47 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اى كوتاه در مورد غدير و اعمال روز عيد غدير، زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير همراه با ترجمه فارسى در زير هر سطر آورده شده است.

18 - شرح زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام يوم الغدير، سيد محمدعلى حسينى ميلانى، عربى، چاپى، تحقيق: سيد على حسينى ميلانى، دليل ما، قم، اول، 1390 ش، 1433 ق، وزيرى، 340 ص. در اين كتاب طى 26 فصل زيارت غديريه اميرالمؤمنين على عليه السلام به طور مختصر شرح داده شده است.

19 - شرح زيارة الغدير، سيد عبدالمطلب موسوى خرسان، عربى، چاپى، باقيان، قم، اول، 1428 ق، وزيرى، 464 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اى مختصر و بحث در سند زيارت غدير، متن زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير آورده شده است. سپس زيارت غديريه، كلمه به كلمه و قطعه به قطعه آورده شده، و در هر مورد به طور مفصل و علمى و جامع بحث شده است. تمامى مطالب كتاب مستدل و با مدرك است، و اين كتاب جامع ترين كتاب در اين موضوع مى باشد، و در كتب غدير از ارزشمندترين آن محسوب مى شود. در اين كتاب اين ابحاث آمده است: روز غدير و حجة الوداع، خطبه غدير، سند و متن زيارت روز غدير. سپس به شرح زيارت غدير پرداخته، كه در

ص: 115

نتيجه معارف و اعتقادات و قطعات تاريخى مربوط به اميرالمؤمنين عليه السلام و ديگر اهل بيت عليهم السلام شرح و بسط و سنديابى شده است.

20 - على عليه السلام آفتاب ملكوت، 3 ج، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، ج 1: 311 ص. در اين كتاب زيارت غديريه اميرالمؤمنين عليه السلامرا فراز به فراز و همراه با ترجمه آورده، و سپس با استفاده از آيات و روايات آن فراز را شرح داده است. در جلد اول اين كتاب 26 فراز آورده شده و چاپ شده، و دو جلد ديگر در راه نشر است.

21 - غدير در كلام امام هادى عليه السلام، زهرا مسائلى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، 1396 ش، 288 ص، سايت كتابخانه ملى ايران، عمادزاده، اصفهان، اول، 1397 ش، وزيرى، 300 ص. در اين كتاب تحليل محتوايى زيارتنامه غدير با تأكيد بر امامت آمده است. روش پژوهش به اين صورت بوده كه پس از محتواشناسى و ترتيب موضوعات، ويژگى ها و اختصاصات امامت را با مضامين زيارت غديريه تطبيق داده، و سپس به مبحث دشمنان شناسى اشاره شده و به تحليل و توضيح موارد مذكور پرداخته شده است.

22 - غديريه، مهدى نيلى پور، فارسى، چاپى، پالتويى، 60 ص. اين كتاب شرح مختصر و بيان نكات زيارت غدير است.

23 - ميثاق با غدير، محمدتقى رهبر، فارسى، چاپى، بنياد بعثت، تهران، اول، 1394 ش، وزيرى، 220 ص. در اين كتاب ابتدا مختصرى در مورد اميرالمؤمنين عليه السلام و نيز در مورد زيارت به طور كلى و زيارت غديريه به طور خاص سخن گفته است. سپس زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير را به شكل قطعه قطعه همراه با ترجمه در 35 بخش آورده و شرحى مختصر داده است.

24 - ميراث امام هادى عليه السلام، واحد تحقيق و پژوهش ستاد احياء ايام امامت و ولايت، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1391 ش، بياضى، 80 ص. در اين كتاب زيارت

ص: 116

غديريه در چندين بخش و با عنوان گذارى و ترجمه فارسى در هر بخش آمده است. در آخر، زيارت جامعه به نقل از امام هادى عليه السلام همراه با ترجمه فارسى در چندين بخش همراه با عنوان گذارى آمده است.

25 - نگاهى بر زيارت غديريه، محمدحسين صفاخواه، عبدالحسين طالعى، فارسى، چاپى، سهاره، تهران، اول، 1380 ش، رقعى، 248 ص. در اين كتاب زيارت غديريه همراه با مطالبى در مورد آن و جوانبى از غدير آورده شده است. اين كتاب پس از سخن آغازين، در چهار بخش آمده است: سخن آغازين: 1. نگاهى كلى بر دعاها 2. نگاهى كلى بر زيارات 3. نگاهى بر سند و اعتبار زيارت غديريه. بخش اول: 1. متن زيارت غديريه شامل نود و هفت قطعه 2. زيارت غديريه. بخش دوم: راهنماى موضوعى زيارت غديريه. بخش سوم: سيرى در آيات زيارت غديريه شامل سى و چهار آيه. بخش چهارم: معجم الفاظ زيارت غديريه: شامل معجمى براى الفاظ زيارت غديريه.

26 - هادىِ غدير، مؤلف، ؟ ، فارسى، خطى. در اين كتاب تحليل محتوايى زيارت غديريه امام هادى عليه السلام آمده است. اين كتاب با تقسيم موضوعى زيارت غديريه به 3 قسمت به شرح آن پرداخته است: 1. معرفى امام 2. ويژگى هاى امام 3. پيروان امام.

2 - آيا تا كنون پانزده روز شادى را با عمق جانتان احساس كرده ايد ؟ ، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، قم، فارسى، چاپى، ناشر: همان، خشتى كوچك، 8 ص. در اين كتاب غدير و مناسبت هاى پس از غدير در حدّ اشاره و بسيار مختصر آمده است.

3 - از غدير تا ظهور، قنبرعلى آل بويه، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: عطر عترت، قم، 1391 - 1396 ق، وزيرى، 32 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه از 9 تا 25 ذى الحجه آمده، و سپس چند مطلب در مورد غدير آمده است. اين كتاب همراه با تصاوير و مسابقه و جوايز است، و در نوع خود جامع و قابل استفاده است.

4 - از غدير تا ظهور، مهدى عابدينى، فارسى، چاپى، انتظار مهر، مشهد، اول، 1388 ش، جيبى، 48 ص. در اين كتاب واقعه غدير از ابتدا تا انتها و ماجراهاى پس از آن، و نيز خلاصه اى مضمونى از خطبه غدير و ثمره غدير طى اين عناوين آمده است: مقدمه، غدير فراخوان عمومى براى حضور در غدير، غدير كجاست ؟ ترسيمى از صحنه غدير، بر فراز منبر، تأكيد بر ابلاغ، مراسم بعد از خطبه، پايان مراسم غدير، سيرى گذرا بر خطبه غدير، ثمره غدير، هشدار پايانى.

5 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، پنجم، 1391 ش، رقعى، 176 ص، چاپ ديگر: بهار دل ها، 1396 ش، 752 ص. در اين كتاب مناسبت هاى ايام غدير از 9 تا 25 ذى الحجه با قلمى خاص توضيح داده شده است.

6 - انوار غدير، گروه تحقيق ستاد احياء امامت و ولايت (ستاد غديريه) ، ترجمه: شعور ولايت فاؤونديشن، اردو، چاپى، لكنهو، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى، شعور ولايت فاؤونديشن، قم، مكتبه مينار شعور، گوپال پور، اول، 1439 ق، رقعى، 148 ص. در اين كتاب مناسبت هاى ايام غديريه آمده است.

7 - بيست و سه روز با غدير، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، چاپ پنجم: منير، تهران، سال 1387 ش، رقعى، 56 ص. در اين كتاب با طرحى نو و داستانى سفر حجة الوداع و سپس ماجراى غدير را به طرز روزشمار بيان داشته و طى بيست و سه عنوان از بيست و سه روز پيش از غدير شروع نموده، تا روز غدير همه را به طور

ص: 118

مستند و با قلمى خاص مطرح كرده است. عناوين اين كتاب همه اينگونه هستند: «تنها 23 روز ... تا عيد الهى غدير خم باقى است» ، و در هر عنوان عدد روزها كمتر مى شود و گاهى الفاظ عنوان تغيير مى يابد. در زير عنوان روز هفته و تاريخ قمرى و شمسى و ميلادى را و وقايع آن روز را نوشته است.

8 - 15 روز با غدير، محمد صدرى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1389 ش، رقعى، 64 ص. اين كتاب روزشمار وقايع ايام غديريه؛ از عيد قربان تا عيد غدير (دهم تا بيست و پنجم ذى الحجه) ، و پس از آن تا روز مباهله است.

9 - تقويم ايام غديريه، حسين يارى زاده، فارسى، چاپى، آتيلا، قم، اول، 1398 ش، پالتويى، 142 ص. در اين كتاب وقايع 10 تا 25 ذى الحجه با جزئيات و شرح ريزوقايع بيان شده است.

10 - تقويم نفحات، مهدى شاهچراغى، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، ستاد احياى ايام امامت و ولايت، 1395 ش، پالتويى، 71 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه به طور مختصر آمده است.

11 - درسنامه ايام امامت، محمد صدرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: 1391 و 1392 ش، رقعى، 112 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه به ترتيب زمانى و مستند و جامع از دهم تا بيست و پنجم دى حجه در 15 درس آمده است.

12 - درسنامه ايام غديريه، عباس شواخى، فارسى، چاپى، چاپ دوم: ستاد احياء ايام امامت و ولايت (غديريه) ، عطر عترت، قم، 1391 ش، رقعى، 96 ص، چاپ سوم: همان، رقعى، 120 ص. در اين كتاب وقايع ايام غديريه از عيد قربان تا چند روز پس از عيد غدير به صورت مستند و به ترتيب در 25 درس آورده شده است.

13 - دو هفته شادى، على باباجانى، فارسى، چاپى، ستاد احياى ايام امامت و ولايت، اول، 1402 ش، خشتى، 38 ص. در اين كتاب به صورت مصور و براى كودكان، ايام غديريه را به صورت داستانى اورده است.

ص: 119

14 - روزهاى شاد آسمانى، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، جنات فكه، تهران، مجتمع فرهنگى آموزشى معاونت فرهنگى و اجتماعى سازمان اوقاف و امور خيريه، اول، 1398 ش، خشتى كوچك، 144 ص. اين كتاب در مورد آشنايى با ايام غديريه (9 الى 25 ذى الحجه) و مناسبت هاى آن است.

15 - غدير در گذر زمان، على اكبر مهدى پور، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1390 ش، رقعى، 318 ص. در اين كتاب تاريخچه غدير و وقايع ايام غدير و ره آوردهاى آن به طور مستند و جامع همراه با مستندات و روايات در چهار بخش آورده شده است. عناوين كتاب از اين قرار است: بخش اول: رخدادهاى روز غدير در گذر زمان، بخش دوم: رخدادهاى دهه غدير در گذر زمان، بخش سوم: ره آورد غدير، بخش چهارم: ره آورد دهه غدير.

16 - غدير ... هفتاد روز بعد، عدنان درخشان، فارسى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1388 ش، رقعى، 84 ص. در اين كتاب، از 8 روز مانده به غدير را تا غدير به طور مختصر، و سپس از روز غدير تا 70 روز پس از آن را به شكل روزشمار و وقايع هر روز را طى اين عناوين بيان نموده است.

17 - غديريه، گروه پژوهش ستاد غديريه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، دوم، 1401 ش، خشتى كوچك، 120 ص. در اين كتاب وقايع ذى حجه از روز 9 تا 23 آمده، و در آخر در مورد كاروان غدير سخن گفته است.

18 - ماه اميرالمؤمنين عليه السلام، محسن حاجى ترخانى، فارسى، چاپى، شاملو، مشهد، اول، 1402 ق، رقعى، 130 ص. در اين كتاب وقايع ماه ذى حجه از روز اول تا آخر ماه و ارتباط آنها با اميرالمؤمنين عليه السلام به طور مستند آمده است.

19 - ماه ولايت، سيد صادق ميرشفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: طوباى محبت، قم، 1397 ش، پالتويى، 102 ص. در اين كتاب مناسبت هاى مهم ايام غديريه در 15 روز همراه با تحليل و مباحث اعتقادى مرتبط آمده است.

ص: 120

20 - ماه ولايت، على نظرى، فارسى، چاپى، جيبى، 32 ص. در اين كتاب به مناسبت هاى مهم رد ماه ذى الحجه بر محور ولايت و غدير اشاره شده است.

21 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل بويه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 72 ص. در اين كتاب مناسبت هاى ايام غديريه همراه با پيوندهاى مهدوى آمده است.

22 - وقايع هفته غدير، على اصغر يونسيان، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: آئينه زمان، تهران، 1383 - 1389 ش، رقعى، 136 ص. در اين كتاب ماجراهاى هفته غدير از 18 تا 25 ذى الحجه توضيح داده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است.

23 - هشت روز پس از غدير (از غدير تا مدينه) ، عدنان درخشان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: منير، تهران، 1382 - 1390 ش، رقعى، 31 ص. در اين كتاب وقايع هشت روز پس از واقعه غدير به صورت روزشمار و با ذكر تاريخ قمرى و شمسى و ميلادى به طور مستند آورده شده است.

24 - يك روز به ياد ماندنى يك هفته طلايى، فارسى، چاپى، مجمع احياء غدير، مستند، بنياد بين المللى غدير، مشهد، 1385 ش، جيبى، 35 ص. در اين كتاب به طور مختصر به نكاتى از غدير و وقايع هفته غدير اشاره شده است.

1 - آخرين خورشيد، مهدى وحيدى صدر، فارسى، چاپى، محمد و آل محمد عليهم السلام، نداى غدير، اول، 1393 ش، خشتى، 12 ص. در اين كتاب در هر صفحه جمله اى از خطبه غدير با مضمون امام زمان عليه السلام آورده شده، و ذيل آن اشعار كودكانه در مورد آن جمله همراه با تصاوير و رنگ آميزى آمده است.

2 - از غدير تا ظهور، ابوالفضل سبزى، فارسى، چاپى، شبنم باران، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 237 ص. در اين كتاب طى 5 فصل رابطه غدير و امام زمان عليه السلام را بيان كرده است: 1. از غدير تا ظهور 2. ماه ولايت و احياى غدير و امر امام زمان عليه السلام 3. متن خطبه غدير همراه با ترجمه 4. امام زمان عليه السلام و غدير 5 . غديريه.

3 - امام مهدى عليه السلام و منتظران از زبان خطابه غدير، اميرمحمد داودى پور، محمدتقى اختيارى، تورج شجاعى، فارسى، چاپى، امام رئوف عليه السلام، تهران، اول، 1395 ش، بياضى، 16 ص، سايت كتابخانه ملى ايران. سايت خانه كتاب.

4 - تجلى اهداف غدير در عصر ظهور، على اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، قم، اول، 1391 ش، رقعى، 128 ص. اين كتاب در 2 فصل آمده است: در فصل اول همه تعاليم اسلامى و مفاهيم اصيل تشيع را نتيجه غدير دانسته، و بر محور غدير به توضيح آنها پرداخته است. همچنين اشاره به فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و امامت و خلافت نموده است. در فصل دوم مسئله مهدويت را به عنوان اجراى اهداف غدير مطرح كرده، و در آخر به رجعت اشاره كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: غدير پيامبر صلى الله عليه و آله و آگاهى از آينده امت، فصل 2: مهدويت: تجلى اهداف غدير در عصر ظهور.

5 - تجلى غدير در عصر ظهور، سيد محمود بحرالعلوم ميردامادى، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى بهار، 14 ص.

6 - تجلى غدير در عصر ظهور، جمعى از محققين غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 336 ص. در اين كتاب رابطه

ص: 122

غدير با عصر ظهور و مشتركات اين دو توسط تعدادى از مؤلفين و محققين برجسته و طى چند مقاله مورد بحث و بررسى قرار گرفته، كه اين مقالات برگزيده مقالاتى است كه طى سه سال توسط غديرستان در موضوع مهدويت برگزار شده است. اين اثر كتابى بديع و جامع و كامل و حاوى نكات ارزشمندى است، كه توسط مركز تخصصى غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله جمع آورى و تدوين شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه، مقاله اول: عصر ظهور تجليگاه غدير: مركز غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، مقاله دوم: زمينه هاى بحث تجلى غدير در عصر ظهور: محمدباقر انصارى، مقاله سوم: ظهور، پاسخ به فطرت غديرى انسان ها: سيد محمود ميردامادى بحرالعلوم، مقاله چهارم: ظهور براى احياى غدير: محمدصادق اميدوارى خراسانى، مقاله پنجم: غدير حلقه اتصال بعثت رسول صلى الله عليه و آله و ظهور موعود: مهدى باقرى سيانى، مقاله ششم: زمينه سازى غدير براى عصر ظهور: على اكبر مهدى پور، مقاله هفتم: ظهور، روز قابليت انسان براى غدير: حامد نواب، مقاله هشتم: اهداف و موانع تجلى غدير در عصر ظهور: على اصغر رضوانى، مقاله نهم: ظهور يعنى اعاده حق غدير: محمدحسين رحيميان، مقاله دهم: ظهور تجلى اهداف خلقت با تحقق غدير: محمدحسين يوسفى، مقاله يازدهم: ظهور تجلى غلبه حق غدير بر باطل ها: على نظرى منفرد، مقاله دوازدهم: تجلى امامت الهى غدير در عصر ظهور: اصغر منتظر القائم عليه السلام، مقاله سيزدهم: تجلى عدالت غدير در عصر ظهور: حسين تهرانى، مقاله چهاردهم: تجلى علم و هدايت غدير در عصر ظهور: محمدمهدى خليلى، مقاله پانزدهم: تجلى نظم و وحدت الهى در عصر ظهور: محمدرضا شريفى، مقاله شانزدهم: تجلى عدالت علوى در حكومت مهدوى: محمد مجتهدى، مقاله هفدهم: تجلى عبوديت انسان بر اساس غدير در ظهور: محمدرضا فريدونى، مقاله هيجدهم: انتقام كربلاى غدير در عصر ظهور: مجيد مسعودى، مقاله نوزدهم: ريشه كن شدن مظلوميت غدير در عصر ظهور: محمدحسين طغيانى.

ص: 123

7 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى، فارسى، چاپى، ستاد مردمى مهدويت خراسان رضوى، مشهد، 1389 ش، جيبى، 17 ص. در اين كتاب فرازهايى از خطبه غدير كه با امام زمان عليه السلام مرتبط است، همراه با ترجمه و بيان پيام ها به طور مختصر آمده است.

8 - حضرت مهدى عليه السلام آخرين وارث غدير، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى، غديرستان كوثر نبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، 1441 ق، نيم رحلى، 641 ص. در اين كتاب رابطه غدير و امام زمان عليه السلام بيان شده، و در واقع مجموعه اى از كتب و مقالات در اين باره است كه يك جا جمع آورى شده است. در اين اثر ابتدا مختصرى در مورد ولادت و القاب حضرت مهدى عليه السلام، كتاب «عصر ظهور تجليگاه غدير» آمده است. سپس مقاله هايى كه در محفل «غدير و ظهور» طرح شده آمده؛ كه 19 مقاله از مؤلفين و محققين متعدد است. پس از آن بعضى آيات در مورد امام زمان عليه السلام، اوصاف حضرت، روايات در مورد حضرت، بخش هايى از زندگى حضرت، حكومت و زمان حضرت، و بعضى ديگر از جوانب حضرت مهدى عليه السلام آمده است. اين كتاب به صورت ديجيتالى در اينترنت موجود است.

9 - غدير در عصر ظهور، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: روضة العباس عليه السلام، قم، 1390 - 1393 ش، رقعى، 95 ص. در اين كتاب رابطه غدير و عصر ظهور بيان شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: چشمه سار زلال غدير، فصل 2: جلوه هايى از غدير در عصر ظهور، فصل 3: غدير ظهور و منتظران.

10 - غدير روز تجديد بيعت با امام زمان عليه السلام، محمدباقر فقيه ايمانى (م 1370 ش) ، تنظيم و تحقيق: سيد محمد موحد ابطحى، على شريف، فارسى، چاپى، چاپ هفتم: عطر عترت، قم، 1429 ق، رقعى، 80 ص. در اين كتاب طى 3 بخش مطالبى در مورد واقعه غدير و قضاياى قبل و بعد آن، برخى از فضائل روز غدير و نيز اعمال غدير آمده، و از جمله در بخشى مفصل در مورد بيعت با امام زمان عليه السلام در روز غدير سخن

ص: 124

گفته است. اين كتاب به شكل صوتى نيز در يك لوح فشرده تنظيم و با همين نام عرضه شده است.

11 - غدير و امام زمان عليه السلام، ابوالفضل سبزى، فارسى، چاپى، شبنم باران، قم، سوم، 1404 ش، جيبى، 147 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، خطبه غدير همراه با ترجمه و پاورقى هايى در توضيح ارتباط فرازهاى خطبه غدير با امام زمان عليه السلام آمده است.

12 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى. اين كتاب شرح موضوعى فراز مهدويت از خطبه غدير است، با اين تكميل كه در غدير بايد به مفصل به مهدويت پرداخته شود، و اينكه اگر مهدويت را در غدير نبينيم غدير ابتر خواهد ماند، و اگر در مهدويت غدير را لحاظ نكنيم بحث مهدوى بى ريشه خواهد بود.

13 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه السلام، غلامرضا حاتمى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: الماس شرق، مشهد، 1388 و 1389 ش، جيبى، 32 ص. در اين كتاب فرازى از خطبه غدير كه مرتبط با امام زمان عليه السلام هست همراه با ترجمه فارسى آمده و در ادامه و به عنوان تأييد و مستندسازى آن فراز روايات و دعا و داستان آورده شده است.

14 - قائم مهدى عليه السلام در خطبه غدير، عمران عليزاده، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، تبريز، اول، 1386 ش، جيبى، 40 ص.

15 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1391 - 1395 ش، بياضى، 246 ص. در اين كتاب طى 12 بخش فرازهايى از خطبه غدير كه مربوط به امام زمان عليه السلام است، همراه با توضيحات و مستندسازى آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مرواريد 1: موعود خاندان نور، مرواريد 2: روشنگر آئين رستگارى، مرواريد 3: كانون بخش انديشه ها، مرواريد 4: ياور آئين حنيف: نور الهى چيست ؟ مرواريد 5 : ژرف ترين دريا: حقيقت عظمت خداوند، علم غيب، علم و قدرت ائمه عليهم السلام، مرواريد

ص: 125

6 : نيكوى برگزيده، مرواريد 7: وارث نور علم امام مبين، مرواريد 8 : تحكيم بخش آيات بارى، مرواريد 9: باليده ترين رهنما، مرواريد 10: اختياردار جهان و جهانيان، مرواريد 11: بشارت نور، مرواريد 12: امانتدار آشكار و نهان.

16 - مدرسه غدير با پيوندهاى مهدوى، قنبرعلى آل بويه، فارسى، چاپى، طوباى محبت، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 72 ص. در اين كتاب مناسبت هاى ايام غديريه همراه با پيوندهاى مهدوى آمده است.

17 - موعود غدير، اصغر صادقى، فارسى، چاپى، چاپ چهارم تا هشتم: آفاق، تهران، 1381 - 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب 5 بخش آمده است: 1. جايگاه ارزشى حديث غدير 2. خطبه غدير در يك نگاه 3. همپاى نور 4. سيماى حضرت مهدى عليه السلام به روايت غدير 5 . تا كِى انتظار. در طى اين بخش ها گذرى كوتاه بر خطبه غدير و مسئله ولايت و سپس معرفى امام زمان عليه السلام در خطبه غدير و شواهد ديگر، و در پايان درد دلى از زمان غيبت آمده است.

18 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد، فارسى، خطى، 194 ص. در اين كتاب آنچه در خطبه غدير درباره امام زمان عليه السلام آمده را شرح و توضيح داده است. اين كتاب پايان نامه مدرسه علميه عقيله بنى هاشم عليهاالسلام به سال 1386 ش است.

19 - نداى ولايت و مهدويت، ش 3، حسين احمدى، فارسى، چاپى، مسجد مقدس جمكران، قم، اول، 1387 ش، رقعى، 93 ص. در اين كتاب چهار سخنرانى در مورد غدير و امامت كه در همايش «غدير، مهدويت، پايان تاريخ (آغازى نو) » ايراد شده به رشته تحرير در آمده است.

20 - ياد امام عصر عليه السلام در عيد غدير خم، محمدرضا رحيميان، فارسى، چاپى، چاپ اول تا هفتم: الماس، قم، 1385 - 1388 ش، جيبى، 64 ص. در اين كتاب مطالبى در مورد غدير آمده است: ضرورت شناخت غدير، شناخت واقعى صاحب غدير تنها در دوران ظهور ميسر است، فرازى از خطبه غدير، معرفى امام عصر عليه السلام در صحراى

ص: 126

غدير، حضرت تنها وارث غدير، اعمال غدير، دعاى روز غدير، دعا براى فرج در غدير، طلب يارى از حضرت در غدير، غيبت وارث غدير، تجديد اندوه آل محمد عليهم السلام در روز غدير.

4 - چهل حديث پيرامون غدير، محمد محمدى (اشتهاردى) ، فارسى، چاپى، چاپ اول: مطهر، تهران، 1379 ش، چاپ سوم: همان، 1386 ش، پالتويى، 60 ص. در اين كتاب طى 10 بخش بعضى از جوانب غدير و ماجراى آن آورده شده است. عناوين اين بخش ها از اين قرار است: حادثه غدير، مكان غدير، تاج كرامت، تبريك و تهنيت و بيعت، مقامات على عليه السلام در غدير، معنى ولايت در حديث غدير، اثبات غدير، عيد غدير.

5 - چهل حديث پيرامون غدير، سيد مهدى موسوى، فارسى، چاپى.

6 - چهل حديث در غدير، مؤسسه فرهنگى و تحقيقاتى برهان، مترجم: مريم عليزاده، عربى، فارسى، انگليسى، چاپى، انصاريان، قم، 1388 ش، 1430 ق، 2009 م، رقعى، 96 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد غدير، با متن عربى و ترجمه فارسى و انگليسى آمده است.

7 - چهل حديث در منزلت غدير، على اكبر قحطانى (حائرى) ، فارسى، چاپى، جيبى، 76 ص. اين كتاب 40 حديث در 3 بخش و 1 خاتمه در جوانب مختلف غدير آمده است.

8 - چهل حديث غدير، احمد شاملو، فارسى، چاپى، كتابخانه فارسى تبيان، 24 ص.

9 - چهل حديث غدير، حسين احمدى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، بنياد بين المللى غدير، قم، اول، 1391 ش، جيبى، 56 ص. اين كتاب گفتارهايى پيرامون واقعه غدير در قالب 40 روايت است.

10 - چهل حديث غدير، سيد محمدجعفر روضاتى، فارسى، چاپى، اعتقاد ما، مشهد، اول، 1400 ش، رقعى، 56 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد غدير، با ترجمه فارسى آمده است.

11 - چهل حديث ولايت و غدير، معاونت امور فرهنگى وزارت ارشاد (تهران) ، فارسى، چاپى، وزارت كشور، تهران، 1374 ش، 1415 ق، پالتويى، 118 ص. در اين

ص: 128

كتاب پس از مقدمه كوتاهى درباره جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله، 40 حديث از روايات شيعه كه هر يك گوياى گوشه اى از روز غدير است همراه با ترجمه آمده است.

12 - چهل درّ از درياى غدير، على ايمان پرست، فارسى، چاپى، گوى، تهران، اول، 1395 ش، بياضى، 40 ص، سايت خانه كتاب. سايت كتابخانه ملى ايران. در اين كتاب 40 جمله از خطبه غدير انتخاب شده و همراه با ترجمه آورده شده است.

13 - چهل مرواريد از اقيانوس غدير، واحد پژوهش مؤسسه فرهنگى هنرى رهپويان حق، فارسى، چاپى، حكمت و عرفان، تهران، اول، 1398 ش، پالتويى، 44 ص.

14 - زلال غدير، مصطفى نظرى تهرانى، فارسى، چاپى، سروش ولا، تهران، اول، 1395 ش، پالتويى، 96 ص. در اين كتاب 40 حديث در مورد آداب و اعمال غدير و فضائل اميرالمؤمنين على عليه السلام همراه با ترجمه فارسى و سپس همان حديث را به صورت شعر آورده است. در آخر مخمّس غديريه با عنوان «حسن ختام» آمده است.

15 - غدير (چهل حديث) ، محمود شريفى، فارسى، چاپى، چاپ اول: معروف، قم، اول، 1420 ق، 1378 ش 80 ص. در اين كتاب پس از مقدمه در ترسيم ماجراى غدير و مطلبى با عنوان غدير در قرآن، 40 حديث طى سه فصل آمده است.

16 - غدير عيد برتر، مهدى صدرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا هفتم: دليل ما، قم، 1390 - 1398 ش، رقعى، 32 ص. اين كتاب چكيده كتاب «غدير برترين عيد امت» است، كه در آن 40 حديث در مورد فضيلت غدير آمده است.

و تحقيقى چه از نظر تاريخى و حديثى و چه از نظر ادبى و شعرى هستيم كه غدير نيز يكى از همين زمينه هاست.

از زمان حسّان بن ثابت - كه در روز غدير خم به اذن پيامبر برخاست و واقعه غدير را سرود - تا زمان حاضر، اشعار فراوان درباره آن حادثه و امامت على عليه السلام سروده شده و شاعران عرب و فارسى درباره آن اداى حق كرده اند.

و لذا يكى از شاخه هاى موضوعى غدير، اشعار غدير و يا همان «غديريه ها» است؛ كه در طول تاريخ، شعراى شيعه و يا مذاهب ديگر، مكرر حديث غدير و يا واقعه و خطبه غدير را به زبان هاى عربى و فارسى و اردو و تركى به نظم در آورده اند، كه بعضى از آنها به صورت كتاب به چاپ رسيده است. اين كتاب ها اكثرا با نام «غديريه» و يا نام ديگر نوشته شده كه در آن فقط غديريه مؤلف آمده، كه حدود 40 كتاب است.

بيش از 20 كتاب نيز فقط با موضوع شرح غديريه سيد حميرى مشهور به قصيده عينيّه تأليف شده، كه اكثرا خطى و به نام «شرح القصيدة العينية للحميرى» به زبان هاى عربى و فارسى و اردو است. همچنين مقاله هاى متعددى در مجلات در مورد غديريه ها نوشته شده است.

و اما چند نمونه از كتاب هايى كه از ابتدا تا انتها يك غديريه مفصل و طولانى از مؤلف آمده است:

خطبة الغدير، اثر مرحوم صغير اصفهانى، كه با همكارى مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.

خطبه غديريه، اثر ميرزا رفيع، كه در سال 1313 قمرى در هند چاپ شده است.

ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، اثر ميرزا عباس جبروتى قمى.

غدير خم، اثر مرتضى سرافراز، كه در سال 1348 شمسى منتشر شده است. اين چند عنوان كتاب به عنوان نمونه ذكر شد، و براى اطلاع بيشتر به كتاب «غدير در آئينه كتاب» رجوع شود.

ص: 130

از سوى ديگر، با در نظر گرفتن حجم بالاى غديرى ها، مؤلفينى اقدام به جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير كرده اند، و اين اسناد ادبى غدير را به صورت مجموعه هاى تنظيم يافته ارائه نموده، و كتاب هاى مستقلى براى معرفى و جمع آورى غديريه ها تأليف شده است.

ليستى از اين كتاب هاى مستقل مجموعه شعر غدير همراه با كتابشناسى مختصر از اين قرار است:

1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد، فارسى، چاپى، مؤمنين، قم، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 64 ص. اين كتاب اشعارى از سروده هاى مؤلف است كه پس از مقدمه پانزده شعر آمده و در ابتدا چند شعر در غدير و سپس در مورد امام زمان عليه السلام و در پايان درباره پاره اى از مسايل اجتماعى و اخلاقى است.

2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران، عربى، چاپى، وزيرى، 80 ص. اين كتاب شماره 34 به تاريخ 1433 ق، 2012 م از مجله ادبى و علمى «الاصالة» است، كه در نجف اشرف منتشر شده، و اشعارى از شعراى نجف كه در موضوع غدير سروده شده گرد آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فى هذا العدد، اذا خدمتم النجف الاشرف فى حياتكم تنالون شفاعة اميرالمؤمنين عليه السلامبعد وفاتكم، رئيس التحرير، الصلة العقائدية بين مصطلح الوصية و بيعة الغدير: أ. د. حسن الحكيم، يوم الغدير ايراق الحقيقة الازلى: أ. د. صبحاح عنوز، فى عيد الغدير: أ. د. السيد محمد بحرالعلوم، ذكرى عيد الغدير: أ. د. محمدحسين الصغير، اطرح الهم جانبيا يا فؤادى: أ. د. ناجح جميل، فى عيد الغدير: الاستاذ طالب الشرقى، تباشير الغدير: د. رزاق محمود الحكيم، ذكرى الغدير: الاستاذ محمد الغبان، لك اللّه من أمة: محى الدين الجابرى، غدير الولاء: السيد عبدالامير جمال الدين، من وحيد الغدير: الاستاذ صادق اليعقوبى، غدير أتانا: رزاق المشهدى، البيعة المباركة: محمد الشماع، البيعة الغراء: شهيد الشمرى، الغدير و بشائر الولاء: محمد زايد ابراهيم، على عليه السلام و الغدير: جعفر الشرقى، عيد الغدير: وهاب شريف، يوم الغدير:

ص: 131

الشيخ احمد الخفاجى، الى ابن ابى طالب عليه السلام ممرّا الى اللّه: مهدى النهيرى، الغديريات: حمد القابجى، فى رحاب ابى تراب عليه السلام: محمد الخفاجى، شع الغدير: فاضل الشريفى، غدير الآلام: السيد مكى زبيبة، الى الامام على عليه السلام مع الاعتذار: وسام الحسناوى، عيد الغدير فى الفكر و الضمير: الاستاذ حسنين جابر الحلو، الغدير فى التراث النجفى، مصطفى الحكيم.

3 - بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، عباس براتى پور، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات اسلامى، تهران، 1379 ش، 140 ص.

4 - بركه شانزدهم، حبيب صدقى، فارسى، چاپى، پارلاق قلم، بناب، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب، اول، 1396 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده از شعراى شركت كننده در شانزدهمين جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب در سه بخش تركى و فارسى و ويژه آورده شده است.

5 - بيعت با خورشيد، مؤلف: گروهى از محققين. فارسى، چاپى، انجمن ادبى اداره كل فرهنگ و ارشاد خراسان، مشهد، اول، 1376 ش، وزيرى، 136 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام از 38 شاعر آمده است:

در اين كتاب پس از مقدمه، اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام از 38 شاعر آمده است. اسامى هر كدام از شاعران همراه با عنوان شعرشان از اين قرار است: احمد كمالپور (اكمال) : بر خلق و عطاى خلق در بندم. مرتضى امير اسفنديه: لباب ز آتش، خوشه خشم. الهام امين: بلنداى عدالت. منوچهر اسفنديارى (شيوا) : آيت كبرى. على باقرزاده (بقا) : آفتاب روشن. امير برزگر خراسانى: عيد غدير است و روز شادى عالم، از شكاف سنگ كعبه گل دميد. سيد على اكبر بهشتى: مظهر رحمت. محمدرضا جلالى فر (نويد) : دست قدرت. يحيى حدادى ابيانه: فيض ولايت، مولى على عليه السلام. سيد محمد خسرونژاد (خسرو) : غدير خم، جانشين پيغمبر صلى الله عليه و آله، نقش رهبرى، ساقى كوثر، درس رستگارى، ذوالفقار. محمدرضا خطيبى

ص: 132

(نويد) : تحقق غدير. منيژه درتوميان: غربت مولا. محمدحسن ذاكرالحسنى (ذاكر) : درج گهر. قاسم رفيعا: دريا در غدير. محمدعلى سالارى: پيام غدير. كريم سينيچى (سالك) : ساقى نامه. قاسم سروى ها (سروى) : نبوت و ولايت، سرير ولايت. عليرضا سپاهى لائين: غوغا در غدير. عفت شريعتى كرمانى: ستاره صبح. اكبر شعبانى: شهسوار خطه خيبر. شعار ابوذرى (ناصر) : چهارده قرن پس از حادثه پيمان بستن. محمدعلى صفرى (زرافشان) : جام ولايت. ذبيح اللّه صاحبكار: توتياى ديده، بخشى از يك مثنوى. حسن عبدى (شفيق) : آئين ولايت. محمدجواد غفورزاده (شفق) : بيعت با خورشيد، بركه خورشيد، ناد عليا مظهرالعجائب. غلامرضا غلامپور: كعبه دل ها. سيد رضا مؤيد: شكوه غدير خم، غديريه، تاريخ ولايت، سلام بر عيد غدير، روز غدير و روز امامت، سرچشمه بقاء جلوه قرآن، حقيقت توحيد، على عليه السلام همنشين كوثر. سيد رضا محمدى: مولا جان. مصطفى محدثى خراسانى: آيه هاى شكوه، راز خلقت. سيد مصطفى موسوى گرمارودى: گل هميشه بهار. طاهره موسوى گرمارودى: بركه سرشار هدايت. محمد نيك استوارى: دستان مشكل گشا. على نيك فرجام: آينه دار حق. سيد هاشم وفايى: خورشيد ولايت، مولود كعبه. وحيد خراسانى: محرم اسرار، يادواره. قاسم رسا: شهر علم، صحنه تاريخى عيد غدير، عيد غدير و نوروز، سه رباعى به مناسبت غدير، يداللّه فوق ايديهم. قاسم استادى (ثابت) :

خوشترين ايام. غلامرضا قدسى: به مناسبت ميلاد حضرت مولا على عليه السلام، آشناى على عليه السلام.

6 - پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى، فارسى، چاپى، نور فاطمه عليهاالسلام، تهران، اول، 1406 ق، 1364 ش، رقعى، 328 ص. اين كتاب شامل مختصرى از قضيه غدير و اشعار و قصائد فارسى از شاعران جديد و قديم درباره غدير است.

7 - تا هميشه غدير، رضا بيات، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 168 ص. در اين كتاب طى 4 بخش اشعار منتخب غديرى آمده است: 1. رباعى 2. دوبيتى 3. سپيد 4. داستانك.

ص: 133

8 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى امينى، فارسى، خطى، هر جلد: 500 ص. در اين كتاب شعراى غدير طبق حروف ابجد و طبق القاب آنها همراه با شعرشان در مورد غدير آورده شده است. در هر مورد پس از آوردن شعر شرح حال شاعر و نيز نمونه هايى ديگر از شعر او و اگر احتياج باشد توضيحى در بعضى موارد در مورد شعر آن شاعر در پاورقى آمده است.

9 - ترانه غدير، سيد محمدرضاساجد بن سبط الرضا زيدپورى (م 1958 م) ، اردو، چاپى، چاپ: بزم سلطانى، لكنهو، 1410 ق. در اين كتاب اشعارى درباره غدير آمده است.

10 - چهار قرن با شاعران غدير عرب، مظاهر اسكندرزاده، فارسى، چاپى، نداى كارآفرين، تهران، اول، 1390 ش، وزيرى، 144 ص.

11 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1388 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اى ادبى، چند شعر درباره غدير آورده، و سپس خطبه غدير به صورت قطعه قطعه و همراه با ترجمه فارسى و ترجمه منظوم همان قطعه آمده است. در پايان نيز چند شعر در مورد غدير آورده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پرونده بلند شعر غدير، غدير در زبان هاى شاعرانه متفاوت، جلوه هاى شعرى در ادبيات غدير، ترجمه هاى شعرى خطابه غدير، دفتر شعرى حاضر، عريضه ارادت به صاحب غدير، هر چه داريم از غدير است از غدير، حضرت طاها صلى الله عليه و آله با صد و بيست هزار حاجى، پر كشيدن تا غدير، نزول اجلال در خم غدير، صحنه زيباى منبر در غدير: 1. حمد و ثناى الهى 2. فرمان الهى براى مطلبى مهم 3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم السلام 4. معرفى و بلندكردن اميرالمؤمنين عليه السلام 5 . تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت 6 . اشاره به كارشكنى هاى منافقين 7. پيروان اهل بيت عليهم السلام و دشمنان ايشان 8 . حضرت مهدى عليه السلام 9. مطرح كردن بيعت 10. حلال و حرام واجبات

ص: 134

و محرمات 11. بيعت گرفتن رسمى، و آنگاه بيعت ولايت مداران مرد، و بيعت زنان ولايت پذير، و شعرى به بلنداى غدير، و تاج افتخار علوى، و جبرئيل ظاهر شد ! و سنگ بر دشمن غدير باريد ! سلام بر حق خالص غدير، سلام بر امام روسفيدان غدير.

12 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى) ، فارسى، چاپى، شهاب الدين، تهران، چاپ اول، سال 1386 ش، پالتويى، 130 ص. در اين كتاب، ماجراى غدير همراه با خطبه آن در قالب شعر فارسى و با عنوان گذارى هاى متعدد آورده شده است.

13 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ، فارسى، چاپى، اسلام، تهران، اول، 1386 ش، بياضى، 176 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

14 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب، پس از مقدمه، متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده اند. در آخر هم دو بيتى هاى ده بزرگى، مخمس هاى راشى زاده، و غديريه اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

15 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى، فارسى، خطى، چاپ يك جلدى با نام «غديريه هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» : وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص، خطىِ كامل شده 5 جلدى: وزيرى، هر جلد حدودا 600 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده شده است. سپس توضيحاتى در مورد آن شعر از قبيل شواهد قرآنى و روايى كه در شعر آمده

ص: 135

و توضيحات ديگر آمده است. در آخر هر مورد احوالات و آثار و افكار شاعر نيز آورده شده است. در پايان كتابنامه غديريه هاى فارسى و نمايه آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و در 5 جلد در راه چاپ است.

16 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1377 ش، وزيرى، 184 ص. در اين كتاب پس از پيشگفتارى - كه خلاصه غدير است - اسامى 48 تن از شاعران همراه با شعرهايشان در غدير آمده است. اين شعرها اكثرا در مورد غدير و يا درباره وصايت و جانشينى اميرالمؤمنين عليه السلام و مسلئه ولايت است. اسامى شاعران چنين است:

كسائى مروزى، سنائى غزنوى، شاه نعمت اللّه ولى، لامع درميانى، فياض لاهيجى، فيض كاشانى، حزين لاهيجى، سروش لاهيجى، محمدعلى يزدى (وامق) ، حكيم قاآنى شيرازى، ابوالحسن ميرزا (شيخ الرئيس) ، فرهنگ شيرازى، سيد محمدحسن ميرجهانى (حيران) ، عبدالجواد جودى خراسانى، محمدحسين اصفهانى كمپانى، مفتون همدانى، جيحون يزدى، عمان سامانى، محمدكاظم صبورى، حبيب خراسانى، حائرى مازندرانى، ملك الشعراء بهار، آيتى بيرجندى، نجومى خراسانى، صادق سرمد، حسينعلى منشى كاشانى، ابوالقاسم حالت، محمدحسين شهريار، خوشدل تهرانى، مكرم اصفهانى، الهى قمشه اى، قاسم رسا، طائى شميرانى، محمود شاهرخى، محمدعلى مردانى، ابوتراب هدائى، ذبيح اللّه صاحبكار، محمدجواد غفورزاده (شفق) ، قاسم سروى ها، سيد محمد خسرونژاد (خسرو) ، عبدالحسن فرزين، سيد مصطفى موسوى گرمارودى، امير برزگر خراسانى، غلامرضا غلامپور، طاهره موسوى گرمارودى، قاسم استادى (ثابت) ، حبيب اللّه چايچيان (حسان) ، نصراللّه مردانى. در پايان واژه نامه و آيات و احاديث و برخى از عبارات عربى كه در احاديث آمده توضيح داده شده است.

ص: 136

17 - در ساحل غدير، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير، فارسى، چاپى، نباتى، تبريز، اول، 1393 ش، پالتويى، 120 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب آمده، و حاوى 49 شعر است.

18 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى) ، عربى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب نام شعراى غدير را كه شعر عربى سروده اند همراه با شعرشان به ترتيب قرن و تا قرن نهم آورده است. توضيح اين غديريه ها چنين است: قرن اول: 5 غديريه. قرن دوم: 3 غديريه. قرن سوم: 6 غديريه. قرن چهارم: 20 غديريه. قرن پنجم: 9 غديريه. قرن ششم: 12 غديريه. قرن هفتم: 9 غديريه. قرن هشتم: 7 غديريه. قرن نهم: 3 غديريه. در پاورقى هاى اين كتاب لغات مشكل توضيح داده شده اند.

19 - ديوان غدير، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب) ، فارسى، چاپى، گلبهار، اصفهان، اول، 1388 ش، وزيرى، 224 ص.

20 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد، تهيه و تنظيم: احمد كعبى، عربى، چاپى، مؤسسه مسلم بن عقيل عليه السلام، نجف، اول، 1427 ق، 2007 م، وزيرى، 112 ص.

در اين كتاب ابتدا تقريظ هاى متعددى از افراد مختلف و مشهور در قالب شعر و سروده آورده شده است. سپس مقدمه اى كوتاه در مورد مؤلف آمده، و پس از آن كتاب طى 2 فصل آمده است: فصل اول: اشعار مؤلف است كه غدير و مضامين خطبه غدير را در قالب شعر عربى در 13 فصل آورده است. در فصل دوم 18 شعر از شعراى عرب در وفات مؤلف كتاب كه در شب شعر شاعران نجف ايراد شده آمده است. عناوين ادبى غديريه مؤلف از اين قرار است: آهة غديرية، خلافة اللّه، مؤتمر التبليغ، الشعر يقف على الباب، حكمة التبليغ، رسالة مع الايام، بالعمل لا الكلام، لا تعلموهم ... فهم الاعلم، الامامة ... سفينة النجاة، العقل دليل على الامامة، الامام قوة الاسلام، الطغاة لا ينقذون البشر، دولة الغدير.

ص: 137

21 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، طور، سال 1408 ق، خشتى، 36 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه اى كوتاه درباره شعر و شعراى غدير آورده و سپس اشاره اى به سراينده و ديوان او نموده است. سپس ترجيع بندى در بيست و دو بند از مرحوم ميرزا حبيب اللّه خراسانى در مدح اميرالمؤمنين عليه السلام آورده كه در پايان اشاره اى به امام زمان عليه السلام دارد. چنانچه از ابتداى اين ترجيع بند معلوم مى گردد اين شعر به مناسبت غدير سروده شده، ولو اينكه همه آن درباره غدير نيست.

22 - روى دست آسمان، ليلا امير عربى بناب، فارسى، چاپى، بهاردخت، تبريز، اول، 1400 ش، رقعى، 260 ص. اين كتاب گزيده اى از آثار بيستمين جشنواره سراسرى شعر غدير بناب است، كه در 2 بخش اشعار فارسى و تركى در مورد غدير آمده است.

23 - ژرفاى غدير، محمد وافى، فارسى، چاپى، وزيرى، 176 ص. در اين كتاب 110 شعر غدير به زبان فارسى آمده است.

24 - ساقى خم غدير، كريم اسدى، فارسى، چاپى، خاطره، مشهد، اول، 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب غديريه هاى شعراى بزرگ پارسى گوى آمده است.

25 - سرود غدير، 2 ج، سيد احمد بن على حسينى (اشكورى) ، فارسى، خطى، 2 ج: 1000 ص تقريبا. اين كتاب شامل حدود چهارصد قصيده و غديريه فارسى است كه از ديوان ها يا خود شاعران جمع آورى شده، و بناست طبق قرن ها تنظيم شود و براى هر كدام از شاعرها مشخصاتى مختصر آورده شود. در مورد شعرها هم اگر توضيح ضرورى لازم باشد در اين كتاب آمده است.

26 - شرح و بررسى غديريات قرن نهم، على فلاح احمدى، فارسى، خطى، رقعى، 141 ص. اين كتاب مقطع كارشناسى ارشد دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران مركزى، دانشكده ادبيات و علوم انسانى است. در اين كتاب اشاره اى به ماجراى غدير و ماجراى پيرامون آن و سير غديريه نويسى از آغاز تا قرن نهم آمده است. همچنين معرفى شخصيت و آثار و انديشه ها و غديريه هاى سه تن آمده است: حافظ بُرسى و ابن عَرَندَس حلّى و ابن داغِر حلّى.

ص: 138

27 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بيروت، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، ج 1: 1419 ق، 1999 م، ج 2: 1421 ق، 2001 م، وزيرى، ج 1: 350 ص، ج 2: 442 ص، ج 3: 556 ص.

در اين كتاب پس از مقدمه اى كوتاه در مورد واقعه غدير، شاعران غديريه سراى عربى به ترتيب قرن ها در 12 بخش؛ از قرن اول تا دوازدهم هجرى همراه با غديريه ها و توضيحات آورده است. در مورد هر شاعر، ابتدا زندگى نامه، ادبيات، اساتيد و ديگر جوانب مربوط به آن شاعر را به طور مختصر آورده، و سپس غديريه او را همراه با شرحى كوتاه آورده است. اين كتاب جامع ترين كتاب در مورد غديريه هاى عربى است كه به رشته تحرير درآمده است. توضيح مجلدات اين كتاب چنين است:

ج 1: شعراى قرن اول: 1. اميرالمؤمنين عليه السلام 2. حسان بن ثابت انصارى 3. قيس بن سعد انصارى 4. عمرو بن عاص 5 . محمد بن عبداللّه حميرى. شعراى قرن دوم: 6 . كميت بن زيد اسدى 7. سيد اسماعيل بن محمد حميرى 8 . سفيان بن مصعب عبدى كوفى 9. يحيى بن بلال عبدى كوفى 10. ابوتمام حبيب بن اوس طائى 11. دعبل خزاعى 12. ابواسماعيل علوى 13. بقراط بن اشرط وامق نصرانى و شاعران ديگر 14. ابن رومى 15. حمانى افوه.

ج 2: شعراى قرن چهارم: 16. ابن طباطبا علوى اصفهانى 17. احمد علويه اصفهانى 18. محمد بن احمد بن مفجّع 19. احمد بن محمد حنّبى (صنوبرى) 20. قاضى تنوخى 21. ابوالقاسم زاهى 22. ابوفراس حمدانى 23. ابوالفتح كشاجم 24. ناشى ء صغير 25. بشنوى كردى 26. صاحب بن عبّاد 27. جوهرى جرجانى 28. ابن حجّاج بغدادى 29. ابوالعباس ضبّى 30. ابوالرقعمق انطاكى 31. ابوالعلاء سَرَوى 32. ابومحمد طلحة عونى 33. ابن حمّاد عبدى 34. ابوالفرج رازى 35. جعفر بن حسين و شاعران ديگر. شعراى قرن پنجم: 36. ابونجيب طاهر 37. شريف رضى 38. عبدالمحسن صورى 39. مهيار ديلمى 40. شريف مرتضى 41. ابوعلى بصير 42. ابوعلاء معرّى 43. المؤيد فى الدين 44. ابن جبر مصرى و شعراى ديگر.

ص: 139

ج 3: شعراى قرن ششم: 45. على بن احمد فنجكردى 46. ابن منير طرابلسى 47. قاضى ابن قادوس 48. ملك صالح 49. ابن عودى نيلى 50 . قاضى جليس 51 . ابن مكى نيلى 52 . خطيب خوارزمى 53 . فقيه عماره يمنى 54 . سيد محمد اقساسى 55 . قطب الدين راوندى 56 . سبط بن تعاويذى. شعراى قرن هفتم: 57 . ابوالحسن المنصور باللّه 58 . مجدالدين بن جميل 59 . شوّاء كوفى حلّى 60 . كمال الدين شافعى 61 . ابومحمد المنصور باللّه 62 . ابوالحسين جزّار 63 . قاضى نظام الدين 64 . شمس الدين محفوظ 65 . بهاءالدين اربلى. شعراى قرن هشتم: 66 . ابومحمد بن داود حلّى 67 . جمال الدين خلعى 68 . سريجى اوالى 69 . صفى الدين حلى 70. شيبانى شافعى 71. شمس الدين مالكى 72. علاءالدين حلى.

شعراى غدير در قرن نهم: 73. ابن عرندس حلى 74. ابن داغر حلى 75. حافظ بُرسى حلى 76. ضياءالدين هادى 77. حسن آل عبدالكريم مخزومى. شعراى غدير در قرن دهم: 78. شيخ كفعمى 79. شيخ عزالدين عاملى. شعراى غدير در قرن يازدهم: 80 . ابن ابى شاهين بحرانى 81 . زين الدين حميدى 82 . بهاءالدين عاملى 83 . حرفوشى عاملى 84 . ابن ابى الحسن عاملى 85 . شيخ حسين كركى 86 . قاضى شرف الدين 87 . سيد ابوعلى انسى يمنى 88 . سيد شهاب ابومعتوق موسوى 89 . سيد على خان مشعشعى 90. سيد ضياءالدين يمنى91. محمدطاهر قمى 92. قاضى جمال الدين مكى 93. ابومحمد بن شيخ صنعان. شعراى غدير در قرن دوازدهم: 94. شيخ محمد بن حسن حرّ عاملى 95. شيخ احمد بلادى 96. شمس الأديب يمنى 95. سيد على خان مدنى 96. شيخ عبدالرضا كاظمى 97. علم الهدى محمد 98. شيخ على عاملى 99. مسيحا فسوى 100. ابن بشاره غروى101. شيخ ابراهيم بلادى 102. شيخ ابومحمد شويكى 103. سيد حسين رضوى 104. سيد بدرالدين يمنى.

28 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير، 2 ج، سعيد ابومعاش، عربى، خطى.

29 - شعراى غدير، على اصغر رضوانى، فارسى، خطى.

ص: 140

30 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 46 ص. در اين كتاب 7 مقاله درباره شعر غدير و چند مورد ديگر آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مطلع سخن: محمدحسن مشكورى، شعر و شعراى غديرى در الغدير علامه امينى رحمة اللّه عليه: محمدحسين مشكورى، رويكرد فرهنگى به كتاب شريف الغدير: حسين تلخابى، ايده هايى با شال سبز: فاطمه عقيقى، كانون خورشيد پاتوق پژوهشى مى شود: حامد كاشانى، ايام غديريه: اطلاع نگاشت، برنامه هاى كانون خورشيد در عيد غدير سال 95. اين كتاب در نوع خود جامع و مفيد است، و از سرى كتاب هايى است كه توسط كانون خورشيد و به مناسب عيد غدير 1437 ق و شهريور ماه 1395 ش و ويژه نامه احياى سنت غديريه سرايى تنظيم و چاپ شده است. نام كتاب هاى ديگر اين سرى از اين قرار است: «قنوت خورشيد» و «زيارت خورشيد» و «مائده خورشيد» .

31 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1394 ش، وزيرى، 133 ص. اين كتاب مجموعه اشعارى است كه در سومين جشنواره ملى شعر غدير جمع آورى شده است. اين جشنواره در دهه امامت و ولايت سال 1393 ش در شيرازو با حضور شخصيت هاى علمى و فرهنگى و شعراء برگزار شده است. در اين كتاب 42 شعر از شعراى غديرى آمده، كه نام ايشان از اين قرار است: احمد بابايى، بهنام صدوقى، سيد مهدى حسينى نژاد، عاليه مهرابى، عباس چشامى، على فردوسى، قاسم صرافان، مجتبى صفدرى، مجيد نجفى، محسن كاويانى، محسن ناصحى، محمدتقى جعفرى تفضل، محمد سهرابى، مصطفى توفيقى، مهدى مردانى، هادى فردوسى، ابراهيم روزبهانى، احمد جهان بين، اكبر آزادپور، اكبر سليمانى زاده، آرش پورعليزاده، پيام جهانگيرى، حامد عسگرى، حسن ابراهيم زاده، حسن اسحاقى، حسن بهرامى، رسول عظيمى مهر، رضا نيكوكار، رضا يزدانى، زهرا سپه كار، زهرا شعبانى، زهرا نعمتى، سارا باختر، ساره كفايى، سودابه مهيجى، سيد محمدجواد ميرصفى، سيد اكبر سليمانى، سيد مهدى نژادهاشمى، شبنم فرضى زاده، شكيبا غفاريان، شيما زنگنه، عاليه مهرابى.

ص: 141

32 - شعر غدير، بنياد بين المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 176 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده پنجمين جشنواره ملى شعر غدير جمع آورى شده، كه 118 شعر است. عناوين اشعار منتخب چنين است:

فرصت شراب شدن، دو دست، راه امتحان، بالا مى رود، چشم انتظار، مدافعان حرم، زمان الست، خمّ نگاهت، سيب هاى ازلى، جان پيغمبر صلى الله عليه و آله، شهر نجف وقتى جمال شاه را كم داشت، دموكراسى، عدالت، غدير، كتاب، مجله، مداد، معراج، مهره، نجف، تبعيد، فتنه، گلوى زمين، بركه غدير، معجزه، ترانه غدير، طواف، كبوتران حرم، طلوع، معصوم دوم، مستان غدير، بى نشان، غديريه، لبخند تو بهشتم، تقديم به فاتح خيبر اسداللّه الغالب على بن ابى طالب عليه السلام، رسم خورشيد، در قرن بيست و يكم چقدر تو را كم داريم، اشك على عليه السلام، راه بهشت، شعر كودك، نهج البلاغه، رباعى ها و دوبيتى هاى غدير، عيد غدير 1، عيد غدير 2، مدافعان حرم، اسم اعظم، عشق اول، رنگين كمان، دغدغه هاى قوها.

شاه بيت، مولاى كبوترها، رباعى، در انتظار، بجز تو ... ، به مظلوميت امام على عليه السلام، براى غدير، با تو تمام، شكوفه هاى خورشيد، عشق اعلاست ... ، بعد از محمد صلى الله عليه و آله، غدير قرن، كتيبه، شترزاده عاقبت شتر مى شود، مجموعه اى از چهل و دو دوبيتى ولايى، عدالت از گناهان كبيره است، بتاب اى ماه، منم غلام على عليه السلام، هفت آسمان، از نسل غدير، با اين قلم سست چه بايد بنويسم ؟ سرباز غدير، شعر اول، شعر دوم، يا اميرالمؤمنين، خانه زاد، در مقام حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، در مقام غدير و حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام، ولايت و دفاع از حريم اهل بيت عليهم السلام، تكريم مدافعان حرم، غدير جلوه گه جلوس حق بر سرير، طاعت ماه، ساقى، در حال و هواى جنگ صفين، جهان باده، رسول عشق، آب و آئينه، زبان حال مدافعان حرم، مثنوى مرتبط با بخش ويژه مدافعان حرم، آل پوچ، غزل غديريه 1، غزل غديريه 2، غزل غديريه 3، يا حق، مهر مولا عليه السلام، الحاق به اقيانوس، غدير جلوه گه جلوس حق بر سرير، عيد غدير خم، شعر غدير 1، شعر غدير 2.

ص: 142

33 - شعر غديريه كودكانه، عيسى ثاقب بخشايش، فارسى، چاپى، خشتى.

34 - الشعر و الشعراء، عبدالحسين امينى، گردآورنده: محمدحسن شفيعى شاهرودى، عربى، چاپى، ميراث النبوة، قم، اول، 1389 ش، رقعى، 416 ص. اين كتاب خوانندگان را با شعر و شاعران صدر اسلام و شعرايى كه در باب عظمت و منزلت غدير اشعارى سروده اند آشنا مى سازد. نگارنده در ابتدا راجع به شعر و شاعرى و اقوالى كه در اين زمينه از قول محدثان نقل شده و اينكه شعر و شاعر از نگاه قرآن و سنت چه منزلتى داشته سخن مى گويد. وى شاعرانى را كه در شأن و وصف غدير اشعارى سروده اند يك به يك نام برده، كه مؤلف نخستين آنها را خود اميرالمؤمنين عليه السلام مى داند. حسان بن ثابت، قيس انصارى، محمد حميرى و عمرو بن عاص شاعران ديگرى هستند كه در سده اول در ادبيات و قصائد خود از واقعه غدير خم ياد كرده اند. وى در صفحات ديگر كتاب به ترتيب شاعران غدير را از سده دوم هجرى تا سده دوازدهم به ترتيب نام برده، و براى معرفى هر يك از آنها عنوان جداگانه اى در نظر گرفته است.

35 - صهباى غدير، جمعى از شعراى هند، اردو، چاپى، چاپ: چاپخانه اثنى عشرى، دهلى، 1344 ق، 1926 م، وزيرى، 96 ص. اين كتاب شامل مقدمه و ترجمه خطبه غدير به اردو، و سپس 21 قصيده از شعراى معروف هند در غدير است. اين اشعار يا غزل و يا به طور سلسله اى و يا شامل دو يا سه يا چهار بند و به اصطلاح اردو «مطلع» هستند.

36 - على گويان از غدير مى گويند، گرد آورى: ستاد غدير استان تهران، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى تحقيقاتى اميرالمؤمنين عليه السلام، قم، اول، 1382 ش، وزيرى، ص 301. در اين كتاب برگزيده اشعارى آمده است كه در فراخوان سال 1379 و 1381 ش به مناسبت غدير از سوى ستاد غدير استان تهران اعلام و جمع آورى شده، و مجموعا 108 شعر از 84 شاعر است. سرايندگان اين اشعار از اين قرار اند:

ص: 143

1. بيژن ارژن 2. سيما محمودى 3. حسين هدايتى 4. حميده رضايى 5 . فاطمه كاوه 6 . حضرتى 7. عبداللّه واثق عباسى 8 . فاطمه وكيلى 9. بهروز ونداديان 10. عليرضا حكمتى 11. عباس احمدى 12. ذبيح اللّه ذبيحى 13. فاطمه ناظرى 14. محمد پروانه 15. محمود شريفى 16. ماندانا هوشيار 17. معصومه سعيدى 18. على ونداديان 19. سيد محمود علوى نيا 20. زهره پريشانى 21. سيد محمدعلى رضازاده22. كبرى پيرشالكوهى. 23. محمود خان احمدى 24. نغمه مستشار نظامى25. محسن آرياپاد 26. بابانور «عليقلى نورى شكرى» 27. نرگس كرخى 28. مطهره شريعتى كوهبنانى 29. فاطمه رنجبر 30. زينب حسام 31. مرتضى آخرتى 32. ناصر شعار ابوذرى 33. فخيمى مرآت ابهرى 34. غلامرضا كافى 35. مژگان دستورى36. زهرا ابراهيمى خبير 37. محمد عراقى 38. ماريا گيلزاد كهن 39. جعفر حيدرى. 40. نگار جمشيدنژاد 41. زهرا رفيعى 42. سيد حسن هاشمى 43. مصطفى جليليان مصلحى 44. مليحه سردارى 45. على اصغر اكبرى 46. فريدون كربلى47. دانش منفردى 48. فاطمه طارمى 49. دخيل ميرزايى كاشانى.

50 . كبرى سلطانى 51 . عباس كيقبادى 52 . صالح محمدى امين 53 . اكرم مالكى 54 . سيد هادى طبائى 55 . مريم سقلاطولى 56 . جمشيد شنبه بازارى 57 . محمد سعيد ميرزايى 58 . رضا فلاح بجنوردى 59 . مهدى جهان بخش. 60 . محمدهادى حسينى جهان آبادى61 . غلامرضا پروينى نژاد 62 . عبدالرزاق توفيق زاده 63 . فهيمه رحمان پور 64 . زهرا صفايى 65 . امير اكبرزداده 66 . زهرا حسين زاده 67 . سيد وحيد سمنانى 68 . جميله اشتياقى 69 . حسن صادقى پناه 70. سيد على موسوى على آبادى71. مهرآسا پروينى نژاد 72. عباس حسين پور 73. محبوبه بزم آرا 74. محمود حاجى كلاته 75. مصطفى پوركريمى 76. محمد شيدا 77. اسلام انصارى فر78. عصمت اسلامى 79. على اكبر نظرى 80 . غلامرضا مرادى 81 . سمانه ايران نژاد 82 . عبدالرضا بارگير 83 . رضا نيكوكار 84 . فائزه رسكتى.

37 - على عليه السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى اللّه فتحى (فاتح) ، فارسى، چاپى، نگار، تهران، چاپ اول، سال 1389 ش، وزيرى، 78 ص. در اين كتاب، خطبه غدير در

ص: 144

قالب شعر فارسى سروده مؤلف آمده است. در آخر، دعاى كميل نيز به شعر فارسى آمده است. اين كتاب با كيفيتى بالا و زيبا به چاپ رسيده است.

38 - غدير در آئينه شعر، عليرضا مهرپرور، حسين تركان، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 5 بخش، گزيده اى از اشعار غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش اول: اشعار غدير در قالب هاى مختلف: غزل، مثنوى، قصيده، مخمس، مسدّس، بحر طويل و ... ، بخش دوم: دوبيتى هاى غدير، بخش سوم: رباعيات غدير، بخش چهارم: قطعات غدير، بخش پنجم: سروده هاى غدير.

39 - غدير در آئينه شعر فارسى، مهدى آصفى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1393 ش، وزيرى، 492 ص. در كتاب حاضر، مؤلف به گردآورى غديريه هاى فارسى پرداخته است. همچنين متن خطبه غدير در اين كتاب آمده، و سپس با 112 قصيده بر اساس نظام الفبايى قوافى، تصويرى از قصائد غديريه فارسى از گذشته تا به امروز را فراروى خواننده قرار مى دهد. پس از آن 18 مثنوى، 34 مسمط، 4 ترجيع بند، 5 تركيب بند و 79 قطعه و رباعى و دوبيتى و در مجموع 252 قطعه شعر است، كه سياق و نظم و هندسه اى مناسب و متناسب به كتاب بخشيده است.

40 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى بن محمدعلى گرمارودى (موسوى، طالقانى) ، فارسى، چاپى، الهادى، قم، اول، 1374 ش، 1415 ق، وزيرى، 196 ص، چاپ ديگر: چاپ اول تا پنجم: دليل ما، قم، 1384 - 1388 ش، وزيرى، 318 ص. اين كتاب ابتدا شامل مقدمه اى در پنج نكته است؛ كه عبارتند از: عظمت اميرالمؤمنين عليه السلام، ظلم ظالمان در باب خلافت و غدير، غربت غدير، توضيحى درباره تأليف و شعر غدير، بيست و دو شعر فارسى از شعرايى كه اكثرا معروفند. شعرها اكثرا قصيده يا مخمس و يا مثنوى هستند، و در چند مورد نيز شعرنو آورده شده است. در ابتداى هر شعر مختصرى از حالات شاعر و سرگذشت او با قلمى مخصوص آورده شده، و پس از شعر توضيحاتى ادبى و لغوى و نيز از نظر معانى شعر داده شده است. شعرا به ترتيب عبارتند از:

ص: 145

مكرم اصفهانى، حكيم قاآنى، سيد محمدحسن ميرجهانى، احمد عزيزى، ميرزا يحيى مدرّس، ميرزا محمدعلى وامق، محمدحسين اصفهانى (مفتقر) ، صادق سرمد، ميرزا حبيب خراسانى، محمدحسين شهريار، حسينعلى منشى كاشانى، حكيم كسائى، حبيب اللّه چايچيان (حسان) ، جيحون يزدى، اسماعيل نورى علاء، خوشدل تهرانى، اشرف الدين گيلانى، يوسفعلى ميرشكّاك، صبورى كاشانى، سيد مصطفى موسوى (گرمارودى) ، سيد محمدحسين شهريار، سيد على موسوى گرمارودى.

41 - الغدير و الادب الشَعبى، ج 1، حسين بن حسن بهبهانى، عربى، چاپى، مطبعة الآداب، نجف، 1377 ق، 1957 م، رقعى، 104 ص. در اين كتاب شعرهاى محلىِ عربى درباره غدير جمع آورى شده است.

42 - غديريات، عبدالحسين بن احمد امينى (تبريزى، نجفى) ، تهيه و تنظيم: نعمان نصرى، عربى، چاپى، جيبى، 175 ص. در اين كتاب غديريه هايى را كه در كتاب «الغدير» آمده جمع آورى نموده و طبق ترتيب همان كتاب آورده و تنها غديريه ها آمده است، و بقيه مطالب از شرح حال شاعران و مباحث ديگر حذف گرديده است و ترتيب غديريه ها طبق كتاب «الغدير» است. در اين كتاب از شاعران قرن اول تا هشتم را آورده و جمعا چهل شاعر و هر كدام يك غديريه و همراه با پاورقى هاى تحقيقى آمده است. اين كتاب شماره اول از سرى «من فيض الغدير» و شماره دوم و پنجم آن با نام «مفاد حديث الغدير» و «عيدالغدير فى الاسلام و التتويج و القربات يوم الغدير» است.

43 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى، عربى، چاپى، وزيرى، 326 ص. در اين كتاب طى 4 فصل اشعار عربى در مورد غدير يا همان غديريه هاى عربى را مورد تحقيق قرار داده، و از نظر ادبيات عرب از جهات مختلف واكاوى نموده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

التمهيد: الشعر و القضية.

الفصل الاول: البناء الفى: مهاد نظرى، الغديريات التقليدية (القصائد ذوات

ص: 146

المقدمات) : 1. المطلع: الف. التكثيف، ب. الاستدعاء و الاحالة، ت. الرفض، ث. الترابط الفنى - المعنوى ج. الترابط الفنى - الغرضى 2. المقدمة (مقدمة القصيدة) :

الف. المقدمة الغزلية، ب. المقدمة الطللية، ت. المقدمة الحوارية، ث. مقدمة الرحلة (وصف الضعائن) ، ج. مقدمة طيف الخيال، ح. مقدمة وصف الطبيعة، خ. مقدمة الخمرة 3. التخلص 4. الغرض: الف. الامام على عليه السلام ب. اعداء الامام عليه السلام ت. محور الحدث (بيعة الغدير) ، ث. محور الشاعر، ج. محور الاحتجاج 5 . الخاتمة: الف. خاتمة الولاية، ب. خاتمة الدعاء، ت. خاتمة البراءة.

الفصل الثانى: لغة الشعر: المبحث الاول: الالفاظ، المبحث الثانى: التراكيب: 1. الاستفهام 2. الشرط 3. النداء 4. الامر 5 . النهى.

الفصل الثالث: الصورة الفنية: مهاد نظرى: المبحث الاول: الصورة التشبيهية: 1. التشبيه من حيث وجود الاركان: الف. التشبيه التام، ب. التشبيه المرسل المجمل ت. التشبيه البليغ 2. الصورة التشبيهية من حيث الافراد و التركيب: الف. التشبيه المفرد، ب. التشبيه المركب 3. الصورة التشبيهية القائمة على الاستدلال (التشبيه الضمنى) : الف. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الفخر او المدح، ب. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الذم و الهجاء، المبحث الثانى: الصورة المجازية: 1. المجاز المرسل: الف. اطلاق الجزء و ارادة الكل، ب. اطلاق المحل و ارادة الحال به، ت. اطلاق الحال بالمكان و اراده المكان نفسه، ث. العلاقة الزمانية 2. المجاز العقلى:

الف. علاقة السببية ب. علاقة الزماينة ت. علاقة المكانية ث. علاقة المصدرية ج. علاقة المفعولية، المبحث الثالث: الصورة الاستعارية: 1. الصورة الاستعمارية المكنية 2. الصورة الاستعمارية التصريحية، المبحث الرابع: الصورة الكنائية: 1. الكناية عن الصفة 2. الكناية عن الموصوف 3. الكناية عن النسبة.

الفصل الرابع: الايقاع الشعرى: مهاد نظرى: المبحث الاول: الايقاع الخارجى: 1. الوزن: الف. بحر الطويل، ب. بحر الكامل، ت. بحر البسيط،ث. بحر المتقارب، ج. بحر الوافر، ح. بحر السريع، خ. بحر الخفيف، د. بحر الرمل، ذ. بحر الرجز، ر. بحر

ص: 147

المجتث 2. القافية: الف. حروف الروى: 1. حرف اللام 2. حرف الميم 3. حرف الراء 4. حرف الدال 5 . حرف العين 6 . حرف العين 7. حرف الباء 8 . حرف النون 9. حرف الكاف 10. حرف الياء 11. حرف الهاء 12. حرف الزاى 13. حرف الهمزة 14. حرف الجيم 15. حرف السين، ب. القوافى المطلقة والقوافى المقيّدة: 1. القوافى المطلقة: الف. القوافى المضمومة الروى، ب. القوافى المكسورة الروى، ت. القوافى المفتوحة الروى 2. القوافى المقيدة، ث. عيوب القافية: 1. التضمين 2. الايطاء 3. الاقواء، المبحث الثانى: الايقاع الداخلى: 1. التصريح 2. الطباق و المقابلة 3. الجناس 4. التكرار 5 . ردّ الاعجاز على الصدور: الف. تصدير التقفية، ب. تصدير الطرفين، ت. تصدير الحشو 6 . الترصيع 7. التقسيم 8 . الترجيع.

الخاتمة.

44 - غديريّات هادفة، سيد طالب بن يوسف خرسان (م 1353 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: النعمان، نجف، 1385 ق، رقعى، 16 ص. اين كتاب شامل اشعار درباره غدير است.

45 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى هاى اسلامى، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات، تهران، چاپ اول، سال 1379 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب 93 غديريه فارسى از 93 شاعر پارسى گوى از قرن چهارم هجرى تا حال آورده شده است.

46 - غديريه هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم، محمد صحتى سردرودى، فارسى، چاپى، وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده همراه با توضيحات مختصر آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ

ص: 148

اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و با نام «دانشنامه شعر غدير» در 5 جلد وزيرى و هر جلد حدودا 600 صفحه در راه چاپ است.

47 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى، فارسى، چاپى، انتشارات شاپور خواست، خرم آباد، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 113 ص. در اين كتاب گزيده سروده هايى كه در سه جشنواره غدير قرائت شده آمده، كه چهل سروده در مورد غدير است. اين جشنواره ها توسط مركز آفرينش هاى ادبى حوزه هنرى لرستان در سال هاى 1384، 1385، 1386 ش برگزار شده است. در آخر طرحى جالب اجرا شده؛ و آن اينكه شش سروده به زبان محلى لرى در مورد غدير آورده شده است. اسامى سراينده هاى غديرى در اين كتاب از اين قرار است:

عباس آتشى، بيژن ارژن، شاهرخ اورامى، سميه اميدى راد، همت على اكرادى، محسن بياتيان، محمديوسف بغدادى، نبى تترى، احمد حجتى، حشمت اللّه خالقى، رضا حسنوند، منصور دولتى، مرتضى ذاكر، عبدالرضا رادفر، اكبر رضايى، الهام زارعى زاده، على سليمانى، ليلا ساعدى، مسعود سپه وندى، سيد على اشرف شريعتمدارى، حسين شكربيگى، عبدالرضا شهبازى، ميلاد شهبازى، فرانك صيدى مراد، فريدون علوى نسب، محمدتقى عزيزيان، سيد جبار عزيزى، نصراللّه عسگرى، بهادر غلامى، اسد فرهمند، على رضا كرمى، طاهره كاويانى، عزيز كلهر، سحر گودرزى، احمدرضا گوهرى، سيده فاطمه موسوى، الهام منصورپور، محمدجواد محبت، خداداد نورايى.

بومى سروده ها (اشعار لرى) : عزيز بيرانوند، خاطره جلدانى، عابد ميرزاييان چگنى، شكوفه محمدى، حجت اللّه مهدوى، عزيز نادرى.

48 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: حرّ، تهران، 1381 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 53 شعر در مورد غدير و جانشينى اميرالمؤمنين عليه السلام از شاعران مختلف آورده است. اسامى شاعران از اين قرار است:

ص: 149

سروش اصفهانى. عاشق اصفهانى. صفى اصفهانى، مدرس اصفهانى، كمپانى اصفهانى، صغير اصفهانى، نواى اصفهانى، شكيب اصفهانى، شفايى اصفهانى، حكيم اصفهانى، شفائى اصفهانى، حسن اردبيلى گمنام، حالى اردبيلى، سيد عباس افجه، ناظرزاده اصفهانى، ملك الشعراء بهار، مولوى بلخى، عارف بجنوردى، نعمت اللّه زكائى بيضائى، شهريار تبريزى، على اكبر پيروى، محمد تندرى، ؟ ، محمدمحسن هندى، حائرى سمنانى، حائرى مازندرانى، صبورى خراسانى، حبيب خراسانى، حبيب چايچيان، حكيم ساوجى، سيد صادق سرمد، عمان سامانى، فرخنده ساوجى، رفعت سمنانى، سوزنى سمرقندى، قاآنى شيرازى، هماى شيرازى، شباب شوشترى، شهنازى، سنايى غزنوى، فردوسى طوسى، ابن يمين فريومدى، اديب الممالك فراهانى، محيط قمى، ناصر خسرو قباديانى، شيخ الرئيس قاجار، نور قزوينى، طاهرى قمى، فياض لاهيجى، محمدعلى مردانى، عطار نيشابورى، نظيرى نيشابورى، طوطى همدانى، صابر همدانى. در اين كتاب قبل از هر شعر ابتدا شرح حالى مختصر در مورد شاعر آمده است.

49 - گوهر عشق، ضياءالدين ترابى، فارسى، چاپى، ستاد غدير، اول، 1375 ش، رقعى، 263 ص. اين كتاب گزيده اشعار غدير، و حاوى 56 شعر فارسى است.

50 - ماه در سايه سار خورشيد: برگزيدگان كنگره شعر غدير، محمدعلى مجاهدى، گردآورنده: انجمن هنرهاى ادبى استان قم، فارسى، چاپى، اداره كل فرهنگ و ارشاد قم، اول، 1389 ش، رقعى، 152 ص. در اين كتاب گزيده شعرهاى هشتمين كنگره سراسر شعر غدير كه توسط شاعران متعددى سروده شده آمده است. در مقدمه درباره برخى از شاعران همچون ابوالقاسم فردوسى طوسى، منوچهر دامغانى، حكيم ناصرخسرو قباديانى و ... مطالبى بيان شده است. سپس اشعار شروع شده، كه برخى شاعران اين مجموعه از اين قرار است: محمود تارى، على دينى پور، سودابه مهيجى، حميد واحدى، ميلاد عرفان پور، مهدى جهاندار، سيد حميدرضا برقعى، فاطمه قائدى، نغمه مستشار نظامى، بهجت فروغى مقدم.

ص: 150

51 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى (تبريزى، نجفى، م 1390 ق) ، تهيه و تنظيم: محسن عقيل، عربى، چاپى، دار المحجة البيضاء، دار الرسول الاعظم صلى الله عليه و آله، رقعى، 620 ص. در اين كتاب ابتدا مطالبى درباره شعر و شاعران در كتاب و سنت و سيره اهل بيت عليهم السلام آمده، و سپس 108 تن از شاعران غديرىِ عرب را همراه با شعرشان به ترتيب قرن ها آورده، كه اقتباسى از «الغدير» است.

52 - مجموعه اشعار مولا على عليه السلام، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، اميد، قم، اول، 1379 ش، وزيرى، 164 ص. در اين كتاب اين عناوين آمده است: داستان غدير، عيد غدير، حديث تهنيت، خطبه حضرت امير عليه السلام در روز غدير همراه با ترجمه به صورت نيم صفحه در پايين، زيارت حضرت امير عليه السلام در روز غدير، همگام با مركب شاعران بر كرانه غدير. سپس 57 شعر فارسى از شعراى مختلف در مورد غدير آورده كه شامل 1400 بيت از 40 شاعر فارسى است.

53 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى، به كوشش: اميرحسين رضايى، نيلوفر فرحزادى، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، دوم، 1402 ش، رقعى، 241 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با منظومه آن و توضيحات آمده است.

54 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)، فارسى، چاپى، شانى، كرج، اول، 1401 ش، رقعى، 221 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

55 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1369 ش، 1410 ق، وزيرى، 46 ص. اين كتاب 14 سروده از 14 شاعر فارسى زبان است. در اين كتاب ابتدا مقدمه اى در دو بخش آمده است: الف. خلاصه اى از غدير با سبكى زيبا و انشايى در سه بخش: شامل خلاصه اى از غدير و اسامى و جوانب آن ب. توضيحى مختصر درباره كتاب و شعرهاى انتخاب شده. سپس چهارده شعر از 14 شاعر به ترتيب زير آمده است:

ص: 151

1. قصيده، با تلخيص، ناصر خسرو قباديانى 2. قصيده، با تلخيص، حكيم قاآنى شيرازى 3. مسمّط ، جيحون يزدى 4. ترجيع بند، بند هفتم، صفى على شاه5 . قصيده، محيط قمى . 6 . قصيده، عمّان سامانى 7. قصيده، احمد احمدى بيرجندى 8 . قصيده، با تلخيص، ميرزا حبيب اللّه خراسانى 9. قصيده، با تلخيص، اديب الممالك 10. مسمط مسدّس، با تلخيص، يحيى 11. مسمّط مسدّس، رفعت سمنانى 12. مسمّط مربّع، آيه اللّه اصفهانى 13. مسمّط مخمّس، ملك الشعرا بهار14. مسمّط مخمّس، محمدحسين اصفهانى. اشعار اين كتاب جمعا عبارت اند از: نهُ قصيده و يك مسمّط و يك مسمّط مربع و دو مسمّط مخمس و نيز دو مسمّط مسدّس. در پايان هر يك از آنها مأخذ با ذكر صفحه و توضيحات كتاب آورده شده است.

56 - ميثاق الغدير فى معاجم اللغة و الادب، محمد سعيد مخزومى، عربى، چاپى، دار العلوم، بيروت، اول، 1439 ق، 2018 م. رقعى، 299 ص. در اين كتاب طى 17 فصل، ابتدا غدير را در معجم هاى لغت عربى بررسى كرده، و سپس اشعار و غديريه هاى عربى را طبق قرن ها آورده است. در بين اشعار احوال سرايندگان و بررسى هاى ادبى آمده، و نيز به شواهد تاريخى و حديثى و كلامى استناد كرده است. اين كتاب شماره 4 از سرى «الامة بين على عليه السلام و نقض الميثاق» است.

57 - نسيم غدير (غديريه هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد، فارسى، چاپى، مركز آموزش و پژوهش دفتر بررسى هاى اسلامى، تهران، اول، 1378 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 63 غديريه فارسى از 63 شاعر معاصر آورده شده است.

58 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم، فارسى، چاپى، نيم رحلى، 34 ص. اين كتاب گزارشى است از هشتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير كه در دى ماه سال 1386 ش در تالار بعثت شهر قم برگزار شده است. در اين مجموعه چهار فصل آمده است: فصل اول: گزارش. فصل دوم: گزارش تصويرى. فصل سوم: بازتاب مطبوعات و سايت هاى خبرى. فصل چهارم: ضمائم. طى اين مجموعه،

ص: 152

بيشتر تصاوير از آنچه گفته شد همراه با توضيحى مختصر آمده است. ضمنا فراخوانى اعلام شده كه همگان آثار خود را به اين كنگره بفرستند، و براى آثار برتر جوايز نفيسى هم در نظر گرفته شده است.

59 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم، فارسى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1374 ش، رقعى، 24 ص. در اين كتاب 15 شعر و غديريه از شعراى مختلف در مورد غدير آمده، كه بعضى از آن اشعار غديريه اى كامل است. اسامى شاعران به ترتيب كتاب از اين قرار است:

محيط قمى (شمس الفصحاء) 2. روشن اردستانى 3. محمدتقى بهار (ملك الشعراء) 4. محمدعلى مجاهدى (پروانه) 5 . شمس الحكماء 6 . عبدالعلى نگارنده 7. جواد جهان آرايى 8 . مشفق كاشانى 9. محمد آزادگان (واصل) 10. محمدعلى بيگدلى آذرى (آذر) 11. محمد موحديان قمى (اميد) 12. جعفر رسول زاده (آشفته) : دو شعر 13. سيد مصطفى آرنگ 14. رحمت اللّه صادقى. اين كتاب مجموعه شعر شماره 1 از نشريه شوراى شعر شهرستان قم است، كه در بهار سال 1374 ش به چاپ رسيده، و اكثرا از شعراى ساكن قم جمع آورى شده است.

2 - آينه غدير در روايت شيعه و اهل سنت، محمدعلى صاعد اصفهانى، به كوشش: عليرضا مهرپرور، فارسى، چاپى، مهر خوبان، اصفهان، 1394 ش، وزيرى، 800 ص. در كتاب حاضر مباحثى در خصوص اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و موضوع غدير خم و اثبات آن از متن احاديث و اخبار و به خصوص از اهل تسنن گردآورى شده است. روايات نه با تعبير و تفسير و استناد به آنها، بلكه عين هر روايت و خبر با ذكر راوى و منبع حديث آورده شده است. ابتدا شناسنامه بعضى مؤلف ها و مصنف هاى تاريخ و حديث كه در اين اثر از آنها بهره گرفته شده بيان شده، و سپس مباحثى از ولادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، بعثت، هجرت تا روزهاى پايانى حج آورده شده است. در ادامه واقعه غدير، خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير، اسناد و مصادر حديث غدير، شأن نزول آيه تبليغ و ... مطرح شده است. در نهايت نام مفسرين و محدثين كه واقعه غدير را حديث نموده اند و راويان حديث غدير ذكر شده است.

3 - اسرار غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ پنجم: مولود كعبه، قم، 1423 ق، وزيرى، 384 ص. اين كتاب گزارشى تحليلى از لحظه به لحظه واقعه غدير خم و شامل ناگفته هايى از آن، و نيز تحقيقى در محتواى خطبه غدير است. همچنين جوانب اجتماعى و سياسى غدير را مورد بررسى قرار داده است. سه خصوصيت اين كتاب عبارتند از: الف. يك دوره كامل از ماجراى غدير با تمام جزئيات و به صورت يك داستان متسلسل، كه تنظيم آن با جمع بندى ده ها قطعه تاريخى و حديثى انجام شده است. ب. خطبه غدير به طور كامل و مقابله متن آن با هفت نسخه، كه جلوه اى تازه به آن بخشيده است. ج. تجزيه و تحليل قسمت هاى مختلف واقعه غدير و نتيجه گيرى هاى اعتقادى از خطبه غدير. اين كتاب در 9 بخش است: 1. زمينه واقعه غدير 2. ترسيمى از صحنه غدير 3. شياطين و منافقين در غدير 4. چكيده اى از محتواى خطبه غدير 5 . سند و متن خطبه غدير 6 . متن عربى خطبه غدير 7. ترجمه فارسى خطبه غدير 8 . نتيجه گيرى از خطبه غدير 9. عيد و جشن غدير. اين كتاب توسط مؤلف خلاصه و با نام «خطابه غدير» است كه آن كتاب به عربى و انگليسى و تركى آذرى نيز ترجمه شده است. همچنين اين كتاب (اسرار غدير) توسط سيد

ص: 154

ضرغام نقوى به زبان اردو ترجمه شده و نام اردوى آن فعلاً مشخص نيست، و در اين كتابنامه با همين نام «اسرار غدير» معرفى شده است.

4 - اشراق غدير، محمدعلى انصارى، فارسى، چاپى، چاپ دوم: نور ولايت، مشهد، 1386 ش، وزيرى، 232 ص. در اين كتاب جوانب مختلفى از غدير در 9 بخش بيان شده است: 1. كمال فضيلت 2. اشراق غدير 3. تجلى امامت در غدير 4. ولىّ و ولايت 5 . وصايت و خلافت در پرتو غدير 6 . جلوه هاى تابناك غدير 7. غدير عيار جانشينى و خلافت 8 . تحريف و تحريف گران غدير در منظر تاريخ 9. غدير ميثاق نبوت و وصايت.

5 - اللّهمَّ والِ مَن والاهُ، غلامرضا صادقى فرد، گروه معارف مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا، فارسى، چاپى، تاسوعا، مشهد، اول، 1394 ش، 1436 ق، وزيرى، 1096 ص. اين كتاب از جمله كتب بسيار ارزشمند غدير است. در اين كتاب به طور مفصل در جوانب مختلف حديث غدير و به خصوص كلمه «مولى» سخن گفته شده است. در ضمن در مورد حجة الوداع، خطبه غدير، آيه اكمال و آيه تبليغ مطالبى ارزنده آمده است. همچنين در مورد جمله «اللهم وال من والاه» كه در ادامه حديث غدير آمده مطالبى گفته شده است. ولى بيشتر مباحث كتاب در مورد كلمه «مولى» و جوانب مختلف آن است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فصل 1: مرورى بر حديث مولى بودن، فصل 2: نگاهى به حجة الوداع و به غدير خم به عنوان زمان و مكان صدور حديث مولى بودن، فصل 3: پژوهشى در خصوص روز صدور حديث مولى بودن و روز نزول آيه اكمال، فصل 4: بخارى و مسلم و نقل خطبه پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله در غدير خم، فصل 5 : مرورى گذرا بر خطبه پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله در غدير خم، فصل 6 : كلمه ها و تركيب هاى حديث مولى بودن، فصل 7: تحريف كلمه از جايگاه آن، فصل 8 : روند جعل يك يا چند مفهوم براى «مولى» ، فصل 9: «مولى» و «ولى» و «مولاه» و مفاهيم «ناصر» و «نصير» و «محب» ، فصل 10: «ولى» و «مولى» و «أولى» هر يك به جاى خود و به مفهوم خود، فصل 11: شناخت «مولى»

ص: 155

و «ولى» از راه شناخت بعضى از شئون آنها، فصل 12: تحليلى بر حديث مولى بودن، فصل 13: كفر هر كه به هر عنوانى در برابر امير ابرار عليه السلام قرار بگيرد و معرفى آنحضرت به عنوان ايمان مجسّم، فصل 14: تعريف قرآنى «ايمان مجسّم» و عاقبت كفر به «الايمان» ، فصل 15: تبيين آيه اكمال با حديث مولى بودن، فصل 16: آيه تبليغ و معرفى مولى اميرمؤمنان عليه السلام به عنوان مولاى همگان، فصل 17: تبيين آيات ولايت با «من كنت مولاه فهذا على عليه السلام مولاه» ، فصل 18: سوره مباركه هل اتى و حديث مولى بودن، فصل 19: حديث مولى بودن و معرفى نورى كه با رسول رحمت صلى الله عليه و آله نازل شد، فصل 20: كلام آخر.

6 - الماس هستى، مهدى خدّاميان آرانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، پنجم، 1391 ش، رقعى، 176 ص، چاپ ديگر: بهار دل ها، 1396 ش، 752 ص. در اين كتاب مناسبت هاى ايام غدير از 9 تا 25 ذى الحجه با قلمى خاص توضيح داده شده است.

7 - بر بلنداى غدير، سيد مجتبى فلاح، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، 1398 ش، 1440 ق، رقعى، 321 ص. در اين كتاب طى 8 فصل جوانب مخلفى از غدير را بررسى كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: كليات، فصل 2: غدير معراج ملكوت محشر، فصل 3: يادمان غدير در امت هاى سابق، فصل 4: خطبه غدير، فصل 5 : تدبيرهاى رسول خدا صلى الله عليه و آله، فصل 6: آيات نازل شده در ماجراى غدير، فصل 7: واكنش ها (واكنش اصحاب به انتصاب حضرت على عليه السلام) ، فصل 8 : اعمال عيد غدير.

8 - بيعات الامير عليه السلام، من يوم الدار الى يوم الغدير، سيد احمد حسينى، عربى، چاپى، مدين للطباعة و النشر، اول، 1430 ق، وزيرى، 232 ص. اين كتاب به بيعت هايى كه با اميرالمؤمنين عليه السلام صورت گرفته پرداخته است؛ از بيعت در يوم الدار و دعوت ذوالعشيره تا غدير. البته بخش اصلى كتاب غدير است، كه مقدمات و واقعه غدير را توضيح داده است. عناوين كتاب از اين قرار است: خلافة على عليه السلام فى احاديث النور، الفصل 1: بيعات الامير قبل يوم الغدير، الفصل 2: الوضع السياسى فى حجة الوداع، الفصل 3: الحدث و القضية، الفصل 4: مقدمات الواقعة، الفصل 5 : على ضفاف الغدير،

ص: 156

الفصل 6 : لما ذا العداء لعلى عليه السلام، الفصل 7: تخليد ذكرى يوم الغدير، الفصل 8 : عيد الغدير اعماله.

9 - پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، حسين بن احمد عمادزاده (عمادالدين، اصفهانى، كَرْوَنى، م 1410 ق) ، فارسى، چاپى، چاپ دهم: مكتب قرآن، تهران، وزيرى، 283 ص. اين كتاب از جمله كتب نسبتا جامع در موضوع غدير و در حد خود بسيار قابل استفاده است. در مقدمه چاپ دهم آمده كه از اين خطبه در ظرف هفت سال بيش از چهل و پنج هزار نسخه در ايران و مصر چاپ و منتشر گرديده است. در اين كتاب پس از مقدمه درباره پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام، در قضيه غدير به طور اختصار همراه با حكايات و احاديث صحبت شده است. سپس مطالبى درباره سفر حجة الوداع و بيان عظمت و اهميت غدير و خطبه و مجلس آن، و همچنين محل و موضوع و مؤلفين غدير و نيز اسناد خطبه - كه 110 نفر از راويان نامبرده شده - بيان شده است.

پس از آن خطبه كامل و مفصل غدير از روى نسخه شيخ محمدباقر زند كرمانى كه - به قول مؤلف - از كتب معتبره استخراج شده است، بعد از مقابله با «بحار الانوار» و «الاحتجاج» طبرسى همراه با ترجمه زيرنويس از فاضل مذكور (زند كرمانى) در طرف راست صفحات، و در طرف چپ ترجمه فنى همراه با كمى توضيح از مؤلف (آقاى عمادزاده) در هشتاد و دو صفحه است. سپس پاره اى از فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، و در آخر آنها سه قصيده و يك مثنوى در مدح آن حضرت آورده شده، و بعد 110 حديث از كتب عامه و 110 حديث از كتب شيعه در فضائل آن حضرت آمده است. همچنين 110 منقبت از مناقب حضرتش كه مورد اتفاق همگان است آورده شده، و در پايان قصيده و مثنوى و مطالبى به عنوان خاتمه بيان شده است.

10 - التكميل، سيد مرتضى حسين هندى (خطيب، فتح پورى، اله آبادى) ، اردو، چاپى، نظامى پريس، لكنهوء، رحلى، 376 ص. اين كتاب از كتاب هاى بسيار ارزنده اى است كه درباره غدير تأليف شده و بسيار فنى و علمى و تحقيقى است.

ص: 157

چنانچه مؤلف در ابتداى كتاب مصادر خود را بيان مى نمايد، استشهادات اين كتاب تقريبا در تمام موارد از عامه است؛ و صد و هفتاد و هشت منبع عامى را در آنجا يادآور شده است. انگيزه تأليف اين كتاب كلام شبلى نعمان است؛ كه ادعا نموده آيه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى ... » در روز دهم ذى الحجه و به مناسبت حج است نه غدير. مؤلف ابتدا با طرح جدول ها و مطالبى تقويمى اين كلام او را رد نموده، و سپس شروع به بحث در جوانب مختلف غدير نموده؛ كه از اين قرار است:

تمهيد و توضيح قصه حجة الوداع كه در قصيده اى به فارسى آمده، و سپس كلمات شبلى نعمان همراه با آدرس هاى دقيق و جواب از آنها يكى پس از ديگرى و به صورت (قال، اقول) آورده شده است. در اواسط كتاب به شمارش شعراى غدير همراه با ايراد اشعارشان و آدرس دقيق - كه اكثرا اردو و كمى عربى هستند - پرداخته، و سپس در جوانب مختلف غدير و سفر حجة الوداع و جمله «من كنت مولاه ... » بحث نموده است. ابتدا اشعار مربوط را مى آورد، و سپس فهرستى از نام نود و پنج نفر از مؤلفين اعم از مورخين و مفسرين - كه اكثرا از عامه هستند و سفر حجة الوداع را نقل نموده اند - را به ترتيب سال وفاتشان از سال 124 تا 1306 قمرى و دو نفر كه ظاهرا معاصر مؤلف بوده اند آورده است.

پس از آن شروع به نقل اقوال و مطالب يك يك آنان به طور مفصل و با آدرس هاى دقيق نموده، و بحث و گفتگوهاى مفصلى با هر كدام دارد كه همراه با مؤيدات و مطالب جنبى از مدارك و منابع عامه است. ولى تا پانزدهمين كه محمد بن جرير طبرى (عامى) است بيشتر بيان ننموده، و شايد اين پانزده نفر هم به علت اهميتشان است، و به خصوص نسبت به طبرى در كتاب هاى تاريخ و تفسيرش بسيار تحقيق و نقل نموده است. سپس تتمه اى براى كتابش بيان نموده، و در پايان عبارت طبرسى در خطبه غدير را از كتاب «الاحتجاج» همراه با ترجمه اردوى آن آورده، و به مناسبت به تفسير سوره حمد پرداخته كه در ضمن اشاره اى به معناى كلمه «انعمت» و مناسبتش با آيه غدير نموده است.

ص: 158

11 - جرعه اى از غدير، محترم شكريان، فارسى، چاپى، نداى كوثر، قم، اول، 1391 ش، رقعى، 336 ص. اين كتاب مرورى بر فضيلت واقعه غدير و ابعاد مختلف آن است. در اين كتاب ابتدا از منظرى تاريخى و جغرافيايى به معرفى منطقه غدير خم پرداخته، و سپس چگونگى شكل گيرى واقعه غدير در سال پايانى حيات پيامبر صلى الله عليه و آله و در حجة الوداع تصوير گرديده است. آنگاه نگارنده از منظرى قرآنى و روايى به بازخوانى اين جريان و اهميت اعتقادى و تاريخى آن پرداخته، و انعكاس مسئله ولايت در روز غدير را تبيين نموده است. وى به شرح و بررسى زواياى مختلف آيات نازل شده در اين زمينه و روايات وارد شده از سوى ائمه اطهار عليهم السلام در اين موضوع پرداخته و احتجاجات صورت گرفته توسط تمامى امامان عليهم السلام براى اثبات حقانيت امام على و فرزندان معصوم ايشان عليهم السلام را بيان كرده است. همچنين سابقه جشن غدير خم و عيد گرفتن آن در سيره اهل بيت عليهم السلام در سده هاى نخستين از تاريخ اسلام را نيز منعكس كرده، و غدير را تحقق وعده الهى براى اعطاى نعمت بزرگ ولايت دانسته، و نام هاى مختلف غدير و اعمال مخصوص اين روز را نيز ذكر نموده است.

12 - جرعة من الغدير، سيد محمدعلى حسينى كاشانى غروى، عربى، چاپى، مجمع ذخائر اسلامى، قم، اول، 1389 ش، 1410 ق، وزيرى، 304 ص. اين كتاب چكيده اى مختصر از كتاب «الغدير» علامه امينى است.

13 - چهارده قرن با غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1379 ش، 1420 ق، وزيرى، 240 ص. اين كتاب در 17 بخش بحث هاى گفته نشده غدير را مطرح كرده است: 1 : غدير و سقيفه در چهارده قرن 2 : اتمام حجت خداوند تعالى با غدير 3 : اتمام حجت پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير 4 : اتمام حجت حضرت زهرا عليهاالسلام با غدير 5 : اتمام حجت اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير 6 : اتمام حجت ائمه عليهم السلام با غدير 7 : احتجاج اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير 8 : استدلال اصحاب و طرفداران اميرالمؤمنين عليه السلام با غدير 9 : اتمام حجت زنان با غدير 10 : اقرارهاى مخالفين غدير 11 : تاريخچه علمى سند حديث غدير 12 : تاريخچه علمى متن حديث غدير 13 : ميراث مكتوب غدير

ص: 159

14 : شعر و ادبيات غدير 15 : غدير در دعاها و زيارات 16 : مسجد غدير 17 : عيد و جشن غدير.

14 - حديث الغدير بين ادّلة المثبتين و اوهام المبطلبين، سيد هاشم ميلانى، عربى، چاپى، المركز الاسلامى للدراسات الاستراتيجية، العتبة العباسية المقدسة، دار الكفيل، كربلا، اول، 1438 ق، 2017 م، رقعى، 408 ص. در اين كتاب ابحاث علمى و مستند در مورد غدير طى است عناوين آمده است: رواة حديث الغدير، ما رواه اهل البيت عليهم السلام، ما روى عن الصحابة، سند حديث الغدير، طرق حديث الغدير، الكتب المؤلفة فى الغدير، تواتر حديث الغدير، شهود الغدير، خطبة الغدير، دلالة حديث الغدير: 1. «أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» 2. «فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» ، دلالة حديث الغدير عند اهل السنة، حديث الشكوى من على عليه السلام، آيات الغدير: آية الاكمال: شرح المفردات، الدلالة، شبهات فى المقام، آية التبليغ، آية سأل سائل، حديث المناشدة: المناشدة فى الشورى، حديث التهنئة، كتمان الشهادة، التعمّم و التتويج، اعمال الغدير، خمّ (الموقعية الجغرافية) ، صوم يوم الغدير، عيد الغدير، مسجد الغدير، يوم الغدير فى التاريخ.

15 - حديث غدير نص بر امامت و خلافت مذكور در حديث ثقلين، ابوالقاسم صلواتى گلستانى، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات اسلامى، پژوهشكده باقرالعلوم عليه السلام، تهران، اول، 1396 ش، وزيرى، 496 ص. در اين كتاب طى 6 بخش حديث غدير و رابطه با حديث ثقيلن و پاسخ به شبهات آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. روايات حديث ثقلين و مواقع آن 2. روايات واقعه غدير و مراسم عيد آن 3. شرح حديث ثقلين و پيام هاى آن 4. دلايل و قرائن حديث غدير بر امامت 5 . خيانت در متن و سند احاديث فضائل 6 . پاسخ به هفت شبهه درباره حديث ثقلين و غدير.

16 - حديث ولايت، سعيد نظرى توكلى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1387 ش، وزيرى، 182 ص. در اين كتاب غدير و حديث غدير و به خصوص كلمه «مولى» مورد تحقيق و واكاوى قرار گرفته، و از

ص: 160

ابعاد مختلف و به طور مفصل در مورد آن بحث شده است. اين كتاب در نوع خود بسيار علمى و مفيد است. عناوين اين كتاب در قالب گفتار از اين قرار است: 1. ترديدها و واقع نگارى تاريخى 2. كاوش هاى معناشناسى 3. كاوش هاى كلامى 4. راهى به سوى نگرشى نو.

17 - حديث ولايت در روايت صحابه، محمود طلوعى گوگانى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1382 ش، 1424 ق، وزيرى، 560 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اى كوتاه، 137 تن از صحابه كه حديث غدير را روايت كرده اند طبق حروف الفبا آورده است. در هر مورد ابتدا مختصرى از بيوگرافى راوى و سپس روايت و يا روايات او همراه با اسناد و مدارك آمده است.

18 - حماسه غدير (و آشكار شدن توطئه هاى پنهان) ، محمد دشتى، فارسى، چاپى، مبين انديشه، تهران، اول، 1390 ش، وزيرى، 254 ص. اين كتاب در 6 بخش است: 1. ويژگى هاى غدير خم 2. غدير و آشكار شدن توطئه هاى پنهان 3. واقع نگرى پيامبر صلى الله عليه و آله پس از حماسه غدير 4. حضرت فاطمه عليهاالسلام و ارزش والاى غدير 5 . روش استفاده از حديث غدير 6 . خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير.

19 - خاورشناسان و غدير، سيد مجيد پورطباطبايى، فارسى، چاپى، ستاد بزرگداشت غدير، قم، صبح صادق، اول، 1385 ش، رقعى، 160 ص. در اين كتاب نظريات خاورشناسان و دانشمندان غربى در مورد غدير و به تبع آن ولايت و امامت اميرالمؤمنين و اهل بيت عليهم السلام جمع آورى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه: پيشينه مطالعات اسلام پژوهى خاورشناسان و غربيان، شرق شناسى و رويكرد ويژه به جهان اسلام، ديدگاه هاى ميسوترى مسيحيت در مورد اسلام در قرن بيستم، اهداف خاورشناسى. شبهات خاورشناسان درباره جانشين رسول صلى الله عليه و آله، بررسى نظريه «تثليت قدرت» .

20 - خطابه هاى غدير، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، دوم، 1396 ش، بياضى، 232 ص. در اين كتاب پنج خطبه اى كه معصومين عليهم السلام در روز غدير

ص: 161

ايراد كرده اند جمع آورى شده، و عناوين آن از اين قرار است: خطابه حضرت اميرمؤمنان عليه السلام در روز غدير، خطابه حضرت صادق عليه السلام در روز غدير، خطابه حضرت رضا عليه السلام در روز غدير، خطابه حضرت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير، زيارت غديريه از امام هادى عليه السلام.

21 - خطبه امير عليه السلام در عيد غدير، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، روضة العباس عليه السلام، قم، اول، 1394 ش، رقعى، 128 ص. در اين كتاب خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام كه در روز جمعه مصادف با غدير در ايام خلافت ظاهرى ايراد كرده اند را به شكل جمله جمله و فراز فراز و در تقسيم بندى موضوعى آورده، و ترجمه و شرح مختصر نموده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. نخستين جشن عيد غدير 2. پيشواى رئوف عليه السلام و جشن عيد غدير 3. توحيد و يكتاپرستى 4. پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله و گواهى به او 5 . امامت ميراث ماندگار 6 . در سايه سار عقل 7. جمعه و غدير، دو عيد بزرگ 8 . رازهاى جاودان، مخلصان درگاه الهى 9. چه روز با شكوهى 10. رهنمودهاى پدرانه 11. وظايف غديريان 12. غدير در دوران غيبت.

22 - دانشنامه غدير، 26 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان. وزيرى، ج 1: 468 ص، ج 2: 568 ص، ج 3: 552 ص، ج 4: 564 ص، ج 5 : 660 ص، ج 6 : 604 ص، ج 7: 584 ص، ج 8 : 640 ص، ج 9: 460 ص، ج 10: 544 ص، ج 11: 432 ص، ج 12: 592 ص، ج 13: 492 ص، ج 14: 548 ص، ج 15: 548 ص، ج 16: 508 ص، ج 17: 508 ص، ج 18: 572 ص، ج 19: 516 ص، ج 20: 520 ص، ج 21: 512 ص، ج 22: 504 ص، ج 23: 544 ص، ج 24: 540 ص، ج 25: 576 ص، ج 26: 568 ص. اين اثر جامع ترين دائره المعارف الفبائى در موضوع غدير است. در اين اثر نفيس و جامع، اين عناوين آمده است:

ج 1 : تقديمى استاد انصارى درباره دانشنامه. 1. مقدمه مؤلف: جامع ترين دائرة المعارف الفبائى غدير، فكر و ايده دانشنامه، فكر و ايده دانشنامه، وسعت واژه غدير، «دانشنامه» اتمام حجتِ غدير، اهداف دانشنامه، طرح كلى دانشنامه،

ص: 162

برنامه ريزىِ تدوين دانشنامه، نتايج و فوايد دانشنامه، منابع دانشنامه، جمع آورى محتوايى دانشنامه، شيوه تدوين دانشنامه، راهنماى دانشنامه غدير، روش نگارش دانشنامه، افتخار خدمتگزارى غدير. 2. خلاصه اى از واقعه غدير: واقعه غدير، فرمان حضور در غدير خم، اجتماع عظيم در غدير، سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله، بيعت عمومى، وقايع سه روزه غدير. 3. مقدمه دانشنامه به زبان عربى: أكبر موسوعة ألفبائية للغدير، فكرة و أطروحة الموسوعة، الأطروحة العامة والكلية للموسوعة، أسلوب وطريقة تدوين الموسوعة، نفخر خدمة الغدير و صاحبه. 4. مقدمه دانشنامه به زبان اردو: الفبائى شكل مين غدير كا كامل ترين دائره المعارف. 5 . فهرست و نمايه واژه هاى دانشنامه غدير همراه با موضوعات هر واژه. 6 . مقدمه دانشنامه به زبان انگليسى.

ج 2 : حرف «آ» و «الف» ، ج 3 : ادامه حرف «الف» ، ج 4 : ادامه حرف «الف» ، ج 5 : حرف «ب» و «پ» و «ت» ، ج 6 : ادامه حرف «ت» و حرف «ث» و حرف «ج» ، ج 7 : حرف «چ» و حرف «ح» ، ج 8 : ادامه حرف «ح» و حرف «خ» ، ج 9 : ادامه «خ» و حرف «د» ، ج 10 : ادامه حرف «د» ، ج 11 : حرف «ذ» و حرف «ر» و حرف «ز» و حرف «س» ، ج 12 : ادامه حرف «س» ، ج 13 : ادامه حرف «س» و حرف «ش» و حرف «ص» ، ج 14 : ادامه حرف «ص» و حرف «ض» و حرف «ط» و حرف «ظ» و حرف «ع» ، ج 15 : ادامه حرف «ع» ، ج 16 : ادامه حرف «ع» ، ج 17 : حرف «غ» و حرف «ف» و حرف «ف» ، ج 18: حرف «ق» ، ج 19: ادامه حرف «ق» ، ج 20: ادامه حرف «ق» ، ج 21 : ادامه حرف «ق» ، ج 22 : ادامه حرف «ق» و حرف «ك» و حرف «گ» و حرف «ل» و حرف «م» ، ج 23 : ادامه حرف «م» ، ج 24 : ادامه حرف «م» ، ج 25 : ادامه حرف «م» و حرف «ن» ، ج 26 : حرف «و» و حرف «ه » و حرف «ى» .

23 - ژرفاى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا نهم: دليل ما، قم، اول، 1382 - 1390 ش، وزيرى، 224 ص، كتاب هفته، ش 512 . در اين كتاب غدير را از نظر اعتقادى و تاريخى ريشه يابى نموده و شامل 5 بخش است: 1. روش نسل حاضر در تحليل غدير: مواجهه نسل جديد با غدير را مورد بررسى قرار داده است 2. ابعاد اعتقادى تاريخى غدير: ديدگاه هاى تاريخى و اعتقادى در مورد غدير را بيان

ص: 163

داشته است 3. تحليل برنامه هاى سه روزه غدير: حديث و بيعت و آيات و واقعه غدير را مورد تحليل و بررسى قرار داده است 4. تحليل عملكرد منافقين در غدير: موضعگيرى ها و مخالفت ها و كارشكنى هاى منافقين در غدير و پس از آن در سقيفه و ماجراى صحيفه را بررسى نموده است. 5 . غدير در كلام صاحب غدير: غدير را از زندگانى و كلام اميرالمؤمنين عليه السلام آورده است.

24 - شرح اسانيد الغدير، ج 1، حسين معتوق (قطيفى، كويتى) ، عربى، چاپى، الكوثر للمعارف الاسلامية، قم، اول، 1398 ش، 1440 ق، 2019 م، وزيرى، 594 ص. در اين كتاب حدود 600 سند تا بيش از صد و بيست صحابى براى حديث و واقعه غدير جمع آورى شده، كه اكثرا از كتب شيعه و اهل سنت و زيديه است، و بر اساس اسامى راويان و بر حسب حروف الفبا است. روش اين كتاب اينگونه است كه پس نام هر راوى، اسامى و اسانيد حديث غدير كه به آن راوى منتهى مى شود بررسى شده است. پس از طرح هر سلسله اسناد، به بحث و بررسى در آن پرداخته و از نظر علمى و رجالى بحث را تمام كرده است؛ به اين صورت كه تك تك افراد را مطرح نموده، و در هر كدام ابتدا مدح ها و سپس ذمّ هاى نسبت به او را آورده و نتيجه گيرى كرده است. افرادى كه يك بار توضيحات درباره شان گفته شده تكرار نمى شوند، و در هر دفعه كه نامشان مى آيد به مورد اول ارجاع داده شده اند. اين كتاب همراه با پاورقى هاى مفصل و تحقيقى است. در ضمنِ اسانيد، به اشكالات و شبهات سندى و مضمونى و دلالتى حديث غدير پاسخ داده شده است. همچنين كتبى كه با موضوع حديث غدير تأليف شده يا به طور ضمنى اين حديث را نقل كرده مورد بررسى قرار گرفته است. فعلاً جلد اول اين كتاب به چاپ رسيده، و باقى جلدها نيز در راه تدوين و تكميل است، و اين كتاب پس از اتمام تحقيقى بسيار مهم و ارزشمند خواهد بود.

25 - عيد الغدير فى عهد الفاطميين، محمدهادى امينى، عربى، چاپى، آفاق، تهران، اول، 1376 ش، 1417 ق، 1997 م، وزيرى، 256 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اى كوتاه از عبدالعزيز دورى (بغدادى) اين ابحاث آمده است: عيد و فاطميون، عيد غدير، عيد غدير و شعراى فاطمى: شامل دوازده شاعر، خطبه عيد غدير: خطبه عيد

ص: 164

غدير در مصر، خطبه عيد غدير در يمن، خطبه عيد غدير در شام. خاتمه بحث: اميّة بن عماره، فقيه عماره، مؤيدالدين شيزرى.

26 - غدير تا فاطميه، محمدباقر انصارى، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، اول، 1395 ش، وزيرى، 236 ص. در اين كتاب طى 56 عنوان، پل هاى اعتقادى بين جشن غدير و سوگوارى فاطميه بيان شده است.

27 - غدير در آئينه كتاب، محمد انصارى زنجانى، فارسى، چاپى، چاپ دوم تا ششم: دليل ما، قم، 1379 - 1400 ش، 1420 - 1422 ق، وزيرى، چاپ اول: 304 ص، چاپ دوم: 440 ص، چاپ سوم: 504 ص، چاپ چهارم: 616 ص، چاپ پنجم: 964 ص، چاپ ششم: 1282 ص. اين كتاب شامل مقدمه اى در پنج بخش، و نيز خلاصه آن به عربى و اردو و ترجمه آن به انگليسى در پايان كتاب است. پس از مقدمه شمارش كتاب ها به صورت الفبايى تنظيم شده كه در چاپ اول 267 كتاب به 4 زبان فارسى، عربى، اردو و انگليسى، و در چاپ دوم 414 كتاب به 8 زبان كه زبان هاى تركى استانبولى، تركى آذرى، بنگالى و نروژى اضافه شده، و در چاپ سوم 511 كتاب به 9 زبان كه زبان سواحلى اضافه شده، و در چاپ كه چاپ چهارم است 673 كتاب به 18 زبان معرفى شده كه زبان هاى آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، فرانسوى، تايلندى، مالايو، كردى و تاجيكى نيز اضافه شده، و در چاپ پنجم 1080 كتاب به 20 زبان معرفى شده، كه زبان هاى تاميلى و گرجستانى اضافه شده است. در چاپ ششم 1916 كتاب به 24 زبان معرفى شده، كه زبان هاى آلبانيايى و اُكراينى و هندى و هوسايى اضافه شده است. براى توضيح بيشتر به اواخر همين مجلد مراجعه شود.

28 - غدير در نگارگرى، مرضيه على پور، فارسى، چاپى، سازمان فرهنگى تفريحى شهردارى اصفهان، اول، 1394 ش، وزيرى، 94 ص. اين كتاب حاصل مطالعه و تحقيق در زمينه نحوه انعكاس ماجراى غدير خم در نگارگرى ايران و در 2 بخش است: در بخش اول مطالبى درباره سفر حجة الوداع و ماجراى غدير آمده، و در بخش

ص: 165

دوم نقاشى هاى قديمى و سنتى با موضوع غدير همراه با توضيحات فنى و علمى و ارزشمند و دقيق آورده شده و تنها كتاب در اين موضوع است.

29 - الغدير رحلة التاريخ و المستقبل، احمد مصرى، تحقيق: قاسم محمد بصرى عاملى، عربى، چاپى، طلبة العامليّين (طلاب جبل عامل) ، قم، دار الغدير، قم، المؤسسة العالمية لاحياء التراث، لبنان، دار الغدير، قم، اول، 2004 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب پس از مقدمه درباره امامت و خلافت در 3 فصل آمده است: 1. مطالبى در مورد اميرالمؤمنين عليه السلام و غدير 2. مطالبى در مورد خطبه غدير 3. مطالبى در مورد عيد غدير. در آخر اشاره اى به اشعار غدير دارد.

30 - الغدير فى الاسلام، محمد رضا فرج اللّه (حلفى، نجفى، م 1386 ق) ، تحقيق: على جهاد ظاهر حسانى، عربى، چاپى، مركز الامير عليه السلام لاحياء التراث الاسلامى، نجف، اول، 1437 ق، 2016 م، رقعى، 229 ص. اين كتاب از جمله كتاب هاى بى نظير در موضوع غدير است؛ كه جوانب مختلف آن را به طور كامل و علمى و فنى مورد بحث و بررسى قرار داده است. عناوين اين كتاب چنين است: 1. غدير نزد اهل لغت و غير آنان 2. غدير در قرآن 3. نگاهى به حديث غدير 4. شهادت كسانى كه حديث غدير را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند 5 . غضب پيامبر صلى الله عليه و آله بر كسانى كه از اميرالمؤمنين عليه السلام شكايت كردند و نص بر ولايت آن حضرت 6 . معنى كلمه مولى 7. پاسخ يك اشكال 8 . بى توجهى عامه به حديث غدير و يا خوددارى آنان از اين حديث و استدلال به آن 9. روز غدير از نظر اهل بيت عليهم السلام. اين كتاب توسط آقاى محمود مهدوى (دامغانى) به فارسى ترجمه شده و با نام «غدير در اسلام» است.

31 - الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى (يزدى، نجفى، م 1416 ق) ، عربى، چاپى، دار المؤرخ العربى، بيروت، 1414 ق، 1993 م، وزيرى، 336 ص. اين كتاب شامل مقدمه اى در 3 بخش است: 1 و 2. روايت و راويان حديث غدير 3. كتب تأليف شده در غدير و آمارهاى گوناگون. سپس كتابنامه شروع شده و با مستدركاتى كه در پايان چاپ دوم آمده، 184 كتاب مستقل در غدير به ترتيب قرن ها

ص: 166

آمده است. در اين كتاب پس از بيان اسم هر كتابى شرح حال و مختصرى از زندگانى هر مؤلف از قبيل اساتيد و دروس و مسافرت ها و گاهى ديگر مؤلفات او آمده، و نيز گاهى مصادر شرح حال مؤلف بيان شده است. ترجمه كتاب با نام «غدير در مآخذ اسلامى» از محمدمهدى جعفرى است.

32 - الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، 11 ج، عبدالحسين امينى (تبريزى، نجفى، م 1390 ق) ، چاپ هاى متعدد از ناشرين مختلف در نجف و تهران و بيروت و ... ، از سال از 1364 - 1371 ق، 1945 - 1952 م تا 1403 ق، 1983 م و 1372 ش، 1414 ق. و اما چاپ تحقيق شده: تحقيق: مركز الغدير للدراسات الاسلامية، قم، چاپ اول: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامى، قم، 1375 ش، 1416 ق، چاپ پنجم: همان، 1388 ش، 1430 ق، 2009 م، وزيرى، ج 1: 543 ص، ج 2: 713 ص، ج 3: 551 ص، ج 4: 576 ص، ج 5 : 568 ص، ج 6: 712 ص، ج 7: 564 ص، ج 8 : 557 ص، ج 9: 540 ص، ج 10: 543 ص، ج 11: 530 ص، ج 12: 531 ص، ج 13: 568 ص، ج 14: 517 ص، الذريعة: ج 16 ص 27 ش 97 و ج 7 ص 173.

كتاب «الغدير» بى نياز از توضيح و تعريف است، چرا كه نتيجه زحمات و مطالعات هجده ساعته مؤلف در شبانه روز و نيز مسافرت هاى او به چند كشور جهان است. كتابى است كه بزرگان و علما و نيز اكثر مراجع تقليد زمان مؤلف و حتى از مسيحيان تقريظ و تقدير و تشكر براى آن نوشته اند. در اين كتاب ابتدا جوانب واقعه غدير از قبيل حديث آن از نظر سند و دلالت، و نيز آيات در غدير و يا احاديث مربوط به غدير، و همچنين شعر و شعرا در غدير، همه مورد بررسى قرار گرفته است. در بسيارى از موارد با كوچك ترين مناسبت، مؤلف وارد موضوعات ديگر شده و در حد كامل به شكل فنى و علمى بحث نموده است. به نظر مى رسد مؤلف غدير را نمودارى از كل جوانب تشيع فرض نموده، و در حاشيه آن اشكالات و ايرادات بر عامه را به خصوص در جلدهاى آخر «الغدير» آورده است. چنانچه اين روش در كتاب «يوم الغدير» از: مهدى على هاشمى نيز ديده مى شود.

ص: 167

اكنون اگر در كتب اخير عامه نظر كنيم، خواهيم ديد كه تنها نام چند نفر است كه در همه آنها برده شده و از آنها اظهار بى زارى نموده اند ! در رأس همه آنها نام علامه امينى و همين كتاب اوست. چرا كه در اين كتاب اكثرا به مصادر عامى استشهاد شده و استفاده از مصادر شيعى بسيار كم است، و مواردى جمع آورى شده كه اگر هر انسان آزاده در فكر و خالى از تعصبات مطالعه كند، در قضاوت فقط به يك نتيجه مثبت خواهد رسيد. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه فرزند مؤلف آقاى محمدرضا امينى در مورد انبيا عليهم السلام خلافت و تاريخ اسلام، و توضيحاتى درباره كتاب الغدير و مؤلف آن. سپس كتاب شرع شده است: مقدمه 1. راويان و مؤلفين حديث غدير: صد و بيست صحابىِ راوى حديث غدير و هشتاد و چهار تابعى از راويان غدير، شمارش سيصد و شصت راوى به ترتيب زمانى و در اصطلاح طبقات روات حديث غدير از ائمه حديث و حفاظ و اساتيد از قرن دوم هجرى تا قرن چهاردهم، بيست و شش تن از نويسندگان كتاب هاى مستقل درباره غدير از شيعه و عامه 2. مناشده و احتجاج به حديث غدير: ائمه عليهم السلام و اصحاب و حتى دشمنان 3. غدير در قرآن: بررسى آيات غدير 4. غدير در اسلام: عيد غدير و مرتبطات آن 5 . سند حديث غدير: 6 . مفاد حديث غدير و معنى آن 7. اعمال روز غدير.

ج 2: 7. شعراى غدير: در اين جلد شعراى قرن اول تا سوم هجرى آمده، كه 13 غديريه است.

ج 3: ادامه شعراى غدير در قرن سوم آمده است: غديريه 14 تا 16. در اينجا بخشى شروع شده كه در آن مواردى از هجده كتاب از متقدمين و متأخرين عامه مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. در اينجا شعراى غدير در قرن سوم پايان يافته است. در ادامه، شعراى غدير در قرن چهارم شروع شده، كه غديريه 18 تا 24 در اين جلد آمده است.

ص: 168

ج 4: ادامه شعراى غدير در قرن چهارم: غديريه 25 تا 37 است. در ادامه شعراى غدير در قرن پنجم آمده است: غديريه 38 تا 45 است. پس از آن شعراى غدير در قرن ششم است: غديريه 46 تا 53 در اين جلد است.

ج 5 : ادامه شعراى غدير در قرن ششم: غديريه 54 تا 56 . در اينجا علامه امينى بعد از ايراد غديريه اقساسى (54) مواردى كه در شعر او آمده و قابل بحث و گفتگوست را يك به يك مورد نقد و بررسى قرار داده و مفصل بحث نموده كه شامل ردّ الشمس، عبادت اميرالمؤمنين عليه السلام، زيارت و توسل و تبرك، روايات جعلى است. شعراى قرن هفتم: غديريه 57 تا 65 .

ج 6 : شعراى در قرن هشتم: غديريه 66 تا 71. به مناسبت در مورد حديث «انا مدينة العلم و على عليه السلام بابها» و مصادر آن سخن گفته، نيز بخشى با نام «نَوادِرُ الأثر فى عِلمِ عُمَر» آمده كه 100 مورد از قضاياى عمر را از مصادر عامى آورده كه درجه علم و فهم و شخصيت او را تا حدى روشن مى سازد !

ج 7 تا صفحه 197 از ج 11: شعراى غدير در قرن نهم: غديريه 72 تا 74. از اينجا تا آخر اين جلد و نيز در جلدهاى بعدى تا صفحه 197 از جلد يازدهم، مؤلف علامه ابحاثى را به ترتيب درباره ابوبكر و جوانب آن از قبيل فضائل ساختگى و نيز بيان مثالب او، و نيز حضرت ابوطالب عليه السلام و جوانب مختلف به خصوص بحث در ايمان آن حضرت، و باز بيان فضائل دورغين ابوبكر، همچنين فضائل دروغين عمر، و سپس بسيار مفصل در جوانب زندگانى عثمان بحث نموده، كه در ضمن به جوانب زندگى و شخصيت ابوذر نيز اشاره كرده است. پس از آن مثالب و ديگر جوانب عبداللّه بن عمر را بيان نموده، و نيز بخشى در مناقب دروغين خلفاى ثلاثه (شامل چهل حديث) و بعد صحابه را متعرّض شده است. بعد از آن بحث در معاويه را شروع نموده و نيز مفصل در جوانب او به خصوص فضائل دروغين و مثالب و زندگانى او، و در پايان صد كرامت دروغين از عامه براى ديگر خلفاى اموى و نيز افراد ديگر از

ص: 169

بزرگان آنها را آورده است. در تمام اين موارد از اول تا آخر پس از نقل هر موردى مفصل و منطقى و بسيار عميق و ادبى وارد بحث شده، و از هر جهت حق كلام و بحث را ادا نموده است. بعد از تمام شدن اين ابحاث، از صفحه 197 جلد يازدهم ادامه شعراى غدير در قرن نهم و نيز قرن هاى ديگر را آورده است.

ج 11: از صفحه 197 به بعد: بقيه شعراى غدير در قرن نهم: غديريه 75 تا 105.

چند نكته:

اول. اين كتاب در اصل بيش از يازده جلد و حدود بيست جلد است، كه تا جلد يازدهم در حيات مؤلف چاپ شده و بقيه در دست فرزندان مؤلف در راه تكميل است.

دوم. براى اين كتاب چند ترجمه و تلخيص و فهرست و استدراك نوشته شده، و نيز كتاب هايى اقتباس شده از «الغدير» يا با استفاده از آن تدوين شده است. اين كتاب ها بسيار زياد است. علاقمندان با مراجعه به نام «عبدالحسين امينى» در فهرست اعلام و نام «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» در فهرست كتب در آخر اين كتابنامه، مى توانند همه اين موارد را ببينند. در اينجا به عنوان نمونه چند مورد بيان مى شود:

يك. ترجمه ها:

ترجمه به فارسى: 1. «ترجمه الغدير، 22 ج» توسط جمعى از محققين. 2. «ترجمه الغدير، 3 ج ناتمام» توسط فرزندان مؤلف. 3. «ترجمه الغدير» از مجتبى نواب صفوى. 4. «غربت غدير» كه ترجمه جلد اول الغدير است. 5 . «داستان غدير خم» از محمدحسن شفيعى شاهرودى، كه ترجمه و تلخيص جلد اول الغدير است.

ترجمه به اردو: 1. «ترجمه الغدير، 1 ج» از محمدمصطفى جوهر هندى 2. «الغدير، 2 ج» از سيد محمدباقر موسوى. 3. «ترجمه الغدير» از سيد على اختر هندى. 4. «غدير قرآن، حديث اور ادب مين، 11 ج» ، از سيد على اختر رضوى گوپال پورى، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى، كه ترجمه و تلخيص الغدير است.

ترجمه به انگليسى: «ترجمه الغدير» از صفا خلوصى.

ص: 170

دو. خلاصه ها:

1 و 2. «نظرة الى الغدير» عربى و «فى رحاب الغدير» عربى، كه به اردو و تركى استانبولى نيز ترجمه شده، از على اصغر مروّج. 3. «دراسة فى موسوعة الغدير» عربى، از كمال السيد. 4 و 5 و 6 و 7. «سيرى در الغدير» از محمد امينى (فرزند مؤلف) ، و ترجمه هاى اين كتاب به اردو به نام «الغدير ايك نظر» و «الغدير كا ايك اجازه» و «غدير كى اهميت قرآن و حديث كى روشنى مين» . 8 . «سيرى در الغدير» فارسى، از ابوالفضل اسلامى. 9. «خلاصه الغدير علامه امينى» فارسى، از يعقوب قاسملو. 10. «خلاصة الغدير» اردو، از رضى جعفر نقوى. 11. «ملخّص الغدير» اردو، از شاهدزعيم فاطمى. 12. «خط روشن» چكيده جلدهاى ابتدايى الغدير. 13. «جرعة من الغدير» چكيده الغدير. 14. «الغدير چه مى گويد ؟» چكيده نويسى ترجمه الغدير. 15. «تلخيص الغدير» چكيده الغدير به اردو از شجاعت حسين رضوى. 16. «داستان غدير خم» از محمدحسن شفيعى شاهرودى، ترجمه و تلخيص جلد اول الغدير. 17. «غدير قرآن، حديث اور ادب مين، 11 ج» ، از سيد على اختر رضوى گوپال پورى، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى، كه ترجمه و تلخيص الغدير است.

سه. فهرست ها:

1 و 2. «على ضفاف الغدير، 2 ج» و «اعلام الغدير» توسط جمعى از محقيق 3. «المنير، فهرس كتاب الغدير» از مؤسسه بعثت. 4. «المعجم الموضوعى لكتاب الغدير، 2 ج»، از مركز ابحاث دائرة معارف العلوم العقلية الاسلامية، قم. 5 . «سلسلة موضوعات الغدير، 27 ج» محمدحسن شفيعى شاهرودى، موسسه ميراث نبوت، قم، كه موضوعات مختلف از كتاب الغدير را انتخاب كرده و در شماره هاى متعدد منتشر كرده است.

چهار. استدراك:

1 و 2. «الحاشية على كتاب الغدير» و «على ضفاف الغدير» از سيد عبدالعزيز طباطبايى. 3. «تكملة الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، ثمرات الاسفار الى الاقطار، 4 ج» .

ص: 171

پنج. اقتباس:

1. «ترجمه چهل حديث از جلد دهم كتاب الغدير» فارسى، از سيد حسن موسوى. 2. «حديث غدير» اردو، از على حسنين شيفته هندى. همچنين دو سرى كتاب از «الغدير» اقتباس و تدوين و به چاپ رسيده است. توضيح اين كتاب ها چنين است: سرى «من فيض الغدير» كه ده شماره و همه عربى است و فقط سه شماره مربوط به غدير و بقيه در موضوعات ديگر است: 3. ش 1: «غديريات» از نعمان نصرى. 4. ش 2: «مفاد حديث الغدير» از نعمان نصرى، و ترجمه فارسى آن «ريشه هاى آسمانى» از عليرضا بهداردوست. 5 . ش 5 : «عيد الغدير فى الاسلام و التتويج و القربات يوم الغدير» از فارس تبريزيان. 6 . ش 3 : «نظرة فى كتاب الوشيعة» از احمد كنانى. 7. ش 4:

«نظرة فى كتاب السنة و الشيعة» از احمد كنانى. 8 . ش 6 : «نظرة فى كتاب الفصل فى الملل و الاهواء و النحل» از محمد حسون. 9. ش 7: «نظرة فى كتاب البداية و النهاية» از احمد كنانى. 10. ش 8 : «نظرة فى كتاب الصراع بين الاسلام و الوثنية» از عبداللّه على قصيمى. 11. ش 9: «نظرة فى كتاب منهاج السنة» از احمد كنانى. 12. ش 10: «الزيارة» از محمد حسون.

و اما سرىِ ديگر كتاب هايى است كه توسط «مركز الغدير للدراسات الاسلامية» چاپ و منتشر مى گردد كه از اين قرار است: سرى آشنايى با معارف «الغدير» كه فارسى است: 13 و 14. ش 1 و 2: «عيد غدير در اسلام» و «معناى مولى» از جواد محدثى كه هر دو درباره غدير هستند. 15. ش 3: «زيارت» از جواد محدثى كه در موضوع زيارت است. همچنين كتاب هاى ديگرى كه اقتباس از «الغدير» است و توسط اين مركز چاپ شده و عربى است: 16. «عيد الغدير فى الاسلام» از كمال السيد. 17. «حديث الغدير، الاسناد التاريخية» . 18. «المناشدة و الاحتجاج بحديث الغدير» از كمال السيد. 19. «الغدير فى الكتاب العزيز» كه در غدير هستند. 20. «الوضاعون» از ؟ كه درباره وضع كنندگان حديث است. 21. «الزيارة و التوسل» از: ؟ كه در زيارت و توسل است. 22. همچنين كتابى به نام «قطره اى از دريا، 2 ج» فارسى، از محمدحسين صفاخواه چاپ شده كه داستان هاى «الغدير» را جمع آورى و ترجمه

ص: 172

نموده و در غدير نيست. 23. كتابى ديگر به نام «خلافت از ديدگاه اماميه و اهل سنت» فارسى، كه شماره 1 از سرى «پرتوى از الغدير» است، توسط فرزند مؤلف آقاى احمد امينى از كتاب «الغدير» انتخاب و ترجمه شده و در موضوع خلافت است. 24. «ريشه هاى آسمانى» از: عليرضا بهاردوست، فارسى، كه ترجمه «مفاد حديث الغدير» است كه در بالا گذشت. 25 و 26. «آئينه آفتاب» و «تجلى اميرمؤمنان على عليه السلام» از: سيد رضا باقريان (موحد)، فارسى، كه داستان هايى از الغدير را ترجمه نموده و در موضوع غدير نيستند. 26. «مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء» از: محسن عقيل. 27. «چهل حديث از كتاب الغدير» سيد حسن موسوى. 28. «نخستين جشن غدير» از فاطمه خوبى، كه گزيده اى از ج 1 و 2 الغدير است. 29. «ابوذر در آئينه الغدير» سيد حسين حسينى. 30. «غدير خم» زهرا كريمى، كه اقتباسى از الغدير است. 31. «فرهنگ غديرشناسى» كه برگرفته از الغدير است. 32. «رويكرد الغدير به تحريف» روح اللّه عباسى.

شش. استفاده:

1 و 2. «حساس ترين فراز تاريخ يا داستان غدير» و «داستان غدير» توسط جمعى از دبيران مشهد. 3. «حماسه غدير» از محمدرضا حكيمى. 4. «ناگفته هايى از غدير» از على عارفى. 5 . فروغ غدير (غدير افتخار اسلام، حقانيت شيعه) از عبدالرحيم روحانى نيا.

هفت. معرفى كتاب الغدير و مؤلف آن تا كنون كتاب هاى بسيارى در مورد علامه امينى و كتاب الغدير نوشته شده كه چون از موضوع كتابشناسى خارج است و باعث تطويل مى شود آورده نمى شود. به عنوان نمونه: 1. «دراسة فى موسوعة الغدير» از كمال السيد. 2. «از غدير تا الغدير» درباره الغدير. 3. «با غدير و الغدير» درباره الغدير و مؤلف. 4. «غدير و احياگر بزرگ غدير» درباره الغدير و علامه امينى. 5 . «الغدير و وحدت اسلامى» . 6 . «پاسدار حماسه بزرگ غدير علامه عبدالحسين امينى» جواد نعيمى. 7. «از غدير تا الغدير» كتابخانه تخصصى اميرالمؤمنين عليه السلام. 8 . «اكمال» معرفى پايگاه اينترنتى اكمال كه در

ص: 173

مورد الغدير. 9. «امين غدير» روح اللّه عباسى، نگاهى به زندگى علامه امينى به عنوان مبلّغ غدير. 10. «مرزبانان حماسه غدير» دبيرخانه بزرگداشت كنگره علامه امينى، درباره الغدير و علامه امينى است. 4. قسمتى از غديريه هاى مذكور در اين كتابنامه در جلد يازدهم «الغدير» آمده است. 5 . كتاب «الغدير» در عرصه ديجيتال و نرم افزارى نيز مورد توجه قرار گرفته و محصولاتى در اين زمينه ارائه شده است. به عنوان نمونه: مؤسسه نرم افزارى صافّات لوحى به نام «الغدير» عرضه نموده، كه در آن متن عربى 11 جلد الغدير همراه با ترجمه 22 جلدى آن، و نيز كتابخانه تخصصى غدير تدوين شده است.

3. تقريظ ها و تقديرهايى از همه قشر از اهل علم و از شيعه و عامه و حتى چند نفر از مسيحيان به صورت نامه يا نثر و يا به صورت شعر براى اين كتاب نوشته شده است. نثرها در ابتداى جلدهاى «الغدير» و شعرها در انتهاى آنها به چاپ رسيده است، كه 62 نثر و 25 شعر، و جمعا 87 نامه است. نويسندگان اين موارد با ذكر محل آنها به ترتيب مجلدات كتاب چنين است:

نثرها:

ج 1: 1. محمد عبدالغنى حسن، قاهره.

ج 2: 2. محمد سعيد دحدوح، حلب (سوريه).

ج 3: 3. يحيى بن محمد حميدالدين، يمن 4. ملك حسين، اردن 5 . عادل غضبان، قاهره (مصر) 6 . علامه شيخ محمدعلى اردوبادى، نجف.

ج 4: 7. محمد غلاّب، قاهره (مصر، استاد دانشگاه الازهر) 8 . عبدالرحمن كيّالى (حلبى) ، حلب (سوريه) 9. توفيق فكيكى (محامى، بغدادى) ، بغداد.

ج 5 : 10. ملك فاروق اول، مصر 11. آيه اللّه سيد عبدالهادى شيرازى، نجف 12. صفاء خلوصى، لندن 13. سيد محمد بن على نقى حيدرى (كاظمى) .

ج 6 : 14. محمدسعيد عرفى (مفتى) ، سوريه 15. عبدالفتاح عبدالمقصود، قاهره (مصر) 16. پولس سلامه (مسيحى) ، بيروت (لبنان).

ج 7: 17. آيه اللّه سيد محمد حجت (كوه كمره اى) ، قم 18. علامه سيد جعفر

ص: 174

آل بحرالعلوم، نجف 19. سيد عبدالمهدى منتفكى، بغداد 20. علامه سيد حسن لواسانى، غازيّة (سوريه) 21. سيد على فكرى، قاهره (مصر) 22. سيد محمدسعيد حكيم، بصره 23. سيد سبط الحسن محمودآبادى، هند 24. سيد على اكبر برقعى، قم 25. علامه سيد محمدعلى قاضى (طباطبايى) ، قم 26. محمد عبدالغنى حسن، قاهره (مصر) 27. خطيب سيد صالح بن عباس موسوى، بغداد 28. خطيب عبّود حسنى، بصره 29. مصطفى جواد بغدادى، بغداد 30. علامه شيخ حسن ناصرى، نجف 31. خطيب شيخ كاظم آل نوح، كاظمين 32. خطيب شيخ محمدتقى فلسفى، تهران 33. شيخ سليمان ظاهر، ؟ 34. خطيب سيد شمس الدين بغدادى، بغداد35. سيد عبدالزهراء سيد حسن خضرى، خضرا (عراق) 36. علامه ميرزا محمدعلى چرندابى (تبريزى) ، قم37. عبدالحمزة نصراللّه فتحى، ديوانيه (عراق) 38. علامه سيد عبدالحسين شرف الدين عاملى، بيروت 39. آيه اللّه سيد محسن حكيم، نجف 40. پولس سلامه، بيروت (لبنان) كه در شماره شانزده نيز گذشت.

ج 8 : 41. آيه اللّه شيخ محمدرضا آل ياسين، نجف 42. سيد محمد صدر (رئيس الوزراء) ، ؟ 43. سيد عبدالمهدى منتفكى، بغداد كه در شماره نوزده نيز گذشت 44. محمد عبدالغنى حسن، قاهره (مصر) كه در شماره بيست و شش نيز گذشت 45. محمد سعيد دحدوح، حلب (سوريه) كه در شماره دو نيز گذشت.

ج 9: 46. علامه سيد حسين موسوى حمامى، نجف 47. سيد حسين هندى (موسوى) ، ؟ 48. حيدرقلى (سردار كابلى) ، كرمانشاه 49. نجيب زهيرالدين عاملى، بيروت (لبنان) 50 . عباس الدوّاح زبيدى ، ؟ .

ج 10: 51 . آيه اللّه سيد صدرالدين صدر 52 . علامه شيخ مرتضى آل ياسين (كاظمى، نجفى) ، نجف 53 . علامه سيد محمد بن مهدى شيرازى، كربلا 54 . علامه حاج آقا بزرگ تهرانى، نجف 55 . علامه سيد نورالدين جزائرى موسوى، كربلا 56 . سيد جلال الدين موسوى طاهرى، قم.

ج 11: 57 . شيخ موسى بن هادى مرندى (غروى) ، ؟ 89 . علامه سيد على فانى (اصفهانى) ، نجف 59 . سيد ميرزا محمدعلى قاضى (طباطبايى) ، قم كه در شماره

ص: 175

بيست و پنج نيز گذشت 60 . علاءالدين خروف، قاهره (مصر) 61 . محمد تيسير مخزومى (شامى) ، دمشق (سوريه) 62 . يوسف اسعد داغر.

شعرها:

ج 5 : 1. شيخ محمد سماوى، نجف 2. خطيب محمدعلى يعقوبى 3. شيخ حسن سبتى 4. شيخ خالصى (كاظمى) .

ج 6 : 5 . ملك فاروق اول كه در شماره ده از نثرها گذشت.

ج 7: 6 . شيخ قاسم محى الدين 7. ميرزا محمد خليلى 8 . خطيب سيد على 9. شيخ على سماوى 10. شيخ محسن ابوالحب 11. شيخ اسد حيدر 12. سيد رؤوف جمال الدين 13. شيخ محمدرضا خالصى 14. عبدالصاحب دجيلى.

ج 8 : 15. سيد محمد هاشمى 16. خطيب شيخ كاظم آل على 17. شيخ محمدرضا خالصى كه در جلد هفتم نيز گذشت 18. سيد شمس الدين بغدادى موسوى 19. شيخ محمد شيخ بندر 20. شيخ محمدباقر هجرى، نجف 21. شيخ محمد آل حيدر (نجفى) .

ج 9: 22. سيد نعمت سيد حسّون بعاج 23. سيد يحيى سيد داود 24. يحيى بن صالح 25. شيخ كاظم آل حسن (جنابى) .

33 - الغدير فى مصادر الفريقين، على يعقوب سويف قطيفى، عربى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1423 ق، 2003 م، وزيرى، 601 ص. اين كتاب پس از مقدمه در 3 فصل است: فصل اول: زندگانى و شهادت اميرالمؤمنين عليه السلام. فصل دوم: شامل سه باب است: 1. واقعه حجة الوداع 2. در اين باب كتاب هايى را كه حديث غدير و بيعت در غدير و ماجراى غدير و ... از شيعه و عامه و در طول تاريخ اسلام آورده اند را شمرده، و بسيار مفصل و تحقيقى زيبا و جامع است. در اين باب به ترتيب قرن پيش رفته و از قرن اول تا قرن پانزدهم را آورده، و در هر مورد نام كتاب و كوتاهى در مورد مؤلف و نقل او در مورد غدير را بيان داشته است، كه قسمت عمده كتاب را تشكيل مى دهد 3. سند و دلالت حديث غدير. فصل سوم: شعراى غدير: در اين فصل نيز پاره اى از شعراى عرب كه درباره غدير شعر سروده اند را همراه با شعر عربى شان در غدير به

ص: 176

حسب تاريخ و زمان زندگيشان آورده است. اين كتاب از كتاب هاى ارزشمند و با اهميت غدير است.

34 - غدير و چشمه هاى جوشان ولايت، سيد على موحد (ابطحى) ، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: سابقون، قم، 1421 - 1423 ق، رقعى، 326 ص. در اين كتاب 2 فصل مفصل آمده است. در فصل اول مطالبى در جوانب مختلف غدير آمده؛ كه در واقع مقدمه چينى براى واقعه غدير در قضيه آن و يا از تاريخ ائمه عليهم السلام است. سپس واقعه غدير و خطبه و ترجمه آن و هم ماجراهاى ديگر واقعه غدير و پس از غدير آورده شده است. همچنين رفتار و گفتار ائمه عليهم السلام و بعد اعمال و آداب غدير و جوانب عيد غدير به طور مفصل بيان شده، و در پايان وقايع هفته غدير و متن عربىِ خطبه همراه با ترجمه آن آمده است. فصل دوم شامل مباحثى در مورد شهادت ثالثه به خصوص در اذان آمده، و نيز مطالبى در مورد امامت و ولايت و تشيع آورده شده است. اين كتاب در حد خود بسيار مفيد و جامع نگاشته شده و بسيار قابل استفاده است.

35 - غدير و دشمنان، مرور فورى، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول: دليل ما، قم، اول، 1399 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب طى 5 بخش، جوانب مختلف دشمنان و منافقين در غدير را بررسى كرده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. افشاگرى عليه دشمنان غدير 2. شناسايى دشمنان غدير 3. حركت فكرى دشمنان بر ضد غدير 4. اقدامات عملى دشمنان بر ضد غدير 5 . راه هاى مقابله با دشمنان غدير.

36 - غدير و علل فراموشى آن، سيد محمد مرتضوى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش هاى اسلامى، مشهد، اول، 1391 ش، رقعى، 276 ص. در اين كتاب علل فراموشى غدير و ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام واكاوى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. شرايط جامعه نبوى در آستانه ارتحال رسول خدا صلى الله عليه و آله 2. راه هاى تداوم نهضت رسول خدا صلى الله عليه و آله 3. دلالت غدير بر امامت 4. شيوه هاى فراموشاندن غدير.

ص: 177

37 - غدير و وقف، معاونت فرهنگى سازمان اوقاف و امور خيريه، فارسى، چاپى، سازمان اوقاف و امور خيريه، تهران، 1385 ش، رقعى، 85 ص. در اين كتاب ابتدا متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه آن در 11 بخش و عنوان آمده است. سپس چشمه ها، چاه ها، قنات ها و باغ هايى كه اميرالمؤمنين عليه السلام وقف عموم نموده با ذكر مدارك آورده شده است. در آخر موقوفات مرتبط با اميرالمؤمنين عليه السلام و غدير در ايران معرفى شده كه در نوع خود كارى جالب است. اين موقوفات در كل كشور ايران 489 موقوفه است.

38 - الغدير و الولاية، سيد عبدالامير بن سيد ادريس مدنى (آل سيد على خان مدنى، م 1416 ق) ، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بيروت، اول، 1423 ق، 2002 م، وزيرى، 325 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه اى شامل زندگينامه مؤلف و مباحثى در مورد ولايت در اسلام و ولايت خدا و رسول صلى الله عليه و آله و ابعاد آن آمده است. سپس كتاب در 4 فصل آمده است: 1. وقايع حجة الوداع و روز غدير و مراسم ولايتعهدى در قرآن و سنت 2. معناى ولايت و ابعاد آن 3. مسلمانان و جايگاهشان در مورد ولايت 4. ولايت و زندگى تاريخ اهل بيت عليهم السلام.

39 - الغدير يتحدّى التشكيك بأسانيده، سيد ياسين موسوى، عربى، چاپى، البرهان، بيروت، اول، 1420 ق، 1999 م، وزيرى ، 232 ص. در اين كتاب طى 9 بخش ابحاثى علمى و مفيد درباره غدير آمده است. توضيح و ترجمه عناوين اين بخش ها چنين است: 1. فائده سندهاى احاديث و اخبار چيست ؟ 2. آيا در سند حديث غدير مناقشه است ؟ 3. تواتر سند غدير نزد عامه 4. تواتر حديث غدير نزد شيعه 5 . كتب علمايى كه در مورد سندهاى حديث غدير تأليف كرده اند 6 . كتب صحاح و سنن كه حديث غدير را استخراج كرده اند 7. حديث غدير در قرآن كريم 8 . آيا در سند غدير با وجود اين روايات شك است ؟ 9. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير و بيعت گرفتن از مسلمانان براى اميرالمؤمنين عليه السلام.

ص: 178

40 - فروغ غدير، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى، اردو، چاپى، ترتيب و تنظيم: سيد غافر رضوى چهولسى، شعور ولايت فاؤونديشن، لكنهو، مكتبه مينار شعور، گوپال پور، اول، 1436 ق، وزيرى، 376 ص. در اين كتاب طى 30 بخش به جوانب مختلف غدير پرداخته، و در عين اختصار كتاب جامعى در مورد غدير است.

1. غديرشناسى كى اهميت و ضرورت 2. غدير خم كى تاريخى و جغرافيائى حيثيت 3. ولايت كا نورانى سفر 4. واقعه غدير خم (1) 5 . واقعه غدير خم (2) 6 . واقعه غدير كى پيغامات 7. غدير قرآن كى روشنى مين 8 . غدير قرآن كى روشنى مين 9. غدير قرآن كى روشنى مين 10. غدير سيرت معصومين عليهم السلام كى آئينه مين (1) 11. غدير سيرت معصومين عليهم السلام كى آئينه مين(2) 12. غدير صحابه و تابعين كى نظر مين 13. غدير صحابه و تابعين كى نظرمين 14. علماء و مؤلفين كى قلمى كاوشون مين 15. غدير شعراء كى احساسات و جذبات مين 16. غدير شعراء كى جذبات و احساسات مين 17. حديث غدير 18. حديث غدير سى احتجاج و استدلال 19. حديث غدير سى احتجاج و استدلال 20. حديث غدير كا مفهوم 21. حديث غدير كا مفهوم 22. حديث غدير كا مفهوم 23. حديث غدير پر اعتراضات 24. منكرين حديث غدير كا انجام 25. عيد غدير كى عظمت و اهميت 26. عيد غدير كى اسلامى حيثيت 27. عيد غدير كى اعمال و آداب 28. عيد غدير كى اعمال و آداب 29. عيد غدير كى اعمال و آداب 30. غدير اور همارى ذمه داريان.

41 - فرهنگ غدير، جواد محدثى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا دهم: معروف، قم، 1384 - 1394 ش، وزيرى، 654 ص. در اين كتاب فرهنگ غدير به صورت الفبايى آمده است. در هر كدام از حروف الفبا، موضوعاتى انتخاب شده كه به نوعى مربوط به غدير است؛ مثل پيام غدير يا پيمان شكنان در حرف «پ» ، و ذيل هر موضوع، توضيحى مختصر با قلمى شيوا آمده است. اين كتاب در نوع خود كارى بديع و زيبا است، و جا دارد در فرهنگ غدير شاهد هر چه بيشتر از اينگونه نوآورى ها باشيم. از جمله موارد اين كتاب است: آبار على عليه السلام، آداب و اعمال روز غدير، احتجاج به غدير، اولو الامر، بنى هاشم، تشيّع و ايران، حكومت علوى، خليفه بلافصل، دفن شبانه

ص: 179

و مخفيانه، دَكّة القضاء، پنجشنبه شوم، سلونى قبل ان تفقدونى، شهادت ثالثه، عيد غدير، غديريه، غصب خلافت، مذهب جعفرى، مولى، وصايت، يوم التتويج.

42 - فرهنگ غديريه، محمدرضا رجايى، فارسى، چاپى، مرغ سليمان، اصفهان، اول، 1393 ش، وزيرى، 638 ص. اين كتاب فرهنگ الفبايى غدير است، كه طى آن واژه هاى غدير و يا هر موضوع و واژه هاى كه به نوعى مرتبط با غدير است طبق حروف الفبا آورده شده، و توضيح مختصرى درباره هر كدام آمده است.

43 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1388 - 1393 ش، وزيرى، 255 ص. در اين كتاب سعى شده فرهنگ اسلام حقيقى و اصيل - كه همان تشيع باشد - از خطبه و ماجراى غدير استخراج شود و همراه با شواهد و روايات ديگر عرضه گردد. در اين كتاب طى 12 بخش جوانب مختلفى از غدير را به عنوان پيام هاى جاودان غدير مورد بحث و بررسى قرار داده، و در آخر خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى آن را آورده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: پيشگفتار، 1. غدير تجليگاه توحيد ناب 2. غدير آئينه تمام نماى على عليه السلام شناسى 3. غدير نماد امامت و ولايت آل اللّه عليهم السلام 4. غدير باور جدايى ناپذيرى قرآن و عترت 5 . غدير رمز و راز خاتميت 6 . غدير، ضامن دوام و كمال اسلام 7. غديرفرهنگى غنى و سرشار و پايدار 8. غدير زنده و هميشه جارى 9. غدير بيعت و ميثاق ماندگار 10. غدير محور وحدت پايدار و الفت استوار محمدى 11. غدير بزرگ ترين و مهم ترين «معروف» 12. غدير بنيان حماسه موعود جهانى، اسناد و مدارك خطبه غدير: خطابه غدير در كتب عامه. خطابه جاودانه غدير، ترجمه كامل خطابه غدير.

44 - فرهنگنامه موضوعى غدير، 17 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى، وزيرى، ج 1: 452 ص، ج 2: 505 ص، ج 3: 502 ص، ج 4: 466 ص، ج 5 : 556 ص، ج 6 : 572 ص، ج 7: 513 ص، ج 8 : 596 ص، ج 9: 525 ص، ج 10: 536 ص، ج 11: 511 ص، ج 12: 524 ص، ج 13: 523 ص، ج 14: 579 ص، ج 15: 751 ص، ج 16:

ص: 180

662 ص، ج 17: 636 ص. اين اثر دائره المعارف موضوعى - الفبايى نسبتا جامع در غدير است، كه هنوز به چاپ نرسيده است. براى توضيحات مراجعه شود به نام «دانشنامه غدير» كه در همين مجلد معرفى شده است. در اينجا فهرست مجلدات اين فرهنگنامه به ترتيب جلدها و موضوعات و تسلسل الفبايى آورده مى شود:

ج 1: اهدا، مقدمه مختصر، مقدمه كتاب: گستره مفهوم غدير، طرح فرهنگنامه موضوعى غدير، مسير آماده سازى فرهنگنامه، نتايج و فوايد فرهنگنامه، منابع فرهنگنامه، روش نگارش فرهنگنامه، خدمت در آستان غدير، فهرست و نمايه. فهرست و نمايه فرهنگنامه غدير. تاريخ غدير: ج 2: حرف «آ» تا حرف «ج» ، ج 3: حرف «چ» تا حرف «ع» ، ج 4: حرف «غ» تا حرف «ى» . حديث غدير: ج 5 : حرف «آ» تا حرف «خ» ، ج 6: حرف «د» تا حرف «ى» . اعتقادات غدير: ج 7: حرف «آ» ، ج 8: ادامه حرف «آ» ، ج 9: حرف «الف» ، ج 10: ادامه حرف «الف» تا حرف «ت» ، ج 11: حرف «ث» تا حرف «د» ، ج 12: ادامه حرف «د» تا حرف «ص» ، ج 13: ادامه حرف «ص» تا حرف «ع» ، ج 14: حرف «غ» تا حرف «ل» ، ج 15: حرف «م» تا حرف «ى» . مسائل فرهنگى غدير: ج 16: حرف «آ» تا حرف «س» ، ج 17: حرف «ش» تا حرف «ى» .

45 - فضائل و اعمال روز غدير، امين اوحدى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: منير، تهران، 1394 و 1396 ش، رقعى، 237 ص. در اين كتاب طى 3 بخش اهميت و فضائل و اعمال روز غدير به طور مفصل و جامع و مستند آمده است.

46 - كتابشناسى و كتابخانه جامع غدير، سيد احمد حسين زاده، فارسى، خطى، بنياد معارف اسلامى، مجموعه سازى و فراهم آورى منابع الكترونيك، روزنامه ايران: سال 18 ش 5216 - 11 آبان 1391 ش. در اين تحقيق، مقالات، نسخ خطى، پوسترها، صوت ها و 850 كتاب فارسى و عربى و اردو و 45 پايان نامه در مورد غدير جمع آورى شده است.

47 - كتاب غدير، ج 1، سيد محمدعلى موحد (ابطحى، اصفهانى) ، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1399 ش، وزيرى، ج 1: 437 ص. اين كتاب تحقيقى عميق

ص: 181

و مفصل است، كه فعلاً جلد اول آن به چاپ رسيده، كه در اين جلد طى 10 فصل در 2 بخش اسانيد و دلالت حديث غدير مورد بررسى قرار گرفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش نخست: اعلان امامت و ولايت: فصل اول: مواضع اعلان امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام، فصل دوم: اجمالى بر وجوه تمايز خبر غدير. بخش دوم: شناخت اسانيد خبر غدير: فصل سوم: بازخوانى مستندات حاكى از ايراد سخنرانى در غدير خم، فصل چهارم: تواتر خبرِ غدير، فصل پنجم: گونه هاى ثبت خبر غدير و تك نگارى هاى غدير، فصل ششم: شناختِ نزاعِ اصلى و امكانِ صحت ديدگاه شيعيان، فصل هفتم: شواهد لفظى، فصل هشتم: شواهد غير لفظى، فصل نهم: شواهد بيرونى، فصل دهم: ردّ ديدگاه مخالف.

48 - گزارش لحظه به لحظه از واقعه غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا نود و پنجم: دليل ما، قم، 1379 - 1398 ش، رقعى، 48 ص، كارنامه نشر: سال 1379 ش ص 197. اين كتاب در 5 بخش واقعه غدير را آورده است. عناوين اين كتاب چنين است: غدير داستان اعتقاد، عظمت غدير، از مدينه تا غدير، سخنرانى غدير، مراسم سه روزه در غدير. اين كتاب توسط آقاى ابراهيم نداف به عربى و توسط خانم امينه تايلندى به زبان تايلندى ترجمه شده، ولى نام آنها هنوز مشخص نيست.

49 - مدخل الى دراسة نصّ الغدير، محمد مهدى آصفى، عربى، چاپى، مركز الغدير للدراسات الاسلامية (دائرة معارف الفقه الاسلامى طبقا لمذهب اهل البيت عليهم السلام) ، قم، اول، 1376 ش، 1417 ق، 1997 م، وزيرى، 152 ص. در اين كتاب ابحاثى به صورت علمى و كلامى و نسبتا عميق در مورد امامت و تعيين امام طى 3 بخش و با عنوان «نظريات سه گانه در مسئله امامت» آمده است:

نظر اول: تعيين امام با انقلابى مسلحانه: كلام محمد رأفت عثمان و سه اشكال بر آن. نظر دوم: اختيار در تعيين امام: انعقاد امامت با بيعت: كه رأى دوازده تن از بزرگان عامه را در اين باره آورده است، و سپس اشكالات متعددى را به نظريه اختيار ايراد نموده، و در هر كدام با توضيح هاى علمى و اجتماعى و سياسى مطلب را تمام كرده

ص: 182

است. طى اين بخش نظريات مختلف عامه را نيز ردّ كرده و مسئله اجماع و شورى در حدّى كه عامه به آن معتقدند را نيز باطل نموده است. نظر سوم: نص در امامت: در اين بحث ابتدا ده جلوه از توحيد را در اين نظريه بيان نموده، و سپس در مورد بعضى از نصوص امامت و عمده در مورد غدير صحبت نموده، و در پايان سيزده بحث به عنوان ملحق دارد. اين اثر توسط آقاى حسن شانه چى با نام «واژه ماندگار» به فارسى ترجمه شده است.

50 - مدرسه سبز غدير، مجيد حيدرى فر، فارسى، چاپى، چاپ اول تا ششم: زائر، قم، 1386 - 1391 ش، رقعى، 320 ص. در اين كتاب نمايه موضوعات خطبه غدير، خطبه غدير، ديدگاه ها و احتجاجات در مورد غدير، زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير و كتابنامه آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پيش نوشتار، 1. حماسه غدير از ديدگاه پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله: در 119 عنوان برگرفته از خطبه غدير 2. حماسه غدير از نگاه امام على عليه السلام در 39 عنوان. 3. احتجاج حضرت زهرا عليهاالسلام به حديث غدير 4. احتجاج امام حسن عليه السلام به حديث غدير 5 . احتجاج امام حسين عليه السلام به حديث غدير 6 . حماسه غدير در سخنان امام سجاد عليه السلام 7. حماسه غدير در سخنان امام باقر عليه السلام 8 . حماسه غدير از ديدگاه امام صادق عليه السلام 9. حماسه غدير از ديدگاه امام كاظم عليه السلام 10. حماسه غدير از نگاه امام رضا عليه السلام 11. حماسه غدير از نگاه امام هادى عليه السلام 12. حماسه غدير از ديدگاه امام عسگرى عليه السلام 13. زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير: در 92 عنوان.

51 - منبع شناسى جامع غدير، سيد احمد حسين زاده، حميده جعفرى پاورسى، فارسى، چاپى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. در اين كتاب طى 2 بخش 693 كتاب و 699 مقاله كه در موضوع غدير منتشر شده معرفى شده است.

52 - المنير فى نبأ الغدير، 20 ج (حدودا) ، امير تقدمى معصومى، عربى، خطى. اين كتاب كتابى بى نظير و مجموعه اى كامل و جامع ترين كتاب در مورد غدير است، كه طى بيست سال و با تلاش فراوان جمع آورى و تنظيم شده است. در اين اثر

ص: 183

ارزشمند و موسوعه عظيم آيات غدير، روايات؛ اعم از روايات تفسيرى يا روايات مختص غدير از پيامبر صلى الله عليه و آله و معصومين عليهم السلام امده است. همچنين اقوال علمايى كه در مورد صحت يا تواتر غدير يا فقه الغدير يا مسائل ديگر مرتبط با غدير سخن گفته اند آورده شده؛ كه اين اقوال ناظر به جميع فرق اسلامى از شيعه و اهل سنت و زيديه و اسماعيليه و نصيريه و اباضيه و ... است. اين كتاب به 2 بخش كلى تقسيم مى شود: 1. آيات 2. روايات؛ كه شرح آن چنين است:

بخش اول: آيات (ج 1 و 2) :

ج 1 و 2: در ابتداى جلد اول مقدمه اى در حدود 150 صفحه آمده، كه طى آن ولايت پيامبر صلى الله عليه و آلهمورد شرح و بررسى قرار گرفته است. چرا كه شناخت غدير و ولايت و «مولى» بستگى به شناخت ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله دارد. سپس در ادامه جلد اول تا پايان جلد دوم آياتِ مرتبط با غدير همراه با روايات تفسيرى كه ذيل آنها وارد شده آمده است. اين آيات كه در فرقه هاى مختلف تأويل يا تفسير يا تنزيل به غدير شده از اين قرار است: در اهل سنت سه آيه است، كه عبارت اند از آيه تبليغ و اكمال و «سئل سائل» . در شيعه حدود هفده نوع آيه در خصوص غدير آمده، كه مجموعا بيست و دو آيه است و ارتباط به مستقيم با خود غدير دارد.

بخش دوم: روايات (ج 3 - 20) : بقيه كتاب روايات در مورد غدير است؛ اعم از روايات اهل بيت عليهم السلام در موضوع غدير، و روايت غدير توسط صحابه كه به اين شرح است:

ج 3 و 4: در جلد سوم و چهارم روايات اهل بيت عليهم السلام در موضوع غدير به ترتيب حضرات معصومين عليهم السلام آمده است. جلد سوم به طور كامل و نيمى از جلد چهارم روايات اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير است؛ مواردى مثل: روايت غدير توسط حضرت، مناشده و احتجاج حضرت به غدير، اشعار حضرت در غدير، غدير در خطبه هاى حضرت و ... . پس از آن غدير در كلام حضرت زهرا عليهاالسلام و سپس امام حسن تا امام زمان عليهم السلام، يك به يك آورده شده است. در انتهاى جلد چهارم كلمات منتسبين به

ص: 184

حضرات معصومين عليهم السلام آمده است. افرادى چون حسن مثنى، زيد بن على، فاطمه صغرى، خوله حنفيه و محمد حنفيه و ... .

ج 5 - 8 : از جلد پنجم تا هشتم اين كتاب روايت غدير توسط صحابه بررسى شده، كه نام 150 صحابى به ترتيب حروف الفبا آورده شده است. از ابىّ بن كعب و اسعد بن زراره تا آخر حروف الفبا. سپس نام بانوان صحاب كه حديث غدير را نقل كرده اند آمده است. پس از آن و در آخر جلد هشتم روايت غدير توسط تابعين بيان شده است.

ج 9: در جلد نهم آنچه علما در مورد غدير گفته اند در دو بخشِ صحت و تواتر حديث غدير آورده شده است. در اين قسمت اسامى علما و بزرگان فرقه هاى مختلف اسلامى به ترتيب قرن ها؛ از قرن اول تا دوران معاصر، همراه با كلامشان در غدير آمده است.

ج 10: اين مجلد مختص «فقه الغدير» يا همان دلالت حديث غدير و ابحاث متنوع در مورد غدير است. در اين جلد آنچه علماى شيعه و اهل سنت و به خصوص علماى زيديه در مورد معناى مولى و مدلول آن گفته و استدلال كرده اند آورده شده است؛ اقوال متنوعى كه خودشان گفته اند و نه نقل حديث و ... كه بسيار ارزشمند است. در ادامه اين جلد موضوعاتى همچون مكان غدير، روز غدير، مسجد غدير و اعمال غدير مطرح شده است.

ج 11: اين جلد نقدى بر كتاب «الروض العنيق فى اثبات امامة ابى بكر الصديق» از ابوبكر بخارى (م 359 ق) است، كه اخيرا چاپ شده است. اين شخص غير از بخارى معروف است. وى استاد معنوى ابن تيميه است، تا حدى كه ابن تيميه هر چه دارد از او گرفته است. ابوبكر بخارى در اين كتاب حديث ثقلين و ديگر فضائل را منكر شده است. از جمله بيست صفحه از اين كتاب در ردّ غدير است، و در واقع اين كتاب قديمى ترين مكتوب در ردّ غدير است. جلد يازدهم نقد اين بيست صفحه است با عنوان: «معطيات الغدير و مداليله» ، كه حاوى ابحاثى مهم و دقيق در مورد غدير است.

ص: 185

ج 12 - 19: در اين هشت جلد از كتاب، با عنوان «التعريف برواة الغدير» كل راويان غدير از راويان و محدثين و مؤلفين و ... معرفى شده اند. در اين مجلدات نام بيش از 3000 نفر از بزرگان همراه با تراجم جرح و تعديلشان - و نه تاريخشان - از اماميه و اهل سنت و زيديه و ... همراه با تمام اقوال در مورد هر كسى آورده شده، و با مبنايى خاص و بديع جرح و تعديل ها جمع بندى و واكاوى شده است.

ج 20: جلد بيستم - كه جلد آخر اين كتاب عظيم است - مخصوص معرفى مصادر اين كتاب است، كه 2500 عنوان كتاب در علوم مختلف است.

53 - المولى فى الغدير، مؤسسة السبطين عليهماالسلام، قم، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1380 ش، 1422 ق، وزيرى، 258 ص. اين كتاب در سطح علمى و فنى تأليف شده و از كتب ارزنده غدير است. در اين كتاب 2 بخش آمده است: مدخل و مفاد حديث غدير: 1. مدخل، شامل: اهميت غدير در تاريخ به نقل مورخين و محدثين و مفسرين و متكلمين و لغويين، نامگذارى غدير خم و موقعيت جغرافى آن، نص واقعه غدير، عنايت به حديث غدير، سند حديث غدير و راويان آن و مؤلفين در حديث غدير. 2. مفاد حديث غدير - كه اكثر كتاب است - شامل دو بخش است: بخش اول: امامت مطلق اميرالمؤمنين عليه السلام. در اين بخش شش دليل براى امامت حضرت آورده و در هر دليل به طور مفصل بحث نموده و تمام جوانب را مورد بررسى قرار داده است؛ از بيان استدلال و قرائن و جواب شبهات مخالفين و ... ، و اكثرا در مورد لفظ مولى و معناى آن است و از جمله بيست قرينه براى اثبات معناى اولى براى مولى آورده كه قابل توجه است. بخش دوم: امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام. در پايان اعمال و عبادات روز غدير را بيان داشته و در اينجا نيز جواب از شبهاتى كه گفته شده داده است.

54 - ناگفته هاى غدير، يد اللّه نفرى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا پنجم: نفرى، قم، 1391 - 1398 ش، رقعى، 176 ص. در اين كتاب طى 5 فصل مواردى از غدير و به مناسبت موارد مرتبط ديگر همراه با داستان هايى از غدير و 150 سؤال مرتبط با غدير و متن كامل خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى آمده است. عناوين اين كتاب از اين

ص: 186

قرار است: 1. غدير در لغت 2. آيا داستان غدير خم همان تأمين بقا دين است ؟ 3. يك نگاه ويژه به سابقه معرفى على عليه السلام قبل از واقعه غدير 4. چند نفر از راويان حديث غدير خم از صحابه پيغمبر صلى الله عليه و آله بودند ؟ 5 . «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم» تا و «الإسلامَ دينا» 6 . اعترافات به حقايق.

55 - نگرشى نو به غدير، على اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، عطر عترت، قم، اول، 1389 ش، وزيرى، 623 ص. در اين كتاب طى چندين بخش، مطالبى تحقيقى و به قلمى شيوا در جوانب مختلف غدير آورده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: آيات غدير، غدير از آدم عليه السلام تا خاتم عليه السلام، ضرورت غدير، مفهوم غدير، دلالت حديث غدير، غدير در بيان صاحب غدير، پيمان شكنان و وفاداران غدير، پيروان غدير در گذر تاريخ، عوامل دورى مسلمانان از غدير، غدير محور وحدت اسلامى، ره يافتگان به سوى غدير.

56 - نماز ولايت، كريم زارع، فارسى، چاپى، ميراث ماندگار، قم، اول، 1395 ش، جيبى، 224 ص. در اين كتاب طى 2 فصل و خاتمه به طور مفصل و علمى و مستند در مورد نماز جماعت و نماز عيد غدير سخن گفته است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: فصل 1: كليات مشروعيت جماعت خواندن نماز نافله، فصل 2: دلايل استحباب فقاهتى، فصل 3: دلائل استحباب اجتهادى.

57 - النهج السوى فى معنى المولى و الولى، محسن على بن حسن جان بلتستانى (پاكستانى، منتوكوى، نجفى) ، تعليق: سيد مرتضى رضوى، عربى، چاپى. چاپ دوم: مكتبة النجاح، 1419 ق، 1999 م، وزيرى، 200 ص. اين كتاب درباره حديث غدير و معنى كلمه «مولى» به طور مفصل و تحقيقى و نيز تفسير آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ ... » است، و بيشتر بحث در كلمه «مولى» است كه در بخش هاى مختلف «وليكم» تحقيقى كامل نموده و به معانى و اشكالات و جواب از آنها و بقيه جوانب اين كلمه پرداخته، و كتابى جامع و علمى و كم نظير در اين باره است.

ص: 187

58 - واقعة غدير خم، سيد محمد قزوينى (حسينى) ، عربى، چاپى، معارف نبوى، قم، اول، 1438 ق، 2017 م، وزيرى، 399 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى درباره اهميت بحث، اين عناوين آمده است: واقعه غدير، حديث غدير و راويان و ناقلان آن، سند خطبه غدير، احتجاجات ائمه عليهم السلام به غدير، استدلالات به غدير، اهل سنت. سپس چند اشكال و شبهه مطرح كرده و پاسخ داده، و نيز كتب ارزشمند غدير معرفى شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: المقدمة، 1. بحوث تمهيدية 2. الشيعة و واقعة الغدير 3. اهل السنة و حديث الغدير 4. الغدير اشكالات و اجابات 5 . حديث الغدير فى الدراسات المعاصرة.

59 - هديه غدير، حامد دل بيشه، فارسى، چاپى، انتشارات حضرت معصومه عليهاالسلام، قم، اول، 1383 ش، وزيرى، 456 ص. در اين كتاب پس از چند تصوير در مورد غدير و مقدمه، در چند بخش جوانبى از غدير را آورده و در نوع خود كارى جالب است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. زندگى مولاى غدير حضرت امام على عليه السلام 2. واقعه غدير 3. چهل حديث غدير 4. غدير در نگاه اهل بيت عليهم السلام 5 . غدير در نگاه عالمان 6 . كرامات مولاى غدير 7. غدير در آينه شعر 8. فضيلت جشن غدير و چگونگى احياى آن.

60 - يوم الغدير، مهدى على بن نواب جعفرحسن عظيم آبادى (نواب، مهدى على خان، هاشمى، هندى) ، فارسى، چاپى، با اهتمام: سيد وزيرعلى در مطبعه فيض مطلع صبح صادق پتنه بسامى گرى، كلكته، سال 1302 ق، وزيرى، 319 ص. در اين كتاب ابتدا مباحثى درباره امامت و جوانب آن و زندگانى و فضائل و ديگر جوانب اميرالمؤمنين عليه السلام، و سپس مطاعن خلفاى ثلاثه عامه و علمايشان بيان شده، و گويا مؤلف غدير را مظهرى از تشيع فرض نموده و طى آن در اين ابحاث را آورده است، و از اين نظر شبيه كتاب «الغدير» علامه امينى است. اين كتاب شامل 10 بخش با عنوان «منزل» ، و سپس خاتمه در 5 بخش با عنوان «آهنگ» است. توضيح اين بخش ها چنين است: منزل اول: معنى لفظ امام، منزل دوم: وجوب نصب امام، منزل سوم: نصوص بر امامت، منزل چهارم: عصمت و شرايط امامت، منزل پنجم: وجوب معرفت و ولاى

ص: 188

امام، منزل ششم: حسنات گفتن و شنيدن و نوشتن فضائل ائمه عليهم السلام و فرستادن صلوات بر محمد و آل محمد عليهم السلام، منزل هفتم: در بيان فضائل و معجزات اميرالمؤمنين عليه السلام، منزل هشتم: فضائل عيد غدير. منزل نهم: حكايات بناى خانه كعبه و چگونگى حجة الوداع و كيفيت روز غدير خم، منزل دهم: اعمال روز عيد غدير. خاتمه: آهنگ اول: مطاعنى كه هر سه خليفه در آنها شريك هستند، آهنگ دوم: مطاعن ابوبكر بن ابى قحافه، آهنگ سوم: مطاعن عمر بن خطاب، آهنگ چهارم: مطاعن عثمان بن عفان، مطاعن بزرگان عامه.

ص: 189

ص: 190

از قرن اول هجرى و همگام با روايت سينه به سينه غدير، كتاب نيز نقش خود را در نقل آن براى نسل هاى بعد ايفا كرد و پرونده پرافتخار غدير را باز نگه داشت، و از قرن دوم كتاب و كتابت به طور جدى در مورد آن به كار گرفته شد.

غدير - كه كتاب ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و حد فاصل دوستان و دشمنان اهل بيت عليهم السلام است - با به كارگيرى قلم از دست دشمنان مصون ماند، و كسى نتوانست مانع اين حقيقت بزرگ شود. به طورى كه حتى مؤلفين بزرگى از غير شيعه هم درباره غدير كتاب هايى نوشتند.

اين گونه بود كه فرهنگ نامه عظيم غدير شكل گرفت. آرى، اين سربلندى دائمى تشيع است كه حقايقش همگان را در مقابل آن تسليم كرده، و همه در پيشگاه معارف والاى آن سر تعظيم فرود مى آورند.

«غدير در آئينه كتاب» به عنوان راهنماى تحقيق در موضوع، و نگاهى به گذشته علمى و فرهنگى مسلمين در راه احياى غدير تدوين شده است.

اين كتاب معرف مؤلفانى است كه درباره غدير كتاب مستقلى دارند، و با اين انگيزه تأليف شده كه شناسايى بُعد فرهنگى هر موضوع حافظ و مبلغ خوبى براى آن خواهد بود. اگر چه جاى كتابى كه بتواند عظمت غدير را آنگونه كه هست عرضه كند هنوز خالى است، و مقام بلند غدير اقتضاى بيش از اين را دارد.

در اين مقدمه، چهار گزارش از سابقه كتاب و غدير تحت عناوين زير تقديم مى شود:

غدير در فرهنگ اسلام

آمارى در رابطه با كتابشناسى غدير

كتابنامه هاى غدير

كتابنامه حاضر

ص: 192

آرى، بايد اذعان داشت حافظ غدير خداوند است، و غدير زنده است چون پيامبر و على و حسين عليهم السلام زنده اند. آبيارى اين درخت پا برجاى اسلام به دست صاحبان دين و نمايندگان پروردگار صورت گرفته است، و تا ابديت باقى خواهد ماند.

3. اولين كتاب از تأليفات بشرى كه مسئله غدير را در خود ثبت كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است. اين كتاب در سال هاى اوليه بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله تأليف شده، و مؤلف آن - كه در سال 76 هجرى درگذشته - دور از چشم غاصبين خلافت در موارد مختلف كتاب خود مسئله غدير را آورده، و حتى در يك حديث مستقل ماجراى غدير را به طور كامل منعكس نموده است.(1) اين يادگار هزار و چهارصد ساله هم اكنون موجود است و به فارسى و اردو و انگليسى ترجمه و بارها چاپ شده است.

4. اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تأليف شده كتابى به نام «خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير» ، از عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى متوفاى سال 175 هجرى است؛ كه خطبه مفصل پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير را در آن آورده است. گر چه اين كتاب امروزه مفقود است، ولى نام و خصوصيات آن ثبت شده است.(2)

حذيفة بن يمان و زيد بن ارقم متن كامل خطبه غدير را كه بيش از يك ساعت به طول انجاميده و حدود بيست صفحه است، حفظ كرده و براى مردم بازگو كرده اند.

از سوى ديگر، صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام براى اتمام حجت و براى آنكه نسل هاى آينده راه خود را بيابند، در اجتماعات مختلف مردم و در مناسبت ها و فرصت هاى گوناگون مسئله غدير را مطرح مى ساخت و درباره آن از شاهدان عينى اقرار مى گرفت. آن حضرت حتى در بحبوحه جنگ صفين بر فراز منبر رفت و در آن سخنرانى مسئله غدير را به طور مفصل مطرح كرد. يا در روز عيد غدير در كوفه سخنرانى مفصلى درباره آن ايراد فرمود.

فاطمه زهرا عليهاالسلام در عمر كمتر از سه ماهه خود پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله، بارها جريان غدير را براى مردم متذكر شد و تعجب خود را از آن جوّ ظلمانى فرهنگى اعلام فرمود.

جا دارد در اينجا گفته شود: امامان عليهم السلام نيز از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير استفاده برده و آن را براى مردم بيان مى كردند؛ تا آنجا كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود، و امام رضا عليه السلام مناظراتى در اين باره برقرار كرد و حقايق مهمى از غدير را بيان فرمود.

از سوى ديگر، اصحاب ائمه عليهم السلام نيز حاملان پيام غدير بودند، و در حضور امامان عليهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدير نمودند. حتى يك نمونه از قرن اول به صورت كتابتِ غدير به چشم مى خورد كه «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است.

شعر شاعران نيز نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است، چه آنكه قالب شعر محفوظ تر است و مردم علاقه خاصى به آن دارند. از ساعتى كه خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله پايان يافت، حسان بن ثابت اولين شعر را در حضور آن حضرت سرود، و دليل روشنى شد تا شاعران در طول چهارده قرن در قالب شعر - كه تبليغ نافذى است - غدير را حفظ كنند و پيام آن را به راحتى به نسل هاى بعد برسانند.

ص: 196

اينها شكل هاى مختلف فرهنگى بود كه غدير را در قرن اول هجرى حفظ كرد، و البته اين طُرق در قرن هاى بعد نيز ادامه يافت.

مرحله دوم: از روايت به تأليف

از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسما آزاد اعلام شد، تبليغ غدير نيز شكلى تازه به خود گرفت و كم كم از شكل روايت به صورت تأليف در آمد.

در اواسط قرن دوم به اولين تأليف مستقل درباره غدير بر مى خوريم كه از فراهيدى است. اين مسير ادامه يافت و كتاب هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى در موضوع غدير تدوين شد.

به طورى كه ابوالمعالى جوينى از قرن پنجم مى گويد: در بغداد در دست صحافى كتابى ديدم كه بر جلد آن نوشته بود: «جلد بيست و هشتم از اسناد حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، و بعد از اين جلد بيست و نهم خواهد بود» ! !

همچنين ابن كثير دمشقى مى گويد: «كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه محمد بن جرير طبرى احاديث غدير خم را در آن جمع آورى كرده بود» !(1)

آنچه در اين مرحله مشهود است اينكه اكثر كتاب ها مربوط به اسناد و رجال خطبه است، چرا كه هدف اول مؤلفين استحكام اصل مطلب بوده است. آنان كه جوّ خاص فرهنگى را به خوبى لمس مى كردند، در مرحله اول دست به كار استحكام اسناد و حفظ متون شدند، تا نسل هاى آينده مدارك لازم را براى تحقيق و موشكافى و بحث و بررسى داشته باشند.

اين روند در طول قرن دوم و سوم و چهارم و پنجم هجرى اوج خاص داشته، و خادمان غدير حق آن به خوبى ادا كرده اند.

ص: 197

مرحله سوم: تحقيق در سند و متن

از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده، و قطعه اصلى خطبه غدير - كه جمله «من كنت مولاه فهذا على مولاه» است - در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير به دقت مورد بررسى قرار گرفته است. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.

اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار و پس از هزار همچنان پيش رفته، به طورى كه آثار برجسته اى از اين قرون در دست است.

در اينجا به چند نمونه از تأليفات بزرگان اهل سنت در مورد حديث غدير اشاره مى كنيم؛ كسانى كه يا تأليف مستقل در اين باره دارند، و يا حديث غدير را به طور مفصل در كتابشان آورده اند:(1)

1. ابن مَغازلى شافعى

ابن مغازلى در كتابش اقرار كرده كه حديث غدير را نزديك به صد تن - كه عَشَره مُبَشَّره نيز از آنان هستند - روايت كرده اند.(2) ابن مغازلى از دانشمندان بزرگ و ثقه و معتَمد نزد اهل سنت است، كه گروهى از دانشمندان سرشناسِ ايشان وى را ستوده و از او روايت كرده و به كتاب هايش اعتماد كرده اند.(3)

2. ابن عقده (ت 244 يا 249 - م 332 ق)

به نقل سيد بن طاووس، از جمله شواهدى كه كثرت طرق حديث غدير و تواتر آن را نشان مى دهد، نگارش كتابى است ويژه درباره طرق حديث غدير؛ شامل بيش از صد تن از صحابيان بزرگ و با اسانيد پرشمار، كه به دست حافظ ابوالعباس احمد بن محمد معروف به ابن عقده كوفى تأليف شده و به نام «الموالاة» است.(4)

ص: 198

ابن عقده افزوده كه 28 تن از ديگر صحابه از راويان حديث غدير هستند، ولى ذكرى از آنان و نامشان به ميان نياورده است.(1) بزرگان اهل سنت ابن عقده را توثيق كرده(2) و از كتاب «الموالاة» روايت كرده اند.(3)

3. طبرى

يحيى بن حسن اسدى حلّى (ابن بطريق) و سيد بن طاووس در كتب خود اشاره نموده اند كه ابوجعفر محمد بن جرير طبرى عامى كتابى درباره طرق حديث غدير تأليف كرده است. نام اين كتاب «كتاب الولاية» يا «الردّ على الحُرقوصيّة» است.(4)

ص: 199

جماعتى از حافظان بزرگ اهل سنت نيز نگارش اين كتاب به دست طبرى را تصديق كرده اند.(1) همچنين علماى بزرگ اهل سنت طبرى را توثيق فراوان نموده اند.(2)

4. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم

سيد بن طاووس در دو كتاب خود اشاره نموده كه حَسكانى كتابى به نام «الهداة الى اداء حقّ الموالاة» در 12 جزوه نگاشته، و در آن حديث غدير را اثبات كرده و طرقش را آورده است.(3) بزرگان اهل سنت حاكم حسكانى را توثيق كرده اند.(4)

5 . مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد سِجِزّى ركّاب (م 477 ق)

سيد بن طاووس مى گويد كه سِجِستانى كتاب جداگانه اى در 17 جزء درباره طرق حديث غدير؛ شامل 110 تن از صحابه - كه 6 تن از آنان بانوان هستند - به نام «كتاب دراية حديث الولاية» نوشته است.(5) سجستانى در شمار موثق ترين مردان مذاهب چهارگانه و از حافظان بزرگ اهل سنت است. بسيارى از بزرگان اهل سنت نيز او را توثيق كرده اند.(6)

6 . شمس الدين ذهبى

حافظ ذهبى نيز درباره طرق حديث غدير كتابى جداگانه نوشته و تصريح كرده

ص: 200

است كه اين حديث طرق نيكويى دارد. ذهبى مى نويسد: شكى نيست كه در المستدرك حاكم، احاديث بسيارى هست كه شروط صحيح بودن در آنها جمع نشده است، بلكه آنها احاديثى ساختگى اند كه حاكم كتابش المستدرك را با نقل آنها زشت گردانده است. «حديث طير» طرق بسيار فراوانى دارد، و من كتاب جداگانه اى نوشته ام و مجموعه اين طرق را در آن گرد آورده ام كه نشان مى دهد حديث طير ريشه دار است. حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» نيز طرق نيكويى دارد، و من طرق اين حديث را نيز در نوشته اى جداگانه فراهم آورده ام.(1)

عده اى از بزرگان اهل سنت نيز به اين كتاب ذهبى اشاره نموده اند.(2)

7. يكى از دانشمندان

بنا بر نقل حسين بن جبر از ابن شهرآشوب، يكى از دانشمندان در جمع طرق حديث غدير، كتاب بزرگى در بيش از 28 مجلد نوشته است. حسين بن جبر مى گويد: «جدّم ابن شهرآشوب گفت: شنيدم كه ابوالمعالى جوينى با شگفتى مى گفت: در بغداد، نزد صحّافى، كتاب جلدشده اى ديدم كه نقل هاى حديث غدير در آن آمده بود. روى آن كتاب نوشته شده بود: مجلّد بيست و هشتم از طرق حديث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌ مَوْلاهُ» كه مجلّد بيستم و نهم در پى آن خواهد آمد» .(3)

حافظ قُندوزى حنفى نيز اين سخن را از جوينى حكايت كرده است.(4) ابوالمعالى جوينى - كه كتاب عظيم ياد شده را ديده - از بزرگان اهل حديث و تحقيق است.(5)

ص: 201

8 . محمد بن على بن دُحَيم شيبانى كوفى، ابوجعفر (م 351 ق)

علامه امينى، شيبانى كوفى را از راويان قرن چهارم و از كسانى كه درباره غدير كتاب تأليف كرده اند براى حديث غدير شمرده است.

9. عبدالرحيم بن حسين شافعى، زين الدين، حافظ عِراقى (م 806 ق)

ابن فَهْد مكّى در «ذيل تذكرة الحفّاظ» شرح حال حافظ عِراقى را نوشته و كتابى در غدير را از آثار او شمرده است.(1)

10. محمد بن عمر بغدادى، ابوبكر جِعابى (م 355 ق)

ابوبكر جِعابى صاحب كتاب «من روى حديث غدير خمّ» است. شرح حال وى در «تذكرة الحفّاظ» و «تاريخ بغداد» و «طبقات الحفّاظ» آمده است.(2) ابوالعباس نجاشى نيز در «الفهرست» اين كتاب را در شمار آثار وى آورده است.(3)

11. على بن عمر بغدادى دارَقُطنى (م 385 ق)

گنجى در «كفاية الطالب» ضمن ياد كرد حديث غدير مى نويسد: حافظ دارقُطنى درباره طرق اين حديث رساله اى تأليف كرده است.

12. محمد بن محمد دمشقى شافعى، شمس الدين، ابن جَزَرى (ت 751 - م 833 ق)

ابن جَزَرى دمشقى كتابى دارد به نام «اسنى المطالب فى مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» كه در آن به اثبات تواتر حديث غدير پرداخته است. سخاوى در كتاب «الضوء اللامع» ضمن شرح حال او، اين كتاب را از آثار وى شمرده است.

مرحله چهارم: شكوفايى علمى غدير

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده اند، و به خوبى از

ص: 202

زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت، و در هر جنبه اى به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

از جمله ارتباط غدير با قرآن كريم، بحث هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد، و در هر مورد كتبى تدوين گرديد.

تحقيقات بزرگانى همچون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى، شيخ عبداللّه بحرانى، سيد هاشم بحرانى، ميرحامدحسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه، بهترين شاهد اين مدعا و تلاش مقدس است.

علامه مجلسى در كتاب «بحار الانوار» به طور مفصل درباره غدير سخن گفته، كه در چاپ فعلى نيمى از جلد 37 «بحار الانوار» است.

شيخ عبداللّه بحرانى نيز در كتاب عظيم خود «عوالم العلوم» مفصلاً غدير را بيان داشته، كه در چاپ هاى فعلى همراه با مستدركات و تحقيقات يك جلد جداگانه است.

سيد هاشم بحرانى كتابى مستقل بنام «كشف المهم» تأليف نموده است.

سيد حامدحسين هندى در 10 جلد 400 صفحه اى از كتاب «عبقات الانوار» به بحث هاى تحقيقى درباره سند و دلالت غدير پرداخته است.

علامه امينى طى 11 جلد كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» جوانبى از غدير و نيز شعراى عرب زبان غدير و شعرهاى آنان را جمع آورى نموده و مطالب مهمى درباره آن آورده است.

كتاب هايى از قبيل «التكميل» از سيد مرتضى حسين، و «الغدير فى الاسلام» از شيخ محمدرضا فرج اللّه نمونه هاى ديگرى از اين تحقيقات علمى هستند.

در همين راستا، سلطان حسين صفوى در زمان حكومت خود دستور داد كتاب ها و رساله هايى مخصوص عيد غدير و ماجراى غدير تأليف شود.(1)

ص: 203

اين تلاش ها ادامه يافته، تا زمان ما كه شاهد گام هاى علمى فرهنگى ارزشمندى در مورد غدير هستيم، و هر روزه پرونده كتاب و غدير پرافتخارتر مى شود.

بد نيست به اين نكته اشاره شود كه بعضى از كتاب هاى مربوط به غدير به عنوان يك جلد از مجموعه اى بزرگ است. مانند جلد 15/3 از كتاب «عوالم العلوم» ، و يا يك جلد از مجموعه اى است كه به عنوان آشنايى با معارف اسلام و امثال آن منتشر شده است.

به عنوان نمونه چند مورد از تلاش هاى محققان و خادمان غدير در قرن پانزدهم را يادآور مى شويم:

يك. غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله

مؤسسه غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله در اصفهان بيش از دو دهه است (از سال 1380 ش) كه تلاش هاى فراوان براى غدير داشته است. اين مركز دينى و علمى با هدف تربيت نيروهاى متخصص در زمينه هاى تدريس و تبلغ با موضوع غدير و توليد پشتوانه هاى علمى، از جمله تدوين كتاب عظيم و جامع «دانشنامه غدير» در 26 جلد، و تبيين اصول تبليغ غدير در كتاب «مهندسى تبليغ غدير» و ديگر تأليفات گسترده، عملكرد تخصصى نسبت به تبليغ غدير داشته است. همچنين مؤسسه مذكور با داير نمودن كلاس هاى تخصصى متعدد با موضوع غديرشناسى و ديگر ابعاد غدير، گام بزرگى در راه اعتلاى غدير برداشته است. در مؤسسه غديرستان قبل از ورود در هر نوع فعاليت تبليغى غدير، با همفكرى كارشناسان در مجموعه غديرستان پيشينه هاى فكرى لازم را بر اساس ايده ها و تدابير عاقلانه و تأثيرگذار تدارك ديده، و سپس طرح ها و شيوه هاى تبليغ اجرا مى شود. در كتار تلاش هاى ارزشمند علمى، مؤسسه غديرستان به مواردى چون برپايى جشن و اطعام در روز غدير توجه ويژه اى داشته است. براى معرفى بيشتر غديرستان به كتاب «غديرستان در تبليغ غدير» در همين كتابنامه مراجعه شود؛ كه به صورت اجمال، فعاليت هاى انجام شده توسط اين مركز بيان شده است.

ص: 204

دو. شعور ولايت فاؤونديشن

مركز «شعور ولايت فاؤونديشن» در شهر لكنهو - كه شعبه اى هم در قم دارد - فعاليت هاى متعدد فرهنگى و كتاب هاى ارزشمندى در مورد غدير انجام داده، و با فراخوان ها و نمايشگاه هاى غديرى در كشور هندوستان قدمى مؤثر و بزرگ در زبان اردو و هندى در كشور هند و ديگر كشورهاى اردو زبان برداشته است. براى توضيح بيشتر به نام اين مركز در فهرست اماكن در همين كتابنامه مراجعه شود.

سه. كنگره امام على عليه السلام در لندن

اين كنگره در سال 1410 ق در لندن به عنوان هزار و چهارصدمين سالگرد غدير طى چند روز برگزار شد، و شخصيت هاى بسيارى از سراسر جهان دعوت شدند. در اين كنفرانس چندين اقدام علمى فرهنگى انجام شد كه نمونه اى از آنها چنين است:

1. قرائت مقالات و سخنرانى بسيارى از شخصيت هاى علمى جهان، كه بعدا به صورت كتابى چاپ شد.

2. برپايى نمايشگاهى از كتاب هاى غدير در محل «المجمع الاسلامى العالمى» . اين نمايشگاه به مدت يك هفته داير بود، و در تماس با كتابخانه هاى بزرگ دنيا كتاب هاى بسيارى در موضوع غدير جمع آورى و به نمايش گذاشته شد.

3. برگزارى مسابقه تأليف كتاب در موضوع غدير، كه به گفته مسئول آن حدود سى عنوان كتاب جديد به لغات مختلف تأليف گرديد.

4. تدوين نتايج و عملكرد كنفرانس طى سه جلد با عنوان «مهرجان الامام على عليه السلام» كه جلد اول آن با عنوان «الكتاب الاول: المحاضرات» شامل مقالاتى كه در كنفرانس قرائت شده، در سال 1410 ق، 1990 م، توسط دار زيد للنشر، لندن، در 413 صفحه قطع وزيرى به چاپ رسيده است.

چهار. ترجمه هاى خطبه غدير

محققين و مؤلفينِ آستان غدير تا كنون ترجمه هاى بسيارى به شكل هاى مختلف

ص: 205

و تحقيق هاى متفاوت براى خطبه غدير تنظيم نموده اند، كه بعضى از اين ترجمه ها همراه با توضيحات مفصل و ارزشمند است. اين ترجمه ها در اكثر موارد به زبان فارسى و در چند مورد به زبان اردو و انگليسى، آلمانى، فرانسوى، ايتاليايى، روسى، تايلندى، تركى، كردى و ... است.

در اين راستا و براى گسترش بيشتر خطبه غدير و آشنايى مسلمانانى كه اهل غير اين دو زبان هستند، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام گامى به جا برداشته و خطبه پرافتخار غدير را به چهارده زبان ترجمه كرده است. اين ترجمه ها عبارتند از:

فارسى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، فرانسوى، ايتاليايى، تركى استانبولى، اردو، بنگالى، تايلندى، تاجيكى، سواحلى، مالايو و كردى. اين ترجمه ها در هر زبان ابتدا شامل مقدمه مجمع و سپس سلسله سند و متن كامل خطبه غدير و در مقابل هر صفحه ترجمه مورد نظر است.

نام تمامى اين ترجمه ها به زبان و لغت مورد نظر فعلاً مشخص نيست. به همين جهت نام همه آنها فعلاً «خطبه غدير» است. تنها ترجمه روسى آن با نام «پالنى تكِست پراپاوِدى پراروكا و گدير خمه» به چاپ رسيده است. همچنين متن اين ترجمه ها به تمام زبان هايى كه گفته شد به پانصد سايت شيعى در اينترنت منتقل شده است.

پنج. مقالات درباره غدير از ملل مختلف

درباره غدير 214 مقاله از 36 كشور جهان به 27 زبان جمع آورى و به فارسى ترجمه شده است. اين مقالات در مسابقه اى كه در غدير سال 1423 ق، بين طلاب غيرايرانى مقيم قم برگزار شد، توسط دانش پژوهانى از كشورهاى چين، نيجريه، انگلستان، سودان، تركيه، افغانستان، هلند، تانزانيا، قزاقستان، اتيوپى، تايلند، گرجستان، آمريكا، الجزاير، پاكستان، يمن، فيلپين، آذربايجان، هند، عراق، بوسنى، كشمير، تركمنستان، استراليا، مالى، تاجيكستان، ميانمار، بلغارستان، روسيه، نيجر، ساحل عاج، اوكراين، بنگلادش و اندونزى تدوين شده است.

ص: 206

اين مقالات به زبان هاى عربى، فارسى، افغانى، فارسى تاجيكى، اردو، انگليسى، هندى، گجراتى، بلتستانى، تركى آذرى، تركى استانبولى، تركى تركمنى، تركى داغستانى، تايلندى، فيليپينى، مالايو، چينى، اوكراينى، چچنى، روسى، بلغارى، قزاقى، گرجى، هلندى، بوسنيايى، سواحلى، اتيوپيايى، بامبارا و بنگالى است.

در اين كتاب چند نمونه از اصل نوشته ها نيز در ابتداى كتاب آورده شده و هر مقاله عنوانى ادبى دارد، و با معرفى نويسنده و كشورش و مقدمه اى كوتاه در ابتداى آن همراه است. اين كتاب در قم توسط انتشارات دليل ما، در عيد غدير سال 1424 ق، در 464 صفحه وزيرى و به نام «غدير در احساس ملت ها» به چاپ رسيده است.

شش. فعاليت هاى فرهنگى غدير

در چند سال اخير، خادمان غدير به غير از فعاليت هاى مكتوب، چندين نمونه فعاليت هاى فرهنگى و تبليغى به آستان غدير عرضه نموده اند. جا دارد اينگونه تلاش ها وسعت بيشترى پيدا كند، تا مخاطبان غدير را فراگيرتر و همگانى تر سازد. نمونه هايى از اين فعاليت ها چنين است:

1. تنظيم كاسِت هاى صوتى و نمايشنامه اى در مورد غدير.

2. تنظيم برنامه هاى تصويرى و فيلم و تدوين فيلمنامه درباره غدير، البته با حفظ موازين شرعى و حفظ حريمِ غدير و صاحب آن اميرالمؤمنين عليه السلام.

3. سايت اينترنتىِ غدير، به طور مستقل و يا به صورت زيرمجموعه در سايت هاى مذهبى.

4. بروشورهاى مفيد و مختصر درباره غدير.

5 . انواع پوسترها در مورد صحنه غدير يا عباراتى از مفاهيم غدير.

6 . تدوين لوح فشرده (CD) و (DVD) در مورد غدير يا يكى از جوانى آن به شكل هاى مختلف: 1. صوتى 2. تصويرى 3. نرم افزارى 4. علمى، كه فهرستى از اين محصولات پس از معرفى كتاب ها در پايان اين كتابنامه آمده است.

7. بسته هاى تبليغاتى پوسترى و ... در مورد غدير.

ص: 207

8 . انواع برنامه هاى غديرى در دبستان ها مقاطع راهنمايى و دبيرستان با تبليغ، نمايش، سرود، و ... ، در مورد غدير.

9. كارت پستال، كارت دعوت زيبا و غديرى، كارت ها و چندورقى هاى تبليغى شكيل درباره غدير.

10. نقاشى و رنگ آميزى تك ورقى براى كودكان با مفاهيم غدير.

11. چاپ تى شرت و پيراهن با تبليغ ارزش ها و مفاهيم غديرى.

12. ساخت انواع روميزى هايى با تبليغ غدير و عبارات خطبه غدير.

13. ساخت انواع ظرف هاى ارزشمند و تزئينى با عبارات غديرى.

14. برچسب هاى مختلف و متنوع در اندازه هاى مختلف درباره غدير.

15. برگزارى مسابقات و مجالس غديرى.

16. انواع نقدينه ها براى عيدى در عيد غدير در بسته بندى هاى مخصوص غدير، به خصوص براى سادات.

17. تقويم ديوارى، روميزى، سررسيد و ... همراه با مفاهيم، ارزش ها و عبارات خطبه غدير.

18. ساخت جاى فيش هايى با تبليغ غدير.

19. ساخت جاكليدى ها و انواع قلم ها با درج مفاهيم غديرى در آنها، و يا عطر و ادكلن با تام و مفاهيم غديرى.

20. تنظيم و عرضه كتاب هاى ديجيتالى و كتاب هاى صوتى و كتاب SMS و كتاب موبايل با موضوع غدير.

هفت. كتاب هاى بريل

از جمله فعاليت ها چندين كتاب در مورد غدير است كه توسط مجتمع هاى آموزشى نابينايان به خط «بريل» - كه مخصوص نابينايان است - تهيه شده و در اين كتابنامه معرفى شده است.

ص: 208

بدان اميد كه در آينده اى نزديك شاهد كتابى به عظمت غدير باشيم؛ كه به عنوان يك مجموعه پرمحتوى، همه مطالب مربوط به غدير را در خود جمع كرده باشد و اين آبروى ابدى اسلام را آن طور كه هست در معرض ديد جهانيان قرار دهد.

كتاب، اراك: 1 كتاب، بناب، 1 كتاب، ورامين، 1 كتاب، دزفول: 2 كتاب، آمل: 1 كتاب، شهركرد: 1 كتاب، زيركوه: 1 كتاب، بابل: 1 كتاب، خوزستان: 1 كتاب، همدان: 3 كتاب، گرگان: 1 كتاب، قزوين، 1 كتاب، خمين: 1 كتاب، و 274 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

هند: 68 كتاب، شهرهاى: دهلى: 10 كتاب، لكنهو: 24 كتاب، كلكته: 2 كتاب، بنارس: 1 كتاب، عليگره: 2 كتاب، محمودآباد: 1 كتاب، بمبئى: 6 كتاب، بيهار: 1 كتاب، گجرات: 2 كتاب، حيدرآباد: 1 كتاب، جلالپور: 1 كتاب، كشمير (جامو): 3 كتاب، سيوآن: 1 كتاب، عليگره: 2 كتاب، گوپالپور: 3 كتاب، و 8 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

پاكستان: 39 كتاب، شهرهاى: لاهور: 25 كتاب، كراچى: 8 كتاب، پيشاور: 1 كتاب، سيالكوت: 3 كتاب، راولپندى: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

عراق: 55 كتاب، شهرهاى: نجف: 33 كتاب، كربلا: 6 كتاب، عماره: 1 كتاب، بغداد: 7 كتاب، كوفه: 1 كتاب، كاظمين: 1 كتاب، و 6 كتاب كه نام شهر آنها مشخص نيست.

لبنان: 51 كتاب: شهرهاى: بيروت: 47 كتاب، صيدا: 2 كتاب، صور: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

سوريه: 3 كتاب، شهر: دمشق 2 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

بحرين: 1 كتاب.

تركيه: 4 كتاب: شهرهاى: استانبول: 2 كتاب، آنكارا: 1 كتاب، آدانا: 1 كتاب.

آذربايجان: 1 كتاب.

بنگلادش: 3 كتاب، شهر داكا: 2 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

تانزانيا: 6 كتاب: شهرهاى: دارالسلام: 3 كتاب، دودوما: 3 كتاب.

انگلستان: 4 كتاب: شهر لندن.

مصر: 3 كتاب: شهر قاهره.

نروژ: 1 كتاب، كه نام شهر آن مشخص نيست.

ص: 210

كويت: 8 كتاب.

گرجستان: 2 كتاب: شهر تفليس.

اندونزى: 1 كتاب: شهر جاكارتا.

سريلانكا: 2 كتاب، كه نام شهر آنها مشخص نيست.

آمريكا: 3 كتاب، شهرهاى: واشنگتن: 1 كتاب، شيكاگو: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

عربستان: 4 كتاب: شهرهاى: رياض: 2 كتاب، قطيف: 1 كتاب، و 1 كتاب كه نام شهر آن مشخص نيست.

يمن: 3 كتاب: كه نام شهر آنها مشخص نيست.

امارات: 1 كتاب: كه نام شهر آن مشخص نيست.

افغانستان: 1 كتاب: شهر كابل.

آلبانى: 1 كتاب: شهر تيرانا.

همچنين در 107 كتاب چاپى، محل نشر و يا چاپ آنها مشخص نيست.

در اين مجموعه كتاب هايى كه چاپ نشده باشند خطى تلقى شده اند. اين كتاب ها به چند شكل است: يا به صورت نسخه خطى است، و يا به عنوان دستنويس نزد مؤلف است، و يا به صورت ديجيتالى و پى دى اف در اينترنت و فضاى مجازى منتشر شده است. با اين توضيح، كتاب هاى خطى در اين كتابنامه مجموعا 230 كتاب خطى است. اما كتاب هاى خطى اين مجموعه كه به صورت نسخه خطى هستند، به حسب محل نگهدارى 55 كتاب است، زيرا بعضى كتاب ها چندين نسخه دارند، و نيز بعضى كتاب هاى خطى به چاپ رسيده و تعدادى از كتب مفقود است.

از اين تعداد كتاب، 200 كتاب دستنويس مؤلفان است؛ كه يا از مؤلفين معاصر است، و يا محل نگهدارى آنها مشخص نيست و يا امروزه مفقود است. موارد ديگر كتاب هاى خطى بدين شرح در مراكز زير نگهدارى مى شود:

ص: 211

ايران

كتابخانه دانشگاه تهران: 5 كتاب.

كتابخانه مسجد گوهرشاد (مشهد) : 1 كتاب.

كتابخانه شاهچراغ7 (شيراز) : 2 كتاب.

كتابخانه آستان قدس رضوى: 4 كتاب.

كتابخانه مجلس شورى (تهران) : 3 كتاب.

كتابخانه آقاى مرعشى نجفى (قم) : 8 كتاب.

كتابخانه آقاى گلپايگانى (قم) : 2 كتاب.

كتابخانه وزيرى (يزد) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد محمدعلى روضاتى(اصفهان) : 3 كتاب.

كتابخانه مدرسه سپهسالار (تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه دانشكده الهيات تهران: 1 كتاب.

كتابخانه نوربخش (تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه ملى ايران (تهران) : 2 كتاب.

كتابخانه جلال الدين ارموى(تهران) : 1 كتاب.

كتابخانه شيخ على خيابانى: 1 كتاب.

كتابخانه مركزى و اسناد: 1 كتاب.

كتابخانه مجدالدين نصيرى: 1 كتاب.

كتابخانه ارشاد تهران: 1 كتاب.

مكتبة الامام الرضا عليه السلام (كتابخانه طبسى حائرى): 1 كتاب.

سوريه

مكتبة الاسد (دمشق) : 1 كتاب.

يمن

المكتبة العربية فى الجامع الكبير (صنعاء) : 1 كتاب.

ص: 212

هند

كتابخانه فيضى (بمبئى) : 1 كتاب.

كتابخانه خدابخش (پتنه) : 1 كتاب.

كتابخانه شيخ عبدالقيوم (بمبئى) : 1 كتاب.

كتابخانه راجه (فيض آباد) : 1 كتاب.

پاكستان

كتابخانه الجمعية الإسماعيلية (كراچى) : 1 كتاب.

آلمان

كتابخانه سلطنتى برلين: 3 كتاب.

انگلستان

انستيتو اسماعيليه (لندن) : 1 كتاب.

عراق

مكتبة العلمين (نجف) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد حسن صدر(كاظمين) : 1 كتاب.

كتابخانه حاج آقا بزرگ تهرانى(نجف) : 1 كتاب.

كتابخانه سيد محمدحسين شهرستانى: 1 كتاب.

نامعلوم

خطباى مشهورى ديده مى شوند كه مستقلاً درباره غدير تأليف داشته اند، و يا متن خطابه هاى پرمحتواى آنان به صورت كتاب عرضه شده است. دامنه اين محبت تا آنجا كشيده شده كه حتى جوانانى را مى بينيم كه با سن كم خود مشتاقانه و آگاهانه قلم به دست گرفته اند و شعاعى از نور علوى را به نمايش گذاشته اند.

اكثر مؤلفين كتاب هاى مربوط به غدير از شيعه اثناعشرى هستند و بايد هم چنين باشد. در اين ميان چند مؤلف از اسماعيليه و زيديه و چند نفر از عامه نيز ديده مى شوند.

از سوى ديگر تعدادى از كتاب ها در مجموعه حاضر مجهول المؤلف است، كه گاهى به علت در دست نبودن اصل كتاب يا منبع معرفى كننده بوده، و گاهى در كتاب اثرى از نام مؤلف ديده نشده كه اكثرا در كتاب هاى خطى است، و از اين كتاب ها، در 9 كتاب هيچ نشانه اى از مذهب مؤلف نيست. كتاب هايى كه «هيئت تحريريه» يا جمعى از نويسندگان يا مؤسسه اى مؤلف آن باشند يك مؤلف حساب شده و مجهول المؤلف تلقى نمى شوند. در تعدادى از كتاب ها نيز نام چند مؤلف بيان شده كه هر كدام از آن مؤلفان جداگانه به حساب مى آيند. البته بعضى از مؤلفين بيش از يك كتاب در رابطه با غدير تأليف نموده اند. همچنين مترجمين، خلاصه نويسان، محققين و ... نيز در اين شمارش به حساب آمده اند.

مجموع مؤلفين 2251 نفر هستند؛ كه ذيلاً آمار مربوطه ذكر مى شود:

شيعه: 2209 نفر.

اسماعيلى: 7 نفر.

عامه: 21 نفر.

زيدى: 5 نفر.

مؤلفانى كه مذهب آنان مشخص نيست و كتاب هايى كه مؤلفان آنها مشخص نيست (مجهول المؤلف) : 69 كتاب.

ص: 214

15. تاجيكى: 1 كتاب.

16. گرجستانى: 1 كتاب.

17. هندى: 1 كتاب.

18. بنگالى: 5 كتاب.

19. تايلندى: 2 كتاب.

20. سواحلى: 4 كتاب.

21. هوسايى: 1 كتاب.

22. مالايو: 2 كتاب.

23. تاميلى: 3 كتاب.

24. كردى: 1 كتاب.

يادآورى مى شود فهرستى از مقالاتى كه مستقلاً در موضوع غدير نوشته شده در آخر همين كتابنامه آورده شده است، كه بسيار ارزشمند و قابل استفاده است. اين تحقيقات 579 مقاله است كه در نشريات، مجلات، روزنامه ها و مجموعه هاى علمى به چاپ رسيده است.

همچنين تعدادى بروشور و كتاب كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.

لوح فشرده:217

1. زبان (بعضى از لوح ها چند زبانه اند) :217

فارسى: 164 لوح.

عربى: 6 لوح.

انگليسى 1 لوح.

2. نوع تدوين:217

نرم افزار: 31 لوح.

تصويرى: 90 لوح.

صوتى: 33 لوح.

مجموعه: 16 لوح.

علمى: 1 لوح.

كاست:217

فارسى: 10 كاست.

2. خطبه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير: خطبه اى كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير در زمان خلافت ظاهرى خود بيان فرموده كه موضوع ديگرى در غدير است.

3. عيد غدير و اعمال آن: اين موضوع در دو بخش ارائه شده است: 1. جوانب روز عيد غدير، از قبيل اهميت روز غدير و وقايعى كه در امم گذشته در اين روز اتفاق افتاده است و تطابق غدير با نوروز و ... 2. اعمال روز غدير، از قبيل روزه و عقد اخوت و زيارت و ساير مستحبات اين روز.

4. خلافت و امامت: از آنجا كه غدير مظهر خلافت و امامت است، اين دو موضوع در كتاب هاى غدير بسيار به چشم مى خورند، حتى امامت دوازده امام عليهم السلام و به خصوص امام زمان عليه السلام كه در خطبه غدير بارها اشاره به آن حضرت شده است.

5 . آيات غدير: تحقيق ديگر در مورد غدير آياتى است كه در غدير و يا در رابطه با غدير نازل گرديده؛ كه عمده آنها سه آيه است: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... » ، «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » ، «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... » .(1)

6 . واقعه غدير و حجة الوداع: از موضوعات مربوط به غدير تحقيق در واقعه آن است؛ كه در چند جنبه مى تواند باشد:

يك. ابتداى حركت پيامبر صلى الله عليه و آله براى سفر حجة الوداع و سپس مراسم حج.

دو. منتهى شدن آن به واقعه غدير كه در راه بازگشت از اين سفر در كنار غدير خم رخ داد و فرمان توقف توسط پيامبر صلى الله عليه و آله صادر گرديد.

سه. خطبه و مراسم پس از خطبه از بيعت مردان و زنان و سلام به اميرالمؤمنين عليه السلام كه تا سه روز به طول انجاميد.

چهار. منافقين در غدير، كه شامل ماجراى سنگ آسمانى و كلمات منافقين در غدير و نيز نقشه هاى آنان پس از واقعه غدير و نيز جريان عقبه و صحيفه معلونه دوم است.

ص: 218

پنج. مكان غدير كه بحث در مكان و محل واقع شدن واقعه غدير و تحقيق در تعيين موقعيت جغرافيايى آن در آن زمان و اين زمان است.

7. شعر غدير: در مورد غدير شعرهاى بسيارى توسط شاعران عرب و فارس يا اردو زبان از شيعه و يا مذاهب ديگر سروده شده است. اين اشعار - كه در اصطلاح «غديريه» ناميده مى شوند - بسيار مورد توجه بوده و كتاب هاى مستقلى براى جمع آورى اين اشعار در هر زبانى تأليف شده است.

8 . حديث غدير: در موضوع غدير، حديث پيامبر صلى الله عليه و آله مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ، به طور خاص موضوع بحث و تحقيق گسترده قرار گرفته است. حديثى كه به عبارات مختلف و در موارد متعدد بيان شده، و عمده آن در غدير است. بحث در حديث غدير در چند قسمت است:

يك. جمع آورى اسناد و طرق حديث غدير از صحابه و تابعين كه از صحابه نقل نموده اند و ... .

دو. بحث در دلالت حديث غدير بر امامت و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام.

سه. جمع آورى عبارات مختلف حديث غدير.

چهار. جمع آورى ناقلين حديث غدير در كتاب هايشان از شيعه و غيرشيعه.

9. چهل حديث غدير: جمع آورى چهل حديث از قديم يكى از روش هاى تأليفى علما بوده و در موضوعات مختلف چهل حديث تأليف گرديده است. از جمله در مورد غدير چهل حديث در مورد يك يا چند جنبه از غدير جمع آورى شده، كه اكثرا به زبان هاى ديگر ترجمه شده است.

10. هفته غدير يا دهه غدير و ايام الولاية: بحث در رخدادهاى روزهاى قبل و بعد از غدير، كه به غير از خود غدير چند واقعه است: 1. خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام

ص: 219

و نزول آيه «إنَّما وَليُّكُم اللّه ... » .(1) 2. ازدواج اميرالمؤمنين عليه السلام با حضرت زهرا عليهاالسلام. 3. خطبه خلافت كه اميرالمؤمنين عليه السلام در روز اول خلافت ظاهرى خود كه مصادف با غدير بود ايراد فرمودند. 4. حديث بساط كه ماجرايى معروف است. 5 . پيمان برادرى بين مهاجرين و انصار كه پيامبر صلى الله عليه و آله هم خود را با اميرالمؤمنين عليه السلام برادر نمود.

6 . ماجراى مباهله پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با اهل بيت عليهم السلام با نصاراى نجران. 7. ماجراى روزه و صدقه دادن پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام و نزول سوره «هل اتى» ، و ماجراهاى ديگر.

11. احتجاج به غدير: از جمله موضوعات بسيار مهم و ارزشمند در مورد غدير احتجاجات معصومين عليهم السلام به حديث غدير است. احتجاجاتى از اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و ساير ائمه عليهم السلام، و احتجاج هاى بعضى امامزادگان و نيز اصحاب ائمه عليهم السلام و علماى شيعه و ديگر افراد در طول تاريخ كه با استناد به غدير انجام شده، موضوع اين تحقيقات است.

12. ردّ شبهات: از جمله امور تحقيقى در مورد غدير ردّ شبهاتى است كه دشمنان تشيع و علماى عامه در مسئله غدير و به خصوص حديث غدير ايراد نموده اند؛ شبهاتى كه امثال فخر رازى و دهلوى در مورد معناى حديث غدير و مفاد كلمه «مولى» و ساير موارد مطرح كرده اند. در اين باره كتاب هايى از سوى مخالفين تأليف شده، و علماى شيعه امثال سيد مرتضى و ديگران كتاب هايى در ردّ كلام مخالفين تأليف نموده اند.

13. كتابشناسى غدير: از ديگر ابعاد تأليفى و فرهنگ مكتوب غدير موضوع كتابشناسى است؛ كه به دو صورت متصور است: 1. كتابشناسى به صورت جمع آورى كتاب ها و يا فهرست موضوعى براى كتاب هاى غدير، فهرست مؤلفين، فهرست زبان ها، آمارهاى مختلف در مورد كتاب ها غدير، و ... . 2. كتابشناسى به صورت معرفى يك يا چند كتاب ارزشمند و عظيم و مهم در غدير.

ص: 220

در آخر يادآور مى شود موضوعاتى در رابطه با غدير وجود دارد كه در تحقيق و تأليف درباره غدير نبايد از آنها غفلت شود، اگر چه از نظر تحقيقى از موضوعات غدير نيستند.

نمونه اى از اين موضوعات چنين است:

فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، شروع و دوران حكومت ظاهرى آن حضرت، مسئله غصب خلافت و سقيفه و جوانب آن، ماجراى شورى و جوانب آن، دعوت ذوالعشيره از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله در ابتداى رسالت و جوانب آن، مسئله شهادت ثالثه، اخوت و برادرى اميرالمؤمنين عليه السلام با پيامبر صلى الله عليه و آله، حديث منزلت، حديث سفينه، حديث ثقلين، حديث طير و ... .

به عنوان مثال در زبان اردو و به خصوص در كشور هند كتاب هاى بسيار ارزشمند علمى و تحقيقى در موضوع غدير به رشته تحرير در آمده، ولى به علت اردو بودن كتاب قدر آنها ناشناخته مانده است.

كتاب هايى نيز به زبان فارسى است كه اگر به عربى ترجمه شود در تمام كشورهاى عربى مورد استقبال قرار خواهد گرفت. همچنين ترجمه كتاب هاى غدير به زبان هاى اروپايى و به خصوص انگليسى و نيز به زبان هاى آفريقايى بسيار ارزشمند خواهد بود.

گاهى متون قديمى بازنويسى و يا تأليفات جديد به زبان هاى ديگر برگردانده مى شود. پيداست كه اشتياق فارسى زبانان و عرب زبانان و اردوزبانان به آثار يكديگر با توجه به يگانگى مذهب از نشاط خاصى برخوردار است. ترجمه به زبان هاى ديگر اكثرا جنبه تبليغى دارند، و يا براى كسانى است كه به آن زبان ها مأنوس هستند.

3. خلاصه نويسى غدير: از ديگر كارهاى لازم درباره غدير خلاصه نمودن كتاب هاى مهم است. اين روش در واقع نوعى فهرست گويا براى كتاب هاى مفصل است، و موارد آن در كتاب هاى غدير بسيار به چشم مى خورد. خلاصه نمودن آثار بزرگان و كتاب هاى مرجع و تأليفات قديم به چند صورت ديده مى شود: تلخيص كتاب هاى بزرگ، تلخيص احاديث و قطعه هاى تاريخى، داستان پردازى تلفيقى كه با برداشت از چند متن به دست مى آيد، تدوين چهل حديث ها، انتخاب يك قطعه از كتاب ها مؤلفين و نشر جداگانه آن به خاطر اهميت محتواى آن.

4. تنظيم سخنرانى هاى غدير: تنظيم سخنرانى ها و بيانات بزرگان كه در غدير ايراد مى كنند نيز از ديگر مسائل مهم در كتاب غدير است، چرا كه علماى شيعه سخنرانى ها و بيانيه هايى ايراد مى نمايند كه شامل نكات و ظرائف بسيار است. اينگونه گفتارها اگر ثبت نشود، با گذشت زمان از اذهان نيز پاك خواهد شد. ولى اگر به صورت مكتوب در آمده و چاپ و نشر گردد، اثرى جاودان در فرهنگ غدير خواهد بود.

ص: 222

5 . جمع آورى مقالات و قصائد: تنظيم چندين مقاله و آنها را به صورت مجموعه اى درباره غدير چاپ و نشر نمودن به صورت كتاب و يا شماره اى از مجله، از ديگر گرايش هاى تأليفى غدير است. اين روش - همانند تنظيم سخنرانى ها - باعث مى شود نكات و تحقيقات افراد در لا به لاى نوشته ها و كتابخانه هاى شخصى نمانده و به زيور طبع آراسته و منتشر گردد. نمونه اى از اين دست كتاب ها، كتاب ارزشمند «غدير در احساس ملت ها» و «افق روشن» است.

6 . جواب سؤالات: بسيار به جاست مجموعه هايى تدوين شود كه در آنها جواب سؤالات به خصوص براى جوانان داده شود؛ چه سؤالاتى كه تا كنون مطرح شده، و چه سؤالات پيش فرضى كه ممكن است مطرح گردد.

7. تحقيقات علمى: تحقيقاتى درباره غدير، كه در دو جهت جلوه بيشترى دارد: 1. مقابله و تنظيم و ويرايش نسخ خطى مربوط به غدير 2. بحث هاى سندى و رجالى درباره متون مرتبط با غدير.

8 . اقتباس از آثار بزرگان: اين كار براى استفاده عمومى تر و سريع تر از آثار ارزشمند است، كه اكثرا به صورت برداشت از كتاب هاى مرجع و تأليفات علماى بزرگ انجام شده است.

9. شرح و توضيح متون: اين مهم درباره خطبه مفصل غدير بارها به انجام رسيده و آثار بسيار پرارزشى در زمينه شرح و توضيح ادبى، اعتقادى، اخلاقى و اجتماعى آن در دست است.

10. ادبيات: تأليفاتى هستند كه به گردآورى اشعار نغز درباره غدير از شعراى مختلف پرداخته اند. در نثر فارسى و عربى هم - به خصوص در سال هاى اخير - شاهد آثار زيبايى هستيم كه به حق عظمت غدير را همچون زلالى از چشمه غدير و كوثر ولايت در قلب خوانندگان جاى مى دهد.

ص: 223

جلوه ديگر ادبى انتخاب نام هاى زيبا و پرمحتواى كتاب هاى غدير است، كه به تنهايى يك دنيا معناى اعتقادى به همراه دارد و وقايع غدير را تداعى مى كند و روح شنونده را به حقيقت غدير و مفاهيم آن نزديك مى نمايد.

نمونه هايى از اين نام هاى روح بخش چنين است:

انوار ولايت در خطبه غدير، افق روشن، بر كرانه غدير، بركه آفتاب، بيعت با خورشيد، پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، جرعه اى از چشمه سار غدير، خورشيد غدير، در ساحل غدير، دريا در غدير، روزى كه محبت گل كرد، زلالى از كوثر غدير، صهباى غدير، غدير تا ابديت مى درخشد، غدير چشمه زلال طهارت توحيدى، كوثر غدير، گلبانگ غدير، يك جرعه از غدير.

11. جواب مخالفان: در طول تاريخ دشمنان در جوانب مختلف غدير اقدام به تحريف و حذف حقايق نموده و با فكر كوتاه خود به جنگ حقيقت آمده اند. در سوى مقابل امامان معصوم عليهم السلام و به پيروى از ايشان اصحاب و علماى بزرگ در طول چهارده قرن در مقابل آنان ايستاده اند و پاسخ هاى دندان شكن به آنان داده اند. بخش قابل توجهى از اين مهم كتاب هايى است كه در ردّ آنان تأليف و منتشر شده است.

12. يادنامه ها: كه به چند صورت ديده مى شوند:

يك. آنچه در غدير و يا هفته غدير به عنوان يادبود همان سال منتشر مى شود، كه اكثرا مجموعه اى از حديث و تاريخ و شعر است، و گاهى به صورت شماره مخصوص يك مجله ارائه شده است.

دو. كتاب هايى كه در كنگره هاى مربوط به غدير انتشار مى يابد؛ و شامل مقالات ارائه شده در كنگره و نيز كتاب هاى تدوين شده به مناسبت كنگره است.

سه. سخنرانى هاى پرمحتوايى كه صورت كتاب درآمده و منتشر شده است.

13. مسابقه غدير: طرح مسابقه در مورد غدير نيز چند نوع ممكن است: 1. مسابقه كتاب و تأليف در موضوع غدير. 2. مسابقه مقاله نويسى و انشا در سطوح مختلف

ص: 224

سنى و اجتماعى و شغلى. 3. مسابقه نامه نگارى و پيام غدير. 4. مسابقه شعر؛ چه شعر قديم يا شعر نو و يا نثر زيبا. 5 . مسابقه آثار هنرى در هر رشته هنرى كه با غدير و صاحب آن اميرالمؤمنين عليه السلام مناسبت داشته باشد و از محدوده شرع خارج نباشد.

در تمام اين موارد با جمع آورى آثار شركت كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر، مى توان گنجينه اى درباره غدير جمع آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه اى به سوى غدير رهنمون ساخت.

1. الذريعة: ج 16 ص 25 - 28، و در موارد ديگر نيز كتاب هاى بسيارى معرفى شده است.

2. الغدير فى الكتاب و السنة و الادب (عبدالحسين امينى) : ج 1 ص 152 - 158.

3. الغدير فى الاسلام (محمدرضا فرج اللّه) : ص 5 - 7.

4. پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران (حسين عمادزاده) : ص 45.

5 . امام شناسى (سيد محمدحسين حسينى تهرانى) : ج 7 ص 156 - 162.

6 . در صحنه غدير (محمدمهدى ركنى) : ص 40، 41.

7. معجم ما كتب عن الرسول و اهل البيت عليهم السلام (عبدالجبار رفاعى) : ج 6 ص 190 - 220، و موارد ديگرى از كتاب مزبور.

8 . نگرشى بر غدير خم (عبدالصالح انتصارى) : ص 85 ، 86 .

9. الغدير (مجله، اردو) : مقاله شماره چهارم: «غدير شماريات كراجالى مين» (سيد مسعود عابدى) .

10. الثقلين (مجله، اردو) : ش 2 (آوريل - جون 1998) .

11. تجلى ولايت در خطبه غدير (مهدى جعفرى) : ص 78 - 90.

12. كتاب غدير (مجله) : مقاله اى با عنوان «كتابيّات غدير» (سيد تقى مرتضى جون رضوى) .

13. غدير خم و پاسخ به شبهات در كتب اهل سنت (عبدالصالح انتصارى) : ج 2 ص 469 - 473.

14. تأليفات شيعه در شبه قاره هند (سيد شهوار نقوى) .

15. امام على عليه السلام در آئينه كتاب (مؤلف: ؟ ) .

يك. كتابشناسى مكتوب

در عرصه تدوين كتبى به كتابشناسى غدير پرداخته شده، كه به 7 مورد اشاره مى شود:

1. الغدير فى التراث الاسلامى، سيد عبدالعزيز طباطبايى. اولين قدم به عنوان كتابشناسى مستقل غدير را علامه فقيد سيد عبدالعزيز طباطبائى در كتاب «الغدير فى التراث الاسلامى» برداشته، و به حق كارى عظيم در احياى فرهنگ غدير به انجام رسانده است. ايشان در اين كتاب كه عنوانش به معناى «غدير در ميراث اسلامى» است، 184 عنوان كتاب مستقل درباره غدير از قرن دوم تا پانزدهم هجرى معرفى نموده، و در هر مورد شرح حال مؤلفين آنها را آورده است.

استاد علامه بيش از ربع قرن با محقق كبير علامه امينى ملازم بوده، و همچون استادش در مسئله غدير و تحقيقات مربوط به آن تخصص داشتند. لذا در زمينه غدير مقالات تحقيقى و نيز دو كتاب به نام هاى «على ضفاف الغدير» به عنوان مستدرك بر كتاب «الغدير» و «الحاشية على كتاب الغدير» تأليف كرده، و نيز كتاب ذهبى درباره غدير را تحقيق نموده اند.

2. غدير در مآخذ اسلامى، ترجمه و تلخيص: مهدى جعفرى. اين كتاب ترجمه ملخص و فارسى كتاب «الغدير فى التراث الاسلامى» است.

3. كتابنامه غدير خم، نادر مطلِّبى، سيد محسن دين پرور. اين كتاب در غدير سال 1415 ق توسط بنياد نهج البلاغة منتشر شده است.

4. كتابنامه غدير (حجة الوداع)، پژوهشكده باقرالعلوم عليه السلام.

5 . منبع شناسى جامع غدير، از: سيد احمد حسين زاده، حميده جعفرى پاورسى، تعالى، تهران، اول، 1394 ش، رقعى، 174 ص. اين كتاب معرفى 693 كتاب و 699 مقاله در موضوع غدير است.

ص: 227

6 . كتابشناسى و كتابخانه جامع غدير، از: سيد احمد حسين زاده، بنياد معارف اسلامى، مجموعه سازى و فراهم آورى منابع الكترونيك، روزنامه ايران: سال 18 ش 5216 ج 11 آبان 1391 ش. در اين تحقيق مقالات، نسخ خطى، پوسترها، صوت ها و 850 كتاب فارسى و عربى و اردو و 45 پايان نامه جمع آورى شده، و تمام منابع و مقالات به صورت PDF مى باشد.

7 . غديربانان، امير شياسى، طوباى محبت، قم، اول، 1401 ش، رقعى، 229 ص. در اين كتابپس از مقدمه و پيشگفتار و ارائه 160 پيشنهاد براى احياى غدير، 31 كتاب از كتب مستقل و برگزيده غدير معرفى شده، و گزيده اى از هر كتاب آمده است.

8 . غدير در آئينه كتاب، كه كتاب حاضر است، و به عنوان گامى ديگر و در شكلى جديد و با معرفى تعداد كامل ترى از كتاب هاى مستقل درباره غدير به فرهنگ شيعه تقديم شده است، و در صفحات بعدى توضيح در مورد آن خواهد آمد.

دو: كتابشناسى نرم افزارى

در عرصه ديجيتال نيز كتابشناسى غدير انجام شده، كه به 4 مورد اشاره مى شود:

1. با غدير، اين نرم افزار ويژه تلفن همراه و به زبان فارسى و عربى تدوين شده، و قابليت استفاده در تمام سيستم هاى تلفن همراه را دارد. اين نرم افزار در هفت گزينه تنظيم شده، كه گزينه اول آن كتابخانه ديجيتالى و شامل چند كتاب است. گزينه چهارم غديرپژوهى، و گزينه ششم كتابخانه غدير است. در گزينه هفتم نيز مقالات و مجلات غدير، پرسش و پاسخ هاى غدير، معرفى مؤسسات مربوط به غدير و سايت هاى اينترنتى غدير و ... معرفى شده است.

2. غدير تجلى حق، مؤسسه تحقيقاتى حضرت ولى عصر عليه السلام. از جمله گزينه هاى اين اثر است: حدود 200 پرسش به صورت موضوع بندى پيرامون مسئله غدير مطرح و پاسخ داده شده است. در بخش كتابخانه ديجيتالى بيش از 100 عنوان و 100 عنوان مقاله با موضوع غدير با امكان دسترسى به فهرست آنها معرفى شده است.

ص: 228

3. كتابخانه مجازى غدير، فناورى اطلاعات هفت مهر، 7mp.Ir . در اين لوح بيش از 5000 كتاب و مقاله در مورد غدير آمده است.

4. مجموعه كتاب هاى غدير با تصاوير برگرفته از اينترنت. در اين لوح بخشى از كتاب ها و تصويرها در مورد غدير كه در اينترنت آمده جمع آورى شده است.

3. با توجه به گسترش روزافزون ذخاير كامپيوترى و ارتباطات سريع مراكز كامپيوترى با يكديگر و به خصوص شبكه جهانى اينترنت، از يك سو شاهد كتاب هايى هستيم كه فقط به صورت نرم افزار منتشر شده اند، و از سوى ديگر دسترسى به كتابخانه هاى بزرگ جهان و نيز مراكز علمى و مؤسسات انتشاراتى به سهولت انجام مى پذيرد. در نتيجه اطلاع از كتاب هاى زيادى كه در آرشيوهاى خود نگهدارى مى كنند و يا حتى در دست انتشار دارند بسيار آسان خواهد بود.

با در نظر گرفتن اين زمينه ها پيداست هر كتابنامه اى تهيه شود، با گذشت مدتى احتياج به ملحقات و استدراك دارد تا كتاب هاى جديد به آن اضافه شود.

فى التراث الاسلامى» استفاده كامل شده است. همچنين كتاب «الذريعة» و كتابنامه هاى ديگر غدير مورد استفاده قرار گرفته است. جستجوى گسترده اى نيز در فهرست هاى عمومى و نمايه هاى ناشران مختلف و در سايت هاى اينترنتى براى يافتن كتاب هاى مربوط به غدير انجام شده، و آنچه در كتاب حاضر آمده نتيجه پيگيرى كتاب هاى مربوط به غدير از سال 1374 ش تا كنون (1400 ش) است.

دوم. به دست آوردن كتاب ها براى كتابشناسى و تصوير جلد براى به دست آوردن اصل كتاب ها، كتابخانه آستان قدس در مشهد و كتابخانه آيه اللّه مرعشى در قم و بعضى كتابخانه هاى ديگر مورد مراجعه قرار گرفت. همچنين به برخى كتابخانه هاى خطى و نمايشگاه هاى كتاب و كتابفروشى ها مراجعه شد.

سوم. نمونه عكسى از جلد كتاب هاى موجود، به عنوان شاهدى زنده از آن.

چهارم. مراعات ترتيب الفبايى در نام كتاب ها.

پنجم. فهرست هاى آخر كتاب از جهت زبان كتاب ها و چاپى و خطى بودن و نظاير اينها.

ششم. حذف نام بعضى كتاب ها، كه در نگاه اول از نامشان به نظر مى رسد درباره غدير باشند ولى هنگام مراجعه خلاف آن ثابت شده است، و يا مستقل بودن آنها در غدير ثابت نمى شود، و يا كتاب هايى كه موضوع غدير بخشى از آن كتاب ها است و كتاب مستقلى در موضوع غدير به شمار نمى آيند. فهرستى از اين گونه كتاب ها همراه با نام مؤلف و مشخصات مختصر آنها تدوين شده، كه پس از معرفى كتاب هاى غدير در اين كتابنامه آورده شده است.

هفتم. كتاب هايى كه دو يا چند نام دارند تحت همه عنوان هاى اصلى و فرعى نوشته شده و تعريف كتاب در عنوان اصلى آورده مى شود، و عنوان هاى فرعى بدون شماره ثبت مى گردد و به نام اصلى ارجاع مى شود.

هشتم. كتاب هاى مذكور در اين فهرست فقط كتاب هاى مستقل درباره غدير است. بنا بر اين كتاب هايى كه ارتباط با غدير داشته باشند و حتى اگر بخشى از آنها درباره غدير باشد در اينجا ذكر نمى شود، اگر چه از كتاب هاى مستقل بزرگ تر باشند. از اينگونه كتاب ها مى توان «بحار الانوار» علامه مجلسى را نام برد كه حدود 150 صفحه از جلد 27 آن درباره غدير است. البته در نظر است فهرستى جداگانه براى اين كتاب ها تدوين شود.

نهم. اصلاحات و رفع غلط هايى كه در بعضى فهارس رخ داده است.

دهم. خلاصه اى از مقدمه حاضر به زبان هاى عربى، اردو و انگليسى ترجمه شده تا روش كار براى مراجعه كنندگان مختلف روشن باشد.

ص: 232

از سال 1374 شمسى تا كنون (1400 ش) ، كتاب هاى مربوط به غدير از چاپ هاى قديم گرفته تا كتاب هاى چاپ جديد خريدارى شده است. همچنين نمونه عكسى از برخى كتاب هاى خطى در دسترس و نيز دست نويس مؤلفان كه به چاپ نرسيده تهيه گرديده است. بدين ترتيب اولين مجموعه كتاب هاى مستقل غدير با بيش از 1200 عنوان كتاب مستقل جمع آورى و به عنوان «كتابخانه غدير» نگهدارى مى شود.

اين كتابخانه در چندين نمايشگاه مورد بازديد عموم قرار گرفته و دائما در حال تكميل است، و به مناسبت هاى مختلفى مورد بازديد قرار خواهد گرفت. در طى سال هاى بعد اين كتابخانه تكميل تر شده، و بيش از 200 لوح فشرده و 10 كاست، و نيز انواع محصولات فرهنگى و دينى در موضوع غدير از قبيل روزنامه ديوارى، ظرف هاى گوناگون كه مفاهيم غديرى در آن چاپ شده، روميزى، قلم، تقويم، جاكليدى و ... جمع آورى شده، و در واقع كلكسيونى كامل و موزه اى جامع در مورد غدير است، كه با تفحصى كه صورت گرفته در نوع خود در دنيا بى نظير مى باشد.

پس از ايراد مقدمه كتاب «غدير در آئينه كتاب» ، فهرستى از كتاب هاى مستقل غدير، همراه با نام مؤلف و زبان كتاب و فارسى يا چاپى بودن آن آورده مى شود. همچنين فهرست مقالات غديرى، و نيز لوح هاى فشرده و كاست معرفى مى گردد. براى توضيحات بيشتر و كتابشناسى تفصيلى كتب و مشخصات مقالات و لوح هاى فشرده و كاست ها، به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود.

اين موارد كتاب هاى چاپى و خطى غدير، به 24 زبان: فارسى، عربى، اردو، تركى استانبولى، تركى آذرى، تاجيكى، گرجستانى، كردى، هندى، بنگالى، تايلندى، مالايو، تاميلى، سواحلى، هوسايى، انگليسى، فرانسوى، آلمانى، روسى، اسپانيايى، ايتاليايى، آلبانيايى، اكراينى، نروژى.

در ادامه و براى تكميل اين عنوان، 579 مقاله و 169 لوحِ فشرده و 10 كاسِت نيز معرفى شده است.

براى توضيح بيشتر و كتابشتاسى و معرفى موارد، به كتاب «غدير در آئينه كتاب» مراجعه شود.

ص: 235

ص: 236

15. آزمون ايمان در آيينه غدير، فارسى، چاپى، گروه فرهنگى مسلم.

16. آسمان چهارم (رمّانى درباره غدير) ، فارسى، چاپى، فريبا كلهر.

17. آسمان غدير، فارسى، چاپى، مهدى فقيه.

18. آش غدير، فارسى، چاپى، مهدى اميدواريان.

19. آشنايى با ايام غديريه، فارسى، چاپى، گروه پژوهش ستاد غديريه.

20. آفتاب آمد دليل آفتاب، فارسى، چاپى، محمدعلى انصارى.

21. آفتاب خلافت، اردو، چاپى، سيد سجادحسين بن محمدحسين هندى (بارهوى، لاهورى) .

22. آفتاب غدير (ويژه نامه) ، فارسى، چاپى، دفتر پژوهش هاى فرهنگى (واحد خواهران) .

23. آفتاب غدير، فارسى، چاپى، مهدى وحيدى صدر.

24. آفتاب غدير، فارسى، چاپى، وزارت فرهنگ و ارشاد (تهران) .

25. آفتاب غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

26. آفتاب گردون، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى هنرى رسانه آفتاب.

27. آن كار بزرگ، فارسى، چاپى، محمدحسين فكور.

28. آواز اعلان غدير، اردو، چاپى، عبدالكريم مشتاق.

29. آواى غدير، فارسى، چاپى، محمد رحيمى.

30. آيا از ياد برده ايد ... ؟ !، فارسى، چاپى، محمدعلى گرايلى.

31. آيا تا كنون پانزده روز شادى را با عمق جانتان احساس كرده ايد ؟، فارسى، چاپى، ستاد احياء ايام امامت و ولايت، قم.

32. آيات الغدير، عربى، چاپى، على كورانى عاملى، مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه (قم) .

ص: 238

33. آيات الغدير، انگليسى، چاپى، على كورانى عاملى، مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه (قم) ، مترجم: مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه (قم) .

34. آيات الغدير، عربى، چاپى، سيد على حسينى ميلانى.

35. آيات غدير، فارسى، چاپى، على اصغر رضوانى.

36. آيات غدير، فارسى، چاپى، سيد على حسينى ميلانى، ترجمه و ويرايش: هيئت تحريريه انتشارات الحقايق.

37. آيات ولايت در قرآن، ج 2 و 3، فارسى، چاپى، سيد محمد مرتضوى.

38. آيا غدير را فراموش كرده ايد ؟، فارسى، چاپى، جلسه فرهنگى مذهبى منتظرين منتظر عليه السلام، مشهد.

39. آية البلاغ، عربى، چاپى، الامانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة.

40. آية الولاية، عربى، چاپى، باسم انصارى.

41. آى مردم بدونيد ... ؟ !، فارسى، چاپى، ايمان روشن بين.

42. آينه داران غدير، فارسى، چاپى، اكرم سادات حسينى.

43. آينه غدير در روايت شيعه و اهل سنت، فارسى، چاپى، محمدعلى صاعد اصفهانى، به كوشش: عليرضا مهرپرور.

44. آيه تبليغ، فارسى، چاپى، محمدعلى موحدى.

45. آيه تبليغ، آيه اكمال، فارسى، چاپى، غلامرضا صادقى فرد، گروه معارف مؤسسه پژوهش و مطالعات عاشورا.

46. آيت الغدير، عربى، چاپى، حيدر الوكيل.

47. آيه ميثاق غدير، فارسى، چاپى، غلامرضا صادقى فرد، گروه معارف موسسه پژوهش و مطالعات عاشورا.

48. آيه هاى غدير، فارسى، چاپى، واحد پژوهش ستاد غديريه.

49. آيه هاى ولايت، فارسى، چاپى، واحد تحقيق و پژوهش ستاد ايام غديريه.

ص: 239

66. از بركه غدير تا بيكران كربلا، فارسى، چاپى، حيدر تربتى كربلايى.

67. از حج تا عيد غدير، فارسى، چاپى، محمد منتظر.

68. از خم غدير (چمبر) ، اردو، خطى، محمود دولت آبادى.

69. از ژرفاى غدير، فارسى، چاپى، محمد وافى.

70. از زلال زمزم غدير، فارسى، چاپى، سيد على موحد (ابطحى، اصفهانى).

71. از عيد دعا تا عيد خدا، فارسى، چاپى، آموزش و پرورش استان قم.

72. از غدير تا ابديت، فارسى، چاپى، مجيد مسعودى.

73. از غدير تا دمشق، بنگالى، چاپى، اِى. اِن. اِم. اِى. مؤمن.

74. از غدير تا ظهور، فارسى، چاپى، قنبرعلى آل بويه.

75. از غدير تا ظهور، فارسى، چاپى، مهدى عابدينى.

76. از غدير تا الغدير، فارسى، چاپى، كتابخانه تخصصى اميرالمؤمنين عليه السلام، مشهد.

77. از غدير تا الغدير، فارسى، چاپى، جمع آورى و تنظيم: محمد كاظمينى.

78. از قربان تا غدير، فارسى، چاپى، محمد حقيقت خواه.

79. از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، فارسى، چاپى، حسين خليلى راد.

80. استدلال به حديث غدير، فارسى، چاپى، سيد مرتضى حسينى (فيروزآبادى) ، تنظيم: مؤسسه احياى غدير (مشهد) .

81. اسرار حماسه غدير، فارسى، چاپى، سيد محمد نجفى يزدى.

82. اسرار غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى (زنجانى، خوئينى) .

83. اسرار غدير، اردو، خطى، محمدباقر انصارى (زنجانى خوئينى) ، مترجم: سيد ضرغام نقوى.

84. اسرار غدير، اردو، چاپى، محمدباقر انصارى، مترجم: ؟

85. اسرار غدير، اردو، چاپى، محمدباقر انصارى، مترجم: ؟

86. اسرار الهداية و انوار الهداية، فارسى، چاپى، ناصرالدين كاظمى حقيقى.

ص: 241

87. اسناد حديث غدير، اردو، خطى، على اكبر پاكستانى، غلام حيدر پاكستانى.

88. اِسِىْ آنْ غدير، انگليسى، چاپى، مؤلف: ؟

89. اِسِيْزْ آنْ غدير، انگليسى، چاپى، جمعى از معلمان.Essays on Ghadir

90. اِسِيْزْ آنْ غَدير، انگليسى، چاپى، م. ح. شهرى.

91. اشراق غدير، فارسى، چاپى، محمدعلى انصارى.

92. اشعار خطبه غديريه، فارسى، چاپى، حبيب عابدى.

93. الاصالة، ش 34 (مجله) ، عربى، چاپى، عده اى از شاعران.

94. اصول و روش هاى اخلاقى در خطبه غدير، فارسى، خطى، ش. منعميان.

95. اعتقادات در خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

96. اعجاز سخن، فارسى، چاپى، احمد اسماعيل تبار.

97. اعلام الغدير، عربى، چاپى، عبداللّه محمدى، محمد بهره مند (خراسانى) ، محمد محدث (خراسانى) ، اشراف: سيد فاضل ميلانى (حسينى) .

98. اعلان غدير، اردو، چاپى، محمداميرحيدر محمودآبادى.

99. اعمال عيد الغدير، عربى، چاپى، دائرة العلاقات الاسلامية و شؤون الزوّار غير الايرانيين.

100. افضل الاعياد عيد الغدير، فضائله و آدابه، عربى، چاپى، مهدى صدرى.

101. افضل الاعياد يا عيد غدير، فارسى، خطى، رحمت اللّه حميدى.

102. افق روشن، فارسى، چاپى، جمعى از معلمان.

103. اقسام المولى فى اللسان، عربى، چاپى، محمد بن محمد مفيد، تحقيق: محمدمهدى نجف.

104. اقوال العلماء فى صحة حديث الغدير، عربى، چاپى، عبدالحسين امينى.

105. اقيانوس در بركه، فارسى، چاپى، على كمسارى بنانى.

106. اِ كانْسيس اينْترودِيْشِن تو غدير، انگليسى، چاپى، سجاد فرخى پور.

ص: 242

107. اكمال، اردو، چاپى، سيد مرتضى حسين بن بدرعلى.

108. اكمال، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

109. اكمال الدين بولاية اميرالمؤمنين عليه السلام، عربى، چاپى، سيد رحيم بخاتى موسوى.

110. اكمال الدين بولايه اميرالمؤمنين عليه السلام، اردو، چاپى، سيد نثارعباس نقوى.

111. اكمال دين در پرتو غدير، فارسى، چاپى، سيد جعفر ميرعظيمى.

112. اكمال دين در خطبه غديريه، فارسى، چاپى، ابراهيم خانه زرين.

113. اكمال دين در غدير، حقيقتى انكار ناپذير، فارسى، چاپى، سيد محمد يثربى.

114. اِكويك گِلَنْس ات غدير، انگليسى، چاپى، محمدرضا شريفى، مترجم: محمود واعظ معروفى.

115. اگر ايجاد نكنى، فارسى، چاپى، على سريع.

116. اگر در غدير بوديم ... ؟، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

117. اگر غدير نبود ... ؟ !، فارسى، چاپى، احسان پوراسماعيل.

118. الفباى غدير بزرگ ترين عيد آسمانى، فارسى، چاپى، سيد مجتبى شجاع.

119. الفباى غدير خم، فارسى، چاپى، نويسنده: زهرا توكليان حقيقى.

120. اللهم وال من والاه، فارسى، چاپى، غلامرضا صادقى فرد.

121. اللهم وال من والاه و عاد من عاداه كلام النبى صلى الله عليه و آله لا من زيادة الناس، عربى، چاپى، محمدجعفر طبسى.

122. الماس هستى، فارسى، چاپى، مهدى خدّاميان آرانى.

123. الِويليكْتْ گَديرى هُوم اولايى و اُنِمى، تركى استانبولى، چاپى، عبدالحسين امينى، ترجمه: على عرفان.Alevilikte GHdir-i hum olayi onemi

124. الامام اميرالمؤمنين على عليه السلام يوم الغدير فى الغدير ام فى اليمن، عربى، چاپى، محمدجعفر طبسى.

125. امامت حضرت على عليه السلام در نگاه حديث غدير، فارسى، چاپى، محمد روحانى.

ص: 243

126. امامت در حديث غدير، كردى، خطى، غلامرضا كاردان.

127. امامت در قرآن، فارسى، چاپى، محراب عبداللهى.

128. امامت عصاره رسالت، فارسى، چاپى، غلامعلى عقيم آبادى.

129. امامت الغدير، اردو، چاپى، نورحسين كربلايى (هندى) .

130. امام خواهى (عمليات احياى غدير) ، فارسى، چاپى، احمدرضا اخوت.

131. امام شناسى، ج 7 و 9، فارسى، چاپى، سيد محمدحسين حسينى (تهرانى) .

132. امام على عليه السلام در آينه غدير، فارسى، خطى، گروه پژوهش هاى اسلامى صدا و سيماى قم.

133. امام على عليه السلام در آئينه قرآن، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

134. الامام على عليه السلام فى ذكرى الغدير، عربى، چاپى، مهدى سماوى.

135. الامام على عليه السلام و قصة عيد الغدير، عربى، چاپى، جمعى از محققين.

136. امام مهدى عليه السلام و منتظران از زبان خطابه غدير، فارسى، چاپى، اميرمحمد داودى پور، محمدتقى اختيارى، تورج شجاعى.

137. امواج غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا حكيمى.

138. امير بهشت، فارسى، چاپى، مهدى عطائى جعفرى.

139. امير غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين هاشمى نژاد.

140. امير غدير، فارسى، چاپى، مجتمع فرهنگى آموزش معاونت فرهنگى و اجتماعى اوقاف و امور خيريه، قم.

141. اميرالمؤمنين على عليه السلام الوصىّ المعيّن من قبل النبى صلى الله عليه و آله، عربى، چاپى، مؤلف: ؟

142. اميرمؤمنان عليه السلام جانشين برگزيده پيامبر صلى الله عليه و آله، فارسى، چاپى، هيئت تحريريه مؤسسه اصول دين.

143. امين غدير، فارسى، چاپى، روح اللّه عباسى.

ص: 244

144. اَن اينْتروداكشِن تو الغدير بوكْزْ، انگليسى، چاپى، محمد امينى، مترجم: صديقه بيات، مينا اسكويى.an introduction to al-ghadir books

145. انتظار، ش 4، فارسى، چاپى، جمعى از نويسندگان.

146. انديشه هاى علوى و مبانى حكومت اسلامى در خطبه غديريه امام على عليه السلام، فارسى، چاپى، ميثم عبادى جامخانه، مهديه كندلويى.

147. انديشه غدير، فارسى، چاپى، على لبّاف.

148. انكار غدير كيون ؟، اردو، چاپى، سيد محمد نجفى يزدى، مترجم: سجادحيدر حيدرى قمى.

149. انوار غدير، فارسى، چاپى، حامد دل بيشه.

150. انوار غدير، اردو، چاپى، گروه تحقيق ستاد احياء امامت و ولايت (ستاد غديريه) ، ترجمه: شعور ولايت فاؤونديشن، لكنهو، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى.

151. انوار ولايت در خطبه غدير، فارسى، چاپى، رضا مبشر (اصلانى) .

152. انيس الخطب، فارسى، چاپى، على اصغر تهرانى (اعتماد الواعظين) .

153. اول خداوند، فارسى، چاپى، مهدى وحيدى صدر.

154. اولين تعليم دين اسلام از پيغمبر گرامى صلى الله عليه و آله، فارسى، چاپى، محمدباقر نجفى (يزدى) .

155. اولين ميراث مكتوب غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

156. اِوِنْت آو غدير فرام دِ ويوپويْنت آو اهلُ البيت عليهم السلام، انگليسى، چاپى، سيد على ميلانى.

157. اويتى ها شيك الغدير (بيعة الغدير) ، بنگالى، چاپى، سيد رضا حسين شهيد.

158. اهداء الحقير فى معنى حديث الغدير (الى اخيه البارع البصير) ، عربى، چاپى، سيد مرتضى خسروشاهى (تبريزى) .

159. اهميت و فضيلت غدير، فارسى، چاپى، عبدالحميد عقاقيرى.

ص: 245

160. ايده هايى با شال سبز، فارسى، چاپى، رويش رسانه.

161. ايسلام پورتيا كاپ يا تاثينام، تاميلى، چاپى، ابو اِمداد مهدى اُداماوادى.

162. الايضاح و التبصير فى جواب مسئلة المولى (فى حديث الغدير) ، عربى، خطى، حسين بن على (مؤيدالدين) .

163. الايضاح و التبصير فى فضل يوم الغدير، عربى، خطى، هبه اللّه بن موسى شيرازى (المؤيّد فى الدين، داعى الدعاة) .

164. الايضاح و التعبير فى ابانة فضل يوم الغدير، عربى، خطى، حسين بن على.

165. الايضاح و التفسير فى معنى يوم الغدير، عربى، خطى، على بن محمد عبشمى (داعى، اسماعيلى) .

166. ايليا يا على، فارسى، چاپى، واحد تدوين و نشر مسجد جامع صفا.

167. اى مردم ! ... ، فارسى، چاپى، مؤسسه آموزشى پژوهشى بيان معرفت، مشهد.

168. اين دو ... ، فارسى، چاپى، عادل مقداديان.

169. اينك خطبه غدير، فارسى، چاپى، مجيد مسعودى.

170. ايوان نجف، فارسى، چاپى، حسين سليمانى.

178. بانك غدير، فارسى، خطى، مركز تحقيقات رايانه اى قائميه، اصفهان.

179. بانگ امامت على اميرالمؤمنين عليه السلام از كرانه غدير، فارسى، چاپى، سيد محمد ضياءآبادى.

180. بايسته ها در مقام بيان خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، على انصارى بويراحمدى.

181. بچه هاى غدير، فارسى، چاپى، جعفر مصباح.

182. بچه هاى غدير، فارسى، چاپى، سيد على اصغر رضوى شيرازى.

183. بحث غدير خم از نظر قرآن شريف، فارسى، چاپى، عبدالكريم نيّرى (بروجردى) .

184. بحث فى حجة الوداع، عربى، خطى، على كورانى.

185. بحثى پيرامون حديث غدير، فارسى، چاپى، صمدى (آملى) .

186. بحثى درباره حديث تاريخى غدير، فارسى، چاپى، سيد جمال الدين دين پرور.

187. بخش هاى بر جاى مانده كتاب فضائل على بن ابى طالب عليه السلام و كتاب الولاية، فارسى، چاپى، رسول جعفريان.

188. بر آستان على عليه السلام، ش 2، فارسى، چاپى، عبدالامير فائق، گروه تحقيق و تأليف دار الصادقين.

189. بر آستان غدير، فارسى، چاپى، سيد محمدرضا طباطبائى نسب.

190. بر آستانه غدير، فارسى، چاپى، محمدهادى قندهارى، سيد محمدتقى نبوى، محمد دولتى، تنظيم: محمدحسن استادى مقدم.

191. برايم از غدير بگو، فارسى، چاپى، مهدى عدالتيان.

192. بر بلنداى غدير، فارسى، چاپى، سيد مجتبى فلاح.

193. برترين نعمت، چهل نكته درباره غدير، فارسى، چاپى، سيد كريم واعظ حسينى.

194. بر بلنداى هزار و چهارصد ساله غدير، فارسى، چاپى، سيد على ميرشريفى.

195. برترين نكات خطبه غدير، فارسى، چاپى، على اكبر فراهانى.

ص: 247

196. بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، فارسى، چاپى، عباس براتى پور.

197. بررسى غديريه علاءالدين حلّى، فارسى، خطى، محمد غلامى.

198. بررسى مسائل نبوت و امامت در خطبه غدير، فارسى، خطى، ام البنين دباغى مقدم.

199. بر ساحل غدير (مطالبى برگزيده درباره غدير به صورت پرسش و پاسخ) ، فارسى، چاپى، رسول عارفيان.

200. بركات غدير، فارسى، چاپى، سيد مرتضى موسوى فريد.

201. بركات غدير و وظايف ما در قبال حضرت على امير عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمد ضياءآبادى.

202. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، اداره كل امور فرهنگى دانشگاه يزد.

203. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، بنياد بين المللى غدير، تهران.

204. بر كرانه غدير (72 سؤال پيرامون غدير و خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله) ، فارسى، چاپى، بنياد قرآن و عترت، تهران.

205. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، حسين ژوليده.

206. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، سيد سعيد حسينيان (ميرسعيد) .

207. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، محسن سبزوارى.

208. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

209. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، معاونت تبليغى هنرى اداره فرهنگى.

210. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى ياسين، قم.

211. بر كرانه غدير، فارسى، چاپى، سيد مهدى حائرى (تهرانى) .

212. بركه آسمانى، فارسى، چاپى، اميرحسين نيك پنجه، محمد طاهرى، عباس صابريان.

213. بركه آسمانى، فارسى، چاپى، سيد محمدصادق موسوى گرمارودى.

ص: 248

214. بركه آفتاب، فارسى، چاپى، سيد محمدصادق موسوى گرمارودى.

215. بركه آفتاب، فارسى، چاپى، ناصر نادرى.

216. بركه اما دريا، فارسى، چاپى، شهربانو رضايى ديورودى.

217. بركه اى بر فلك نازد، فارسى، چاپى، يحيى مقدّسان.

218. بركه اى تا ابديت، از غدير تا ظهور، فارسى، چاپى، اسماعيل حاجيان.

219. بركه اى در غدير، فارسى، چاپى، اداره ارشاد قم.

220. بركه اى فراتر از هفت دريا، فارسى، چاپى، محمدجواد بهجو.

221. بركه ايمان، فارسى، چاپى، احسان پوراسماعيل.

222. بركه بى ساحل، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

223. بركه چهاردهم، فارسى، چاپى، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب.

224. بركه خوشبختى، فارسى، چاپى، حسن تاجرى.

225. بركه ستاره ها، فارسى، چاپى، مريم پسيان، فاطمه غياثوند.

226. بركه شانزدهم، فارسى، چاپى، حبيب صدقى.

227. بركه غدير، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى هنرى عاشورا.

228. بر مدار خطبه غدير، فارسى، خطى، شهرزاد منعميان.

229. بزرگ ترين عيد، عيد سعيد غدير خم، فارسى، چاپى، على اكبر حسن زاده.

230. بزرگداشت عيد غدير، فارسى، چاپى، سيد حسن فقيه امامى.

231. البصرة فى نُصرة الغدير، عربى، چاپى، نزار منصورى.

232. بُعد انسانى - اجتماعى غدير، فارسى، چاپى، عليرضا هزار.

233. بلندترين داستان غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا انصارى.

234. بنفشه زار كمند، فارسى، چاپى، اسماعيل آل احمد، سيد جواد موسوى.

235. بوستان علوى، فارسى، خطى، حسن محمودى.

236. بوستان غدير، فارسى، چاپى، حسن محمودى.

ص: 249

237. بهار غدير، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات.

238. بهار غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

239. بهارى ترين روز، فارسى، چاپى، حسن محمودى.

240. بهترين امير، فارسى، چاپى، سيد حميدرضا زهرائى.

241. بهترين پدر، فارسى، چاپى، سيد حميدرضا زهرائى.

242. بهترين روزها، فارسى، چاپى، اميرحسين يزدانيان پور، عبدالهادى عمرانى، عباس صابريان.

243. بهترين روز خدا غدير، فارسى، چاپى، حميد جيحانى.

244. به سمت غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

245. به گوش باشيد خبرى بزرگ در راه است، فارسى، چاپى، زينب خالقى.

246. بيا پيمان ببنديم، فارسى، چاپى، محمدعلى گرايلى.

247. بيان من كنت مولاه، عربى، خطى، محسن بن حسين خزاعى (نيشابورى) .

248. بيست و سه روز با غدير، فارسى، چاپى، عدنان درخشان.

249. بيعات الامير عليه السلام، من يوم الدار الى يوم الغدير، عربى، چاپى، سيد احمد حسينى.

250. بيعت با خورشيد، فارسى، چاپى، مؤلف: گروهى از محققين.

251. بيعت در غدير، فارسى، چاپى، حسين استادولى.

252. بيعة الغدير، عربى، چاپى، قسم الناشئين و الاطفال، مؤسسة السبطين عليهماالسلام العالمية، قم.

253. بيعت غدير، فارسى، چاپى، گروه كودك و نوجوان سبطين عليهماالسلام.

254. بيعة الغدير، عربى، چاپى، محمدباقر انصارى (زنجانى، خوئينى) .

255. بيعت غدير چرا شكسته شد ؟، فارسى، چاپى، محسن حيدرى.

256. بيعة الغدير، العيد الاكبر، عربى، چاپى، مؤلف: النهرين للتصميم و الانتاج الفنى.

257. بيكران امامت در خطابه غدير، فارسى، چاپى، عبدالحسين طالعى.

ص: 250

273. پژواك غدير در آثار اهل سنت، فارسى، خطى، فاطمه آدمى.

274. پژوهشى پيرامون آيات غدير و علم على عليه السلام، فارسى، چاپى، على خداجويان.

275. پند و قند، فارسى، چاپى، مهدى وحيدى صدر.

276. پولس سلامه و حماسه غدير، فارسى، چاپى، سيد مرتضى دارايى، احمد ناظم.

277. پيام آسمانى غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا شريفى.

278. پيام آسمونى، فارسى، چاپى، سمانه پوراسماعيل، مترجم: مهدى مروتى.

279. پيام حاج شيخ لطف اللّه صافى گلپايگانى، فارسى، چاپى، لطف اللّه صافى گلپايگانى.

280. پيام غدير، فارسى، چاپى، اكبر صادقلو.

281. پيام غدير، فارسى، چاپى، عذرا انصارى.

282. پيام غدير، فارسى، چاپى، على اكبر اشعرى.

283. پيام غدير، فارسى، چاپى، على اكبر صادقى.

284. پيام غدير، فارسى، چاپى، على اكبر قحطانى (حائرى) .

285. پيام غدير، فارسى، چاپى، على صافى اصفهانى.

286. پيام غدير، فارسى، چاپى، كتابخانه تخصصى اميرالمؤمنين عليه السلام، مشهد.

287. پيام غدير، فارسى، چاپى، لطف اللّه صافى گلپايگانى.

288. پيام غدير، فارسى، چاپى، مركز آموزش زبان مركز جهانى علوم اسلامى، قم.

289. پيام غدير، 5 شماره، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

290. پيام غدير از پيامبر شهير صلى الله عليه و آله، فارسى، چاپى، سيد محمود محمودى.

291. پيام غدير انتخاب على امير عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمد ضياءآبادى.

292. پيام غدير، در خطابه غدير نبى صلى الله عليه و آله و ولى عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمود موسوى.

293. پيام غدير 2، فارسى، چاپى، مصطفى تحريرچى.

294. پيام غدير را برسانيم، فارسى، چاپى، عدنان درخشان.

295. پيام غدير را برسانيم، فارسى، خطى، گروه تحقيق انتشارات دليل ما، قم.

ص: 252

296. پيام غدير منشور امامت على امير عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمد ضياءآبادى.

297. پيام ماندگار غدير، فارسى، چاپى، يونس حبيبى افروزى.

298. پيام نگار، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

299. پيام نگار منظوم، فارسى، چاپى، غلامرضا سازگار.

300. پيام و آداب غدير، فارسى، چاپى، مجتبى شاطرزاده يزدى.

301. پيام ها و هدايت ها در خطبه غدير، فارسى، چاپى، على اصغر رضوانى.

302. پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، فارسى، چاپى، حسين بن احمد عمادزاده.

303. پيامى به پهناى هستى، فارسى، چاپى، حورا طباطبايى قمى.

304. پيرامون روز تاريخى غدير، فارسى، چاپى، لطف اللّه صافى گلپايگانى.

305. پيرامون غدير، فارسى، چاپى، على هراتيان.

306. پيروان غدير در گذر تاريخ، فارسى، چاپى، على اصغر رضوانى.

307. پيغمبرين حق جانشينى كيمدير ؟، تركى آذرى، چاپى، احمد اسدنژاد، مترجم: جابر قنبرزاده.

308. پيك عيد غدير، فارسى، چاپى، محمد يوسفيان.

309. پيك غدير، فارسى، چاپى، بنياد پژوهشى فرهنگى پيمان غدير، جهرم.

310. پيك غدير، فارسى، چاپى، محمدحسين فكور.

311. پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير) ، فارسى، چاپى، محمدحسين رحيميان.

312. پيمان شكنان و وفاداران غدير، فارسى، چاپى، على اصغر رضوانى.

313. پيمان غدير، فارسى، چاپى، فاطمه محمدى.

314. پيمان غدير بيعت با مهدى عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمد بنى هاشمى.

315. پيمان فراموش شده: غدير، ما و مسئوليت ها، فارسى، چاپى، حسن سعيد.

316. پيمانه اى از غدير، فارسى، چاپى، عليرضا مهرپرور.

317. پيوند زمين و آسمان، فارسى، چاپى، گروه نويسندگى طوبى.

ص: 253

336. تجلى ولايت در خطبه غدير، فارسى، چاپى، واحد تحقيقاتى صائب.

337. تجلى ولايت در غدير خم، فارسى، چاپى، حسين اسعدى.

338. تجلى ولايت در غدير هدايت، فارسى، چاپى، محمد اسدى گرمارودى.

339. تحفة الاحبّاء فى شرح قصيدة سيد الشعراء، عربى، خطى، على بن عبدالعظيم حكم آبادى تبريزى، (واعظ خيابانى) .

340. تحفه غدير، اردو، چاپى، سيد كرّارحسين محمدآبادى (واعظ) .

341. تحفة الغدير، اردو، چاپى، شيخ ابن حسن جلالپورى.

342. تحفه غديريه، فارسى، چاپى، محمد بن حسين توتونچى (تبريزى) .

343. تحقيق حديث غدير، اردو، چاپى، محمدحسن اجتهادى.

344. التحقيق فى حديث الغدير، عربى، خطى، سعيد حماد.

345. تذكره شعراى غدير، 6 ج، فارسى، خطى، محمدهادى امينى.

346. تراثنا، ش 21 (العدد الخاص بالغدير) (مجله) ، عربى، چاپى، جمعى از محققين.

347. ترانه غدير، اردو، چاپى، سيد محمدرضاساجد بن سبط الرضا زيدپورى.

348. ترجمه چهل حديث از جلد دهم كتاب الغدير، فارسى، چاپى، سيد حسن موسوى (اصفهانى) .

349. ترجمه خطبه غدير، اردو، چاپى، سيد ذيشأن حيدر اله آبادى.

350. ترجمه خطبه غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

351. ترجمه خطبه غديريه، فارسى، خطى، محمود بن محمدتقى كلباسى، سيد حسنعلى مرواريد.

352. ترجمه زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز عيد غدير، فارسى، چاپى، سيد جعفر موسوى كاشمرى.

353. ترجمه الغدير، 22 ج، فارسى، چاپى، عبدالحسين امينى، ترجمه: جمعى از محققين.

ص: 255

354. ترجمه الغدير، انگليسى، چاپى، عبدالحسين امينى، ترجمه: صفا خلوصى.

355. ترجمه الغدير، ج 1، فارسى، خطى، عبدالحسين امينى، ترجمه: سيد مجتبى نوّاب (صفوى) .

356. ترجمه الغدير، اردو، خطى، عبدالحسين امينى، مترجم: محمدمصطفى جوهر هندى (پاكستانى، كراچوى، بيهارى) .

357. ترجمه الغدير، 3 ج (ناتمام) ، فارسى، خطى، عبدالحسين امينى، مترجم: محمدهادى امينى، رضا امينى، محمدصادق امينى، احمد امينى، محمد امينى (فرزندان مؤلف) .

358. ترجمه كتاب «آيات الغدير»، فارسى، خطى، على كورانى، مترجم: محمدحسين شمسايى.

359. ترجمه كتاب «دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام»، فارسى، خطى، محمد بن على كراجكى، مترجم: محمداسد گرمارودى.

360. ترجمه كتاب «الروض النضير فى معنى حديث الغدير»، فارسى، خطى، فارس حسون كريم، مترجم: محمود مهدوى (دامغانى) .

361. ترجمه منظوم خطبه غدير، فارسى، خطى، مؤلف: ؟

362. ترجمه موسوعة الغدير، 14 ج، فارسى، خطى، عبدالحسين امينى.

363. ترجمه نداى آسمانى غدير، انگليسى، چاپى، محمدباقر انصارى، مترجم: ؟

364. ترجمه و شرح اشعار غديريه سراى قرن ششم «ابن عودى»، فارسى، خطى، گل نرگس سعادت خواه.

365. تعريب عبقات الانوار، عربى، خطى، سيد هاشم عاملى.

366. تفسير آيات در خطابه غدير، فارسى، چاپى، حسين ضرّابى مقدم.

367. تفسير آيات الغدير الثلاث، عربى، چاپى، على كورانى عاملى.

ص: 256

368. تفسير آية تبليغ الولاية، عربى، چاپى، محمدعلى بن عنايه اللّه تبريزى (شيخ الاسلام) .

369. تفسير خطبه غدير، فارسى، چاپى، محمد رضايى كلانترى.

370. تقدير غدير، فارسى، چاپى، كانون تبليغاتى پارسيان، محسن شريفى.

371. تقويم ايام غديريه، فارسى، چاپى، حسين يارى زاده.

372. تقويم نفحات، فارسى، چاپى، مهدى شاهچراغى.

373. التكميل، اردو، چاپى، سيد مرتضى حسين هندى (خطيب، فتح پورى، اله آبادى) .

374. تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

375. تلألؤ ولايت، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

376. تلخيص الغدير، اردو، خطى، عبدالحسين امينى، مترجم: شجاعت حسين رضوى.

377. تلخيص الغدير، عربى، چاپى، عبدالحسين امينى، تلخيص و تحقيق: محمدحسن شفيعى شاهرودى.

378. التنوير على صحة حديث الغدير، اردو، چاپى، محمدابراهيم سيالكوتى.

379. تنها راه رستگارى، فارسى، چاپى، سيد مهدى شجاعى.

380. تنها منادى وحدت، فارسى، چاپى، جواد همّتى.

381. التوجيه الثقافى الدينى، ش 5، عربى، چاپى، محمد مهدى شمس الدين.

382. توصيف واقعه غدير و شرح مفاهيم حديث غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

387. جدول ايمان، فارسى، چاپى، مصطفى تحريرچى.

388. جرعه اى از بركه غدير، فارسى، چاپى، جمعى از اساتيد، پژوهشگر: امير شياسى.

389. جرعه اى از چشمه سار غدير، فارسى، چاپى، كريمى جهرمى.

390. جرعه اى از حقيقت غدير، فارسى، چاپى، مرزبان كريمى.

391. جرعه اى از خمخانه غدير خم، فارسى، خطى، محمدمهدى اميرخانى.

392. جرعه اى از درياى غدير، فارسى، چاپى، اميد شهبارنژاد.

393. جرعه اى از درياى غدير، فارسى، چاپى، محمد پيونديان.

394. جرعه اى از زلال غدير، فارسى، چاپى، جمعى از دبيران مشهد.

395. جرعه اى از زلال غدير، فارسى، چاپى، عبدالامير فائق، گروه تحقيق دار الصادقين.

396. جرعه اى از الغدير، فارسى، چاپى، سيد رضا فقيهى.

397. جرعه اى از غدير، فارسى، چاپى، على پريزاد.

398. جرعه اى از غدير، فارسى، چاپى، محترم شكريان.

399. جرعه اى از غدير، فارسى، چاپى، محمد رحمتى شهرضا.

400. جرعه اى از غدير، فارسى، چاپى، سيد مهدى جلادتى موسوى.

401. جرعة من الغدير، عربى، چاپى، سيد محمدعلى حسينى كاشانى غروى.

402. جرعه نوشان زلال غدير: استقامت ياران نخستين در ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام، فارسى، چاپى، نادر فضلى.

403. جزء فيه حديث الموالاة (من كنت مولاه فعلى عليه السلام مولاه) ، عربى، چاپى، عبدالفتاح محمود سرور.

404. جزوه كتاب غدير (اعمال عيد الغدير) ، انگليسى، خطى، آستان قدس رضوى، بخش بين الملل.

405. جزوه كتاب غدير (اعمال عيد الغدير) ، تركى آذرى، خطى، آستان قدس رضوى، بخش بين الملل.

ص: 258

406. جستارى در انديشه هاى قرآنى غدير، فارسى، چاپى، رضا نجفى.

407. جشن بركه، فارسى، چاپى، گروه نويسندگان سفير مهر.

408. جشن بزرگ بركه، فارسى، چاپى، على باباجانى.

409. جشن غدير در قلب كوير، فارسى، چاپى، حجّى اسماعيل صحاف.

410. جلوه هاى غدير، فارسى، چاپى، محمدرجاء واعظى.

411. جواب مسألة فى شأن آية التبليغ، عربى، چاپى، اسداللّه بن محمدعلى خالصى كاظمى، تحقيق: سيد ميثم بن مهدى خطيب.

421. چلچراغى از غدير، فارسى، چاپى، سيد جعفر پورموسوى، حسن شيرزاد.

422. چهارده قرن با غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

423. چهار قرن با شاعران غدير عرب، فارسى، چاپى، مظاهر اسكندرزاده.

424. چه دلپذيرِ غدير، فارسى، چاپى، سيد مجتبى شجاع.

425. چهره غدير، فارسى، چاپى، مهدى آزين فر.

426. چهل آيه مطرح در خطبه غدير در خلافت امير عليه السلام، فارسى، چاپى، مجتبى حسنى.

427. چهل پاسخ به ياد ماندنى، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

428. چهل حديث، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

429. چهل حديث پيرامون غدير، فارسى، چاپى، محمد محمدى اشتهاردى.

430. چهل حديث پيرامون غدير، فارسى، چاپى، سيد مهدى موسوى.

431. چهل حديث در منزلت غدير، فارسى، چاپى، على اكبر قحطانى حائرى.

432. چهل حديث غدير، فارسى، چاپى، احمد شاملو.

433. چهل حديث غدير، فارسى، چاپى، حسين احمدى.

434. 40 حديث واقعه غدير، فارسى، چاپى، حسين احمدى.

435. چهل حديث ولايت و غدير، فارسى، چاپى، معاونت امور فرهنگى وزارت ارشاد (تهران) .

436. چهل درّ از درياى غدير، فارسى، چاپى، على ايمان پرست.

437. چهل مرواريد از اقيانوس غدير، فارسى، چاپى، واحد پژوهش مؤسسه فرهنگى هنرى رهپويان حق.

438. چهل منبر غديرى، فارسى، چاپى، حسن بابائى.

439. چهل نكته از غدير، فارسى، چاپى، كريمى.

ص: 260

455. حديث الغدير، عربى، چاپى، سيد على ميلانى (حسينى، تبريزى) ، تنظيم: مركز الابحاث العقائدية، قم.

456. حديث الغدير، عربى، چاپى، سيد كاظم بن قاسم رشتى (حسينى) .

457. حديث غدير، فارسى، چاپى، سيد كاظم تسترى آل طيب اهوازى .

458. حديث غدير، فارسى، چاپى، گروه پژوهش ناحيه.

459. حديث غدير، فارسى، چاپى، گروه معارف و تحقيقات اسلامى.

460. حديث غدير، اردو، خطى، سيد محمدقلى (پدر مير حامدحسين) .

461. حديث غدير، اردو، چاپى، معارف و تحقيقات اسلامى گروپ، مترجم: محمدحسين حيدرى.

462. حديث الغدير، عربى، خطى، منصور بن حسين آبى (ابوسعد، لائى، رازى، صاحب نثرالدرر) .

463. حديث غدير، فارسى، خطى، مؤسسه تحقيقاتى احياى غدير.

464. حديث الغدير، فارسى، چاپى، موسوى (جزايرى) .

465. حديث غدير از ديدگاه شيخ مفيد، فارسى، چاپى، حسين حقانى.

466. حديث الغدير، الاسناد التاريخية، عربى، چاپى، عبدالحسين امينى.

467. حديث الغدير برواية ابن كثير، عربى، چاپى، نزار آل سنبل قطيفى.

468. حديث الغدير بين ادّلة المثبتين و اوهام المبطلين، عربى، چاپى، سيد هاشم ميلانى.

469. حديث غدير پيام جاويد محبت، فارسى، چاپى، محمدسليم آزاد.

470. حديث غدير خم، عربى، خطى، مؤلف: ؟

471. حديث غدير در فضيلت حضرت امير عليه السلام، اردو، چاپى، سيد محمدعالم بن نورالهدى عريضى.

472. حديث الغدير: رواية معطياته الحضارية، عربى، خطى، عزالدين سليم.

ص: 262

473. حديث غدير سند گوياى ولايت، فارسى، چاپى، گروه معارف و تحقيقات اسلامى، قم.

474. حديث الغدير سند الولاية الناطق، عربى، چاپى، لجنه المعارف و الابحاث الاسلامية، قم.

475. حديث الغدير، ظروفه، مداليله، مضمونه الحضارى، عربى، چاپى، عبدالزهراء عثمان محمد.

476. حديث الغدير فوق الشبهات، عربى، چاپى، حسن بن عبداللّه على عجمى.

477. حديث غدير كى سرگذشت، اردو، چاپى، سيد سبط الحسن بن وارث حسين جايسى (شمس العلماء، نقوى، هندى، لكنهوى) .

478. حديث الغدير، مع سيدنا على بن ابى طالب عليه السلام فى غدير خم، عربى، چاپى، عبدالوهاب بن ناصر طريرى (هريرى) .

479. حديث غدير منشور جاودان ولايت، فارسى، چاپى، محمدتقى رهبر.

480. حديث غدير منشور ولايت اميرالمؤمنين على عليه السلام، فارسى، چاپى، شهردارى منطقه پنج تبريز.

481. حديث غدير مولاى مؤمنان و ما اهل سنت، فارسى، چاپى، محمدسليم آزاد.

482. حديث غدير نص بر امامت و خلافت مذكور در حديث ثقلين، فارسى، چاپى، ابوالقاسم صلواتى گلستانى.

483. حديث غدير و جانشين حضرت محمد صلى الله عليه و آله، فارسى، چاپى، هيئت تحريريه مؤسسه در راه حق (قم) .

484. حديث غدير و جانشين حضرت محمد صلى الله عليه و آله، اردو، چاپى، مؤلف: ؟ مترجم: سيد عزيزالحسن جعفرى.

485. حديث الغدير و شبهة شكوى جيش اليمين، عربى، چاپى، سيد محمد قزوينى (حسينى) .

ص: 263

486. حديث غدير: ولايت پر بولتى هوتى سند، اردو، چاپى، گروه معارف و تحقيقات اسلامى، قم، محمدحسن حيدرى همدانى.

487. حديث غدير ولايت كا جاودان منشور، اردو، چاپى، محمدتقى رهبر، مترجم: عبدالستار شيخ.

488. حديث غدير و مسئله امامت، فارسى، چاپى، مرتضى مطهرى.

489. حديث غدير و مسئله ولايت، فارسى، چاپى، سيد مرتضى خسروشاهى، مترجم: اسماء خواجه زاده، تحقيق: سيد هادى خسروشاهى.

490. حديث من كنت مولاه فعلى مولاه كى تشريح، اردو، چاپى، مؤلف: ؟

491. حديث مهر در بلور شعر، فارسى، چاپى، على ثاقب بخشايشى.

492. حديث الولاية، عربى، خطى، احمد بن محمد (ابن عقده) .

493. حديث ولايت، فارسى، چاپى، سعيد نظرى توكلى.

494. حديث ولايت در روايت صحابه، فارسى، چاپى، محمود طلوعى گوگانى.

495. حديث الولاية فى يوم الغدير، عربى، چاپى، حسن بن سعيد موسوى خِرسان.

496. حديث الولاية و عيد الغدير، عربى، چاپى، قاسم بن حسن سراجى (ابوالحسن) .

497. حديث الولاية و من روى غدير خم من الصحابة، عربى، چاپى، امير تقدمى معصومى.

498. حرف حساب، فارسى، چاپى، حسن محمودى.

499. حساس ترين فراز تاريخ، خطبه رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم، فارسى، چاپى، گردآورنده: مؤسسه حضرت صاحب الزمان عليه السلام (مشهد) .

500. حساس ترين فراز تاريخ يا داستان غدير، فارسى، چاپى، ترجمه و نگارش: جمعى از دبيران مشهد.

501. حصن ولايت، فارسى، چاپى، انتشارات انصاريان، قم.

502. حضرت مهدى عليه السلام آخرين وارث غدير، فارسى، خطى، محمدرضا شريفى.

ص: 264

503. حضور در غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

504. حقائق الغديرية، عربى، چاپى، ميثم مزكاء.

505. الحقيقة اقول، عربى، چاپى، محمد عبداللّه ناصر.

506. حقيقت پنهان شده، فارسى، چاپى، هيئت تحريريه عزاداران امام حسين عليه السلام.

507. حقيقت دين ولايت امام اميرالمؤمنين عليه السلام، فارسى، چاپى، سيد محمد ضياءآبادى.

508. حقيقة عيد الغدير و الردّ على صاحب الخرافة، عربى، چاپى، ابراهيم يحيى درسى حمزى (ابومحمد) .

509. حقيقت غدير، فارسى، خطى، كميته پژوهش علمى.

510. حقيقت غدير، فارسى، چاپى، م. خراسانى.

511. حقيقت غدير، اردو، چاپى، ناصر عباس.

512. حقيقت كجاست ؟، فارسى، چاپى، سيد محمدحسن علوى.

513. حماسه جاويد، فارسى، چاپى، سيد محمود طاهرى بردسيرى.

514. حماسه غدير، فارسى، چاپى، على اصغر سليمانى.

515. حماسه غدير، فارسى، چاپى، جمع و تدوين: سيد محمدحسين ملكوتى (متخلص به خدنگ) .

516. حماسه غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا حكيمى.

517. حماسه غدير، فارسى، چاپى، مهدى شفيعى (پرديسى) .

518. حماسه غدير در شعر پولس سلامه، فارسى، چاپى، على منتظمى، على زرقانى.

519. حماسه غدير (و آشكار شدن توطئه هاى پنهان) ، فارسى، چاپى، محمد دشتى.

520. حوار حول الغدير، عربى، چاپى، جميل كمال.

521. حوالى ظهر، فارسى، چاپى، سيد محمدعلى جلالى.

522. حيات جاويدان، فارسى، چاپى، عبداللّه عصام رودسرى.

ص: 265

542. خطابه غدير، فارسى، چاپى، مؤسسه قرآن پژوهان جوان، اصفهان، ترجمه: محمدباقر انصارى.

543. خطابه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

544. خطابه غدير، جمله به جمله، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

545. خطابه غدير در آينه اسناد، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

546. خطابه غدير در آيينه شعر، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

547. خطابه غدير سند مظلوميت اميرالمؤمنين عليه السلام، فارسى، چاپى، گروه تحقيقى و نشر خطبه غدير خم.

548. خطابه غدير، نقشه راه، فارسى، چاپى، على اعوانى.

549. خطابه محمدى در سرزمين غدير، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

550. خطابه هاى غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

551. الخطبة الأخيرة للنبى محمد صلى الله عليه و آله فى غدير خم، عربى، چاپى، مؤلف: ؟ مترجم: مسلم بانجى.

552. خطبه امير عليه السلام در عيد غدير، فارسى، چاپى، محمدحسين رحيميان.

553. خطبه بلند ولايت، فارسى، چاپى، اسماعيل داستانى بنيسى.

554. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، حسين عمادزاده.

555. خطبه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، رضا بهرامى.

556. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، سيد محمد حسينى قزوينى.

557. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، محمد دشتى، تدوين: محمدمهدى دشتى.

558. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، محمد گلچى.

559. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، محمدمهدى رضايى.

560. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، نجف آقازاده.

ص: 267

561. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

562. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

563. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم سال دهم هجرت، فارسى، چاپى، عبدالمجيد ركنى.

564. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم سال دهم هجرت، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

565. خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم سال دهم هجرى، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

566. خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، على عبوديت.

567. خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، سيد محمدحسين بهارانچى.

568. خطبه رسول اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير، به انضمام سخن تازه پيرامون واقعه غدير، فارسى، چاپى، سيد عبدالمجيد علوى شوشترى.

569. خطبه رسول اكرم صلى الله عليه و آله در سفر حجة الوداع، فارسى، چاپى، مهدى ملتجى.

570. خطبه رسول اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، فيروز عبدالحسينى روزبهانى.

571. خطبه رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، احمد بحرينى دشتى.

572. خطبة عيد غدير، فارسى، خطى، بهاءالدين عاملى.

573. خطبه غدير، اردو، چاپى، اداره ارتباطات و امور زائرين غير ايرانى، معاونت تبليغات و ارتباطات اسلامى، آستان قدس رضوى.

574. خطبه غدير، فارسى، چاپى، جعفر بچّارى، كاظم حيدرى، مكى هاشمى، احمد ربيعى.

575. خطبه غدير، فارسى، چاپى، جعفر قربان پور دلاور، سيد صادق ميرشفيعى.

576. خطبه غدير، فارسى، چاپى، جعفر مصباح.

577. خطبة الغدير، فارسى، چاپى، جمعى از خوشنويسان شهرضا.

578. خطبه غدير، فارسى، چاپى، حسن ملك احمدى.

579. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين حسينى.

ص: 268

580. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد حسين سيدى.

581. خطبه غدير، فارسى، چاپى، حميدرضا روحانى.

582. خطبه غدير، انگليسى، خطى، رفيق لبّون.

583. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سهيلا صلاحى اصفهانى.

584. خطبه غدير، هندى، چاپى، سيد شاهدجمال رضوى گوپال پورى.

585. خطبه غدير، 3 ج، فارسى، چاپى، على اكبر فراهانى.

586. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيده فاطمه حسينى.

587. خطبة الغدير، انگليسى، چاپى، فريده مهدوى دامغانى.

588. خطبه غدير، فارسى، چاپى، گروه ترجمه روزنه شرق، مشهد.

589. خطبه غدير، فارسى، چاپى، گروه فرهنگى قيوم، تهران.

590. خطبه غدير، فارسى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

591. خطبه غدير، آلمانى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

592. خطبه غدير، اسپانيايى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

593. خطبه غدير، كردى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

594. خطبه غدير، ايتاليايى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

595. خطبه غدير، تركى استانبولى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

596. خطبه غدير، تاجيكى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

597. خطبه غدير، فرانسوى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

598. خطبه غدير، اردو، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

599. خطبه غدير، بنگالى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

600. خطبه غدير، تايلندى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

601. خطبه غدير، سواحلى، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

602. خطبه غدير، مالايو، خطى، مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، قم.

ص: 269

603. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مجيد مسعودى.

604. خطبه غدير، فارسى، چاپى، محسن امينى.

605. خطبه غدير، فارسى، چاپى، محسن صديق نيليان.

606. خطبة الغدير، عربى، چاپى، محمدباقر انصارى.

607. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد محمد بصام، تنظيم: على همائى.

608. خطبة الغدير، فارسى، چاپى، محمدحسين اصفهانى (متخلص به: صغير) ، مترجم: محمدباقر كرمانى، تدوين: جلال الدين همائى.

609. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد محمدرضا واحدى.

610. خطبه غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا هادى زاده كاشانى.

611. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مركز هماهنگى توسعه و ترويج فعاليت هاى قرآنى كشور.

612. خطبه غدير، فارسى، چاپى، معاونت آموزش و پژوهش سازمان تبليغات.

613. خطبه غدير، فارسى، چاپى، معاونت فرهنگى سازمان اوقاف و امور خيريه، تهران.

614. خطبه غدير، اردو، چاپى، ملك محمدحيدر.

615. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى هنرى خانه دانشوران قم.

616. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مهدى على قاسمى.

617. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مهدى محموديان.

618. خطبه غدير، فارسى، چاپى، واحد تهيه كتاب مؤسسه انتشارات حرم، قم.

619. خطبة الغدير، عربى، چاپى، هيئت الغدير الخيرية، قم.

620. خطبة الغدير، عربى، چاپى، مؤلف: ؟

621. خطبه غدير، عربى، چاپى، مؤلف: ؟

622. خطبه غدير، فارسى، خطى، مؤلف: ؟

623. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

ص: 270

624. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

625. خطبه غدير، فارسى،عربى،انگليسى،تركى آذرى،تركى استانبولى، چاپى، مؤلف: ؟

626. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

627. خطبه غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

628. خطبه غدير، اردو، چاپى، مؤلف: ؟

629. خطبه غدير، فرانسوى، چاپى، مؤلف: ؟

630. خطبه غدير، اسپانيايى، چاپى، مؤلف: ؟

631. خطبه غدير، آلمانى، چاپى، مؤلف: ؟

632. خطبه غدير، انگليسى، چاپى، مؤلف: ؟

633. خطبه غدير، فارسى، چاپى، سيد جواد بهشتى.

634. خطبة الغدير التى القاها رسول اللّه صلى الله عليه و آله بعد حجة الوداع، عربى، چاپى، مؤلف: ؟

635. خطبه غدير با ترجمه فارسى،فارسى،چاپى، گروه تحقيق و تأليف خادم الرضا عليه السلام،قم.

636. خطبة الغدير، بر اساس كتاب احتجاج طبرسى به روايت امام محمد بن على الباقر عليه السلام، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

637. خطبه غدير به انضمام داستان غدير از زبان امام باقر عليه السلام، فارسى، چاپى، داود روحانى معين.

638. خطبه غدير به روايت امام محمد باقر عليه السلام، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

639. خطبه غدير، پيام سعادت جاودانه بشريت، فارسى، چاپى، على عبوديت.

640. خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، آموزش و پرورش استان قم.

641. خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، عباس جبروتى (قمى) .

642. خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، عبدالحسين طالعى.

ص: 271

643. خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، محمد گلچى.

644. خطبه غدير خم، فارسى، چاپى، مهدى ايلكا.

645. خطبه غدير خم، از آخرين وصاياى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به امت اسلام، فارسى، چاپى، شاهرخ نصيرى.

646. خطبه غدير، روز شمار ولايت، اعمال غدير، فارسى، چاپى، بنياد بين المللى غدير، گلستان.

647. خطبه غدير، سند جاودانگى اسلام، فارسى، چاپى، اكبر محمدى.

648. خطبة الغدير، منبع الغدير، اردو، چاپى، سيد صفدرحسين رضوى (پاكستانى).

649. خطبه غدير، نگاه فورى، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

650. خطبه غدير و مبانى عقلى و ضرورت تاريخى آن، فارسى، چاپى، على گرامى تنكابنى.

651. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، امير توحيدى.

652. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، سيد ضياءالدين تنكابنى.

653. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، محمد امير حسن خانصاحب خان بها.

654. خطبه غديريه، اردو، چاپى، محمدرفيع باذل.

655. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، منصورعلى افضل نژاد، شاعر: على اكبر ده چالى.

656. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، مهدى الهى قمشه اى.

657. خطبه غديريه، اردو، چاپى، مؤلف: ؟

658. خطبه غديريه، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

659. خطبه غديريه اميرالمؤمنين عليه السلام، فارسى، چاپى، على سليمانى بروجردى.

660. خطبه غديريه پيامبر صلى الله عليه و آله و وصيت اميرمؤمنان عليه السلام به امام حسن عليه السلام، فارسى، چاپى، روابط عمومى دانشگاه علوم پزشكى و خدمات بهداشتى درمانى.

ص: 272

661. خطبه گرانبهاى پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير خم، فارسى، چاپى، هيئت آل عبا عليهم السلام، اهواز.

662. خطبه گرانبهاى غدير، فارسى، چاپى، هيئت آل عبا عليهم السلام، اهواز.

663. خطبه ماندگار، فارسى، چاپى، على اكبر سبزيان.

664. الخطبة المباركة النبوية الغديرية، عربى، چاپى، سيد حسن لواسانى.

665. خطبه منظوم غدير، فارسى، چاپى، مترجم: حميدرضا روحانى، شاعر: وحيد بيطرفان.

666. خطبه نبوت، انتصاب ولايت، فارسى، چاپى، ابوالفضل فخرالاسلام.

667. خطبه نبوت در غدير ولايت، فارسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

668. خطبة النبى الاكرم صلى الله عليه و آله يوم الغدير، عربى، چاپى، حسين عمادزاده.

669. خطبة النبى صلى الله عليه و آله فى يوم غدير خم، عربى، چاپى، گردآورنده: مؤسسة الامام صاحب الزمان عليه السلام (مشهد) .

670. خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير، عربى، خطى، خليل بن احمد فراهيدى.

671. خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير، عربى، چاپى، محمدباقر انصارى.

672. خطبه هاى غدير مولا على و حضرت رضا عليهماالسلام، فارسى، چاپى، على اصغر يونسيان.

673. خطبة يوم الغدير، عربى، خطى، سيد محمد بن ابى طالب حائرى (شمس الدين، موسوى.

674. خطبة يوم الغدير، عربى، چاپى، مؤلف: ؟

675. خط روشن، فارسى، چاپى، محمدحسين مشكورى.

676. خلاصه عبقات الانوار، فارسى، چاپى، تأليف: ميرحامدحسين هندى، تلخيص و تعريب: سيد على ميلانى، ترجمه: مرتضى نادرى.

677. خلاصة الغدير، اردو، چاپى، عبدالحسين امينى، تلخيص: سيد رضى جعفر بن على حيدر نقوى (لاهورى) .

ص: 273

678. خلاصه الغدير در قرآن، سنت و ادبيات تاريخى اسلام، فارسى، چاپى، عبدالحسين امينى، گزيده و ترجمه: محمودرضا افتخارزاده.

679. خلاصه الغدير در هزار نكته، فارسى، چاپى، عبدالحسين امينى، تلخيص: محمدرضا معراجى.

680. خلاصه الغدير علامه امينى، فارسى، چاپى، عبدالحسين امينى، تلخيص: يعقوب قاسملو.

681. خلافت اور غدير خم، اردو، چاپى، شاد گيلانى.

682. خلعت غدير، فارسى، چاپى، مجتمع فرهنگى پژوهشى سازمان اوقاف و امور خيريه.

683. خلعت غدير 2، فارسى، چاپى، مجتمع فرهنگى پژوهشى سازمان اوقاف و امور خيريه.

684. خلفاى راشدين (على بن ابى طالب عليه السلام ج 4، حديث غدير) ، فارسى، چاپى، على روحانى.

685. خليفة النبى صلى الله عليه و آله فى عيد الغدير، فارسى، چاپى، صدرالدين شرف الدين.

686. خم خانه عشق، فارسى، چاپى، كامران شرفشاهى.

687. خمّ غدير، فارسى، چاپى، على صداقت (شاعر) .

688. خم غدير، اردو، چاپى، سيد محمد افضل شاه.

689. خم غدير، اردو، چاپى، محمدزكى قزلباش.

690. خمّ هدايت در غدير ولايت، فارسى، چاپى، رضا قائمى.

691. خورشيد غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

692. خورشيد ولايت، فارسى، چاپى، على شيرازى.

693. خوشبخت ترين بركه دنيا، فارسى، چاپى، غلامرضا لايقى.

ص: 274

714. در آسمان غدير، 2 ج، فارسى، چاپى، ستاد دهه غدير كشور.

715. دراسة فى موسوعة الغدير، عربى، چاپى، كمال السيد.

716. دراسة واعية لقضية الغدير فى ضوء المنهج الاجتماعى التاريخى، عربى، چاپى، محمدمهدى شمس الدين.

717. در امتداد غدير، فارسى، چاپى، مجتمع فرهنگى آموزشى معاونت فرهنگى و اجتماعى سازمان اوقاف و امور خيريه.

718. الدراية فى حديث الولاية، 17 جزء، عربى، خطى، مسعود بن ناصر سجستانى.

719. در پرتو خطبه غدير، فارسى، چاپى، عبدالحسين طالعى.

720. در پيشگاه امام پارسايان، فارسى، چاپى، محمدرضا بحرينى.

721. در چشمه سار غدير، فارسى، چاپى، حمزه كريم خانى.

722. در ساحل غدير، فارسى، چاپى، احمد احمدى بيرجندى.

723. در ساحل غدير، فارسى، چاپى، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير.

724. در سايه سار سبز غدير، فارسى، چاپى، مجيد حيدرى فر.

725. در سايه سار ولايت، فارسى، چاپى، كنگره بين المللى غدير (مازندران) .

726. در سايه سار ولايت، فارسى، چاپى، كنگره بين المللى غدير (مازندران) .

727. درسنامه ايام امامت، فارسى، چاپى، محمد صدرى.

728. درسنامه ايام غديريه، فارسى، چاپى، عباس شواخى.

729. درسنامه تخصصى غديرشناسى، فارسى، چاپى، حسين وحيد خراسانى.

730. درسنامه خطبه غدير، فارسى، چاپى، حبيب عباسى، اكبر روستايى.

731. درسنامه غدير، فارسى، چاپى، مهدى وزنه اصفهانى.

732. درس ها و پيام هاى غدير، فارسى، چاپى، سيد رضا تقوى.

733. درس هايى از خطبه غدير، فارسى، چاپى، مريم رامشك.

734. درس هايى از خطبه غديريه، فارسى، چاپى، عبدالحسين طالعى.

ص: 276

735. درس هايى از غدير خم، فارسى، خطى، رحمت اللّه شريفى (نجف آبادى) .

736. در صحنه غدير، فارسى، چاپى، اداره امور فرهنگى آستان قدس، مشهد.

737. در صحنه غدير، فارسى، چاپى، محمدمهدى بن محمدعلى ركنى.

738. در فضاى غدير، فارسى، خطى، على اصغر مروّج.

739. در مسير غدير، فارسى، چاپى، على باباجانى.

740. الدرة الغروية و التحفة العلوية، عربى، خطى، محمدعلى اردوبادى.

200 ص (حدودا) .

741. دريا در غدير، فارسى، چاپى، ثابت محمودى (متخلص به سهيل) .

742. دريچه اى به سوى غدير، فارسى، چاپى، سيد على رجايى.

743. دستاوردهاى غدير، ش 1 (عبوديت) ، فارسى، چاپى، حجت هاشم زئى.

744. دست على عليه السلام، فارسى، چاپى، عليرضا حضرتى.

745. دستى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بالا بُرد، فارسى، چاپى، عباس رمضانى.

746. دِ سِرمُن آو پرافِت محمد صلى الله عليه و آله اَت غدير خم، انگليسى، چاپى، وحيد مجد.

The sermon of prophet Mohammad at ghadire khom

747. دعاء الهداة إلى أداء حق الموالاة، 10 ج، عربى، خطى، عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى.

748. دعوت ذو العشيرة سى غدير خم تك، اردو، خطى، سيد مجتبى حسن كامونپورى.

749. دِ غَدير دِكلاريشن، انگليسى، چاپى، محمدطاهر قادرى.

750. دفتر خاطرات سرزمين غدير، فارسى، چاپى، محمدرضا انصارى.

751. دِ لايْتْ، انگليسى، چاپى، جمعى از محققين.

752. دِ لَسْتْ تُو خُطْبازْ آوْ دِلَسْتْ پِرافِتْ، انگليسى، چاپى، سيد فيض الحسن فيضى.

753. دِ لَسْتْ سِرْمُنْ آوْ پِرافِتْ مُوحَمَّدْ صلى الله عليه و آله اَتْ غَديرِ خُمْ، انگليسى، چاپى، مؤلف: ؟ مترجم: حسين بانجى.

The Last sermon of Prophet Muhammad (saw) at Ghadire Khum

ص: 277

754. دليل النص بخبر الغدير على امامة اميرالمؤمنين عليه السلام، عربى، چاپى، محمد بن على كراجكى، تحقيق: عبداللّه نعمة.

755. دِ مانيفِستِيشِن آوْ امامت اُن الغدير دِى، انگليسى، چاپى، محمد جميل حمّود عاملى، مترجم: يعقوب م. حمود.

the manifestation of imamate on al_ghadeers day

756. دمى با غدير، فارسى، چاپى، جمعى از نويسندگان.

757. دوباره غدير، فارسى، چاپى، بنياد بين المللى غدير.

758. دو رساله كراجكى (التفضيل و خبر الغدير) ، فارسى، چاپى، محمد بن على كراجكى، مترجم: احسان مقدس.

759. دوستت دارم، فارسى، چاپى، على عاطفى.

760. دوستداران غدير، فارسى، چاپى، هيئت خدمتگزاران امام حسن عليه السلام.

761. دوشينه خم غدير، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

762. دو منبر در عيد اكبر، فارسى، چاپى، مصطفى خبّازيان، تنظيم: سيد حسن موسوى سبزوارى.

763. ده اشاره به پيام غدير، فارسى، چاپى، عدنان درخشان.

764. دهه فرخنده غدير (روزشمار وقايع) ، فارسى، چاپى، ستاد بزرگداشت دهه غدير.

765. دِ هِيوِنلى كال آو غدير، انگليسى، چاپى، محمدباقر انصارى.

766. ديدگاه (ويژه نامه) ، فارسى، چاپى، مؤلف: ؟

767. ديوان الغدير، عربى، چاپى، باقر محسنى.

768. ديوان غدير، فارسى، چاپى، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب) .

769. ديوان غديريات الراشد، عربى، چاپى، محمدجواد راشد، تنظيم: احمد كعبى.

ص: 278