دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 13

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

ص: 6

دوم. هدف غدير آموزش معارف دين بود، نه فرو بردن مردم در جهل. چنانكه سقيفه كرد !

سوم. هدف غدير پاسخ به طالبين حقيقت از اديان ديگر بود كه سراغ اسلام مى آمدند، نه خوار كردن اسلام با بهت زدگى در مقابل آنان. چنانكه سقيفه كرد !

چهارم. هدف غدير بيان قرآن به عنوان سرمايه اصلى اسلام بود، نه شكنجه و تبعيد طالبين معرفت آن، چنان كه سقيفه كرد !

پنجم. هدف غدير قضاوت به حق و برقرارى امنيت و عدالت در اجتماع بود، نه ترويج ظلم و بى عدالتى حتى جايز دانستن آن بر خليفه، چنان كه سقيفه كرد !

آن را طى كند و هدف نهايى آن به مرحله ظهور برسد، و آينده هايى را مى نگريست كه گرگان عقيده به اسلام حمله كرده اند و مى خواهند آن را پاره پاره كنند.

دست اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و او را بلند كرد و از همان جا او را به همه عالم و همه تاريخ و همه نسل ها نشان داد و معرفى كرد كه اين وصى و جانشين من است.

پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام پايين آمدن از منبر خوشحال بود كه بزرگ ترين آرزو و مهم ترين وظيفه الهى خود را به انجام رسانده است. بدين ترتيب فصل نوينى در تاريخ اسلام گشوده شد: على عليه السلام - مرد سابقه دار اسلام - به جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله برگزيده شد.

اكنون مصداق حقيقى «و رأيت الناس يدخلون فى دين اللّه أفواجا»(1) تحقق يافت كه از دروازه غدير مردم تا ابد وارد گلستان اسلام خواهند شد. آن روز بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله احساس كرد رسالتش در زمين پايان يافته و هنگام استراحتش فرا رسيده است.

جهت چهارم جلوگيرى از عبارات شبهه ناك بود. اگر متن تعيين نمى شد ممكن بود عده اى فتنه گر، عبارات خاصِ شبهه ناكى را آماده كنند و بدين گونه زمينه سقوط ارزش اين بيعت را آماده سازند.

جهت پنجم اين بود كه با كثرت جمعيت و كمى وقت و مساعد نبودن شرايط توقف مردم، اين احتمال قوى بود كه عده اى واقعا فرصت بيعت با دست را پيدا نكنند، و لذا مى بايست اين بيعت لسانى انجام مى شد.

دوم كيفيت بيعت با دست است. در اثناء خطبه متذكر شدند كه پس از خطبه شما را به دست دادن به عنوان بيعت دعوت خواهم كرد. دستور دادند تا مردم ابتدا با خود او (پيامبر صلى الله عليه و آله) به عنوان اقرار به سخنانش در حق امامان عليهم السلام بيعت كنند، و سپس با شخص على بن ابى طالب عليه السلام بيعت نمايند، و اين بيعت با دست را حاكى از بيعت با قلب و جان دانستند.

مردم براى اولين بار مى ديدند يك شاعر زبردستِ عرب يعنى حسان بن ثابت كه در واقعه غدير حضور دارد در همانجا و درباره همان واقعه شعرى سروده، و با سوابقى كه از برخورد پيامبر صلى الله عليه و آله با شعر دارد گويا به خود اجازه نمى دهد كار خود را ابراز كند. عاقبت تصميم مى گيرد از حضرت در اين باره اجازه بخواهد و گويا باور ندارد به او چنين اجازه اى داده شود.

در برخورد با اين استيذان، عكس العملى از پيامبر صلى الله عليه و آله ديده شد كه براى همه تعجب آور بود. آن حضرت نه تنها اجازه دادند، بلكه به عنوان تشويق فرمودند: «بخوان به بركت خداوند» ! و خود نيز شخصا براى استماع آن حاضر شدند !

بازتاب اين مسئله به قدرى عجيب بود كه از يك سو حسان راضى نشد شعر را به صورت عادى بخواند، بلكه خود را به مكان بلندى رساند و براى خواندن اشعارش بر فراز آن قرار گرفت.

از سوى ديگر براى آنكه مردم مطمئن باشند اين برخورد مثبت با شعرِ مربوط به اهل بيت عليهم السلام، از طرف شخص پيامبر صلى الله عليه و آله است حسان اعلام كرد: «اى مردم، سخن مرا به گواهى پيامبر گوش دهيد» ! مردم كه خود را با مسئله اى تازه روبرو مى ديدند به سوى حسان ازدحام كردند و گردن مى كشيدند تا اين اقدام بديع را تماشا كنند.

براى آنكه مردم باور كنند در دين ما چنين اشعارى از منزلت خاصى برخوردار است، حضرت در پايان شعر حسان تصريح كردند كه در اين اشعار روح القدس مؤيد تو بوده و در واقع خداوند پشتيبان توست.(1)

بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه هم منكرين آن به صورتى غير عادى اقدام به انكار آن نمودند، و هم خداوند پاسخ دندان شكنى به آنان داد تا براى هميشه روزگار اهميت آن در خاطره ها بماند.

بت پرستان و مشركان و يهوديان و مسيحيان در تمام مواردى كه روى مخالفت با پيامبر صلى الله عليه و آله داشتند به صراحت سخن حضرت را انكار مى كردند و مخالف آن را حق مى دانستند. حتى مسيحيان نجران كه قرار بود با پيامبر صلى الله عليه و آله مباهله كنند ادعا مى كردند كه آنچه حضرت مى فرمايد درست نيست.

در آخرين مرحله كه قرار به مباهله و واگذارى امر به ذات اقدس الهى شد توقف كردند و حاضر شدند جزيه بپردازند ولى مباهله نكنند، و در واقع ترسيدند از اينكه مسئله را به خدا واگذار كنند و خداوند پاسخ دندان شكنى به آنان دهد.

در غدير مسئله به صورت ديگرى جلوه كرد و حارث فهرى صريحا از خدا درخواست عذاب كرد. در آن لحظات هم گفتار منكر غدير و هم پاسخ خداوند عجيب بود.(1)

حارث فهرى به جاى آنكه بگويد: من غدير را قبول ندارم و اگر سخن من در انكار غدير درست باشد خدا عذاب را بر شما نازل كند، عكس اين سخن را بر زبان آورد ! در واقع آنچه بايد پيامبر صلى الله عليه و آله مى گفت او براى خود گفت.

حارث گفت: خدايا، اگر آنچه محمد درباره ولايت على مى گويد حق است و از جانب توست عذابى بر ما منكرين نازل كن !

مى بينيم هم حقانيت مطلب و هم از جانب خدا بودن آن بر لسان حارث جارى شده و صريحا از خدا درخواست عذاب كرده است.

ص: 16

اين اقدام در حضور مردم بود و به قدرى درخواست عجيبى بود كه خداوند عين گفتار او را در قرآن نقل كرده كه: «اللّهُمَّ إن كانَ هذا هُوَ الحَقُّ مِن عِندِكَ فَأمطِر عَلَينا حِجارَةً مِنَ السَماءِ أوِ ائتِنا بِعَذابً أليمٍ» .(1)

اكنون قاضى اين مباهله خداوند بود كه بايد تكليف مردم را روشن مى كرد، چه آنكه بسيارى از منافقين و صاحبان ايمان ضعيف از مردمِ حاضر در غدير نيز سخنى همچون حارث در دلشان بود، ولى جرأت ابراز آن را نداشتند !

اگر خداوند پاسخ حارث را نمى داد آنان نيز همراه حارث مى شدند و به اين باور نزديك مى شدند كه غدير ساخته خود پيامبر صلى الله عليه و آله است و به خداوند ارتباطى ندارد.

پيامبر صلى الله عليه و آله باز هم خواست راه توبه را به همه مردم نشان دهد كه بازگشت به صراط مستقيم هيچ وقت دير نيست و آشتى با خدا و اهل بيت عليهم السلام هميشه ممكن است. همچنين خواست اين نكته را خاطر نشان كند كه بايد از دشمنان غدير فاصله گرفت و از آنان دورى جست. از اين رو به حارث فرمود: يا از اين گفته ات توبه كن يا از ما فاصله بگير و از پيش ما برو.

حارث باطن ظلمانى خود را بار ديگر نشان داد و مطلبى را بر زبان آورد كه حرف دل منافقين حاضر در غدير بود. او گفت: قلبم براى توبه مرا همراهى نمى كند، ولى از نزد تو مى روم !

معجزه عظيم پيش چشمان آن جمعيت انبوه كه براى پايان ماجرا گردن كشيده بودند، به وقوع پيوست. خاطره اى كه از اصحاب فيل در ذهن ها مانده بود و خداوند قدرت خود را با سنگ ريزه هاى آسمانى نشان داده بود.

اينك با تمام شدن سخن حارث فهرى و فاصله گرفتن او از مجلس پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، قدرت خداوند در ماجراى اصحاب فيل تكرار شد؛ پرنده اى در آسمان ظاهر شد كه

ص: 17

سنگى به اندازه عدس در منقار داشت و آن را بر سر حارث فرود آورد. آن سنگ طول قامت او را درنورديد و او را نقش زمين ساخت و پيش چشمان مردم دست و پا زد و جان داد.(1)

اگر در ماجراى نصاراى نجران كار به مباهله نرسيد تا يد قدرت خداوند را در پشتيبانى از پيامبرش صلى الله عليه و آله ببينند، اينك دشمن غدير مباهله را رسمى كرد. خداوند نيز با پاسخ به او و عذاب نمودنش، حاضرين غدير و شنوندگان ماجراى غدير تا آخر دنيا را در برابر هر شبهه اى بيمه كرد و در واقع خداوند ارتباط غدير را به ذات اقدس خويش اعلام كرد.

آنچه مورد تأمل است اينكه: تحليل درباره انگيزه حارث فهرى و موشكافى سخنانش و كيفيت اعتقادى او در سخنى كه بر زبان آورد، نشان خواهد داد كه او يك نمونه از افرادى با چنين عقيده بود.

حارث فهرى در حقيقت خدا و رسول را قبول داشت و فقط در ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام مردد بود، مانند بسيارى از آنانكه اميرالمؤمنين عليه السلام را پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله تنها گذاشتند.

حارث به طور علنى باطن خود را آشكار ساخت و جمله اش به قدرى در رساندن اين مطلب صريح است كه روشن تر از آن نمى توان يافت. اين صراحت در چند جهت جلوه گر است:

جهت اول: او كه مى گويد: «خدايا اگر اين مطلب حقى از جانب توست؛ يعنى خدا را قبول دارد كه استدعا از ذات او مى نمايد !

جهت دوم: به پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد: ما تو را قبول داريم در صدق و رسالت، فقط بگو اين مطلب از جانب خداست يا از مطالب شخصى خودت مى باشد.

ص: 18

جهت سوم: پس از آنكه حضرت اين جهت را براى او تبيين مى كند، حارث در مقابل صداقت پيامبر صلى الله عليه و آله تشكيك نمى كند، بلكه به صراحت مى گويد: خدايا اگر واقعا چنين است من تحمل ندارم و حاضرم بميرم و اين منظره را نبينم و زير اين بار نروم.

اينها چيزى بود كه در دل بسيارى از به ظاهر مسلمانان وجود داشت ! لذا مى بينم خداوند صريحا حكم به كفر چنين كسى كرده كه بگويد: «خدايا» و بعد دعا كند كه اگر اين مطلب حق و از جانب توست بر ما عذاب بفرست، آنجا كه مى فرمايد: «لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ. مِنَ اللّه ِ ذِى المَعارِجِ»(1): «براى كافرين دفع كننده اى از عذاب خداوندى وجود ندارد ... » .

مهم تر اينكه خدا عذاب چنين كسى را سريع فرستاد تا شدت غضبش بر منكرين ولايت على بن ابى طالب عليه السلام بر همه معلوم شود.(2)

ضمنا هر كدام از اين موارد به طور مفصل در محل خود آمده است.

هر كدام از مواردى كه در بالا گفته شد در محل خود يه طور مفصل آمده است.

و سال هاى متمادى همچنان ادامه داشت ! اين امر سبب شد كه مردم، سخنان سرنوشت سازِ پيامبر دلسوزشان در آن مقطع حساس را به فراموشى بسپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

طبيعى است كه بايد چنين مى شد؛ زيرا مطرح كردن غدير مساوى با برچيدن بساطِ غاصبينِ خلافت بود، و آنان هرگز اجازه چنين كارى را نمى دادند. البته جريان غدير به صورتى در سينه ها جا گرفت كه عده زيادى خطبه غدير يا قسمتى از آن را حفظ كرده و براى نسل هاى آينده به يادگار گذاشتند و هيچ كس قدرت كنترل و منع از انتشار چنين خبر مهمى را نداشت.

سؤالات نسل امروز درباره غدير خود را نشان خواهد داد. آنگاه است كه شيوه اى متفاوت با آنچه تاكنون مطرح بوده، براى نسل معاصر ارائه خواهد شد تا غدير را شيرين تر از آنچه تا كنون چشيده اند بنوشند.

براى سخنرانى جمع نمى شدند، سخنان نارواى منافقين قبل و همزمان و بعد از خطبه غدير، و ده ها دسيسه كه در دل ها جريان داشت، همه روى تلخ واقعه غدير است. پس واقعه غدير قرين حادثه است، و در متن و حاشيه اش حوادثى وجود دارد كه دانستن آنها به اندازه اصل داستان غدير مهم است.

آنكه امامت را قبول ندارد چه هراسى از غدير دارد كه اينگونه تلاش مى نمايد ؟ اگر غدير روشن نيست پس كدام واقعه و دستور اسلام روشن خواهد بود. اين سؤالى است كه امروز، گاهِ ريشه يابى آن است.

و چه تعداد مقيّد به دين ؟ ! ! اين تحقيق پاسخ روشنى درباره به فراموشى سپردن غدير توسط آن مردم به دست ما خواهد داد، كه روشنگر علل رفتارهاى ديگر آنان نيز خواهد بود.

غاصبانى را كه اين همه نعمت را از دست همه بشريت گرفتند با چه زبانى مى شود نفرين كرد ؟

اين مسئله كه واقعا غدير براى چه روزگارى از آينده اسلام در نظر گرفته شده بود و صاحب اسلام با اين برنامه عظيم چه منوياتى را دنبال مى كرد، دقيق ترين برخورد با اين حركت دلسوزانه پيامبر صلى الله عليه و آله است. با در نظر گرفتن آن اهداف و نگاهى به آنچه واقع شد، رنجنامه اى با اين مضمون مى توان سر داد: هدف غدير محكم كردن دين بود، نه برگرداندن به جاهليت؛ چنانكه سقيفه كرد !

آموزش معارف دين و تعالى معنوى بود، نه فرو بردن مردم در جهل؛ چنانكه سقيفه كرد !

پاسخ به طالبين حقيقت از اديان ديگر بود كه سراغ اسلام مى آمدند، نه خوار كردن اسلام با بهت زدگى در مقابل آن؛ چنانكه سقيفه كرد !

بيان قرآن اين سرمايه اصلى اسلام بود نه طالبين معرفت آن را شكنجه و تبعيد كردن؛ چنانكه سقيفه كرد !

تعليم قضاوت هاى به حق و نشان دادن امن و عدالت در اجتماع بود؛ نه ترويج ظلم و بى عدالتى و جايز دانستن آن بر خليفه حتى نسبت دادن آن به خدا و رسول؛ چنانكه سقيفه كرد !

كه اگر در بيابان غدير بوديم سخن حضرت را به خوبى درك كرده بوديم و كمر همت براى عمل به آن بسته بوديم ؟ محك امتحان براى به دست آوردن پاسخ صحيح اين سؤال ها چيست ؟

اكنون كه غدير تمام چهره رخ نموده است، نسل امروز خود را از دير شناختن چنين سيماى با جلالتى شرمنده مى بيند، و در فكر جبران اين تأخير است. او اكنون دل به غدير دوخته چرا كه از زلالش ژرفاى آن را با تمام وجود مى بيند و عجله دارد تا در طَهور آن غسلى كند؛ و بال گشوده تا در عمق آن غوصى نمايد، و از سطح بلورينش برليان ولايت جمع كند و با آن نام محمد و على و فاطمه عليهم السلام را بر صفحه دل بنگارد، و آنگاه دل را در برابر خويش گيرد و از نگاه آن لذت برد.

خدا كند چنين نسل آماده اى را بى پاسخ نگذاريم، و فكرشان را به آنچه ضرورى تر از تازه هاى غدير نيست مشغول نكنيم، كه صاحب غدير از ما نخواهد گذشت !

در چنين مواردى فحص و جستجو و گردآورى قراين و جمع بندى و تجزيه و تحليل مطالب به دست آمده، در كشف حقايق بسيار مؤثر است. از سوى ديگر جمع آورى اخبار در اين فرض هيچگاه حد و مرزى نمى شناسد. از ناظر عينى تا شاهد آثار و كسى كه اخبارى به گوشش رسيده باشد، همه مى توانند در ترسيم واقعى ماجرا سهيم باشند.

اين راهى است كه بين تمام ملل توسط خبرگان فن در تحليل وقايع اجتماعى به كار گرفته مى شود، و از همه راه ها پر ثمرتر است. وقتى حادثه اى رخ مى دهد براى تكميل پرونده آن و يافتن ريشه ها و ابعاد و عوامل مؤثر و نيمه مؤثر ماجرا، از هر طريق و هر خبرى كه كمكى به كشف حقيقت كند كمك مى گيرند. در نتيجه گيرى هم آثار مثبت اينگونه تحقيقات قابل ملاحظه بوده است؛ كه با انضمام جزئيات يك ماجرا صورت كامل و دقيقى از آن به دست مى آيد.

آنگاه است كه در حد قابل اطمينانى واقعه رخ مى نمايد و جوانب آن روشن مى شود و قضاوت ها و نتيجه گيرى ها درباره آن به آسانى صورت مى پذيرد، در حدى كه از نظر اكثر قريب به اتفاق مطالعه كنندگان مورد اطمينان باشد. در كنار اين جمع بندى هاست كه نبايد فراموش كنيم ارزش هر قطعه از تاريخ چه اندازه است، و در نتايج به دست آمده از آنها افراط و تفريط نكنيم.

تاريخچه دفاع از غدير، دلير مردان علم را در خود جاى داده كه در هر زمانى به اقتضاى آن و در هر مكانى طبق شرايط آن، از فكر و روح سرشار از معنويتشان گرفته تا جان و آبرويشان را در طبق اخلاص گذاشته اند، و نام غدير را در گستره جهان بلند آواز و سرافراز ساخته اند.

عالمان دينى و سرسپردگان بارگاه علوى، در دوران غيبت امام زمان حضرت بقيه اللّه عليه السلام پرچم حفاظت از غدير را به دوش كشيده اند و در پاى آن با تمام توان تلاش نموده اند. در سايه اين تلاش مستمر و بى امان است كه غدير در منابع تاريخى حفظ شده، و نوبت نسل امروز است كه ثمره شيرين آن را بچيند و در جستجوى معارف عميق آن باشد.

طوايفى بزرگ و گروه هايى عظيم به طور دست جمعى و يكجا در حجة الوداع شركت كرده بودند. از طايفه ثقيف - كه در طائف بودند - احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده بود و همگى در حجة الوداع شركت كردند.(1)

در مكه احدى از قريش نماند مگر آنكه همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بود.(2)

در سال دهم هجرى در مكه و طائف احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده و در حجة الوداع شركت كرد.(3)

در روايتى به صراحت ياد شده كه عده اى از اهل نجد آمده بودند.(4)

در روايتى ديگر صد نفر از طايفه «صداء» ياد شده كه در حجة الوداع بودند.(5)

افرادى نيز بودند كه در حجة الوداع مسلمان شدند و با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند.(6)

روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواست به سوى عرفات حركت كند و اعمال حج را آغاز نمايد، بيش از صد و بيست هزار نفر اين كاروان عظيم را تشكيل مى دادند، كه شامل مردان و زنان و كودكان بودند.(7)

غدير حركت كردند، تا با همان شوقى كه در حج شركت كردند در مراسم اعلان ولايت نيز شركت نمايند.

آمدن كاروان دوازده هزار نفرى اهل يمن و جمع كثيرى از اهل مكه و طائف تا غدير خم در فاصله دويست كيلومترى مكه، و نيز متفرق نشدن مردم قبايل و آبادى هاى بين راه مكه تا غدير، نشان از اشتياق فراوان مردم به شركت در مراسمى فوق العاده داشت كه بعد از آن روز موعود هرگز تكرار نمى شد.

از نظر تركيب قبايلى و نژادى مردم كه از شمال و جنوب و شرق و غرب مكه براى حج آمده بودند مى توانست يك اقدام بديع در تبليغ غدير و ولايت را به نمايش گذارد، چرا كه هر يك از صد و بيست هزار نفر وقتى به شهر يا روستا يا قبيله خود باز مى گشت ماجراى اتفاق افتاده در غدير را بازگو مى كرد، بدون آنكه نيازى به رسانه هاى تبليغى باشد.

به خصوص آنكه واقعه غدير با مقدمات و ضمائم گوناگونى همراه بود؛ و هر كسى دلش مى خواست زودتر به شهر و ديار خود برسد تا جزئيات آن را به فاميل و دوستانش خبر دهد.

به بيان ديگر:

تركيب جمعيت حاضر در غدير و كيفيت جمع شدن و شماره فوق العاده آنان، جلوه هاى ديگرى است كه جوانبى از اهميت غدير را بر ما آشكار مى كند. اين جهت در چهار ديد قابل بررسى است:

اكنون حاضران غدير را نيز تركيبى از مؤمنين راستين و منافقين تشكيل مى دادند كه گروه دوم هم به صورت پنهان و هم به صورت آشكار دست به كارشكنى هاى بسيارى زدند، ولى با عنايات خداوند و هوشيارى مؤمنان خنثى شد.

از خود مدينه و اطراف آن عده بسيارى همراه حضرت شدند. در بين راه مدينه تا مكه بسيارى از مردم قبائل و روستاها و شهرها - چه آنها كه در مسير بودند و چه آنها كه راهشان به مسير اصلى منتهى مى شد - به حضرت پيوستند.

همچنين مردم مكه و اطراف آن نيز، جمعيت ديگرى بودند كه به كاروان حجة الوداع اضافه شدند. دوازده هزار نفر از اهل يمن كه همراه اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند نيز تركيب جمعيت را تغيير داد.

بدين صورت از گروه هاى مختلف مسلمانان آن روز اعم از روستايى و شهرى و چادرنشينان از مناطق جغرافيايى مختلف، و بسيارى از آنان كه تا آن روز پيامبررا نديده بودند در غدير حضور داشتند.

مى توان گفت علت عدم پرداختن به اين مسئله در كم اهميت بودن موضوع براى آنان بوده است، زيرا اهميت براى آنان در اصل موضوع غدير خم است و تعداد جمعيت در اين رويداد مهم دخالتى ندارد.

اما در اينجا تلاش بر آن است تا بر اساس گزارش هاى موجود، به بررسى روايى و تاريخى جمعيت غدير خم، با توجه به منابع كهن به صورتى تحليلى و توصيفى پرداخته شود، تا فوايد جزئى اين موضوع روشن شود.

پيش فرض اين مبحث بر اين است كه رواياتِ بيانگر كم بودن جمعيت داراى ضعف سندى و محتوايى بوده، و روايات هفتاد يا نود هزار نفر درست باشد، و امكان دارد در اين صورت تصحيف بين عدد سبعين الف (هفتاد هزار) و تسعين الف (نود هزار) رخ داده است:

با اين مقدمه چند نكته را يادآور مى شويم:

درباره مكان غدير خم ياقوت حموى در «معجم البلدان» مى نويسد: غدير از «غدر» به معناى فريب گرفته شده است، زيرا غدير جايى است كه انسان از كنار آن عبور مى كند و آبى در آنجا مى بيند. اما وقتى نزد آن مى رود آن را خشك و بى آب مى يابد و از تشنگى مى ميرد؛ كه منظور همان سراب است كه به اين مسئله انسان را فريب مى دهد.(1)

وى همچنين «خمّ» را نام چاهى از بنى مره ذكر كرده است. نيز نقلى از زمخشرى دارد كه خمّ نام مردى بوده است.(2) او همچنين درباره منطقه جغرافيايى غدير خم مى نويسد: و غدير خمّ: بين مكة و المدينة، بينه و بين الجحفة ميلان(3): غدير خم بين مكه و مدينه است، و تا جحفه دو مايل فاصله دارد. طبرسى نيز روايتى دارد كه طبق آن غدير در سه مايل قبل از جحفه واقع شده است.(4)

ابن جوزى فاصله غدير تا جحفه را يك مايل قبل گزارش كرده است.(5) اين در حالى است كه سيد بن طاووس مى نويسد: مردم در جحفه توقف نمودند.(6) محقق

ص: 38

كتاب «الغارات» در معرفى جحفه مى نويسد: جحفه روستاى بزرگى بوده كه در مسير مدينه به مكه واقع است، و فاصله آن از مكه چهار منزل است. جحفه محل ميقات اهل مصر و شام بود، اگر به مدينه نروند. فاصله جحفه تا مدينه شش منزل، و فاصله جحفه تا غدير دو مايل است.(1) بر اساس مشاهده هاى اخير و بازديد از مكان غدير، روشن شده است كه فاصله مكه تا جحفه با جاده كنونى حدود 180 كيلومتر است.(2)

نكته پايانى در اين بخش اين است كه چرا پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله غدير را انتخاب نمود. در پاسخ اين پرسش دو احتمال وجود دارد: احتمال اول اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله از سوى خداوند مأمور بوده كه در اينجا رسالت خود را ابلاغ نمايد. به عبارت ديگر: اين مكان از سوى خداوند انتخاب شده است. احتمال دوم آنكه غدير محل تقسيم راه ها و به اصطلاح «مفترق الطرق» و به اصطلاح امروزى چند راهى بوده است، و مسافران هر منطقه اى از اينجا راه خود را جدا نموده و به شهر خود مى رفتند.(3)

ائمه اطهار عليهم السلام جانشين انبياء عليهم السلام در تنفيذ احكام و اقامه حدود و حفظ شريعت و مربى تربيت مردم هستند. آنها معصوم هستند، همانند انبيا عليهم السلام.(1) اجراى حدود الهى بر عهده سلطان اسلام است كه از جانب خداى متعال نصب شده، و آنان عبارتند از: امامان هدايتگر از آل محمد عليهم السلام.(2)

با اين تعاريف از مقام امامت، امام عليه السلام نه تنها رئيس ادارى، قضايى و نظامى امت است، بلكه معلم و مربى مردم در امور تربيتى نيز هست.

در آخرين سفر، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مأموريت داشت تا رسالت خود را بر اساس وحى الهى به انجام برساند. انجام اين كار مهم نيز نياز به فراهم شدن مقدماتى داشت. از همه مهم تر حضور جمعيت براى اعلام اين امر خطير است. با نبودن جمعيت بيان مسئله مهم امامت در مكان غدير از اهميتى برخوردار نيست، زيرا رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى توانست همين امر مهم را در مدينه يا مكه نيز با حضور برخى صحابى انجام دهد و حجت بر خواص تمام كند. اما پرسش اين است كه آيا حجت بر ديگران نيز تمام مى شود ؟ آيا مردم كه در ديگر امور سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را زمين گذاشته و عمل نكردند، سخنان خواص را عمل مى كردند ؟

به نظر مى رسد با توجه به اهميت موضوع، بايد به اين مهم پرداخت كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز تلاش داشتند امر اعلام ولايت امام على عليه السلام را علنى كنند، تا حجت بر مردم از عوام و خواص تمام باشد. بر اين اساس به اقداماتى همت گماشتند، كه به موارد ذيل مى توان اشاره نمود:

سياسى مبتنى بر سن و شيخوخيت بود. در ميان اين طوائف، طايفه قريش در محدوده مكه با اعمال اين انديشه موجب گمراهى بيشتر مردم مناطق نيز مى شد. در اين دوران جريان شرك به دنبال توسعه منافع و منابع انسانى و مالى بود. آنان از شمال و جنوب و شرق و غرب جزيره العرب به ارتباطات تجارى و سياسى مى پرداختند.

در اين روند، طوايف مسير خود را به همراهى فرا مى خواندند، و هر كس همكارى مى كرد از عنايات آنان برخوردار مى شد، و در غير اين صورت حق ورود به مكه را پيدا نمى كرد.

با آمدن دين اسلام بر محوريت توحيد و خداپرستى به جاى بت پرستى و رهبرى و سرپرستى مردم توسط انبياء عليهم السلام و به كار گرفتن قوانين الهى، رفتار مشركان با اسلام و رسول خدا صلى الله عليه و آله به گونه اى ديگر شد. مشركان قريش با توجه به سرورى كه داشتند، توانستند قبل از اسلام در مقابل تمامى جريان هاى فكرى و سياسى اقتدار خود را نشان دهند.

گر چه در جزيرة العرب اديان الهى همانند حنفا و يهود و مسيحيت وجود داشت، و اين اديان اعتقاد به توحيد، نبوت و معاد داشتند، اما چون متولى اقامه حدود الهى در ميان آنان نبود؛ و به عبارت ديگر كسى توان تشكيل حكومت و قدرت اجتماعى بر اساس دين خدا را نداشت، مشركان توانسته بودند بر منطقه تسلط يابند. با آمدن دين مبين اسلام كه ماهيت آن نيز توحيد و نبوت و معاد بود، رفتار قريش با رسول خدا صلى الله عليه و آله دگرگون شد.

علت عمده آن فهميدن هدف اسلام و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بود، كه مى خواست ريشه بت پرستى را بخشكاند و منابع اربابى آنها را به خطر اندازد. كفار و مشركين و منافقين مى دانستند كه عمده تلاش رسول خدا صلى الله عليه و آله تشكيل حكومت دينى براى اجراى حدود الهى، و در نتيجه تبيين قدرت دين مبين اسلام و كوتاه شدن دست مشركان از منافع دنيوى است.

ص: 41

تا زمانى كه سرورى با مشركان و به ويژه قريش بود، مردم از ترس مشركان كمتر به اسلام گرايش پيدا مى كردند. اما بعد از فتح مكه، با ريخته شدن ترس مردم و حاكميت قوانين الهى، گرايش مردم به اسلام و روانه شدن به سوى مدينه افزايش پيدا كرد. بنا بر اين، با توجه به تشكيل قدرت اسلام، جمعيت مدينه نيز افزايش مى يافت.

مؤيد اين سخن حضور قبائل مختلف و نمايندگان آنان در مدينه به محضر رسول خدا صلى الله عليه و آله است. در حالى كه قبل از فتح مكه جريان مراجعه مردم به پيامبر صلى الله عليه و آله در مدينه ثبت نشده است.

به عنوان مثال، مى توان به ورود طايفه نخع اشاره كرد. بنا بر گزارش ابن سعد، نمايندگان نخع آخرين گروهى بودند كه در نيمه محرم سال يازدهم هجرى با سرپرستى زرارة بن عمرو به حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله در مدينه رسيدند و در دارالضيافه ساكن شدند. آنان دويست نفر بودند كه پيشتر با معاذ بن جبل در يمن بيعت كرده و مسلمان شدند.(1)

شاهد ديگر جمعيت حاضر در آخرين جهاد حضرت است. گر چه در آغاز حكومت اسلامى سپاه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در مدينه از كمى جمعيت برخوردار بود، اما رفته رفته با گسترش اسلام و فتح مكه جمعيت حاضر در سپاه نيز گسترش پيدا مى كرد. چنانكه در جريان فتح مكه ده هزار نفر(2) و طبق نقل ديگرى دوازده هزار نفر(3) از مسلمانان همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بودند.

آخرين غزوه اى كه در زمان حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله روى داد و حضرت شخصا در آن شركت داشت غزوه تبوك در ماه رجب سال نهم هجرى بود. در اين جنگ، سپاه اسلام همانند ديگر جهادها از مردمان مدينه و طوايف اطراف تشكيل مى شد.

ص: 42

كمترين رقمى كه براى جمعيت سپاه اسلام در اين جنگ ذكر كرده اند سى هزار نفر است(1)، و گرنه آمار سپاه اسلام را هفتاد هزار(2)، يك صد هزار(3)، بدون حساب حاضرين در شهر مدينه هم نقل كرده اند.

نكته قابل توجه در اين بخش، عدم نياز به حضور كودكان، نوجوان، و زنان در جنگ هاست، و حضور چند بچه يا تعدادى زن در برخى از جنگ ها به معناى همراهى تمامى زنان و فرزندان در جنگ نيست. چنانكه بلاذرى در «انساب الاشراف» در جريان جنگ تبوك، اشاره به عدم حضور كودكان و زنان در اين جنگ دارد.(4) بنا بر اين، نبايد وضعيت غدير خم را همانند جنگ در نظر گرفت.

همچنين مى توان گفت: بعد از اين فتح، امكان حضور جمعيت مكه و مناطق فتح شده اى براى سكونت در مدينه و اطراف آن خارج از ذهن نيست.

اضافه بر اين، از جنگ تبوك تا حجة الوداع اندكى بيش از يك سال مى گذرد، و طى اين مدت نمايندگان قبائل متعددى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمده و اسلام را پذيرفته و اعلام وفادارى كردند. بنا بر اين، مى توان جمعيت اين قبائل را نيز بايد بر آمار جمعيت مسلمانان افزود.

اكنون با توجه به شواهد و قرائن، وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله در سال نهم هجرى مى تواند سى يا هفتاد هزار نفر مرد جنگى را از مدينه و اطراف آن براى شركت در جنگ بسيج كند، با اينكه در جنگ خطر كشته شدن، اسير شدن و زخمى شدن هم وجود داشته، چرا يك سال بعد پيامبر صلى الله عليه و آله نتواند يك صد هزار نفر در جريان حجة الوداع بسيج نموده و همراه داشته باشد ؟

ص: 43

در حالى كه قدرت پيامبر صلى الله عليه و آله بيشتر شده و جمعيت مسلمانان نيز با سرعت شگفت آورى افزايش يافته و قبائل متعددى به اسلام روى آورده اند. حتى اين بار زنان و كودكان و نوجوانان و افراد كهنسال نيز شركت دارند، و سفر نيز يك سفر پرجاذبه عبادى و معنوى است، و هيچ خطرى هم در آن كسى را تهديد نمى كند.

بنا بر اين، با توجه به مطالبى كه گفته شد، هيچ يك از آمارهايى كه مورخان براى حاضران در غدير ذكر كرده اند مبالغه آميز و به دور از واقع نخواهد بود. به خصوص كه هيچ مانع بازدارنده اى هم وجود نداشته تا از حضور مسلمانان در حجة الوداع جلوگيرى كند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله از حج سخن گفت، و به هر كس كه مى توانست از كسانى كه تا آن روز اسلام را پذيرفته بودند نامه نوشت كه پيامبر صلى الله عليه و آله تصميم دارد حج به جا آورد، و آنان را از اين امر مهم با خبر ساخت تا هر كس توان انجام حج را دارد در اين سفر شركت كند. در پى اعلام حضرت، مردم به سوى مكه آمدند تا مراسم حج را با حضور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله برگزار كنند.(1)

شيخ مفيد نيز در «الارشاد» مى نويسد: پيامبر صلى الله عليه و آله اراده به جاى آوردن حج و انجام آنچه خداى تعالى بر او فرض كرده بود را نمود، و براى به جاى آوردن حج در ميان مردم اعلام فرمود و همگى را به حج دعوت كرد.

اين دعوت به دور دست ترين سرزمين ها رسيد. پس مردم آماده رفتن به حج شدند، و از اطراف و حوالى و نزديكى هاى مدينه به مدينه آمدند و خود را مهياى حج در ركاب حضرتش نمودند.(2)

اكنون قابل ذكر است كه با توجه به اين فراخوانى، بايد جمعيت قابل توجهى از شهر مدينه و اطراف مدينه در اين سفر حضور داشته باشند. برخى از منابع فريقين نيز به تبع اين فراخوانى، خروج جمعيت به همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله را به گونه هاى مختلف نقل كرده اند: برخى شمار آنان را 70000 نفر(3)، عده اى 90000 نفر(4)، برخى 114000

نفر دانسته(5) و برخى هم عدد 120000 و 124000 و بيشتر را آورده اند.(6)

ص: 45

مى توان گفت: يكى از دلايل ذكر اين تعداد از جمعيت عظيم، وضعيت قومى و قبيلگى جزيرة العرب بوده است، و علاوه بر آن قدرت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بر جزيرة العرب با دعوت مردم به فطريات و اخلاق باعث رشد فزاينده جمعيت شهرى نيز مى گردد.

شواهد تاريخى پيشين بر پايه موضوعات: تشكيل قدرت اسلام در مدينه و نابودى قدرت مشركان قريش، حضور حداكثرى جمعيت مسلمانان در جهاد بدون حضور زنان و كودكان، فراخوانى مردم به آخرين حج با حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله و حضور زنان و كودكان در مدينه، از جمله شواهدى هستند كه دلالت بر زيادى جمعيت حاضر در غدير خم دارند. بنا بر اين، و با توجه به اين مقدمات، به سراغ بررسى روايات موجود درباره تعداد جمعيت شركت كننده در غدير خم رفته و مورد بررسى و تحليل قرار مى دهيم:

نقد و بررسى

روايت ابن شهرآشوب از امام باقر عليه السلام روايتى مرسل است و به عبارت ديگر سلسله سندى براى آن ذكر نشده است. روايت دوم نيز تنها خبرى است كه در تفسير فرات كوفى آمده است و سند آن به امام معصوم نمى رسد.

در مجموع مى توان گفت: علاوه بر ضعف سند اين دو روايت، با توجه به فراخوانى رسول خدا صلى الله عليه و آله از مردم براى حضور در سفر معنوى حج و جمعيت مدينه و اطراف آن و تعداد جمعيت سپاه اسلام در آن زمان، اين قول قابل پذيرش نيست.

همچنين قابل ذكر است كه روايت دوم داراى اضطراب در محتوا مى باشد. در اين روايت ابوذر براى اثبات حقانيت سخنش ابتدا به اثبات صادق بودن خود مى پردازد، و بعد به بيان كميت جمعيت مى پردازد. و حال آنكه دفاع از خود زمانى صحيح است كه مورد اتهام واقع شده باشد، و در اينجا اتهامى وجود ندارد.

علاوه بر اين نكته، بايد افزود كه روايت اول به نقل از امام باقر عليه السلام مى باشد، و حال آنكه روايت دوم به نقل از جناب عمار است. طبق قاعده، امام باقر عليه السلام تعداد جمعيت را بايد از عمار و سخنان ابوذر نقل كند، اما آن حضرت هيچ كدام از اين دور راوى را در استنادش نياورده است، و مرسل بودن روايت اول هم ثابت شد.(1)

نقل مى كنند كه فرمود: من تعجب مى كنم از اينكه مدعى با آوردن دو شاهد حقش را مى گيرد، اما على بن ابى طالب عليه السلام با ده هزار شاهد حقش ضايع شد.

امام عليه السلام ادامه مى دهد: پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه خارج شد در حالى كه پنج هزار نفر از مدينه همراه حضرت بودند، و پنج هزار نفر هم از مكه پيامبر صلى الله عليه و آله را مشايعت كردند.(1)

نقد و بررسى

اين روايت مرسل است و در سند آن تنها عمر بن يزيد قرار دارد. علاوه بر اين، اشكالات ديگرى بر اين گزارش وارد است. در اين روايات اشاره به حضور پنج هزار نفر از مدينه شده است، و به حضور مردم اطراف و اكناف آن و دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله نسبت به حضور آنان براى حج اشاره اى نشده است.

در ادامه روايت مذكور اشاره به حضور پنج هزار نفر از مردم مكه نيز شده است. در حالى كه در گزارش جمعيت هزار و سيصد نفرى به اين موضوع هيچ اشاره اى نشده بود.

همچنين قابل ذكر است:

اولاً: هيچ امرى از سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله مبنى بر لزوم مشايعت مردم مكه در منابع ثبت نشده است، و دليل عدم حضور آنان امر الهى به حضور حاجيان در مكان غدير است كه پيامبر صلى الله عليه و آله حجاج جلو كاروان را امر به بازگشت كرد و منتظر حجاج عقب مانده شد.

ثانيا: فاصله مكه تا جحفه فاصله بسيارى است، و بر فرض كه مردم قصد بدرقه رسول خدا صلى الله عليه و آله را داشته اند، مشايعت كردن تا حدود 180 كيلومتر براى آنان بسيار بعيد

ص: 49

است. همچنين اگر قرار باشد جمعيتى را به اين مقدار اضافه كنيم، بايد جمعيت همراه امام على عليه السلام را كه از يمن به حج آمده بودند و قصد بازگشت به مدينه را داشتند را يادآورى مى كرد. در حالى كه هيچ اشاره اى به اين جمعيت نشده است، و اين براى يك راوى كه همه چيز را ثبت مى كند اشكال بزرگى است.

شيخ حُرّ عاملى نيز در روايتى قول ده هزار نفر را آورده است. وى مى افزايد: چه بسا اين ده هزار نفر همه از مدينه بوده اند.(1) يعنى او هم جمعيت ده هزار نفرى غدير را نمى پذيرد، بلكه جمعيت مردم مدينه را اين مقدار حدس زده است. پس مى توان گفت اين روايت با بر طرف شدن ضعف سند و محتواى آن، تنها مى تواند جمعيت اهل مدينه كه در غدير حاضرند و يا با پيامبر صلى الله عليه و آله از مدينه خارج شده اند را ثابت كند.

بنا به آنچه در موسوعه تاريخ اسلام آمده، در صورت پذيرش اين خبر مى توان گفت: اين خبر شايد در صدد بيان جمعيت اصحابى از مدينه و مكه است كه مى شناختند.(2)

نقد و بررسى

اين روايت نيز مرسله است. در اين روايت كه محتواى آن با روايت ده هزار نفرى يكى است، اشاره به جمعيت دوازده هزار نفر در روز غدير شده است. بنا بر اين، با وجود اختلاف تعداد جمعيت مواجه هستيم. در اين تعارض بايد سراغ قرائن رفت، و ما هيچ قرينه اى نداريم. نكته ديگر اينكه اين روايت به نقل از صفوان جمال است و از عمر بن يزيد نقل نشده است. از اين جهت روشن است كه اختلاف هم در محتوى و هم در سند وجود دارد. لذا مى توان گفت ايراد گزارش قبلى در اينجا نيز وارد است.

نيز قابل ذكر است كه اين روايت در تعارض با روايات ديگر در تعداد جمعيت است. و با توجه به برخى اخبار همانند ابن كثير در «البداية و النهاية» و برخى ديگر از منابع اهل سنت كه جمعيت حاضر در حج از زنان و مردان و صحابه همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله را چهل هزار نفر نقل كرده اند(1)، مى توان گفت: جمعيت غدير خم قابل توجه بوده است، و اعداد زير چهل هزار قابل پذيرش نيستند.

مدينه خارج شدند، و همه جماعت مسلمان در طول اين سفر قدم به قدم از تمام اعمال آن حضرت پيروى مى كردند.(1)

ابوالفرج حلبى شافعى نيز در گزارش يكى از اقوال موجود درباره جمعيت همراه پيامبر صلى الله عليه و آله در آخرين حج را هفتاد هزار نقل كرده است. وى مى نويسد: اين جمعيت با توجه به منع حضور برخى به خاطر بيمارى وبا از حضور در حج بود.(2)

نقد و بررسى

در اين روايت اشاره به حركت هفتاد هزار نفر از مردم مدينه و اطراف آن به مكه و حضور در غدير خم شده است. اين روايت مؤيد هم دارد. از جمله مى توان به دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم اطراف و اكناف مدينه براى حضور زنان و كودكان اشاره كرد. علاوه بر آن، قابل ذكر است كه برخى از عالمان شيعه نيز با پذيرش شيعه اين خبر به نقل آن اهتمام ورزيده اند و در صحت اين خبر ترديد نكرده اند.(3)

همچنين يكى از اسانيد اين روايت محمد بن موسى همدانى است، كه بنا به گفته نجاشى كتابى در ردّ غلوّ و غاليان دارد.(4) بنا بر اين، مى توان گفت: با توجه به داشتن سند و مؤيدات ديگر، حضور اين تعداد از جمعيت در غدير خم طبيعى به نظر مى رسد.

شصت هزار نفر در غدير خم، هشتاد و شش هزار شاهد هم ذكر گرديده است. اين به درستى نشان مى دهد كه جمعيت حاضر از راه هاى دور و نزديك بوده اند.(1)

نقد و بررسى

همانگونه كه گذشت، ابن جبر دو نقل شصت هزار نفر و هشتاد و شش هزار نفر دارد، كه هر دو پذيرفته نيست. زيرا هم سنديت ندارند، و هم با اقوال قبلى در تعارض اند. اما مى توان گفت: او با نقل اين گزارش، عملاً روايت هفتاد هزار را قبول دارد، زيرا اگر قبول نداشت به نقد آن مى پرداخت. بنا بر اين، سخن او در بيش از آن است، زيرا مى گويد كه علت اين كثرت جمعيت حضور مردم از نقاط مختلف است.

مى توان گفت: با توجه به اعتبار گزارش هفتاد هزار نفر و شهرت قول نود هزار نفر براى اهل سنت و علامه امينى - كه تحقيقات زيادى را در الغدير انجام داده است - تصحيف رخ داده باشد؛ به اين صورت كه عبارت سبعين و تسعين داراى سبك نوشتارى يكسانى هستند و در نقطه گذارى عبارت و معنى متفاوت مى شود. بنا بر اين، روايت نود هزار درست است، و مرحوم طبرسى به جاى تسعين عبارت سبعين را نگارش كرده است.

لازم به ذكر است كه اين روايت با رواياتى كه تعداد جمعيت را كم ذكر مى كند در تعارض است. اما مؤيداتى همانند هفتاد هزار و نود هزار را دارد.

حضور زنان و كودكان و كهنسالان در غدير خم نيز از يك واقعيت تاريخى برخودار است كه مؤيدى است براى اثبات كثرت و جمعيت حاضر در غدير خم، زيرا در اين سفر ممنوعيتى براى حضور آنان وجود نداشت. با سنجش رواياتى كه جمعيت حاضر در غدير را كم نقل كرده اند مى توان گفت: اين اخبار بدون در نظر گرفتن جمعيت آمارى اسلام و مردم مدينه نقل شده، و علاوه بر آنكه ضعف سند و محتوى دارند از حجيت عقلى هم برخوردار نيستند.

نكته قابل توجه ديگر درباره جمعيت غدير اين است كه تعداد كسانى كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله از مدينه عازم مكه بودند بايد كمتر از جمعيت غدير باشد، زيرا در هنگام حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه، امام على عليه السلام و همراهان ايشان - كه از يمن عازم حج بودند - در بازگشت همراه كاروان رسول خدا صلى الله عليه و آله به سوى مدينه حركت كردند. همچنين كاروان هايى كه در بين راه از رسول خدا صلى الله عليه و آله جدا مى شدند مورد حساب قرار نگرفته اند. بنا بر اين، تعداد جمعيت بيشتر از تعداد جمعيت عازم از مدينه است.

بايد افزود: گر چه دليلى بر حضور مردم مكه و يمن براى حضور در غدير وجود ندارد، اما بعيد نيست كه برخى خواسته باشند با توجه به قدرت معنوى و اجتماعى رسول خدا صلى الله عليه و آله و شكسته شدن ابهت مشركان، بخواهند در اين سفر به مدينه مهاجرت كنند. بنا بر اين، نمى توان اين جمعيت را ناديده گرفت.

اكنون با توجه به همه شواهد و مدارك موجود درباره جمعيت غدير خم مى توان گفت: گزارش هفتاد هزار و نود هزار از شواهد و قرائن زيادى برخوردار بوده و به واقعيت نزديك تر هستند. در هر دو گزارش اشاره به حضور مردم مدينه و اطراف آن شده است و اشاره به جمعيت همراه امام على عليه السلام - كه از يمن عازم حج بودند و به مدينه بازگشتند - نشده است.

احتمال مى رود بين هفتاد هزار و نود هزار تصحيفى رخ داده و جابجايى نقطه صورت گرفته باشد. در اين صورت معنى عوض مى شود. در صورت عدم پذيرش تصحيف، گزارش هفتاد هزار نفر از اعتبار و نقل محكم ترى برخوردار است.

ص: 57

اكنون با توجه به بررسى روايات و گزارش هاى تاريخى مى توان گفت: جمعيت همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله از مدينه هفتاد هزار نفر بوده است.

اين تعداد جمعيت غدير خم نيست، زيرا تعداد سپاه همراه امام على عليه السلام - كه از يمن عازم مكه و بعد مدينه بودند - مورد اشاره قرار نگرفته و احتمال وجود كسانى كه قصد حضور در مدينه را داشته باشند و يا كسانى كه در بين راه از رسول خدا صلى الله عليه و آله جدا شده اند در روايت نيامده است.

به نظر مى رسد مى توان گفت: جمعيت نود هزار هم بعيد به نظر نمى رسد. در صورتى كه اين تعداد را به آن اضافه كنيم و اين خلط عددى به علت تصحيف باشد. اگر چه تنها ايراد وارد بر روايت نود هزار اشاره آن به جمعيت مدينه و اطراف آن است.

جمعيت، و گروهى را مسئول برقرارى آرامش و امنيت مراسم نموده است. رسول اكرم صلى الله عليه و آله براى انتخاب هر كدام از اين گروه ها معيارهايى را در نظر گرفته اند؛ به گونه اى كه آنها به نحو احسن از عهده آن كار برآيند. حضرت در پايان با بستن عمامه و گرفتن بيعت از آن جمعيت به فرمان الهى دين را كامل نمودند.

علاوه بر اينها، برخى ديگر همچون عبداللّه بن جعفر، عمر بن ابى سلمه، اسامة بن زيد، سلمان فارسى، ابوذر، مقداد و زبير نيز در مقابل پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داشتند. زنان نيز به گونه اى قرار داشتند كه منبر را مى ديدند.

پس از شهادتش به هدر مى رود و مردم يك باره به جاهليت خود باز مى گردند. گويا پيامبر صلى الله عليه و آله رسالت و پيام خدا را نرسانده است.

از سوى ديگر، به واسطه جنگ هاى معروف و مشهور اميرالمؤمنين عليه السلام - كه پايه اسلام را محكم كرده بود - در دل منافقين نسبت به آن حضرت كينه و خشمى ايجاد شده بود. تا جايى كه در اواخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله گاه و بيگاه اظهار مى كردند.

پيامبر صلى الله عليه و آله نيز آگاه بود كه نصب حصرت على عليه السلام به مقام پيشوايى بر آنها گران و سنگين خواهد آمد و كارشكنى و فتنه انگيزى خواهند كرد. از اين جهت خداى تعالى ضمانت نگهدارى پيامبرش صلى الله عليه و آله را در آيه شريفه تذكر مى دهد.

دو. آيات سوره حجر: مورد ديگر آيات آخر سوره حجر است، كه خداوند صريحا به پيامبرش صلى الله عليه و آله وعده خنثى سازى توطئه هاى منافقين و دفع خطر آنان را مى دهد. چنانچه هم برگزارى مراسم سه روزه در آرامش كامل، و هم حفظ جان حضرت در كوه هرشى از خطر قتل نشان داد كه وقتى ضمانت خداوند پشتوانه عملى باشد، هيچ قدرتى توان بر هم زدن آن را ندارد.

لازم به ذكر است كه در اينجا فقط به دو موارد از آيات اشاره شد. اين در حالى است كه بيش از هشتاد آيه از افشاگرى عليه منافقين در ايام غدير، حاكى از ضمانت حفظ و حراست خداوند نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اجراى مراسم غدير است.

به عنوان مثال، پيامبر صلى الله عليه و آله در جايى از خطبه غدير فرمود كه از جبرئيل خواستم تا از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا به اين نكته واقف بودم كه تعداد اهل نفاق بر پرهيزگاران امتم غالب هستند، و مسخره كنندگان اسلام را مى شناختم.

پيامبر صلى الله عليه و آله در جايى ديگر از اين خطبه، براى خنثى سازى نقشه ها و اهداف و توطئه هاى منافقين، به آيه 47 سوره نساء اشاره نمود و با صراحت فرمود: به خدا قسم قصد نشده از اين آيه مگر گروهى از اصحاب من، كه آنان را با نام و نسبشان مى شناسم. ولى مأمور شدم از آنان اعراض كنم و آنان را معرفى نكنم. با اين سخن منافقين بر خود لرزيدند و احساس كردند در ادامه سخن از توطئه هاى آنان پرده برداشته خواهد شد و همه از نقشه هاى سرّى آنان آگاه مى گردند.

برخاستند و نزد على عليه السلام رفتند و به عنوان «امير المؤمنين» با او بيعت كردند. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به سلمان و ابوذر دستور بيعت داد. آن دو برخاستند و (بيعت كردند) و سخنى نگفتند ... .

بعد از آنها پيامبر صلى الله عليه و آله به حذيفه و ابن مسعود و عمار و بريده اسلمى نيز همين دستور را داد. از ديگر افرادى كه به عنوان اولين بيعت كنندگان بودند مى توان به عثمان و طلحه و زبير و معاويه و مغيره و ابوموسى اشعرى اشاره كرد، كه پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد خاصى بر بيعت آنها داشت.

پس از اين اشخاص، كل جمعيتى كه در آنجا حضور داشتند به ترتيب داخل خيمه حضرت على عليه السلام شده و با ايشان بيعت نمودند.

نمودند. براى اجراى اين مراسم از افرادى شايسته و با ويژگى هاى مرتبط با وظيفه اى كه به آنها محول شده استفاده نموده اند.

براى جمع نمودن جمعيت از حضرت على عليه السلام - كه تواناترين افراد براى اين كار بود - بهره برد. وظيفه خبر رسانى را به ربيعه و اولين مؤذن خود به خاطر صداى بلند و دلنشينشان واگذار كرد. دستور ساخت منبر را به برترين اصحاب خود همچون ابوذر، عمار، سلمان و مقداد محول نمود، و همچنين از آنان چون افرادى مورد وثوق و اعتماد بودند براى حفظ امنيت و آرامش مراسم استفاده كردند.

مديريت حضرت چنان دقيق و منسجم بود كه از وجود يك شاعر در آن روز در مناسب ترين زمان و مكان بهره بردند. در پايان نيز با بيعت گرفتن خصوصا از بزرگان و سرشناسان، و بستن عمامه كه نشانگر سيادت و پيشوايى حضرت على عليه السلام بود، رهبرى و مديريت خود را در بالاترى درجه ممكن عملى نمودند.

غدير ديده مى شود. ظاهرا تنها كتابى از عامه كه رويداد غدير را ذكر نكرده تنها صحيح بخارى است. اما پنج صحيح ديگر آنها ماجراى غدير را نقل كرده اند.

غدير را نيز بايد جزئى از تاريخ دانست، زيرا در زندگى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله رويداد تاريخى بسيار مهمى به شمار مى رود، و هر متن تاريخى كه زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله را بررسى كرده باشد، فصلى را به غدير خم اختصاص داده است.

در سرزمين هاى اسلامى كم و بيش مردم با رويداد غدير آشنا هستند، ولى اكثر افراد جهان حتى نام غدير را نشنيده و از جريان و رخدادهاى آن بى اطلاع مى باشند. به حكم وظيفه بايد آنان را در جريان اين روز بزرگ قرار دهيم، و درباره تمام ابعاد دنيايى و آخرتى و مادى و معنوى آن بحث كنيم.

به عنوان مثال:

بزنطى يكى از ياران برجسته امامان معصوم عليهم السلام است. در ميان هزاران صحابى اى كه معاصر امامان عليهم السلام بوده اند، چهره هاى درخشانى چون بزنطى از بيست تن تجاوز نمى كند. منابع رجالى و تراجم نام كامل او را «احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى» نقل كرده اند.

وى از زبان امام رضا عليه السلام روايتى نقل نموده، كه از بين روايات غدير بى ترديد كم نظيرتر است؛ تا جايى كه در بين كتاب ها و مجامع روايى كمتر روايتى را همسنگ و همطراز اين روايت مى يابيم، و همين كم نظير بودن، ارزش و جايگاه ويژه اى به اين روايت مى دهد.

بزنطى مى گويد: حضرت رضا عليه السلام فرمود: لَو عَرَفَ الناسُ فَضلَ هذَا اليَومِ بِحَقيقَتِهِ، لَصافَحَتهُمُ المَلائِكَةُ فى كُلِّ يَومٍ عَشرَ مَرّاتٍ(1): اگر مردم ارزش اين روز را آنگونه كه هست بدانند، ملائكه روزى ده بار با آنان مصافحه خواهند كرد.

ص: 69

در روايت و موضوعات ديگر چنين روايتى وجود ندارد؛ كه در آن به مصافحه ملائكه با بندگان خدا اشاره شده باشد. لذا اين تعبير در شأن و عظمت يوم اللّه غدير بى نظير است.

مصافحه (دست دادن) يك احترام، تقدير و تشكر و اظهار علاقه است. از ديگر سو فرشتگان مانند آدميان نيستند كه بى مبنى و اساس با هر كس رفتارى مهرآميز داشته باشند، چرا كه ملاك هايى خدايى دارند. از اين رو هرگز نافرمانى خدا نمى كنند.

قرآن كريم در توصيفشان مى فرمايد: «لا يَعصونَ اللّه َ ما أمَرَهُم»(1): «هرگز از فرمان خدا سرپيچى نمى كنند» .

آنان مقام عصمت دارند، البته عصمت آنان نه در مرتبه عصمت چهارده معصوم عليهم السلام كه از آن فروتر است. تصور كنيد، در صورتى ملائكه با ما مصافحه و ابراز محبت خواهند كرد كه به درجه بالاى شناخت دست يابيم. براى درك بيشتر از آنچه در اين روايت بيان شده، بايد توجه كنيم اگر اظهار علاقه و تجليل ملائك از آدمى ماهى يك بار و حتى سالى يك بار باشد، باز ارزش والايى است.

بعضى از ما شايد سالى يك بار به ديدن دوستان و خويشاوندان برويم، و در صورتى كه علاقمندى ما بيشتر باشد ماهى يك بار، و در مواردى كه علاقه فزون تر و نسبت نزديك تر باشد هفته اى يك بار، و گاهى با بعضى از آنان روزى يك بار ديدار و مصافحه مى كنيم. اما اگر كسى امين و رازدار ما باشد، ممكن است روزى ده بار به ديدار او رفته و نسبت به او ابراز محبت كنيم. حال ببينيم كه مصافحه ملائك خداى متعال با ما آدميان آن هم روزى ده بار چه معنايى دارد، و امام رضا عليه السلام از گفتن اين مطالب در پى بيان چه مسئله مهمى هستند ؟

در مورد اينكه شناختن غدير عمل محسوب مى شود يا خير، بايد دانست كه عمل در مرتبه دوم است، زيرا شناخت مقدمه عمل است و شناخت به تنهايى اين ارزش

ص: 70

والا را دارد. خواه آنان كه غدير را شناخته اند به آنچه در مورد غدير دستور داده شده است عمل كنند يا خير.

به عنوان مثال عموم مردم مرجع تقليد خود را - گر چه هيچ گونه نيازى به او نداشته باشند - احترام مى كنند، زيرا دانشمند است و دانش احترام ديگران را بر مى انگيزد. در واقع احترامى كه به او به دليل دانش و خردمندى او است. بنا بر اين، احترامى كه ملائك به غديرشناسان مى گذارند به دليل شناخت آنهاست.

همان طور كه بيان شد، اين تعبير از تعابير كم نظير است. البته در خصوص ارزش زيارت حضرت سيدالشهداء عليه السلام روايتى نقل شده است كه ارواح انبيا عليهم السلام با زائران حضرت سيد الشهداء عليه السلام مصافحه مى كنند. اما اين روايت با روايت غدير تفاوت بسيار دارد، و مصافحه ملائكه آن هم هر روز ده بار، موردى است كاملاً استثنايى.

با توجه به اين سخن اميرالمؤمنين عليه السلام كه مى فرمايد: إنّا لأُمَراءُ الكَلامِ(1): ما پادشاهان سخنيم. و اينكه آن حضرت خود پايه گذار دستور زبان عربى است و همه امامان معصوم عليهم السلام با نكته سنجى و دقت كامل كلمه ها و جمله ها را بر مى گزينند، اين سخن امام رضا عليه السلام تأمل و دقت مى طلبد.

لذا در اينجا حضرت رضا عليه السلام نفرمودند: إن عَرَفَ الناسُ، يا: إذا عَرَفَ الناسُ. بلكه فرموده اند: لَو عَرَفَ الناسُ. و همان طور كه از قواعد دستور عربى معلوم است «لو» حرف امتناع است و براى كارهاى نشدنى به كار مى رود. متعلق لو «بحقيقته» مى باشد؛ يعنى آنچه شناختنش تقريبا نشدنى است. در اينجا منظور شناخت ارزش غدير آنچنان كه هست و در حقيقت امر وجود دارد مى باشد، نه شناخت به اندازه سعه وجودى و درك و بينش افراد.

معناى اين سخن اين است كه غديرشناسى به معناى واقعى آن از سوى عامه مردم، شبيه به محال است. البته منظور امام عليه السلام معرفت و شناخت كامل عظمت غدير است، نه معرفت نسبى كه افراد به حسب حال و توانمندى خويش از آن برخوردارند.

ص: 71

البته اين نسبى بودن همه جا و در هر چيز موضوعيت دارد، مانند آيه اى كه مى فرمايد: «أنزَلَ مِنَ السَماءِ ماءا فَسالَت أوديَةً بِقَدرِها ... »(1): «از آسمان آبى فرو فرستاد پس رودخانه هايى به اندازه گنجايش خودشان روان شدند» .

به تعبيرى ديگر:

نه آنگونه كه هر كسى به اندازه ظرف خود از دريا آب بردارد، بلكه به بزرگى خود دريا از آن بهره گيرد. لذا ارزش و منزلت غدير بسيار بالاتر از درك محدود ماست. به تعبير واضح تر: فرضا اگر كسى يوم اللّه غدير را آنگونه كه در واقع ارزش دارد بشناسد، آنگاه است كه ملائك روزى ده بار با او مصافحه مى كنند.

براى روشن شدن عظمت پاداش اين شناخت مى توانيم اينگونه محاسبه كنيم: از باب امثال اگر كسى 83 سال قمرى عمر كند و فرضا در بيست سالگى به اين شناخت برسد. طى 63 سال كه اين شناخت را داشته - يعنى حدود 22 / 955 روز - ملائك حدود 229 / 550 بار با او مصافحه مى كنند، و اين نشانه بزرگى و والايى اين شناخت بوده كه البته منزلتى بس ارجمند است.

بر غدير واقعا خطرناك بود، هر كس در آن شرايط دقت كند متوجه خواهد شد كه ايجاد سر و صدا و تحريك مردم و تفرقه، و حتى اينكه عده اى بخواهند از مردم جدا شوند و از بيابان غدير بيرون روند، و يا بخواهند مخفيانه مردم را تحريك كنند، كار بسيار آسانى بود و آنان واقعا در صدد چنين كارى بودند.

با در نظر گرفتن كثرت جمعيت كه يكصد و بيست هزار نفر بودند، و غير قابل كنترل بودن بيابان از نظر حصار نداشتن، و طولانى بودن زمان كه سه روز بود و فرصت هاى شب و روز زمينه هاى مساعدى براى فتنه انگيزى بود، بايد گفت:

تأمين امنيت آن جمعيت و آن مراسم در آن سرزمين به قدرى مشكل بود كه بايد يك نيروى هزار نفرى براى حراست و حفاظت آن گماشته مى شد. در حالى كه مى بينيم بدون هيچ تشكل خاصى براى حفظ نظم، اين مراسم عظيم با نظم و آرامش كامل تحقق يافت و هيچ مشكلى پيش نيامد.

و اين نبود جز معجزه اى از جانب پروردگار و ضمانتى كه او براى غدير فرمود، به طورى كه قلب و جسم همه مسخّر اراده او گشت و هيچ كس قدرت كوچك ترين حركت ناهنجارى از خود نيافت.

پيداست كه هر اندازه مراسمى مفصل تر باشد - به خصوص آنكه مثل حج فقط عبادت نباشد بلكه حامل پيامى و به عنوان مقدمه براى هدفى باشد - به انجام رساندن آن نياز به نيروهاى منسجم ترى براى اداره آن دارد، به خصوص آن كه در اجراى برنامه احتمال اختلال هم وجود داشته باشد.

همان گونه كه درباره حراست چنين مراسمى ذكر شد، براى اجراى آن هم نظر همه جانبه خداوند بود؛ كه همه مردم به صورت خود جوش در آن شركت كردند.

زمينه مجلس به گونه اى شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله - با حضور آن همه منافق - بدون هيچ تقيه اى كه منجر به حذف مواردى از سخنش و هدفش شود يا باعث انجام ندادن گوشه هايى از مراسم سه روزه شود، آنگونه كه مى بايست همه اهداف خود را از سخنرانى و بيعت و مراسم غدير و غير آن به انجام رساند، و هيچ تقديم و تأخير و بر هم خوردگى در برنامه پيش نيامد.

اين به خاطر اطمينان پيامبر صلى الله عليه و آله به ضمانت الهى بود كه: اى پيامبر، آنگونه كه لايق چنين مراسمى است سخن بگو و انجام بده ! من ضامنم كه مشكلى و فتنه اى پيش نيايد. امام رضا عليه السلام در اين باره مى فرمايد:

امّا بَعْدَ قَوْلِ اللّه عَزَّ وَ جَلَ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .(1) فَانَّهُ ازالَ كُلَّ تَقِيَّةٍ بِضِمانِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ وَ بَيَّنَ امْرَ اللّه تَعالى، وَ لكِنَّ قُرَيْشا فَعَلَتْ مَا اشْتَهَتْ بَعْدَهُ(2):

بعد از قول خداوند عز و جل «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » هر گونه تقيه اى را با ضمانت خداى عز و جل از ميان برداشت، و آن حضرت امر خدا را بيان كرد، ولى قريش بعد از آن حضرت آنچه مى خواستند انجام دادند.

ص: 74

يعنى مهم اتمام حجتِ كامل عيار و بدون تقيه بود كه براى آگاهى مردم آن روز و نسل هاى بعد انجام شد، اگر چه در عمل به محتواى غدير يعنى خلافت بلا فصل اميرالمؤمنين عليه السلام، قريش ضديت كردند و اهداف خود را پيش بردند، ولى اين مهم نيست زيرا خداوند حجت را بر آنان و همه نسل هاى آينده تمام كرده است.

عادى توانست خبر غدير را در اين وسعت منتشر سازد. حساس كردن مردم و همه مخبرين آن زمان با اعلان قبلى توقف در غدير از مكه مكرمه، تقارن با سفر با اهميت حج، جمع صد و بيست هزار مخاطب، شكل فراموش نشدنى منبر و خطابه غدير، بيعت 120000 نفرى، مراسم سه روزه غدير و... ، همه اينها مجموعه مسائل غير عادى بود كه دست به دست هم داد، و باعث انتشار سريع و وسيع خبر غدير در اطراف و اكناف شد.

در واقع اين شيوه ابداعى پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه هيچ كس احتمال آن را هم نمى داد؛ و به همين خاطر منافقين فلج شدند و از هر اقدام مؤثرى بر ضد غدير عاجز ماندند. امام صادق عليه السلام دراين باره مى فرمايد:

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم على عليه السلام را منصوب كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اين خبر در شهرها منتشر گرديد. وقتى از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: اين خبر از سوى شماست يا از سوى پروردگار است ؟ فرمود: قسم به خدايى كه خدايى جز او نيست، اين مسئله از سوى خداست.

استفاده از اين بُعد تبليغى غدير از شكننده ترين جهات آن، در مقابل دشمنانِ بى انصافى است كه علنا و جسورانه واضح ترين حقيقت هاى غدير را زير پا مى گذارند. لذا امام موسى بن جعفر عليه السلام را مى بينيم كه با اشاره به اشتهار حديث غدير آن را چنين نقل فرموده است:

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله اميرالمؤمنين عليه السلام را در ماجراى غدير معرفى كرد و چنين فرمود: اى مردم، آيا من صاحب اختيارتر از شما نسبت به خودتان نيستم ؟ گفتند: آرى يا رسول اللّه. حضرت نگاهى به آسمان كرد و فرمود: خدايا شاهد باش. و اين كار را سه بار تكرار كرد.

سپس فرمود: بدانيد كه هر كس من مولاى او و صاحب اختيارتر نسبت به او هستم اين على مولاى او و صاحب اختيار اوست. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

امام صادق عليه السلام مى فرمايد: خداوند هيچ پيامبرى نفرستاده مگر آنكه اين روز را عيد گرفته و حرمت آن را نگه داشته است.(1)

4. عرضه ولايت بر بقعه هاى زمين، و سبقت مكه در قبول آن و زينت آن به كعبه.

5 . قبول مدينه ولايت را بعد از مكه، و زينت آن به پيامبر صلى الله عليه و آله.

6 . قبول كوفه ولايت را بعد از مدينه، و زينت آن به اميرالمؤمنين عليه السلام.

7. عرضه ولايت بر كوه ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقيق، فيروزه، ياقوت؛ و به همين جهت بر ساير جواهرات فضيلت دارند.

8 . قبول معادن طلا و نقره ولايت را بعد از عقيق و فيروزه و ياقوت.

9. هر كدام از كوه ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى رويد.

10. عرضه ولايت بر آب ها، اگر قبول كرد گوارا و اگر قبول نكرد تلخ و شور شد.

11. عرضه ولايت بر نباتات، هر كدام قبول كرد شيرين و خوش طعم، و هر كدام قبول نكرد تلخ شد.

12. عرضه ولايت بر پرندگان، هر كدام قبول كرد با صداى زيبا و فصيح مى خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن است و صداى خوبى ندارد.

همچنين امام صادق عليه السلام از اهداى هدايا توسط ملائكه در غدير خبر داده مى فرمايد:

روز غدير نزد اهل آسمان مشهورتر از اهل زمين است. خداوند تعالى در بهشت قصرى خلق فرموده كه بناى آن خشتى از نقره و خشتى از طلاست. در آن قصر صد هزار اتاق سرخ رنگ و صد هزار خيمه سبز رنگ وجود دارد و خاك آن از مشك و عنبر است.

در آن قصر چهار نهر جارى است: نهرى از شراب و نهرى از آب و نهرى از شير و نهرى از عسل. در كناره هاى اين نهرها درختانى از انواع ميوه ها قرار دارد، و بر آن درختان طيورى هستند كه بدن هاى آنها از لؤلؤ و بال هايشان از ياقوت است و به انواع صداها مى خوانند.

روز غدير كه فرا مى رسد اهل آسمان ها وارد اين قصر مى شوند و تسبيح و تقديس و تهليل مى گويند. آن پرندگان هم به پرواز در مى آيند و خود را به آب مى زنند، و سپس در آن مشك و عنبر مى غلطند. آنگاه كه ملائكه جمع شدند بار ديگر به پرواز در مى آيند و آن عطرها را بر آنان مى پاشند.

ملائكه در روز غدير «نثار فاطمه عليهاالسلام»(1) را به يكديگر هديه مى دهند. وقتى آخرين ساعات روز غدير فرا مى رسد، ندا مى آيد: به مراتب و درجات خود برگرديد كه به حرمت محمد و على عليهماالسلام تا سال آينده در چنين روزى، از لغزش و خطر در امان خواهيد بود.(2)

ذهن ها و بر صفحه تاريخ نقش بست. گروه ها و قبائل عرب، با دنيايى از معارف اسلام، پس از وداع با پيامبرشان و معرفت كامل به جانشينِ او، راهىِ ديار خود شدند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز عازم مدينه شد در حالى كه كاروان اسلام را به سر منزل مقصود رسانده بود.

خبر غدير و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در آن مجمع عظيم، در شهرها منتشر شد، و به سرعت شايع گرديد و به گوش همگان رسيد. بدون شك اين خبر مهم توسط مسافران و ساربانان و بازرگانان تا اقصى نقاط عالم آن روز يعنى ايران و روم و چين پخش شد، و غير مسلمانان هم از آن با اطلاع شدند.

در بُعد ديگر، پادشاهان ممالك كه از قدرت نوپاى اسلام وحشت داشتند و چشم طمع به ايام بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله دوخته بودند، با شنيدن خبر تعيين جانشينى چون على عليه السلام نقشه هاى خود را بر آب ديدند.(1)

بدين وسيله جامعه اسلامى بار ديگر قدرت خود را به نمايش گذاشت، و از حملات احتمالى بيگانه مصون ماند، و بدين گونه بود كه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد.

چنانكه اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايد: پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير براى احدى عذرى، و براى كسى سخنى باقى نگذاشت.(2)

حضرت زهرا عليهاالسلام نيز مى فرمايد: خداوند بعد از غدير خم براى احدى حجتى و عذرى باقى نگذاشته است.(3)

ص: 81

... فَليُشَرِّقِ الحَكَمُ وَ ليُغَرِّب، أما وَ اللّه ِ لا يُصيبُ العِلمَ إلاّ مِن أهلِ بَيتٍ نَزَلَ عَلَيهِم جَبرَئيلُ(1): برود و شروق و غرب را در نوردد، آگاه باشيد كه به خدا سوگند (هر كجا كه رود) به علم (واقعى) دست نخواهد يافت مگر از محضر كسانى كه جبرئيل بر آنان نازل شده است.

حق نيز همين است كه روى برتافتن از مدرسه و فرهنگ پيامبر و اهل بيتش عليهم السلام دليل روشن و خدشه ناپذير تيره روزى و سيه بختى است. و دانش، هر مرتبه و جايگاهى داشته باشد، اگر از خاستگاهى جز خاندان رسالت به دست آيد ارج و ارزش نخواهد داشت، زيرا چنين دانشى از ارزش هاى اخلاقى و معنوى تهى و از روح شريعت به دور است.

همچنين هر مسيرى كه به غدير نرسد، عليه دين است و هر چه بر ضد و مخالف دين باشد مخالف خدا و رسول و خاندان پاك او است. چرا كه تمام ارزش ها و والايى هاى اخلاقى در غدير نهفته است و از آن جوشش مى گيرد.

همزمان تحركات مُخرِّب منافقين وارد مرحله جدى شده و اوضاع نشان مى داد كه با حضور آن اكثريت مغشوش با افكار جاهلى، اجراى برنامه از پيش تعيين شده غدير غير ممكن است. از يك سو مردم ظاهربين فورا دهان به حسادت باز خواهند كرد كه پسر عمويش و خاندان خود را بر ما مسلط مى كند.

از سوى ديگر منافقين آشوب به پا خواهند كرد و مجلس سخنرانى را بر هم خواهند ريخت و حتى ممكن است قصد جان پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام را نمايند.

هم خداوند علم به بحرانى بودن موقعيت داشت و هم پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان مجرى امر خدا به شدت نگران آن بود، و هم مؤمنين از اعلام ولايت در چنان شرايطى واهمه داشتند، و هم منافقين جو حاكم را زير نظر گرفته بودند و صدها توطئه در سر مى پروراندند. در چنين شرايطى، پروردگار جهان مى خواست با يَدِ قدرت خود نشان دهد كه اگر او اراده كند همه مقهور اويند.

اواخر شب هجدهم كه كاروان به درختان و بركه غدير كاملاً نزديك شده بود آيه اى از قرآن نازل شد كه در عين اختصار همه جوانب غدير را در بر داشت، و تابلوى درخشنده غدير در متن قرآن شد. اين آيه همه نگرانى ها را بر طرف كرد و خبر قطعى از اراده پروردگار و ضمانت حفظ از هر خطر و توطئه اى را آورد.

در آن لحظات حساس كه پيامبر صلى الله عليه و آله به شدت در انتظار وحى بود، جبرئيل نازل شد و آيه 67 سوره مائده را نازل كرد و عرضه داشت: يا رسول اللّه، خداوند به تو سلام مى رساند و مى فرمايد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ اِنَّ اللّه َ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ»(1): «اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند» .(2)

ص: 84

نزول اين آيه همه آن چيزى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انتظارش را مى كشيد و انعكاس آن مى توانست اينگونه باشد:

«يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ؛ اى صاحب رسالت، آنچه از پروردگارت درباره امامت و خلافت و ولايت نازل شده ابلاغ كن و به مردم برسان.

«وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ اين مسئله آن قدر قطعى و مهم و مورد تأكيد است كه اگر نشود گويا در رسالت و نبوت خويش هيچ گامى برنداشته اى و رسالتى كه بر دوشت نهاده شده به انجام نرسانده بر زمين نهاده اى.

«وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ» ؛ از جهت توطئه هايى كه از آن هراس دارى مطمئن باش كه خداوند حفظ تو را از شر مردمان توطئه گر ضمانت نموده است.

«اِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرينَ» ؛ هدف اصلى، ابلاغ اين پيام و اتمام حجت است. شكى نيست كه گروهى از مردم ولايت را نمى پذيرند و ايمان نياورده و كفر مى ورزند.

با نزول اين آيه، پيامبر صلى الله عليه و آله همه آنچه درباره توطئه ها از مردم مخفى مى كرد بى واهمه با آنان در ميان گذاشت و فرمود:

اين آيه تهديد بعد از و عيد است. حتما امر خداوند را به انجام خواهم رساند چرا كه اگر مردم هم مرا متهم كنند و تكذيب نمايند براى من آسانتر از عقوبت الهى در دنيا و آخرت است، و خدا بدون انجام اين وظيفه از من راضى نمى شود. اكنون كه خدا ضامن حفظ من است از هيچكس نمى هراسم.(1)

1 - همراهى بيش از يك صد و بيست هزار مسلمان با پيامبرخدا صلى الله عليه و آله در حج آخرين (حجة الوداع) و حضور اين جمعيت كثير در وادى غدير.

2 - خطابه يك ساعته نبى معظم اسلام صلى الله عليه و آله براى جمع مسلمانان و معرفى اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام به عنوان جانشين بلافصل و ولى و صاحب اختيار مؤمنين و مسلمين.

3 - قرار گرفتن عمامه رسول خدا صلى الله عليه و آله چون تاجى بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام.(1)

4 - بيعت بيش از 120 هزار زن و مرد با ولىّ بر حق خدا و نهايتا سه روز اقامت در غدير و تأكيد پيامبرخدا صلى الله عليه و آله بر پيام هايى چون:

سلام نمودن به على عليه السلام با عنوان «اميرالمؤمنين» .

اعلان ثابت بودن احكام الهى و حرام و حلال خدا تا قيام قيامت.

تبليغ پيام غدير به عنوان بالاترين امر به معروف و نهى از منكر.

رساندن پيام غدير به وسيله نسل ها به نسل هاى ديگر و پدران به فرزندان.

5 - نزول آيه شريفه «سأل سائل بعذاب واقع ... » پس از انكار عامدانه ولايت على عليه السلامتوسط حارث فهرى و هلاكت او به درخواست خويش.

6 - نامگذارى روز غدير به عنوان عيد اللّه الاكبر و افضل الاعياد و يوم ابلاء السرائر.(2)

7 - انعقاد عقد اخوت ميان مسلمين.

ص: 86

8 - دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: پروردگارا دوست بدار هر كه او (على عليه السلام ) را دوست مى دارد و دشمن بدار هر كه او را دشمن بدارد. ياوران او را يارى كن، و خوار و ذليل فرما هر كس او را خوار نمايد.

9 - معرفى حضرت امير عليه السلام به عنوان كسى كه خدا او را منصوب نموده و به او فضيلت داده و امام از طرف خداست و اولين ايمان آورنده به خدا و رسول و اولين عمل كننده به حق و هدايت است.

10 - معرفى على عليه السلام به عنوان كسى كه در ليلة المبيت جانش را فداى پيامبر صلى الله عليه و آله نموده، و مصداق آيه شريفه «وَ مِنَ الناسِ مَن يَشرى نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللّه ِ»(1) مى باشد.

11 - نزول آيه شريفه « ... اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا ... » .(2)

12 - شاهد گرفتن خدا براى پيامبر صلى الله عليه و آله بر حسب دستور با آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... » .

13 - بيان جملاتى چون:

ألا وَ قَد أدَّيتُ ...

ألا وَ قَد بَلَّغتُ ...

ألا وَ قَد أسمَعتُ ...

ألا وَ قَد أوضَحتُ ...

ألا وَ إنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ قالَ وَ أنَا قُلتُ عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ ...

ص: 87

ألا إنَّهُ لَيسَ أميرُالمُؤمِنينَ غَيرَ أخى هذا ...

ألا لا تَحِلُّ إمرَةُ المُؤمِنينَ بَعدى لأحدٍ غَيرُهُ ...(1)

14 - گرفتن بازوى على عليه السلام و اخذ اقرار از امت با جمله: أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم ؟ و پاسخ و تأييد مردم با جمله: اللّهُمَّ بَلى. و پس از آن فرمايش پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: مَعاشِرَ الناسِ ! هذا عَلىٌّ أخى وَ وَصيّى. مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، وَ هُوَ عَلىُّ بنُ أبى طالِبٍ ... .

آرى، همه اين فرازها - كه پرتوى است از شعاع هاى حيات بخش خورشيد آسمان غدير - هماره بر تارك تاريخ جاودانه خواهد درخشيد، و به يقين فراموش نخواهد شد، و نسيان عمده آنها جز گمراهى و رسوايى فراموش كنندگان بازتابى نخواهد داشت.

تصور عمومى آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از مراسم حج به مدينه بازگشت و بدون اطلاع قبلى، ناگهان با خطاب «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »(1) مواجه شد.

آنگاه بود كه كاروانِ بى خبر را فرمان توقف داد، و حتى عده اى را كه بى خبر از آنچه نازل شده پيشتر رفته بودند به منطقه غدير بازگرداند.

آنگاه به فوريت سنگ ها را روى هم چيدند و حضرت بر فراز آنها قرار گرفت و على بن ابى طالب عليه السلام را معرفى كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

اين نگاه اول و سطحى به واقعه غدير است. اگر چه اين نگاه در واقع ملخص از يك واقعه مفصل است، ولى به گونه اى در اذهان جاى گرفته كه تمام تفاصيل آن پاك شده و فقط همين مقدار باقى مانده است.

پس از آن سه روز طول كشيده تا يكايك آن جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى از مرد و زن بيعت كرده اند.

در پايان روز سوم يكى از معاندين كه منكر ولايت بوده به اقرار خويش درخواست عذاب الهى نموده، و سنگى از آسمان بر سر او نازل شده و پيش چشم همه او را به قتل رسانده، و اينگونه ارتباط غدير با وحى بر همگان ثابت شده است. اين نگاه، نخستين پرده اى است كه از روى يك واقعه مفصل برداشته مى شود.

اعلان حضور در غدير براى همگان توسط بلال و به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله، حركت فورى براى غدير پس از مراسم حج، خصوصيت جغرافيايى غدير از نظر وقوع آن قبل از تقاطع جاده ها در جحفه و وجود درخت و آب در آنجا، انتخاب سلمان و ابوذر و مقداد و عمار براى ساختن منبر، و بناى آن به بلندى قامت پيامبر صلى الله عليه و آله، و كيفيت خاص پرداخت آن با چيدن سنگ ها و قرار دادن رواندازهاى شتران روى آنها براى نرمى آن و تزيين آن با پارچه، همه جزئياتى است كه جلوه هاى پرمايه ترى از غدير را نشان مى دهد.

قرار گرفتن پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام بر فراز منبر با هم از آغاز سخنرانى، بستن عمامه سحاب بر سر على عليه السلام به عنوان اعلام نيابت از پيامبر صلى الله عليه و آله، بلند كردن اميرالمؤمنين عليه السلام بر فراز منبر و نشان دادن او به مخاطبين، گرفتن بيعت لسانى از مردم در اواخر سخنرانى، صورت فوق العاده اى از خطابه است كه در تاريخ بشريت سابقه ندارد.

مسير دقيق سخنرانى تاريخى پيامبر صلى الله عليه و آله در بيان جوانب مسئله خلافت و امامت و تعيين دوازده امام عليهم السلام تا روز قيامت از فراز منبر غدير، استناد به بيش از 50 آيه قرآن در متن خطبه، نام بردن از منجى عالم بشريت حضرت مهدى عليه السلام در آغاز راه اسلام، ابعاد ديگرى از اين مراسم عظيم را به ما نشان مى دهد.

تبريك و تهنيت مردم و به خصوص امضاكنندگان صحيفه پس از سخنرانى، اجازه پيامبر صلى الله عليه و آله به حسان براى سرودن شعرِ غدير با سابقه منع شديد حضرت از شعر، كيفيت خاص بيعت كه ابتدا با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت مى كردند و سپس به خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام مى آمدند و ضمن دست دادن به عنوان بيعت «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنينَ» مى گفتند، كيفيت خاص بيعت زنان كه براى حفظ حجاب ظرف آبى كه پرده اى در وسط آن كشيده شده بود قرار دادند و زنان در يك سو و اميرالمؤمنين عليه السلام در سوى ديگر دست در آب مى گذاشتند، همه اينها تداعى كننده عظمتى است كه غدير را قرين ابديت ساخته است.

ص: 91

نوشتن صحيفه ملعونه در كعبه با مضمون منع از خلافت اهل بيت عليهم السلام، و عبور عده اى از منافقين از غدير به سوى جحفه براى بر هم زدن مراسم و بازگرداندن آنها توسط پيامبر صلى الله عليه و آله، و مباهله اى كه توسط حارث فهرى در غدير صورت گرفت و خود او از خدا خواست كه اگر غدير از جانب خداست سنگى بر او فرود آيد، و فرود آمدن فورى سنگ در پيش چشمان آن جمعيت انبوه و خطاب حضرت به مردم كه ديديد و شنيديد، همه اينها نشانگر فشارى است كه از عظمت غدير بر روح منافقان وارد شده است.

حضور چهارده نفر از سردمداران سقيفه بر فراز كوه هرشى براى قتل پيامبر صلى الله عليه و آله، و نجات حضرت در سايه امداد الهى، و معرفى و ديدن چهره چهارده نفر توسط حذيفه و عمار، تنظيم متن سه صفحه اى صحيفه ملعونه دوم و پيش بينى تمام نيازهاى اصلى غصب خلافت در آن قبل از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، نگاه عميق ترى است كه يك مسلمان را وارد اعماق غدير مى نمايد و متوجه اسرارى نهفته در اين بركه آسمانى مى كند.

حضرت مهدى عليه السلام، محبين و شيعيان اهل بيت عليهم السلام، دشمنان اهل بيت عليهم السلام، ائمه ضلالت، اتمام حجت بر مردم، بيعت، معرفى قرآن و مفسر آن، حلال و حرام، و قيامت و معاد، از اهداف پيگيرى شده در خطابه غدير است.

اعلان رسمى ولايت على عليه السلام در بزرگ ترين خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله براى جهان بشريت در سطح جهانى، حفظ انسجام امت اسلامى با تعيين خليفه، مقابله با توطئه هاى منافقين و اتمام حجت بزرگ بر همه مردم، آثار و نتايجى است كه غدير در صدد آن بود.

مطالعه و تجزيه و تحليل اين اهداف، مرواريدهاى گرانبهايى است كه بايد از عمق اين دريا گرفته شود و به پژوهندگان معارف اهل بيت عليهم السلام تقديم گردد.

روز بُعد تازه اى از آن به روى نسل ها باز گردد، كه به نظر مى رسد هنوز برگ هاى اول اين پرونده عظيم باز شده است.

ما معتقديم غدير استمرار حلقه پيوند انسان با آفريدگار است كه از روز اول بدان نياز داشته و تا قيامت اين روند ادامه دارد. غدير انسان است. در واقع انسان رهروِ راه كمال است با «إهدِنَا الصِراطَ المُستَقيمَ»(1) پاسخ به منجى گرايى بشريت و پاسخ به درخواست برنامه مدوّنِ الهى، كه در غدير تكميل شد و پيشواى هدايتگر آن در غدير معرفى گرديد.

پس جا دارد بگوييم:

غدير بهترين شيوه بهره بردارى از جهان هستى را در اختيار بشر قرار مى دهد. غدير شاقول الهى افكار است كه در طول تاريخ تنها ميزان سنجش از طرف پروردگار بوده است.

بنا بر اين، مى توان نتيجه گرفت كه توحيد از آغاز خلقت با آموزشِ فرستاده و نماينده خدا پايه گذارى شد، و ملائكه و انبياء عليهم السلام هم توحيد را از چهارده معصوم عليهم السلام آموختند، و اوج اين عظمت در غدير اعلام شد. پس به جاست كه بگوييم: كمال دين و نعمت و رضايت خداى متعال كه انسان از آغاز خلقت در انتظارش بود با غدير اعلام شد.

خداوند منّان سه تعبير درباره بعثت و غدير و ظهور در قرآن آورده، كه اين روند را به خوبى ترسيم مى نمايد: بعثت را منّت خود بر خلق شمرده و فرموده: «لَقَد مَنَّ اللّه ُ عَلَى المُؤمِنينَ إذ بَعَثَ فيهِم رَسولاً»(2)، و غدير را كمال دين خود اعلام كرده و فرموده: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم»(3)، و ظهور را تابشِ نور الهى به حساب آورده و فرموده: «وَ أشرَقَتِ الأرضُ بِنورِ رَبِّها» .(4)

ص: 95

اين مسير از آغاز خلقت تا بعثت و از بعثت تا غدير، مسير خود را طى كرد تا به دوران بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد. در واقع غدير وصيتنامه اجرائى پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه بايد بعد از آن حضرت عملى مى شد، و اوجب واجبات در روزگار فقدان نبى امامت بود، كه معناى دقيق جانشينى و خلافت به حساب مى آمد.

يعنى در غدير مُبيِّن دين همانند مؤسّس آن معرفى شد؛ كه مقام عصمت است. اكنون كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از دنيا رفته بايد اين روند تا قلّه خود پيش رود و اوج گيرد، و هيچ مانعى - حتى اگر سقيفه باشد - نخواهد توانست مانع اين پايه گذارىِ خلقت شود.

اگر در زمانى موقت، فتنه هاى سقيفه مغزها و افكار بشر را از راه راست بهشت منحرف كرد و امتحان الهى تحقق يافت، اما اراده پروردگار بر اجراى امر خود درباره غدير پشتوانه اى است كه در زمان ظهور خود را نشان خواهد داد؛ آنجا كه فرموده: «كَتَبَ اللّه ُ لأغلِبَنَّ أنَا وَ رُسُلى» .(1)

اكنون بايد گفت: ظهور انتهاى تفصيلى صراط مستقيمِ غدير و تجلّى كاملِ تعالىِ بشر است. اسلام بدون غدير و غدير بدون ظهور متجلى نمى شود. آن كمالِ اعلام شده در دين و آن نعمتِ به اوج رسيده در ولايت و آن مُهرِ رضايت رب در غدير، جز با ظهور عملى نخواهد شد.

امام غدير در روز ظهور آن پيشواى هدايتگرى است كه رسالت جهانىِ ختم نبوت را بر عهده دارد. آن برنامه مدون الهى در غدير به دست او در روزگار ظهور متجلى مى گردد. اوج پيوندِ انسان با آفريدگار در عصر ظهور خود را نشان خواهد داد، كه: مَتى تَرانا وَ نَراكَ وَ أنتَ تَأُمُّ المَلأَ.(2) و او است كه واسطه بودن بين خدا و خلق را به همه نشان مى دهد.

ص: 96

آن روز بهترين بهره بردارى از جهان هستى به دست امامى آگاه از جزئيات جهانِ خلقت محقق مى شود. آن روز اوجب واجبات - كه امامت است - معناى عملى خود را نشان مى دهد. آن روز مردم مى فهمند كه دير زمانى است پاسخ به درخواست «إهدِنَا الصِراطَ المُستَقيمَ»(1) را دريافت كرده بودند، ولى بدان توجه نداشتند.

آن روز وصيتنامه غديرىِ پيامبر صلى الله عليه و آله حقا مورد عمل قرار مى گيرد. آن روز تراز سنجش افكار، بى پرده درست را از نادرست تعيين خواهد كرد. آن روز توحيد و خداشناسى توسط امامِ غدير در گسترده ترين بازار علم بر عقول جهانيان عرضه خواهد شد، و آن روز است كه بايد با خط طلا بر سينه آسمان نوشت: تجلىِ واقعى غدير تنها در عصر ظهور است.

نامه نانوشته، نقد كتاب هاى ضد شيعه، واقعه غدير خم، ودايع رسالت و امامت، وصى، ولايت.

اين آينده نگرى ها درباره غدير به نوعى ابلاغ غير ارادىِ آن به حساب مى آيد؛ به اين معنى كه اشتهار غدير به طور ناخواسته باعث بلاغ بيشتر و رسيدن گسترده تر پيام آن مى شود، حتى در زمان ها و مكان هايى كه مُبلِّغى براى آن نباشد ! اينك به تبيين جزئيات اين پيش بينى ها در پنج جهت مى پردازيم:

اين عجله براى رسيدن به غدير، در حساس ترين شرايطى كه مكه به خود ديده، از به ياد ماندنى ترين قسمت هاى اين سفر ربّانى است. نتيجه اين اعلام فورى اشتهار غدير در آن روزگار و آينده هاى تاريخ شد؛ چون همگى در جستجوى پاسخ اين سؤال بودند كه:

چرا خروج از مكه به اين سرعت ؟ !

كجا با اين عجله ؟ !

مگر خبر غدير چقدر مهم است كه از كنار كعبه واجب تر باشد ؟

چرا تأخير در ابلاغ پيام ولايت در غدير جايز نيست ؟

يافتن پاسخ اين پرسش ها همه آن چيزى بود كه غدير را انتشار مى داد و مشهور مى كرد.

موقعيت حساس اين بِركه از آن جهت است كه جاده بعد از آن در سمت مدينه، به جُحفِه مى رسد كه تقاطع راه هاست. جاده اى كه از مكه تا غدير را از كنار دريا پيموده در جحفه تقسيم مى شود:

راهى به سوى مدينه به شرق مايل مى شود و به سمت عراق نيز مى رود.

راهى به سمت شمال از كنار دريا تا شام مى رود.

راه ديگرى از غرب به دريا مى رسد تا با كشتى به مصر و ساير مناطق آفريقا برود.

از سمت جنوب هم به شهر مكه منتهى مى شود و بعد از آن هم به يمن مى رسد.

اگر چه مسلمانان آن روز اكثرا از سوى مدينه آمده بودند، ولى انتخاب غدير قبل از اين تقاطع حساس، در آينده هاى تاريخ كه كاروان ها در رفت و برگشت از حج و عمره همين مسير را طى مى كردند، براى هميشه يادآور مراسمى بود كه در هجدهم ذى الحجه در آنجا انجام گرفت.

يعنى قبل آنكه كاروان ها متفرق شوند غدير را - كه يادآور آن روز مقدس بود - زيارت مى كردند و با نماز در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير، با اين زيربناى اعتقادى خود هم تجديد خاطره و هم تجديد بيعت مى نمودند.

اين يك پيش زمينه حساب شده درباره غدير بود كه اشتهار آن را رقم زد و چنان سوزشى در دل دشمنانش داشته و هنوز هم دارد كه بارها دست به تخريب مسجد آن زده اند. براى دوستان غدير نيز آن قدر دل انگيز بوده كه در طول چهارده قرن، پس از هر ويرانىِ دشمن اقدام به بازسازى آن كرده اند، و پرچم غدير را كنار بركه خم در اهتزاز نگه داشته اند.

شده است. در اين خطابه كه با مخاطبانى به وسعت كره زمين تا روز قيامت ايراد شده، مراحل سخن به قدرى حساب شده و دقيق پيش مى رود و به هدف اصلى مى رسد و سپس به تشريح آن مى پردازد، كه تاكنون شرح هايى بر اين خطبه نوشته شده و فصاحت و بلاغت آن سخن گفته شده است.

دو اقدام عملى پيامبر صلى الله عليه و آله در اثناء خطبه، كه بر فراز منبر انجام دادند و تا آن روز سابقه نداشت اشتهار غدير را دو چندان كرد: يكى بر سر دست بلند كردن على عليه السلام و در آن حال گفتنِ «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ» ، و ديگرى بيعت لسانى كه با گفتن اقرار نامه غدير توسط آن حضرت و تكرار آن توسط مردم عملى شد.

ثابت(1) و ظهور جبرئيل در غدير(2) و نوشتن سند مكتوب غدير به امر پيامبر صلى الله عليه و آله(3) و ماجراى سنگ آسمانى بر دشمن غدير(4)، همه اينها مسائلى است كه در هيچ مراسمى جمع نشده، و اجتماع آنها نتيجه اى جز اشتهار استثنائى براى غدير نداشته است.

از نتايج شهرت خبر غدير(1) اين است كه: اشتهار و معروفيت ماجراى غدير فوائد بسيارى را در بُعد تبليغى غدير براى آينده هاى آن بر جاى گذاشت، كه به جهاتى از آن اشاره مى كنيم.

در موارد بسيارى وقتى شهادت به نفع غدير از فرد يا گروهى درخواست مى شد، فورا بدون ترس از حاكمين و از كسانى كه در مقابل غديريان قرار داشتند پاسخ مثبت داده و شهادت مى دادند.

دقيقا از همين جاست كه تغافل مردم نسبت به غدير در هر زمانى به خصوص در ماجراى سقيفه براى همه واضح بوده، و هميشه تعبير اين بوده كه «چرا خود را به فراموشى زده ايد» ؟ در حالى كه چنين برخوردى را درباره كمتر موضوعى در اسلام مى بينيم. يعنى درباره به فراموشى سپردن ماجراى سه روزه صد و بيست هزار نفرى در غدير، هيچ عذرى نزد هيچ قوم و ملتى نمى تواند پذيرفته باشد ! !

در اينجا مرورى خواهيم داشت به هشت مورد تبليغ غدير با تكيه بر اشتهار آن كه در جلوه هاى مختلفى خود را نشان داده است:

كلام امام صادق عليه السلام را مى شنويم درباره شيوع و پخش فورى خبر غدير در آن زمان، كه مى فرمايد: وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم على عليه السلام را منصوب كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ، اين خبر در شهرها منتشر گرديد. وقتى از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: اين خبر از سوى شما يا از سوى پروردگار است ؟ فرمود: قسم به خدايى كه خدايى جز او نيست، اين مسئله از سوى خداست.(1)

امام صادق عليه السلام به همين نكته اعتقادساز در دين ما اشاره كرده و با تعجب مى فرمايد: تعجب است از آنچه على بن ابى طالب عليه السلام كشيده است ! (در روز غدير) آن حضرت اين همه شاهد داشت ولى نتوانست حق خود را بگيرد، در حالى كه مردم با دو شاهد حق خود را مى گيرند ! اين همه از اهل مدينه با حضرت در حج بودند و در بازگشت پنج هزار نفر از اهل مكه همراه حضرت تا غدير آمدند، و در آنجا ولايت على عليه السلام را اعلان فرمود.(1)

اگر چه طرح اين شورا براى ممانعت از حق صاحب غدير بود و عملاً هم به اقرار خود عمل نكردند و عثمان را انتخاب كردند؛ اما اقرار اين پنج نفر در موقعيت انتخاب خليفه دليل بر اشتهار خبر غدير دارد، تا آنجا كه در چنين موقعيت حساسى هم نتوانستند آن را انكار كنند.(1)

مقداد و ابوذر و عمار و براء بن عازب و زيد بن ارقم برخاستند و گفتند: ما شهادت مى دهيم كه سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را به ياد داريم آن هنگام كه تو در كنار آن حضرت بر فراز منبر در غدير ايستاده بودى و آن حضرت آن سخنان را درباره تو مى فرمود.

در جامعه ظلمانى و غبارِ سقيفه گرفته زمانِ عثمان، تبليغ و دفاع از غدير با استناد به شهرت آن انجام گرفته است. اقرارِ جمعِ بزرگى از صحابه نشانگرِ فراگيرى و اشتهار واقعه است، با توجه به گذشت زمانى كه در آن تلاش بى وقفه براى نابودى فرهنگ غدير و به فراموشى سپردن آن انجام مى شد.(1)

از نظر افراد صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله كه در غدير حاضر بودند، چه از دوستان غدير و چه از مخالفين آن به مجلس دعوت شدند، تا گذشته از حضور در مجلس درباره آن شهادت دهند، و بايد پيش بينى مى شد كه اگر به نيت تخريب غدير درباره آن شهادت ندادند چه عكس العملى انجام شود.

اكنون صاحب غدير حكومت را در دست داشت و كار زدودنِ آثار سقيفه آغاز شده بود. احياى غدير نشانه گيرى قلب سقيفه با تير فولادين ولايت بود، كه اميرالمؤمنين عليه السلام در اولين اقدامات خود دست به كار آن شد.

شيوه تبليغ غدير در آن شرايط، استفاده از شهرت و شيوع خبر آن بود كه طرفداران سقيفه هم به عنوان جذاب ترين خاطره زندگى آن را به ياد داشتند، حتى اگر جنگ بدر و اُحُد و خيبر را فراموش كرده بودند !

مجلسى عظيم و غير عادى تشكيل شد، كه تا آن زمان مردم تجربه نكرده بودند. در ميدان بزرگ كوفه سيل عظيم جمعيت آمدند و در برابر منبرى آماده نشستند، و در رديف هاى اول جلوى منبر حاضرين در غدير را نشاندند.

با آماده شدن مجلس، اميرالمؤمنين عليه السلام به عنوان حاكم مطلق كشور بزرگ اسلام بر فراز منبر قرار گرفت و صحابه را درباره غدير دو گونه قسم داد. يكى اينكه به اصل واقعه غدير شهادت دهند و ديگر اينكه جزئيات ماجرا را براى مردم بازگو كنند.

حضرت در آن موقعيت استثنائى، حاضرين غدير را از اين جهت كه به صورت سمعى و بصرى در غدير حاضر بوده اند و با تمام وجود در همه مراحل آن ماجرا حضور داشته و آن را به طور ملموس شاهد بوده اند، ملزم كرد كه مشاهدات خود را براى نسلى كه در آن روز نبوده اند بازگو كنند.

در چنين شرايطى كه سقيفه رنگ مى باخت و صاحب غدير براى احياى آن آستين بالا زده بود، و عِده اى از صحابه حاضر در غدير نيز در اجتماع حضور داشتند، اميرالمؤمنين عليه السلام مجلسى استثنائى براى اين منظور تدارك ديد.

ص: 112

آن حضرت طى يك دعوت عمومى مردم را به ميدان بزرگ كوفه فرا خواند، كه مقابل مسجد كوفه و ساختمان حكومتىِ دار الاماره قرار داشت. در آنجا منبرى نصب كردند و مردم جمع شدند و مجلسى بسيار عظيم و پر ابهت تشكيل شد.

استفاده از شهرت غدير براى نسلى كه ربع قرن از آن فاصله داشتند، فقط به اين طريق عملى مى شد كه حاضران 25 سال پيش در غدير در پيشگاه ملت بپا خيزند و آنچه به چشم خود ديده اند بازگو كنند.

اين بود كه اميرالمؤمنين عليه السلام بر فراز منبر قرار گرفت و اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله در رديف هاى اول جلوى منبر نشستند. در اين حال كه مردم نمى دانستند حضرت از كجا آغاز خواهد كرد و هدف از اين اجتماع چيست، اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

به خدا قسم مى دهم باقيماندگان از كسانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را ديده اند، و در روز غدير خم در بازگشت از حجة الوداع از آن حضرت شنيده اند كه درباره من - در حالى كه دستان مرا بلند كرده بود - فرمود:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ وَ اَحِبَّ مَن اَحَبَّهُ. قسم مى دهم هر كس اين واقعه را حاضر بوده و به چشم خود ديده و به گوش خود شنيده، برخيزد و شهادت دهد.

پس از اين كلام حضرت، حساسيت مجلس هنگامى بيشتر شد كه عده زيادى - كه حداقل سى نفر ذكر شده اند - برخاستند و واقعه و خطبه غدير را بازگو نمودند و شهادت خود را نسبت به آن اعلام كردند.

حساسيت ديگرى كه اين مجلس با آن همه اهميت پيدا كرد، كوتاهى چند نفر از صحابه در شهادت درباره غدير بود ! صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام ديد چند نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله براى شهادت برنخاستند، و گويى سكوت آنان توجه مردم را جلب كرده بود.

ص: 113

اميرالمؤمنين عليه السلام ديد چند نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله براى شهادت برنخاستند، و گويى سكوت آنان توجه مردم را جلب كرده بود. لازم بود براى اثبات شهرت غدير و جلوگيرى از هر گونه شك و شبهه درباره آن اقدامى صورت گيرد كه لال مانده هاى سقيفه را بر سر جايشان بنشاند.

لذا حضرت نگذاشت تأثير منفى اين حركت منافقانه غدير را بشكند و فرمود: جلوى اين منبر چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هستند (كه از آنها انتظار شهادت دادن مى رود) كه عبارتند از انس بن مالك و براء بن عازب و اشعث بن قيس و خالد بن يزيد !

لذا فرمود: در جلوى اين منبر چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله هستند (كه از آنها انتظار شهادت دادن مى رود) كه عبارتند از انس بن مالك و براء بن عازب و اشعث بن قيس و خالد بن يزيد. سپس اميرالمؤمنين عليه السلام رو به آنان كرده فرمود: شما كه در غدير حاضر بوده ايد، چرا برنمى خيزيد و شهادت نمى دهيد ؟ گفتند: سنِّ ما بالا رفته و فراموش كرده ايم ! ! !

در اينجا حضرت رو به آنان كرده فرمود: اى انس، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ، و امروز بر نمى خيزى براى من به ولايت شهادت دهى، از دنيا نروى مگر آنكه به بَرَص (پيسى) مبتلا گردى كه نتوانى آن را پنهان كنى.

و تو اى اشعث، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. و امروز براى من به ولايت شهادت نمى دهى، از دنيا نروى مگر آنكه خداوند چشمانت را كور كند.

و اما تو اى خالد بن يزيد، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت براى من شهادت نمى دهى، خدا تو را به مرگ جاهليت بميراند.

ص: 114

و اما تو اى براء بن عازب، اگر از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اى كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ، و امروز به ولايت من شهادت نمى دهى، خدا تو را در همانجايى كه از آن هجرت كرده اى (يعنى يمن) بميراند.

حضرت هر يك از آنان را - به دليل اينكه دانسته كتمان مى كنند - نفرين كرد، اما اين چهار نفر بر عناد خود ادامه دادند و براى شهادت برنخاستند. خدا هم هر يك را به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا كرد.

چهار نفر ديگر هم بودند كه براى شهادت برنخاستند و حضرت هر يك از آنان را نيز نفرينى كرد كه مبتلا شدند: زيد بن ارقم(1)، جرير بن عبداللّه بجلى، يزيد بن وديعه، عبدالرحمن بن مدلج؛ و بدين صورت بر همه ثابت شد كه شهرت و معروفيت غدير مسئله اى انكار ناپذير است.(2)

اين نفرين براى احياى غدير و اثبات دروغ آنان در عذر بى جايشان، از لسان كسى انجام شد كه مستجاب الدعوه بود و همه به اين مطلب اعتراف داشتند؛ و هر هشت نفر به نفرين اميرالمؤمنين عليه السلام مبتلا شدند.

اين بود بزرگ ترين و مهم ترين مجلس تاريخ بعد از واقعه غدير، كه در شهر صاحب غدير با شكوه و حساسيت تمام برگزار شد؛ و آميخته اى از معجزه و اتمام حجت و ابلاغ را در زمينه غدير با حضور اميرِ غدير به انجام رساند.

متحير مانده اند كه غدير چقدر مشهور بوده كه وقتى سومين امام غدير يعنى سيدالشهداء عليه السلام در مراسم حجّى كه به دستور معاويه اداره مى شود، مردم را درباره آن قسم مى دهد 200 نفر صحابى و 500 نفر از تابعين به آن اقرار مى كنند.

امام حسين عليه السلام با ابراز انزجار و تنفر از اقدامات معاويه بر ضد اميرالمؤمنين عليه السلام غدير را مطرح كرد و حاضرين را قسم داد و فرمود: شما را به خدا قسم مى دهم، آيا مى دانيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم على بن ابى طالب عليه السلام را منصوب كرد و ولايت را براى او اعلام نمود و فرمود: بايد حاضران به غايبان خبر دهند ؟ جمعيت حاضر گفتند: آرى به خدا قسم.(1)

و اين به معناى اشتهار غدير در اوج خفقان اموى بود.

امام هادى عليه السلام در زيارتنامه روز غدير اين فرهنگ را به ما آموخته، آنجا كه مى فرمايد:

من شهادت مى دهم كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنچه درباره تو از سوى خدا نازل شده بود ابلاغ كرد و امر خدا را امتثال نمود و اطاعت و ولايت تو را بر امتش واجب كرد و براى تو از آنان بيعت گرفت و تو را صاحب اختيار مؤمنين قرار داد، همان گونه كه خداوند اين مقام را براى تو قرار داده بود.

سپس خدا را بر اين مطلب شاهد گرفت و فرمود: آيا فرمان الهى را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى رساندى. فرمود: خدايا شاهد باش و تو براى شاهد بودن و قضاوت بين بندگان كافى هستى.

... شهادت مى دهم كه خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داد تا صاحب اختيارىِ تو را بر امت علنا اعلام كند، تا مقام شامخ تو را بلندتر نمايد و برهان و دليل تو را اعلان نمايد و سخنان باطل را خط بطلان كشد و عذرها را قطع نمايد.

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از فتنه فاسقين نگران شد و تقيه از منافقين را مطرح نمود، پروردگار جهان بر او وحى فرستاد: «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» .(1)

اين بود كه آن حضرت سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنان پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند: آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش.

سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

ص: 117

ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند؛ و اكثرشان جز زيان كارى چيزى به دست نياوردند ... .(1)

صورت ماجراى غدير يك امر تاريخى، اما محتواى آن ابدى است. بر خود اسلام نيز چهارده قرن گذشته است، اما دعوت به توحيد و آزادى و عدالت و عبادت و جهاد و ... كه محتواى اسلام را تشكيل مى دهد يك امر زنده و روز آمد است.

اگر حضرت ابراهيم عليه السلام چشم از جهان بسته است، نداى توحيدى او و عشق به پاكى ها و مبارزه او با خدايان ساختگى هنوز جريان دارد. اگر حضرت نوح و موسى و عيسى عليهم السلام و حضرت محمد صلى الله عليه و آله ديده از جهان بربسته اند، حكايت دعوت ها و مبارزات آنها در قرآن كريم با عظمتى هر چه تمام تر به شرح رفته، و لب هاى مردم مسلمان شبانه روز به تلاوت آنها مترنم است. آرى، غدير نيز چنين است.

اين تذكار از آن رو است كه گاهى كه سخن از تحليل برخى وقايع سرنوشت ساز تاريخى پيش مى آيد، برخى چنين پندارند يا به پندارها القا كنند كه پرداختن به اينگونه سخنان و تحليل ها نوعى سرگرمى و غفلت از مسائل اصلى و زنده و روز آمد، و صرف وقت گرانبها در امور بى حاصل و حوادث تاريخى اى است كه زمان آن به سر آمده و سودى به حال فرد و جامعه نخواهد داشت !

غافل از آنكه، اگر اين نظر درست بود مى بايست حدود ثلثى از آيات شريفه قرآنى را كنار نهاد كه به شرح تاريخ دعوت ها و مبارزات پيامبران الهى عليهم السلام پرداخته، در حالى كه قرن ها از تاريخ آنها گذشته است.

قرآن كريم پس از آن كه ذكرى از چند تن از پيامبران بزرگ پيش مى آورد، مى فرمايد: «أولئِكَ الَذينَ هَدَى اللّه ُ فَبِهُداهُمُ اقتَدِه»(1): «اينان كسانى هستند كه خداوند هدايت فرموده است پس هدايت و راه راست آنان را پيروى كن» .

و نيز در خطاب به مسلمانان و همه كسانى كه به خدا و روز قيامت ايمان دارند مى فرمايد: «قَد كانَت لَكُم أُسوَةٌ حَسَنَةٌ فى إبراهيمَ وَ الَذينَ مَعَهُ ... »(2): «بى گمان براى شما در روش ابراهيم و مؤمنان همراه او سرمشقى نيكو است ... » .

ص: 121

10 - اولين جشن غدير در بيابان غدير خم برگزار شد، كه سيل تبريك و تهنيت به پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام جارى شد.

11 - پس از اولين جشن غدير در صحراى غدير، صاحب غدير على عليه السلام پس از بيست و پنج سال اولين جشن غدير را در كوفه گرفت.

12 - اولين جشن مفصل پس از جشن اميرالمؤمنين عليه السلام توسط امام رضا عليه السلام در خراسان برگزار شد. امام رضا عليه السلام عده اى خاص از اصحاب خود را براى افطار روزه عيد غدير دعوت نموده و به منازل آنان هدايا و عيدى فرستاد و براى ايشان درباره فضايل روز غدير سخنان مفصلى بيان فرمود.

13 - اولين كتاب تأليف بشرى كه مسأله غدير را در خود ثبت نموده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است.

14 - اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تأليف شده، بن نام «خطبة النبى عليه السلام» از عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى (م 1750 ق) است.

15 - اولين شعر فارسى در مدح اميرالمؤمنين على عليه السلام و غديريه توسط شاعر شيعه مذهب كسائى مروزى در قرن چهارم هجرى سروده شد.

16 - اولين كتابى كه واقعه غدير را ثبت كرد، «كتاب على عليه السلام» نوشته اميرالمؤمنين عليه السلام از املاى پيامبر صلى الله عليه و آله است. اين كتاب از ودايع امامت است كه جز معصومين عليهم السلام كسى به آن راه ندارد.

در نظر گرفته بود كه در عظيم ترين اجتماع مردم در تاريخ حيات آن حضرت و در آخرين ماه هاى عمر او بود. وحشت منافقين هم از همين بود و به صور مختلف در مقابل آن سنگ اندازى مى كردند.

آن موقعيت زمانى و مكانى براى اعلان رسمى «غدير خم» بود كه به طور اساسى منافقين را فلج كرد و نقشه هاى چندين ساله آنان را نقش بر آب كرد و بر آنچه در خاطر شيطان صفت خود پرورده بودند خط بطلان كشيد.

حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام در اين باره مى فرمايد: وَاللّه ِ لَقَدْ عَقَدَ لَهُ يَوْمَئِذٍ الْوِلاءَ لِيَقْطَعَ مِنْكُمْ بِذلِكَ الرَّجاءَ: پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير، عقد ولايت را براى على محكم كرد تا اميد شما را بدين طريق از آن قطع كند.(1)

به بيانى دقيق تر:

يكى از جوانب مهم غدير، بررسى ماجراى غدير در دايره زمان و مكان است. در اينجا به ميزان فهم خود، نكاتى چند از موقعيت و اقدام پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در حجة الوداع و در صحراى منى و عرفات و نيز از مانع تراشى قريشيان به هنگام انتصاب اميرالمؤمنين على عليه السلام به امامت برداشت نموده ايم:

در ميان است. اين خود انگيزه اى قوى براى گوش سپردن و اطلاع يافتن از مطالب آن و داعيه اهتمام و توجه خاص و پيگيرى دقيق تمام موضوعات آن خواهد بود.

اينگونه بود كه رسول اكرم صلى الله عليه و آله حجت را بر همگان اقامه نموده، جاى عذر براى بهانه جويان و راه گريز براى چاره انديشان باقى نگذاشت.

اينگونه بود كه همه مردم ديدند: آنان كه ادعا داشتند رسول خدا صلى الله عليه و آله را گرامى مى دارند و به زياده آب وضو و آب دهان او تبرك مى جويند، چه كوتاهى و جفاها كه نكردند. كسانى كه مدعى بودند به اين فرمان هاى الهى عمل مى كنند:

«در مقابل خدا و پيامبرش پيش نيافتيد» .(1)

«صداى خود را از صداى پيامبر بلندتر نكنيد و آنگونه كه بعضى از شما ديگرى را ندا مى دهد او را خطاب نكنيد» .(2)

«آنچه پيامبر براى شما آورده است بپذيريد و از آن چه نهى مى كند بپرهيزيد» .(3)

«خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد» .(4)

همچنين ادعا مى كردند كه با ديگر آيات قرآن كريم كردارشان را تطبيق داده، و شاخص هاى رفتار خود را با اعمال پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله ترسيم مى نمايند.

به گونه اى كه كوتاهى در آنها را گذشتن از حدّ فسق و سهل انگارى در دين مى شمردند.

البته در كنار اين ظاهرسازى ها به برترى و فضل آن حضرت نيز اقرار داشتند، زيرا او كسى بود كه آنان را با عنايت پروردگار از ظلمت به نور و از ضلالت و گمراهى به هدايت آورده، و ذلت و پستى آنان را به عزت و بزرگى و شقاوت و بدبختى آنان را به سعادت و جهنم را برايشان به بهشت بدل نموده بود.

علاوه بر همه اينها آنان ادعا مى كردند كه در اين ايام شريف به اين مكان مقدس - يعنى عرفات - آمده اند تا خداوند را عبادت كرده، خشنودى او را طلب كنند و به درگاهش تضرع نمايند، و هيچ در پى دنيا و زيورهاى آن نيستند.

ص: 128

اما با وجود اين ادعاها و تظاهرها به دين و ديندارى، همگان به چشم خود ديدند كه چگونه حركتى ساده از جانب پيامبر صلى الله عليه و آله سبب شد تا آنان باطن خود را هويدا كرده، نيرنگ هاى پنهان و ترفندهاى خائنانه خويش را آشكار نمايند !

تا جايى كه همگى ديدند كه چگونه آنها صداى خود را از صداى رسول خدا صلى الله عليه و آله بلندتر كردند ! حتى تندتر و بلندتر از آنچه با يكديگر سخن مى گفتند او را خطاب كرده و از دستوراتش سرباز زدند، و تمام اينها جز به خاطر اشتياق به دنيا و ترك آخرت و تمايل به خواسته هاى شيطانى و چشم پوشى از لطف و رضايت ربانى نبود.

يا ادعاهاى نامعقول ديگر مثل اينكه امكان ندارد خيانتى از بيشتر صحابه سر بزند، و يا اينكه محال است همگى بر خيانتى سكوت كرده باشند.

و سخنانى از اين قبيل، كه عده اى براى فريب ساده لوحان و افراد بى اطلاع از حقايق به كار مى برند. چرا كه اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله تمام اين ادعاها را از هم فرو پاشيده، پوچى و بطلان تمام اين عذر و بهانه ها را آشكار ساخت.

اين روز كه بعدها به فاجعه پنجشنبه مشهور شد، همان روزى بود كه آن شخص در حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله گفت: «پيامبر هذيان مى گويد» ! ! يا طبق روايت ديگر: «درد بر او غالب شده» !(1)

حضرت صريحا اعلام كرد كه پس از خروج از مكه همه بايد در غدير خم براى مسئله اى مهم توقف كنند.(1) اين كيفيت اعلام درباره مكان برنامه از چند جهت جالب توجه است:

ص: 134

از امام صادق عليه السلام درباره اين آيه سؤال شد كه: «يَعْرِفُوْنَ نِعْمَةَ اللّه َ ثُمَّ يُنْكِرُونَها»(1)، فرمود: در روز غدير آن را مى شناسند، و در روز سقيفه آن را انكار مى كنند.(2)

با توجه به اقدامات منافقين آن روز و رهروانشان در طول تاريخ در مقابل اهل ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام، عمق كلام خداوند تبارك و تعالى را مى توان دريافت كه مى فرمايد: لَو اجْتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُمْ عَلى وِلايَةِ عَلِىٍّ ما خَلَقْتُ النارَ: اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى كردم.(3)

يكى از آنها «روز معرفت به پيامبرِ دلسوز» است؛ غدير روزى بود كه مردم زيباترين جلوه دلسوزى پيامبر صلى الله عليه و آله براى امتش را به چشم خود ديدند. او در آن روز با تمام توان و تلاشى سخت توانست بر فراز منبرى از سنگ در برابر صد و بيست هزار نفر جانشين خود را بر سر دست بلند كند و تا افق دور دست قرن ها او را نشان دهد.

قرآن اين دلسوزى را به تصوير كشيده كه: «ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ، إِنْ هُوَ إِلا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذابٍ شَدِيدٍ»(1)، و اينگونه به همه فهمانيد كه جز دلسوزى و اعلام خطر از قيامت و پاسخ الهى هيچ انگيزه ديگرى در پيامبر خود نخواهيد يافت.

بعثت در هنگامه اى رخ مى نمايد كه انسان ها شتابان و با سرعت هر چه بيشتر بيراهه هاى جهل و نادانى را مى پيمايند، و در مقابل خدايان ساخته شده از سنگ و چوب سجده مى كنند، و از قتل ها و غارت ها و بيدادگرى ها با افتخار ياد مى نمايند.

زمانى كه دختران خويش را زنده در گور مى نهند و عواطف بشرى در سطح اجتماع در پايين ترين مراحل است.

پس مبعث، روزى است جاودانه در حيات مسلمانان است، كه به خاطر بركاتى كه از جانب پيامبر بزرگ و سرور كريمشان به آنها رسيده عيدى مبارك است. پيامبر صلى الله عليه و آله از اين روز دعوت و انذار خود را آغاز كرد، و ابتدا از شيفتگان نداى الهى بود. در همان روز نخست، خديجه بنت خويلد، على بن ابى طالب عليه السلام و زيد بن حارثه به آن حضرت ايمان آوردند.

پس از اندك زمانى، افراد ديگرى نيز به ايشان پيوستند، از جمله: جعفر بن ابى طالب، اويس قرنى، ابوذر غفارى و سلمان. همان سلمان كه ترك وطن و خانواده كرده بود و براى دست يافتن به حقيقت، سختى ها و مرارت ها را به جان خريد. تا جايى كه به بندگى در آمد، و حال اينكه شريف ترين آزادگان بود.

اين حركت 23 سال ادامه داشت و رسول خدا صلى الله عليه و آله بيشتر اين مدت را در مكه و بخشى را نيز در مدينه سپرى نمود. دعوت او، هدايت به امور گرانقدرى بود كه بشر پيش از آن مانندش را نديده بود. او شريعتى را بنيان نهاد كه انسان را به زيستى كريمانه و سعادتى بزرگ رهنمون مى كرد.

انذار و هشدار آن حضرت نيز براى كسانى بود كه به خاطر تعصبات زشت جاهلى به آسانى در مقابل حق سر تسليم فرود نمى آوردند. در اين راه، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از جانب پروردگارش دو گونه دستور داشت:

انذار عمومى همه مردم، با اين فرموده خداوند: «قُم فَأنذِر»(1): «رخيز و برحذر دار» !

ص: 138

انذار خاص خويشاوندانش، با اين كلام خداوند بزرگ: «فَأنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبينَ»(1): «خويشان نزديك خود را هشار ده» !

پيامبر صلى الله عليه و آله نيز هر دو فرمان را اطاعت نموده و به انجام رسانيد؛ در روز انذار خويشاندانش، پس از آنكه معجزاتى چند بر رسالت خويش به منصه ظهور رساند و فرمود:

اى فرزندان عبدالمطلب ! به خدا قسم من در ميان عرب جوانمردى را نمى شناسم كه بهتر از آنچه من براى شما آورده ام براى قومش آورده باشد؛ من خير دنيا و آخرت را براى شما آورده ام. خدا مرا فرمان داده تا شما را به اين امر دعوت كنم.

و در ادامه فرمود: كدامين تان مرا در اين يارى مى دهد، تا برادر و وصى و جانشين من در ميان شما باشد ؟

همگى سكوت كردند، و فقط على عليه السلام عرض كرد: من، اى رسول خدا. در حالى كه از او از همه آنان جوان تر بود. پيامبر صلى الله عليه و آله سپس سخن خود را تكرار نمود، اما باز هم ايشان پاسخى نگفتند و فقط على عليه السلام دوباره عرضه داشت: اى رسول خدا ! من در اين كار شما را يارى خواهم كرد. آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله دست برشانه او نهاده، خطاب به آنان فرمود: اين مرد برادر، وصى و جانشين من در ميان شما مى باشد. بر سخنش گردن نهيد و او را اطاعت كنيد.

آنها نيز از جا برخاستند و در حالى كه خنده تمسخرآميزى بر لب داشتند، به ابوطالب گفتند: او تو را امر كرد كه سخن فرزندت گوش داده و از او اطاعت كنى !

اين ماجرا در آغاز دعوت آن حضرت بود؛ هنگامى كه فقط عده كمى به دين اسلام در آمده بودند؛ رسول خدا صلى الله عليه و آله دعوت و انذار را تا هنگام وفات خويش ادامه داد و پيوسته مردم را به سوى خدا فرا مى خواند و از عصيان برحذر مى داشت، آنگونه كه پروردگارش وى را در كتاب كريم خود توصيف نموده است.

ص: 139

اما از آنجا كه دعوت و برحذر داشتن، به تنهايى و بدون بنا نهادن احكام و اجراى آن براى دستيابى به يك مقصود عالى ثمربخش نيست، و ارشاد با زبان و گفتار به منظور ايجاد حركت و رسيدن به مقصدى مقدس كافى نمى باشد.

همچنين انذار مانند بيدار كردن خفته و برحذر داشتن نابيناست كه بدون نشان دادن و تعيين راه سودى ندارد، از اين رو پيامبر بزرگوار صلى الله عليه و آله، قانون گذارى و بيان احكام الهى و تأسيس پايه هاى اسلام را آغاز نمود، تا هر مسلمانى واجباتش را نيك بداند، و نظرات، گفتار و كردارش از ديگران مشخص گردد.

البته به شهادت آيات بسيارى از قرآن، پيامبر صلى الله عليه و آله علاوه بر تبليغ آنچه از جانب خداوند بر او نازل شده بود، خود نيز حق قانون گذارى در دين را داشت. از جمله آنها اين آيه شريفه است: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ ... »(1): «اى كسانى كه ايمان آورده ايد اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد رسول را ... ».

در اين آيه شريفه، بعد از عبارت «أطيعوا اللّه َ» جمله «أطيعوا الرَسولَ» آمده كه اين تكرار فعل و بسنده نكردن به عطف، بهترين دليل است بر اينكه اطاعت از دستورات پيامبر صلى الله عليه و آله و احكام صادره از جانب ايشان، همانند اطاعت از خداوند و احكام نازل شده از ناحيه او واجب و لازم مى باشد.

بايد اين نكته را مد نظر داشت كه در عبارات قرآن علاوه بر معناى ظاهرى، نكات ظريفى نيز وجود دارد كه ما را به اسرار كلام خداوند رهنمون مى كند.

پر واضح است كه مراد از اطاعت پيامبر صلى الله عليه و آله در اين آيه، منحصرا پيروى از دستورات الهى - كه آيات كريمه قرآن بر آن صريح دارد - نيست، زيرا در اين صورت آنچه انجام يافته همان اطاعت خدا خواهد بود و پيامبر صلى الله عليه و آله فقط نقش مبلغ آن را خواهد داشت، و ديگر نياز به بيان عبارت «أطيعوا الرَسولَ» نخواهد بود.

ص: 140

بنا بر اين، مقصود آيه شريفه، فرمانبردارى از پيامبر صلى الله عليه و آله در دستورات و احكام صادر شده از جانب خود او مى باشد(1)؛ خواه كلام وحى در اين موارد صراحت داشته يا نداشته باشد.

به بيان ديگر:

روز تاريخى و بزرگ عيد سعيد غدير مانند روز عظيم بعثت با اهميت و بى نظير است. اين دو روز با يكديگر پيوند و بستگى كامل دارند؛ بعثت اصل و اساس و پايه دين الهى و جهانى و جاودانى اسلام، و روز غدير مكمّل و تداوم بخش آن است. غدير در وجود، فرع بعثت است و روز بعثت در بقاء پيش آهنگ غدير است.

بعثت سرآغاز ابلاغ وحى و عرضه نظامات فراگير و همه جانبه اسلام براى حاكميت اللّه به رهبرى شخص رسول اعظم صلى الله عليه و آله است، و روز غدير كامل كننده دين و اعلام استمرار نظام عصر نبوت به رهبرى اميرالمؤمنين عليه السلام و فرزندان آن حضرت ائمه معصوم عليهم السلام است.

آيا هدف عالى بعثت و رسالت چيست ؟ حضرت خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله در طول بيست و سه سال نسبت به هدايت گمراهان، دعوت به توحيد، نفى شرك، بت پرستى، تربيت جامعه، تبليغ احكام، تشويق مردم به عدل، احسان، برادرى، فضايل و رعايت حقوق يكديگر و حكومت دادن حق و قانون خدا رنج و زحمت بسيار كشيد.

آن حضرت به فرمان خدا و بنا به رسالتى كه بر عهده داشت، در ترويج همه فضائل و براندازى همه رذايلى كه در آن زمان نيز مانند عصر ما به صورت هاى گوناگون، هم در بين مردم وحشى و هم در ميان مردم به اصطلاح متمدن رايج بود پايان دهد، جهانى

ص: 141

در خور شأن همه انسان ها و بر اساس علم، فضيلت، عدالت، احترام به حقوق همه افراد و آزادى واقعى پايه ريزى نمايد. جهانى كه همه افراد آن مانند اعضاى تن واحد در آسايش، گشايش و در سختى و بلا همراه يكديگر باشند، و ايمان به خدا، تقوا، تعاون و ديگر فضائل انسانى و در آن عالى ترين ارزش ها باشد.

اسلام، بشر را به سوى جهانى هدايت مى كند كه در آن زمينه اى براى حكومت جابران و عزيزان بلا جهت فراهم نباشد و حكومت خود به خود و به عنوان هدف و رتبه و براى برترى بر ديگران مقصود نباشد، و كسى نتواند خود يا افكار شخصى خود را بر مردم تحميل كند و بندگان خدا را بفريبد و آنها را نردبان دستيابى به مقاصد نفسانى خود قرار دهد.

بزرگ ترين بلا و مصيبتى كه در زمان ظهور اسلام جان و شرف بشر را تهديد مى كرد روش حكومت ها بود، كه البته ريشه آن مفاسد در منجلاب شرك، بت پرستى و پرستش زمام داران - كه حاصل ناآگاهى مردم از معناى توحيد خالص بود - قرار داشت. اين دستور قرآن كريم است كه: «تَعالَوا إلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَينَنا وَ بَينَكُم ألاّ نَعبُدَ إلاّ اللّه َ وَ لا نُشرِكَ بِهِ شَيئا وَ لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضا أربابا مِن دونِ اللّه ِ» .(1) و اين شعار مسلمانان بود: إنَّ اللّه َ ابتَعَثَنا لِنُخرِجَ عِبادَهُ مِن ذُلِّ طاعَةِ العِبادِ إلى عِزِّ طاعَتِهِ وَ مِن ظُلُماتِ الشِركِ وَ عِبادَةِ الأصنامِ وَ الأوثانِ إلى نورِ الإسلامِ.

در طول تاريخ هم مى بينيم هر پيامبرى كه از طرف خدا مبعوث شده براى اين بوده است كه فشارها و بارهاى سنگين زندگى و زنجيرهاى عادات ناپسند و روش هاى ناهنجار اجتماعى را از دوش مردم بردارد. خداوند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را هم فرستاد تا «رَحمَةً لِلعالَمينَ»(2) يعنى رحمت براى جهانيان باشد، و تبليغ آخرين برنامه جامع آسمانى را به عهده او گذاشت.

ص: 142

پس بايد دينش در مورد حكومت نيز جوابگوى حوائج بشر و ظهور توحيد - يعنى حاكميت و سلطنت خدا - باشد. پيغمبرى كه علمدار آزادى و نجات بشر است، خود و همه را بنده خدا مى داند، و همه امتيازهاى مادى را باطل كرده و نداى اللّه اكبر و «إنَّ أكرَمَكُم عِندَ اللّه ِ أتقاكُم»(1) او، دل ها را به او و به آئين او جذب كرده، و با گفتار، عمل، روش متواضعانه و اخلاق ممتاز خود مردم را به مفهوم صحيح حريّت و مساوات آشنا كرده است.

پيامبرى كه عقيده توحيد را منبع تمام فضائل و مقاصد كمال بخش معرفى فرموده، و آئين جامع و كامل او راه رفع كوچك ترين اسباب نزاع و تفرقه را پيش بينى كرده، و در بسيارى از تعاليمش رفع اختلاف و دشمنى ملاحظه شده است.

از بيان مستحبات، مكروهات، اخلاقيات، نظام معاملات و آداب خوردن، پوشيدن، نوشيدن، خوابيدن، معاشرت با مردم و سلوك با خويشاوند و بيگانه، حتى مقررات عبور و مرور وسايل نقليه و آداب استحمام خوددارى نفرموده است.

اينجاست كه رابطه غدير با بعثت مشخص، و معناى آيه تبليغ واضح مى شود. آيه اى كه زمانى نازل شد كه غير از امر ولايت و خلافت، موضوعى نمانده بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله مأمور به تبليغ آن شود. اهميت آن هم به قدرى بود كه عدم تبليغ و نرساندن آن به مردم مساوى با عدم تبليغ تمام احكام باشد.

پس پيام غدير، پيام ولايت و پيام كمال دين و اعلام نظام جاودانى و جهانى اسلام و بيان بقا و استمرار نظام عصر رسالت است.

از بُعد عيد بودن نيز، با وجود اين كه عيد مبعث و عيد غدير خم دو نقطه عطف در جهان بشريت مى باشند، گرامى داشت آنها متأسفانه هنوز مناسب شأن آنها نيست. بايد تلاش كرد عيد مبعث خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله و عيد غدير خم، نه تنها در ميان مسلمين مورد توجه بيشترى قرار گيرد، بلكه بايد در سطح جهان گسترش پيدا كند.

ص: 143

همان گونه كه عيد ميلاد حضرت مسيح عيسى بن مريم عليه السلام، على رغم اختلافاتى كه در ميان خود مسيحيان در تعيين روز آن وجود دارد، آنچنان از سوى جامعه مسيحيان جهانى شده كه حتى رؤسا و بزرگان كشورهاى اسلامى در موارد بسيارى به حاكمان كشورهاى مسيحى و جامعه مسيحيان تبريك مى گويند و به اين مناسبت پيام مى فرستند.

از اين رو بايد با صراحت گفت كه ما در اين زمينه قصور داشته و كم كارى كرده ايم. به طورى كه حتى در ايران خودمان هم، چنان ذوق و شوق و توجهى به اين دو عيد بزرگ نمى شود، و اين براى جامعه ما خسارت است.

آيا عيب نيست كه در مملكت شيعه، مردم با آن وسعت به عيد نوروز بپردازند و به اين مناسبت برنامه هاى روزمره زندگى خود را تغيير دهند و كارها را چند روز تعطيل كنند، اما عيد غدير را در يك مراسم چند دقيقه اى خلاصه كنند ؟ !

شگفتا كه اين پيامبر صلى الله عليه و آله از مخالفينش هراسى نداشت، بلكه از پيروانش بيمناك بود !

روز مبعث آغاز دعوت او در دوران نبوتش بود، و روز غدير پايان دعوتش كه اندكى پس از آن نيز به سوى پروردگارش عروج كرد. روز غدير تكرار يوم الانذار بود، زيرا مقصود هر دو دعوت يكى بود. روز غدير، پيامبر صلى الله عليه و آله در مقابل ديدگان همه مسلمانان همان مطلبى را اعلام كرد كه در يوم الانذار در برابر آن عده اندك از خويشان نزديكش بيان فرموده بود.

دعوت اول و دعوت آخر با هم يكى شد و دو نيم دايره در زندگى با كرامتش به هم پيوست. روز بعثت با نيمه نزولى كه از جانب حضرت حق به سوى خلق فرود آمد آغاز شد، و روز غدير نيمه صعودى از خلق به سوى خالق آغاز گشت. اين همان نيمه فرمانبردارى بود. اما آيا تحقق هم يافت ؟ !

البته روز غدير با يوم الانذار تفاوتى هايى نيز داشت؛ پيامبر صلى الله عليه و آله در يوم الانذار دعوتش با بشارت همراه بود، اما در غدير دعوتش را با وعده عذاب ختم نمود. آنجا دعوت كافران به اسلام و ايمان بود، و اينجا دعوت مسلمانان به اطاعت و عمل، و بدين شكل روز غدير عهده دار تحقق شرع مقدس در جهان گشت، و بركه خم با بر پايى اين حماسه بزرگ در دامان خود شرف يافت.

پس مبعث و غدير يك روز است؛ گر چه از لحاظ زمان و مكان از هم دورند، و يوم الانذار برهه اى از مبعث و حلقه واسطه بين اين روز و غدير است. دعوت يوم الانذار در خانه اى محقّر بين پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و خويشانش بود، آن هم فقط با مشاهده برخى معجزات، در حالى كه از بى حرمتى ابولهب نيز هراسى در دل پيامبر صلى الله عليه و آله نبود.

اما دعوت غدير در صحرايى وسيع بين پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و همه مسلمانان و پس از مشاهده صدها معجزه و كرامت بود، و ترس پيامبر صلى الله عليه و آله از ايشان را نيز همراه داشت.

با اين حال، لبيك مسلمانان به دعوت و نداى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير همچون پاسخ خويشانش در يوم الانذار بود ! !

ص: 145

به بيان ديگر:

غدير خم و عظمت آن هنگامى ملموس تر خواهد بود كه بدانيم دشمنان نبوت و امامت از سال ها قبل دلخوش بودند كه رسول خاتم صلى الله عليه و آله را فرزند پسرى نيست و تلاش وى پس از رحلت از اين جهان مادى ناتمام خواهد ماند.

جالب اينكه اين پندار موهوم را تنها در دل نهان نداشتند و بر زبان آوردند ! تا آنجا كه خالق هستى بخش پيامبر عزيز خويش را چنين تسلّى داد و تأييد نمود: «إنّا أعطَيناكَ الكَوثَرَ . فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انحَر . إنَّ شانِئَكَ هُوَ الأبتَرُ» .(1)

در دوران آغازين بعثت يگانه بى همتا در ترسيم آن روزگاران فرمود: «وَ إذ يَمكُرُ بِكَ الَذينَ كَفَروا لِيُثبِتوكَ أو يَقتُلوكَ أو يُخرِجوكَ ... » .(2)

در زلال جارى غدير، استمرار نبوت سيدالانبياء صلى الله عليه و آله با امامت سيد الاوصياء عليه السلام تحقق يافت، و دين مبين به كمال رسيد و نعمت الهى بر بشريت تمام يافت، كه: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .(3)

در پاسخ مى گوييم:

واقعيت اين است كه خرد از درك ژرفاى اين مباحث ناتوان است و فهم همگان - جز معصومين عليهم السلام - در شناخت عظمت غدير در آسمان و نزد افلاكيان قاصر است، حتى درك و شناخت آنچه از پيشوايان معصوم عليهم السلام درباره عظمت غدير به ما رسيده است.

اما شناخت اينكه بزرگداشت غدير در حقيقت بزرگداشت عدالت، مديريت صحيح در امور معيشت و تأمين امنيت مردم و وانهادن ستمگرى، اجحاف و تبعيض است، خود مرتبه اى از شناخت غدير است و همين ما را بسنده است.

زمانى كه به مقتضاى فرمان خدا در غدير و نيز قبل آن بارها اعلام شد اميرالمؤمنين عليه السلام حاكم باشد، به اين معنى است كه همگان (بدون تبعيض طبقاتى و موقعيت هاى اجتماعى) در امنيت و آرامش به سر خواهند برد، و گرسنه، نيازمند، گمراهى و انحراف وجود نخواهد داشت و فرو دست ترين مردم در محضر عدالت، با فرا دست ترين افراد، حتى حاكمان يكسان خواهد بود.

اگر در حال حاضر در جايى آسايش و آرامش و نعمت هاى نسبى ديده شود، بى ترديد در برابر اقيانوس موهبت هاى صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام بسان قطره اى بيش نيست.

آنچه مسلّم است اينكه خط روشن و صحيح و صراط مستقيم الهى در ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام امتداد يافته است، تا از اين طريق فضائل و والايى ها بر جامعه حاكميت يابد. لذا روز غدير در حقيقت، روح و جوهر تمام روزهاى مقدس و الهى است.

از اين رو بزرگ داشتن و زنده نگاه داشتن غدير، احياى عيد فطر، عيد قربان، روز جمعه و تمام عيدهاست. كما اينكه پايندگى عدالت، انصاف و تمام ارزش هايى كه سبب آفرينش و ارسال پيامبران عليهم السلام از سوى خدا بوده در غدير خلاصه مى شود.

ص: 148

و لذا در مورد غدير، مختلف ادبى و اجتماعى و علمى در كلام معصومين عليهم السلام به چشم مى خورد كه براى اثبات روشن بودن چيزى است كه در غدير به عنوان ولايت مطرح شده است. به پنج مورد از اين كلمات قصار غديرى اشاره مى كنيم:

پيامبر صلى الله عليه و آله را قبول دارد نمى تواند بعد از او بدون امام بماند، و دقيقا به همين دليل امام جايگزين تمام عيار پيامبر صلى الله عليه و آله است.

طلقاء و حزب ابوسفيان را مشاهده مى كند كه با ديدن ابهت و اقتدار مسلمين به ناچار مسلمان شده اند، اما شب ها خواب رياست هاى از دست رفته را مى بينند، و روزها را در انديشه آن ايام به سر آوردند.

قبائل تازه مسلمان شده را كه هنوز با فرهنگ و روح اسلام انسى پيدا نكرده اند مى بيند.

و به ده ها مشكل ديگر كه بر سر بقا و استمرار اين حكومت قرار گرفته توجه دارد، و با اين حال شهادت خود را نيز نزديك مى بيند.

اگر پيامبر صلى الله عليه و آله طرحى براى رهبرى اين حكومت بعد از شهادت خود نريزد و فردى را براى جانشينى خود معرفى ننمايد، و يا روشى را براى تعيين رهبر بعد از خود پيش بينى و طراحى نكند و اين مقوله بسيار روشن و ضرورى را مسكوت بگذارد، اين عمل پيامبر صلى الله عليه و آله چگونه قابل ارزيابى است و با چه ادله اى قابل توجيه است ؟ !

آيا مى توان باور كرد پيامبرى كه عقل كل است و حتى اگر كسى مقام نبوت او را هم نپذيرد بناچار شخصيت فوق العاده و برجسته حضرت را نمى تواند منكر گردد، با آن همه هوش و درايت از چنين مسئله با اهميتى غافل باشد، و يا تعمدا نسبت به آن تغافل نمايد ؟ !

چگونه مى توان قبول كرد پيامبر صلى الله عليه و آله ريزترين احكام عبادات و ساده ترين آداب معاشرت و حتى مستحبات و مكروهات خوردن و آشاميدن را بيان كرده باشد، اما از بيان مهم ترين مسئله اى كه استمرار حكومت اسلامى به آن بستگى دارد و محور حكومت و قطب آن محسوب مى شود خوددارى نمايد و يا آن را مسكوت بگذارد ؟ !

واقعا مى توان پذيرفت پيامبرى با آن عظمت، دينى با آن جامعيت براى هميشه بشريت به ارمغان آورد و براى جامه عمل پوشيدن به دين خود حكومتى با آن اقتدار و ابهت ايجاد نمايد، كه در مدت كوتاهى بر دو قطب بزرگ قدرت آن روز غالب آيد و بزرگ ترين تمدن را در دنيا پايه ريزى كند.

ص: 151

اما اين پيامبر صلى الله عليه و آله براى جانشينى خود و همچنين براى اداره اين حكومت نوپا لب به سخن نگشايد و مسئله به اين بزرگى را در هاله اى از ابهام و سكوت قرار دهد، تا مؤمنين بعد از او هر چه خواستند در اين باره بگويند و هر چه خواستند بكنند ؟ !

آيا به راستى پيامبر صلى الله عليه و آله معتقد بود مردم و مؤمنين به حدى از رشد و شعور رسيده اند كه نيازى به تعيين جانشين از طرف وى نيست، و بلافاصله بعد از شهارت وى، مردم خود فرد صالح و شايسته اى را انتخاب مى كنند و زمام امور را به دست او خواهند سپرد ؟ و حتى نيازى به يك سيستم - حداقل در حدى كه عمر ايجاد كرد - براى انتخاب و معرفى خليفه وجود ندارد، و شعور سياسى به قدرى بالا است كه مؤمنين خود همه اين وظايف را به نحو احسن عهده دار خواهند بود ؟

جدا اگر مسلمانان به اين درجه از رشد و شعور رسيده بودند، پس در زمان ابوبكر و با گذشت فقط چند سال، چه حوادثى اتفاق افتاد و چه مشكلاتى پيش آمد كه يكباره اين شعور فوق العاده را از دست دادند ؟ تا جايى كه:

ابوبكر ناچار شد خود رأسا فردى را به عنوان جانشين تعيين كند !

و يا عمر شش تن را به عنوان شوراى تعيين خليفه انتخاب كند تا آنها اين وظيفه خطير را بر عهده گيرند !

و با گذشت 30 سال از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله - آرى فقط 30 سال - حزب ابوسفيان - كه 21 سال رو در رو با پيامبر صلى الله عليه و آله جنگيده بود - بر اريكه حكومت اسلامى تكيه زند، و با تأسيس سلسله بنى اميه حكومت اسلامى را تبديل به سلطنت و ارثى براى يزيدها و مروان ها قرار دهد !

و سپس بنى عباس نيز همان راه را بروند كه بنى اميه بانى آن بودند !

آيا اهانتى بالاتر از اين مى توان به ساحت مقدس پيامبر صلى الله عليه و آله روا داشت كه حضرتش بى توجه به سرنوشت امت بود و برايش اهميتى نداشت كه حكومت اسلامى بعد از وى به چه سرنوشتى دچار مى گردد ؟

ص: 152

و يا اينكه - العياذ باللّه - از اين مسئله مهم و حياتى غافل بود، اما خليفه اول و دوم كاملاً متوجه سرنوشت و آينده بودند، و چنان دلسوز امت بودند كه حاضر نشدند مسلمانان بعد از آنها با مشكل رهبرى مواجه گردند و قبل از وفات خود مشكل بعد از خود را حل نمودند ؟ ! !

دشمنان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى گفتند: «نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيبَ المَنونِ»(1)؛ ما مرگ پيامبر صلى الله عليه و آله را انتظار مى كشيم كه با مرگ او بساطش برچيده شود. چون با كتاب و قانون مى شود مبارزه كرد، ولى با رهبر محيى و مجرى قانون نمى شود مبارزه كرد.

در غدير حادثه اى اتفاق افتاد كه كافران و منافقان و دشمنان نااميد شدند. همانگونه كه بر اساس سوره كوثر، خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى داد كه دشمن نااميد شد. پيام سوره كوثر اين است كه خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله كوثرى داد كه مايه بقا و دوام نبوتش خواهد بود.

از اين رو به آن حضرت مى فرمايد: تو ابتر نيستى؛ يعنى بى نتيجه و عقيم نيستى، بلكه دشمن تو عقيم و كارش نافرجام است: «إنَّ شانِئَكَ هُوَ الأبتَرُ» ؛ كسى كه كارش بى هدف است و به مقصد نمى رسد ابتر است.

بارزترين مصداق كوثر وجود مبارك فاطمه عليهاالسلام است. پس روزى كه آن حضرت چشم به جهان مى گشايد و روزى كه على عليه السلام در غدير خم به خلافت منصوب مى شود، دوام و بقاى دين تضمين مى شود، و دشمن در آن روز ابتر و نااميد است.

اما روز خاتم الانبياء صلى الله عليه و آله است، چرا كه او رحمة للعالمين است، و رحمت او اقتضا مى كند كه سعادت انسان ها را تأمين كرده، آن را تا هر زمان كه بشر بر روى زمين قدم بر مى دارد پايدار و جاودان گرداند. اين امر با فراهم ساختن حكومت عدل و ريشه كن شدن ظلم و برقرارى عدالت امكان پذير است؛ عدالت فردى، عدالت اجتماعى و عدالت در حكومت و قضاوت.

همچنين روز آن حضرت است، زيرا حضرتش تمام مسلمانان را در يك مكان واحد و در سايه مبارك خويش گرد آورد. مانند چنين روزى قبل از اين در دوران حيات مقدسش سابقه نداشت، چنانكه بعد از آن نيز نظيرى برايش نيامد. اينگونه بود كه روز غدير را كليد و رمز يگانگى و وحدت مسلمانان قرار دارد.

و باز روز آن حضرت است، زيرا امتش را به راه تحقق هدف نهايى از بعثت انبياء عليهم السلام متوجه ساخت، كه آن به تصريح قرآن كريم برپايى قسط و عدل ميان مردم است. پرواضح است كه بر پايى عدالت شامل تمام اقسام آن مى گردد. شايد اشاره نبى اكرم صلى الله عليه و آله در خطبه خويش به همين امر بوده كه فرمود:

إنّى تارِكٌ فيكُمُ الثَقَلَين؛ كِتابَ اللّه ِ وَ عِترَتى أهلَ بَيتى. وَ إن تَمَّسكتُم بِهِما لَن تَضِلُّوا بَعدى أبَدا: من در ميان شما دو امانت گرانبها مى گذارم؛ كتاب خدا و عترت من يعنى اهل بيتم. تا زمانى كه بعد از من به آن دو تمسك جوييد هرگز گمراه نمى شويد.

گمراه نشدن، جز به مفهوم برپايى عدل ميان مردم نيست. البته عدل در معناى جامع كلمه. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين سخن خود فقط به ارشاد آنان بسنده نكرد، بلكه به آنها خبر داد كه روزى مانند اين روز خواهد آمد كه همگان در يك سرزمين جمع شوند و آن اجتماع دوم آنها در سايه مبارك آن حضرت و در محضر خداوند مى باشد !

در آن هنگام از ايشان خواهد پرسيد: آيا به آن دو ثقل تمسك جستيد ؟ يا از آن دو تخلف كرديد ؟ پس هر كس كه به دو متمسك بوده، جايگاهش بهشت جاودانى خواهد بود كه وسعت آن به پهناورى آسمان ها و زمين است، و هر كس آن دو را به كنارى نهاده باشد، جزاى او جهنم خواهد بود كه در آن جاودان بماند.

ص: 155

امت بر سر جدايى راه قرار داشت و در پذيرش دعوت آن حضرت مختار و آزاد بود، چرا كه خداوند فرموده بود: «لا إكراهَ فِى الدينِ» .(1) پيامبر صلى الله عليه و آله را نيز در كتابش بشير و نذير توصيف كرده بود. از اين رو، او نيز كسى را بر پذيرش دعوتش وادار و به اطاعت خويش مجبور نمى نمود.

پس فصل مشترك اين دو روز - غدير و رستاخيز - اجتماع امت در مكانى واحد است. اما آنچه اين دو روز را از هم متمايز مى كند، اين است كه غدير روز بشارت و انذار بود و پيامبر صلى الله عليه و آله بشير و نذير آن، ولى قيامت روز سؤال و حسابرسى است و پيامبر صلى الله عليه و آله قاضى و حاكم عادل آن.

اما غدير روز تمام بشريت نيز مى باشد. بشريت چنين روزى را پيش از آن نديده بود و تاكنون نيز نديده است، زيرا آرزوى نهايى بشر برقرارى عدل در سراسر گيتى است، و او در غدير راه رسيدن به آرزويش و تحقق آن را يافت.

پس صداى پيامبر صلى الله عليه و آله، نداى تمام انسانيت و فرياد او در طلب عدالت بود، و اين آرزوى فرد فرد انسان هاست. رسول خدا صلى الله عليه و آله آن انسان كاملى بود كه بشريت را مژده داد كه به زودى آرزويش محقق شده و به هدف مقدس خويش خواهد رسيد، تا انسانيت از رحمت الهى نااميد نگردد.

گر چه اين امر نزديك نبود، اما چندان هم دور به نظر نمى رسيد و تحقق آن به درازا نمى كشيد، و البته دور بودن نيل بشر به اين آرزوى مبارك ناشى از چيرگى خوى حيوانيت او بر انسانيت او است، كه بشر آميخته اى از آن دو است.

حيوانيت او حكومت عدل را نمى پسندد، و مصيبت او همين است، و عامل خوددارى از پذيرش و پاسخگويى به نداى رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز جز اين نيست. به اين سبب ميلياردها انسان مظلوم در طى صدها سال در طول تاريخ در معرض ظلم هزاران ستمگر قرار گرفتند.

ص: 156

شايد بيت زير اشاره به همين معنى داشته باشد؛ همان بيتى كه امام عليه السلام به قلب كميت شاعر القاء فرمود:

فَلَم أرَ مِثلَ ذاكَ اليَومَ يَوما *** وَ لَم أرَ مِثلَهُ حَقّا أُضيعا

هيچ روزى را همانند اين روز و هيچ حقى را مانند اين حق پايمال شده نديدم !

اين حق پايمال شده، حق ميلياردها انسان است !

همچنين هيچ روزى را مانند آن روز كه مسلمانان همگى به زير يك پرچم جمع شده بودند كسى نديد !

اكنون وقت «إقرَأ»(1) و ابلاغ اوامر بالا و والا رسيده، تا به «فَاصدَع بِما تُؤمَر»(2) مى رسد. چه امرى از امر جانشينى بالاتر، و چه كارى از هدايت خلق به سوى امام و هادى مهم تر ؟

ديگر وقت تمام مى شود ! ممكن است بشريت در نادانى نسبت به امامت بماند. اگر چه امامت بارها گفته شده، ولى در يك مجمع عمومى بايد از اين مهم ترين كار پرده بردارى شود، و گرنه رسالت ناتمام و بدون فايده مى شود. اينجاست كه دستور مى آيد: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» .(3)

قرار خداوند با رسول اللّه صلى الله عليه و آله ابلاغ جانشينى و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام است. ولى پيامبرخدا صلى الله عليه و آله از بيان اين مطلب در يك مجمع عمومى مى ترسد ! از چه كسى ؟ از منافقين ! ! و خداوند او را دلدارى مى دهد: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .(4)

غديرشناسان از زمان ايراد خطبه غدير تا ظهور، بايد بر دو نكته بيشتر توجه كنند:

نكته اول: اگر غدير از اسلام منها گردد، رسالتى و قرآنى و دستور العملى باقى نمى ماند. چنانكه مى فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» .(5) آنچه مى ماند دستور العمل كعب الاحبار يهودى وزير فرهنگ سقيفه و احاديث ابوهريره وزير ارشاد دستگاه منافقين است ! پس براى بقاى اسلام غدير لازم است، و بقاى غدير و جشن و چراغانى و مديحه و سخنرانى و كنفرانس و كتاب و سايت و ماهواره درباره آن، همت بالا و خلوص لازم دارد.

نكته دوم: مجاهد در مسير غدير تا ظهور و قيام قيامت، مشمول دعاى «اللّهُمَّ انصُر مَن نَصَرَهُ» مى شود، و «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ»(6) حافظ او است.

ص: 158

نتيجه اينكه:

در پاسخ «إهدِنا» گفتنِ بشر «مَن كُنتَ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» آمد، و خداوند متعال به وعده «إستَجِب لَكُم»(1) با خطبه نورانى غدير عمل فرمود. اين يعنى تشنه را به سوى غدير و سرچشمه آب حيات مى برند !

مگر تشنه حقائق در هر زمان نبوده و نيست ؟ مگر به خاطر آنان كه «كَرِهوا ما أنزَلَ اللّه ُ»(2)، يعنى آنان كه از غدير گريزانند بايد دست از كار برداشت ؟ مگر كسانى كه «فى قُلوبِهِم مَرَضٌ»(3) مى توانند غديريان را محكوم نمايند ؟ پس نصرت خدا چه مى شود ؟ !

غدير امتحان بزرگ الهى در فراز و نشيب تاريخ و ميزان اعمال و شاقول افكار بوده است. مردى كه دستش در دست پيامبرخدا صلى الله عليه و آله و بزرگ عالميان است، مصداق «يَدُ اللّه ِ فَوقَ أيديهِم»(4) است.

همان را مى گوييم كه ياور آدم، نوح، ابراهيم، موسى و عيسى عليهم السلام گرديد، و محمد صلى الله عليه و آله حبيب خدا را در بدر، احد، خندق و خيبر نصرت داد. همان كه منتخب خداوند است و نامش از نام او مشتق گرديده است. او كه به اذن خدا كار خدايى مى كند.

نه فقط در غدير دست در دست پيامبرخدا صلى الله عليه و آله دارد، كه از اول خلقت همراه او بوده است. مگر آيه «وَ اسأل مَن أرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رُسُلِنا»(5) را فراموش كرده ايم، كه انبياء عليهم السلام در شب معراج محور رسالت خود را ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام بيان داشتند.

ص: 159

با نگاهى به تاريخچه دو مسير مستمر امامت غدير و خلافت سقيفه، و ثمراتى كه اسلام هر روز از آن را به خود ديده، با سربلندى مى توان ادعاهاى زير را بر زبان آورد:

رهبر لايقى با انتخاب الهى معرفى شد.

نوع حكومت و ساختار سياسى با شناخت كامل انتخاب گرديد.

بيعت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با بيعت مردم به هم آميخت.

وحى الهى با شركت عمومى اقشار جامعه هماهنگ شد.

اين ويژگى ها در حكومت هاى دنيا وجود ندارد.

از منظرى ديگر، مى توان ويژگى هاى واقعه بى نظير غدير را اينگونه بيان كرد:

مثلاً در سقيفه، ابوبكر با بيست و يك رأى ناگهان به خلافت مى رسد ! تا جايى كه خودش و عمر بن خطاب بارها اعتراف كردند كه: خلافت ابوبكر ناگهانى «فَلتَة» بود.(1)

و عمر هم كه در گرفتن قدرت، اصلاً كارى به آراء و افكار عمومى نداشت. نه شورايى مطرح بود و نه انتخاباتى. نه مراجعه به افكار عمومى مسلمين وجود داشت و نه حتى به آراء مهاجرين و انصار موجود در شهر مدينه مراجعه كردند ! تنها مى گفتند: با وصيت ابوبكر، عمر به خلافت رسيد !

ص: 165

عثمان نيز در يك شوراى شش نفره كه داماد عمر (عبدالرحمن بن عرف) حق ابطال يا قبول آراء موجود را داشت، حق وِتو خلافت را به دست گرفت ! حال آنكه غدير خم تحقق يك حماسه بى همانند در انتخاب رهبرى بود، زيرا:

نصب الهى دخالت نداشت.

پيام رسول خدا صلى الله عليه و آله روشنگر راه انتخاب كنندگان بود.

120 هزار شركت كننده از يك شهر و قبيله نبودند، بلكه از سراسر بلاد اسلامى و همه اقشار انسانىِ جامعه اسلامى بودند، كه به امر پيامبر صلى الله عليه و آله با على عليه السلام بيعت كردند.

بيعت كردن و انتخاب رهبرى عمومى و آزاد و آشكارا بود.

ريزى هاى غلط يا اشتباه است. از جمله فرموده اند: غدير تجديد پيمان است(1)؛ و اين بدان معناست كه غدير عنوان تازه اى نيست بلكه همان مسير انبياست كه مردم هميشه بايد پيرو جهت خدا باشند، و در غدير يك بار ديگر اين پيمان را تجديد مى كنند.

و نيز پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من در روز غدير خم از مردم عهد و پيمان گرفته ام ... . مَثَل تو مثل بيت اللّه الحرام است كه مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.(2) اين بدان معناست كه مردم موظف به پيروى از امامند و بر امام دعوت مردم لازم نيست.

حق تعالى خويش را به نور عظمت خود نماياند تا به آن شناخته و بندگى شود، تا به همگان بنماياند كه هيچ گونه وسيله و راهى براى شناخت او به غير از نور خود نمى باشد. با آنكه حقيقت نور عظمت پروردگار به هيچ گونه بر ما معلوم نيست، كه آن نيز بى مانند و بدون تحديد و تقدير بوده است. آنگاه كه او را آفريد، آن را مقصود و منظور آفرينش معرفى نمود.(1) او در نهايت پاكيزگى تمام و كمال، نمايانگر نيرومندى و توانمندى، چشم بينا، دست توانا، قلب آگاه، جايگاه اسرار، دانش و راهنما بر يكتايى پروردگار به شمار آمده است.

به طور خلاصه، او را نمايانگر مجموعه كمالات، نيكويى ها و صفات برجسته و پسنديده خويش معرفى نموده است. بنا بر اين، او برترين، كامل ترين و نمايان ترين نشانه خلقت، مثال، منظور و مقصود حقيقى آفرينش و غرض نهايى معرفى شده است، كه حق تعالى آن را براى شناسايى خود اختيار نموده، و او را مظهر جمال، جلال و بزرگى خود خوانده است. آنگاه تمام شئونات اينگونه بزرگى و بزرگوارى پس از اجلال نزول آن را، در هياكل توحيد و در بدن هاى پاكيزه و نورانى محمد و آل محمد عليهم السلام ظاهر ساخت.

بنا بر اين، حق تعالى اراده نموده در مراتب پايين تر از انوار محسوس، ملموس، معين و مقدر شده ذوات پاكيزه محمد و آل محمد عليهم السلام را از آن نور عظمت خود اختيار نموده و بيافريند. در حقيقت، اصل و ريشه همان انوار يك نور بوده كه از نور جلال عظمت پروردگار آفريده شده اند.(2)

پس هر موجود به هر مقدار به اين كانون كمال، شرافت، بزرگوارى و ولايت محمد و آل محمد عليهم السلام نزديك شد، به همان مقدار به مسير تكامل نزديك شده است.

ص: 169

حتى اين امر منحصر به انسان نبوده، بلكه همه موجودات و عوالم ديگر نيز از اين قانون كلى مستثنى نبوده و نيستند، و از همه آنان عهد و پيمان ولايت و بزرگى سروران جهان هستى گرفته شده است.

بر اين اساس، لازم است سبب واقعى شرافت و برترى انسان و خليفه اللهى را بر ساير موجودات از مسير ذوات مقدسه پيگيرى كنيم. لذا براى دست يابى به اين نقطه نظر سخن را اينگونه ادامه مى دهيم:

پروردگار عالميان پس از آنكه طرح مجموعه آفرينش را به اندازه ها مقدر نمود، آنان را متوجه منظور آفرينش خود نموده كه بنگريد چه نيكان، پاكيزگان و شايستگانى ارجمند آفريده ام، كه به تنهايى با مجموعه خوبى ها، كمالات، قوانين و نيكويى ها برابرى مى كنند. در حقيقت آنان را معيار ارزش ها و مقصود واقعى براى آفرينش همه هستى برشمرده ام.

اميرمؤمنان على عليه السلام مى فرمايد: حق تعالى آدم را محراب، كعبه و قبله براى فرشتگان نورانى و روحانى و نيكان خود قرار داد ... . او تنها بهره اى كه از نيكى و سجده فرشتگان برد، اظهاراتى بود كه در ارتباط به وديعه اى بود كه در صلب او سپرده شده بود داشت، و او را به ياد عهد و پيمانى كه پيش از آفرينش وى بر بزرگى و بزرگوارى انسان هاى كامل گرفته بودند يادآور شد ... . پس انوار درخشنده آسمان و زمين ما مى باشيم.(1)

بنا بر اين، از همه موجودات عهد و پيمان ولايت و بزرگى سروران جهان هستى گرفته شد.

از سوى ديگر، تكليف به بندگان و اختيار و آزمايش بر آن نزد صاحبان عقل امرى ضرورى به نظر مى رسد، زيرا كه در غير اين صورت لازم مى آيد كه حق تعالى موجودات را بيهوده آفريده باشد.

ص: 170

و آل محمد عليهم السلام باشند، زيرا آن بزرگواران گوى سبقت را از همگان ربوده اند، و آنگونه كه سزاوار بندگى و پرستش بوده است به تمام معنى به جا آورده، و بر يكتايى پروردگار اقرار، و به امر رسالت خويش و ولايت اعتراف و اقرار نموده اند.

آنان پس از تنزّل، در ميان همه آفريده ها و تمام عوالم ابلاغ رسالت، انذار، هدايت و اظهار ولايت و بيزارى از دشمنان آن نموده، و پيمان آن معاهده را بر هر موجود مشاهده نموده و بر آنان پيشى گرفته اند.

البته پيش از آفرينش ساير موجودات، خود گوى سبقت را از ديگران ربوده، و عهد معهود توحيد، نبوت و ولايت را در مواضع گوناگون قالوا بلى گفته اند، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله انذار كننده اى از انذار كنندگان اول است.(1)

در نتيجه، مسئله ولايت از نخست ظهور، همگام با مسئله توحيد و رسالت با چنين اهتمام پيش رفته، و در تمام عوالم با شكوه و عظمت خاص به خويش شرف نزول يافته است. ولايت حقيقتى است كه جايگاه ويژه او به گونه اى مورد تأكيد بوده كه در قرآن شريف اينگونه پيامبر صلى الله عليه و آله را مورد خطاب خود قرار داده، كه چنانچه به مردم نرسانى تكليف خويش را به پايان نرسانده اى. بلكه تماميت، كمال دين و ارسال رسل و انزال كتب به ولايت عنوان شده است.

با اين مقدمه محتصر، به دنبال شيرازه استوار عهد معهود ولايت گامى به سوى عوالم گوناگون برداشته، و پيگير نسخه اى محكم بر بزرگى، شرافت، عزت و عظمت ولايت خاندان والاتبار محمد و آل محمد عليهم السلام خواهيم بود.

نيز با چنين اعتقاد، ارتباط خود را استحكام بخشيده، و آن را هديه اى براى ولى نعمت خويش به رسم تجديد ميثاق و ارمغان به يادگار مى گذاريم، كه: السَلامُ عَلَيكَ يا ميثاقَ اللّه ِ الَذى أخَذَهُ وَ وَكَّدَهُ.(2)

ص: 171

در روايات مى بينيم كه حق تعالى هيچ يك از پيامبران عليهم السلام را به رسالت برنگزيد مگر به جهت نبوت پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينى على بن ابى طالب عليه السلام.

امام صادق عليه السلام مى فرمايد: همانا انبياى بنى اسرائيل هر گاه مى خواستند جانشين و پيشوا براى بعد از خود انتخاب كنند، اين روز (غدير) را - يعنى همان روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را جانشين خود معرفى نمود - عيد مى گرفتند.(1)

از حضرت صادق عليه السلام پرسيدم: آيا پيامبر صلى الله عليه و آله نيز به على عليه السلام سفارش كرد كه اين روز (غدير) را عيد بگيرد ؟ فرمود: آرى، پيامبران گذشته نيز جانشيان خود را به عيد گرفتن اين روز سفارش مى نمودند.(2)

امام مجتبى عليه السلام مى فرمايد: كسى كه برترى اميرمؤمنان على عليه السلام را انكار كند، همانا تورات و انجيل و زبور و ساير كتاب هاى آسمانى را تكذيب نموده است.(3)

و اما ميثاق دنيا در وادى غدير:

قال اللّه تعالى: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ فَإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ ... » .(4) چنانچه يادآور شديم خداوند عالميان پيمان محمد و آل محمد عليهم السلام را از تمام موجودات هستى در عوالم گوناگون گرفته است.

اساسى ترين مسئله كه سبب حقيقى آفرينش و مورد توجه و اهتمام آفريننده جهان قرار گرفته است. به گونه اى كه در همه عوالم زبان زد سفيران الهى بوده، سخن از

ص: 172

بزرگى و بزرگوارى محمد و آل محمد عليهم السلام بوده، و به قدرى مورد توجه و سفارش قرار گرفته كه صالحان روزگار و بزرگان خلقت از آن كسب فضيلت و شرافت و كمال نموده اند. تا جايى كه به جهت آن برخى اولوالعزم، گروهى مقام خليلى، كليمى، روح الهى و ... يافته اند. بنا بر اين، مى توان نتيجه گرفت كه:

پيمان غدير يعنى دورنمايى از تكرار و تجديد خاطره عالم ذرّ.

غدير يعنى برترين علت و منظور آفرينش.

غدير يعنى عهدنامه اى كه بشر از ميان گل و لاى عالم ذرّ به دوش كشيده، و تا روز واپسين به همراه دارد.

غدير يعنى اوج رسالت پيامبران عليهم السلام.

غدير يعنى ميثاق خدا.

غدير يعنى ملاك ارزش هاو سنجش همه پاكيزگى ها و درستى ها.

غدير يعنى روز عظيم تجديد پيمان در دنيا.

غدير يعنى احيا كردن شئونات و تلاش همه انبيا و اوصيا عليهم السلام.

غدير يعنى اداى اجر رسالت..

و خلاصه غدير يعنى قدر و منزلت محمد و آل محمد عليهم السلام در پيشگاه خدا.

در بُعدى ديگر، رسول خدا صلى الله عليه و آله در عالم برترين و پذيراترين افراد بر پذيرش ميثاق بود؛ به گونه اى كه قلم تقدير را بر حاكميت خود جارى ساخت، و زبان گوياى سفارش پروردگار بر ولايت شد. در دنيا نيز، او كه اسوه و سابق در پذيرش ميثاق بود، رسالتى سنگين بر دوش كشيده و براى ابلاغ و عهد گرفتن آن با همه وجود كوشا بوده است.

بنا بر اين، غدير يك افسانه تاريخ نبوده و نيست، بلكه روشنگر بسيارى از حقايق عالم الَست است. از آنجا كه دنيا تفصيل همان اجمال عالم ذرّ است، رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز زبان گوياى همان پيمان نخستين است. پس اگر چه مى توان مبدأ دين را همان روز

ص: 173

ميثاق خواند، اما اكمال آن در روز غدير شد، و اگر چه نعمت ولايت ثمره و توشه هستى معرفى شد كه امر شد «فأما بنعمة ربك فحدّث» ، اما نعمت در روز غدير به اتمام رسيد.

امام صادق عليه السلام براى روز عظيم تجديد پيمان - يعنى غدير - چنين مى فرمايد: روز غدير روز بزرگى است كه خداوند منزلت و احترام آن را بر مؤمنين بزرگ قرار داده، و دين را در آن كامل نموده، و نعمت را برآنان تمام كرده، و آن عهد و پيمان را كه پيش از آن از ايشان گرفته بود بر آنان تجديد نموده است.(1)

به تعبير ديگر:

روز غدير يعنى تجديد خاطره اى از بزرگ ترين و باشكوه ترين روز آفرينش. يعنى ثابت كردن و محكم كردن شرافت و بزرگى ولايت محمد و آل محمد عليهم السلام. غدير روزى است كه امين وحى جبرئيل كسب شرافت نمود و از جانب حق عهدنامه آن را براى على عليه السلام با لقب «اميرالمؤمنين» فرود آورد.

غدير واقعه اى است كه هم پايه يكتايى حق و رسالت خاتم انبياء صلى الله عليه و آله اجلال نزول نموده، و تاريخچه اى از كنار عرش تا بيت المعمور و ... . غدير پاكيزه ترين جايگاه هاى مهم وقايع تاريخى را به خويش اختصاص داده، و فرياد ولايت على عليه السلام در كنار عرش، ملائكه مقرب را شيفته و دلباخته آن نموده است؛ كه بر بزرگى آن سوگند ياد مى كنند.

كمتر واقعه اى همچون پيمان ولايت على عليه السلام و بسان رويداد غدير در عوالم گوناگون دنيا اين چنين مورد توجه طبقات مختلف از مفسران، محدثان، خطبا، شعرا، سيره نويسان و در هر زمان ميان هر گروه، ملت و امت، خصوصا انبيا و صالحان روزگار مورد سفارش قرار گرفته است.

ص: 174

همان گونه كه در دعاى غدير آمده است: خدايا از تو مى خواهم در اين روزى كه براى ولىّ خود عهدى بر گردن آفريده خود بسته اى و دين را برايشان كامل نموده اى، مرا نيز به جايگاه و منزلت آن دانا و آشنا و جزء اقرار كنندگان به برترى آن قرار دهى.

پروردگارا، همانگونه كه آن روز را عيد بزرگ خود خوانده اى و در آسمان روز «عهد معهود» ناميده و در زمين «روز پيمانِ گرفته شده» شناسانده اى ... .

همچنين در دعاى بعد از نماز روز عيد غدير امام صادق عليه السلام مى فرمايد: پروردگارا، نعمتى را بر ما تمام كردى كه تجديد پيمان بود. ما را به ياد ميثاقى كه در ابتداى آفرينش از ما گرفتى افكندى؛ آن عهد و پيمان را به ياد انداختى كه ما از گروه اجابت كنندگان شديم و فراموش نكرديم. تو خود در قرآن فرمودى: «وَ إذ أخَذَ رَبُّكَ مِن بَنى آدَمَ» .(1) آنگاه افزود: پس على عليه السلام اميرمؤمنان، حجت، آيه و خبر بزرگى است كه شما در آن اختلاف نموده ايد ... .

امام جواد عليه السلام ذيل آيه «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أوفوا بِالعُقودِ»(2) فرمود: همانا پيامبر صلى الله عليه و آله پيمان خلافت و امامت على عليه السلام را در ده موضع گرفت. آنگاه اين آيه را نازل نمود: «اى مؤمنان بر پيمان خود وفا كنيد» . پيمانى كه بر ولايت اميرمؤمنان از شما گرفت.(3)

امام صادق عليه السلام درباره روز غدير چنين فرمودند: روزى كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى اميرمؤمنان عليه السلام در غدير خم پيمان گرفت، و به ولايت او اقرار كردند. خوشا به حال آنان كه بر ولايت او ثابت قدم ماندند، و واى بر كسانى كه آن پيمانى را شكستند.

امام باقر عليه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد: خداوند درباره على عليه السلام پيمانى بر عهده من نهاد.(4)

ص: 175

همچنين ضمن حديث قدسى خداوند مى فرمايد: على عليه السلام پرچم هدايت و پيشواى دوستان پاكيزه من است، و هر كس فرمانبردار او باشد اطاعت مرا نموده است.(1)

در آن روز بزرگ خاتم انبيا صلى الله عليه و آله چنين بيان فرمود: بدانيد كه من بعد از پايان خطابه ام شما را به دست دادن با من به عنوان بيعت با او و اقرار به او (اميرالمؤمنين عليه السلام) ، و بعد از من دست دادن با خود او فرا مى خوانم. بدانيد كه من با خدا بيعت كرده ام، و على عليه السلام با من بيعت كرده است، و من از جانب خداوند براى او از شما بيعت مى گيرم.

در اين باره به قرآن استناد كرده و فرمودند: «إنَّ الَذينَ يُبايِعونَكَ إنَّما يُبايِعونَ اللّه َ يَدُ اللّه ِ فَوقَ أيديهِم»(2): «كسانى كه با تو بيعت مى كنند در واقع با خدا بيعت كرده اند دست خدا بر روى دست آنان است» . پس هر كس بيعت را بشكند اين شكستن به ضرر خود اوست ... .

زنان نيز بايد همانند سايرين بر عهد و پيمان خويش استوار باشند، چرا كه در عالم ميثاق از آنان نيز پيمان بزرگوارى و سرورى ذوات پاكيزه محمد و آل محمد عليهم السلام گرفته شده است. پس ظرف آبى مهيا ساخته و بر درب خيمه گذارده شد. زنان يكى يكى آمده و سلام كرده، و به عنوان بيعت براى امامت و ولايت ايشان دست داخل آب نهاده و به اينگونه بيعت كردند.

مسئله تجديد عهد و ميثاق با ولايت به قدرى مهم بود كه غير از بيعت با دست، بيعت زبانى هم انجام شد؛ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: ... اى مردم، همگى اين سخن را كه مى گويم تكرار كنيد: ما فرمان تو را كه از جانب خداوند درباره على عليه السلام و امامان از فرزندان او - كه به ما رسانده اى - اطاعت مى كنيم، و به آن راضى هستيم، و با قلب، جان، زبان و دست خود با تو بر اين گفتار بيعت مى كنيم، و از اين پيمان برنگرديم و آن را نشكنيم ... .(3)

ص: 176

خلاصه اينكه:

غدير در بلنداى تاريخ چنان طنين اندازه بوده كه همه هستى را مديون صاحب ولايت نموده، بلكه خود را به آن اعتبار بخشيده و سند محكم را بر درستى پيامبر صلى الله عليه و آله و حقانيت شيعه امضا نموده است.

غدير يعنى قدر على عليه السلام و روح مجموعه بندگى ها، دعاها و دستورات پرورگار كه قرآن مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُم الإسلامِ دينا» .(1)

امام باقر عليه السلام براى روز غدير فرموده است:

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير توقف نمود، جبرئيل از جانب پروردگار فرود آمد كه على عليه السلام را براى مردم معرفى نموده و عهد و پيمان خود را با او تجديد كند. آنان را به ياد بيعت و ميثاقى كه در عالم ذرّ از ايشان گرفتم افكنده و يادآور عهد ولايتى باش كه براى مولاى آنان على بن ابى طالب عليه السلام از هر مرد و زن مؤمن گرفتيم. همانا پيامبرى به رسالت برانگيخته نشد مگر آنكه دين را كامل و نعمت را بر ولايت دوستانم و دشمنى دشمنان خود تمام نمود. پس اى محمد، على عليه السلام را به مردم بشناسان و برايشان عهد و پيمانى را كه گرفته بوديم تجديد نما.(2)

بنا بر اين، روز غدير يعنى برترين اعياد همه مسلمانان، و نه فقط شيعه. غدير عيد همه ملت ها و امت ها، و روز خوارى همه گردنكشان روزگار به شمار مى آيد.

ص: 177

از سوى ديگر، حديث غدير اسنادى فوق تواتر دارد؛ بيش از صد و ده صحابى، و هشتاد و چهار تن از تابعين، و از قرن دوم تا چهاردهم سيصد و شصت نفر از علما و بزرگان اهل سنت راوى آن مى باشند، و تا كنون هزاران كتاب از منابع اهل سنت و شيعه اين حديث را با توجه به صحت سند روايت نموده اند.

غدير سندى همچون وحى و پيامبر صلى الله عليه و آله و قرآن دارد، كه در آن روز فرود آمده است. سيوطى از ابن مردويه به طور مستند نقل كرده كه ابن مسعود گفت:

در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله مى خوانديم: «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ»(1): «اى پيامبر به مردم برسان آنچه را از سوى پروردگار برتو نازل شده» بر اينكه على عليه السلام مولاى (اولى) بر مؤمنين است، «و چنانچه او را معرفى نكنى همانا رسالت خويش را به انجام نرسانده اى و خداوند تو را از مردم نگاه مى دارد» .(2)

مبغضان و منكران غدير نيز از همان روز كه ذره اى بيش نبودند دست به مخالفت و حسادت زده و نقض پيمان كردند. اكنون نيز بايد چهره زشت دشمنان از دوستان متمايز گردد.(3)

غدير روشنگر حقايق پنهان است، تا اصحاب عقبه و هم پيمانان سقيفه را رسوا سازد. آنان كه از عالم ذرّ منافقانه به ظاهر و با اكراه اقرار نموده، و بر انديشه پيمان شكنى نقشه هاى شوم خود را در غدير به اجرا گذاردند، گويا پيمان هاى نخستين را به دست فراموشى سپرده بودند. ثمره درخت تنومند ولايت را از ريشه قطع نموده، و بشريت بلكه جهان هستى را از كمال و هدايت به فساد و محروميت كشانيدند.

ص: 178

البته اراده پروردگار بر رسوايى پست ترين نمونه زشتى آشكار گرديد، و همگان يافتند كه اولين كسانى كه به ظاهر منافقانه بيعت كردند، اولين بيعت شكنان نيز به شمار آمده اند. اصولاً آنان بيعتى پايدار ننموده بودند كه آن را بشكنند.

در غدير جبرئيل به صورت انسان ظاهر شد و خطاب كرد: پيامبر صلى الله عليه و آله براى على بن ابى طالب عليه السلام عهد و پيمانى گرفت كه جز كافر به خدا و رسول صلى الله عليه و آله آن را بر هم نمى زند.(1)

غدير با آن همه اسناد محكم و آشكار و از كنار عرش با شهود ملائكه مقرب و با آن همه تشريفات در دايره آفرينش اجلال نزول نمود. اما متأسفانه محكوم تاريخ واقع شده، و با آنكه براى اداى حق دو شاهد كافى است، اما با وجود صد و بيست هزار نفر در وادى غدير حق آن كس كه اجر رسالت بود پايمال شد و گروهى بى خرد و خودكامه قرار گرفت.(2)

امام باقر عليه السلام ذيل آيه شريفه «وَ لا يَنقُضونَ الميثاقَ»(3) مى فرمايد: مقصود عهد و پيمانى است كه در روز غدير بر ولايت على عليه السلام گرفته شده است.(4)

امام صادق عليه السلام ذيل آيه شريفه «وَ ميثاقَهُ الَذى واثَقَكُم بِهِ»(5) فرمود: آنگاه كه رسول خدا صلى الله عليه و آله پيمان ولايت را از آنها گرفت، آنان گفتند: آن را شنيديم و اطاعت مى كنيم. سپس پيمان را شكستند.(6)

ص: 179

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله افزود: پرورگارا گواه باش. مردم نيز آن را تكرار نمودند. و پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمود: خدايا گواه باش. آنگاه دست على عليه السلام را بلند نمود و فرمود: بدانيد هر كس من مولاى اويم اين على عليه السلام نيز مولاى او است. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.(1)

در حديث ديگر اينگونه آمده است:

... تا آنجا كه زفر و حبتر (ابوبكر و عمر) پيش آمدند. پيامبر صلى الله عليه و آله به ايشان فرمود: با ولايت على عليه السلام بيعت كنيد. گفتند: از جانب خدا و رسول است ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى.

آنگاه عمر به ديگرى گفت: آيا نمى بينى كه چشمان او هم چون دو چشم ديوانگان در حدقه مى گردد ؟ ... سپس اين آيه نازل شد «وَ إن يَكادُ الَذينَ كَفَروا لَيُزلِقونَكَ بِأبصارِهِم لَمّا سَمِعوا الذِكرَ وَ يَقولونَ إنَّهُ لَمَجنونٌ وَ ما هُوَ إلاّ ذِكرٌ لِلعالَمينَ» .(2)

باشد تا روزى كه وعده خدا به سر آيد، و با قيام فرزند غدير حق غدير ادا شود، و غاصبان غدير را به سزاى اعمال ننگين خود برساند. به اميد آن روز كه خواست او بر ظهور نور، هدايت و كمال تعلق گيرد و شوكت و بزرگى انوار درخشنده ولايت به نمايش گذارده شود و جهان را پراز عدل و داد كند.

آن روز، روز تجديد عهد با ولايت، يعنى روز ظهورِ غدير است.

آن روز، روز به ثمر رسيدن تلاش همه انبيا و نيكان جهان است.

آن روز، روز برقرارى حكومت عدل علوى، و سيطره ولايت محمد و آل محمد عليهم السلام خواهد بود.

ص: 180

روز جمعه بود كه آنان اطراف منبر پيامبر صلى الله عليه و آله نشستند و به ترتيب از جا برخاستند و به ابوبكر نسبت به تصدّى خلافت هشدار دادند، واقعه غدير خم و حديث غدير را يادآور شدند و از كنار گذاشتن على بن ابى طالب عليه السلام از خلافت و مخالفت با دستور پيامبر صلى الله عليه و آله انتقاد كردند، و به اين شكل حكومت و خلافت را بدون مستند شرعى دانستند. جز اين دوازده نفر، ديگرانى هم برخاسته و سخن گفتند.

نتيجه گواهى اين شاهدان غدير شكست ابوبكر بود. از اين رو ابوبكر كه دليل و جوابى نداشت سه روز در خانه نشست. روز سوم عمر، طلحه، زبير، عثمان، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى وقاص و ابوعبيده جرّاح (از كار چاق كنان سقيفه و خلافت ابوبكر) هر كدام با ده نفر از مردان عشيره خود با سلاح هاى آخته سراغ ابوبكر آمدند.

او را از خانه بيرون آورده و به مسجد بردند و بر منبر نشاندند. مردم را نيز تهديد كردند كه اگر كسى باز هم آنگونه سخنان بگويد، با شمشير جواب خواهد شنيد. مردم هم ترسيدند و در خانه ها نشستند.(1)

در منطوق آيات و روايات، كسى كه اداره امور فرد يا جامعه را بر عهده دارد «ولىّ» خوانده مى شود. در متون اسلامى تصريح شده كه اگر غدير بر پا و حكومت به اهلش - كه فرمان خدا و رسولش بر آن بود - واگذار مى شد، هرگز در جامعه اختلافى پيش نمى آمد. روايات فراوانى در اين زمينه آمده است، از جمله: ... ما اختلف عليكم سيفان(1): هرگز اختلافى كه به شمشير كشيده شود پيش نمى آمد.

در اين عبارت واژه «إختَلَفَ» آمده كه به معناى رفت و آمد است؛ كه برخورد و نزاعى كه سرانجام آن جنگ و كشتار باشد مدّ نظر است.

در نتيجه، اينكه رخت بر بستن نزاع و جنگ از يك جامعه به منزله داشتن جامعه اى پاك و سالم است، كه هدف رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله هم دقيقا رسيدن به چنين جامعه اى بود.

برخى خرده مى گرفتند كه چرا اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رسيدن به حكومت در جنگ هايى دامنه دار شركت كرد ؟ بله، اميرالمؤمنين عليه السلام درگير سه جنگ شدند، ولى در هر سه جنگ حضرت آغازگر جنگ نبودند، بلكه جنگ افروزى از سوى مخالفان حضرت بود، كه خود از بقايا و دست نشاندگان حاكمان پيشين بودند و عدل اميرالمؤمنين عليه السلام را بر نمى تافتند.

طبيعى است در چنين مواجهه و جنگى يا بايد خود و اصحابشان كشته شوند، يا به دفاع از خود بپردازند، و دفاع حضرت به همين منظور و ضرورى بود. در واقع درگير شدن آن حضرت در سه جنگ اقدامى دفاعى بود.

به عنوان مثال:

مثلاً در ماجراى جنگ جمل، جنگ افروزان بر ضد اميرالمؤمنين عليه السلام شكست خوردند و سردمداران جنگ پس از شكست در كاروانسرايى در بصره مخفى شدند. يكى از اين فراريان عايشه بود.

حضرت اميرمؤمنان على عليه السلام سوار بر اسب و در حالى كه جمعى از اصحاب مسلح او را همراهى مى كردند وارد كاروانسرا شدند. در مقابل اتاقى كه عايشه در آن مخفى شده بود رفته و با خطايى عتاب آلود به عايشه فرمود: آيا پيامبر صلى الله عليه و آله به تو فرمان داده تا چنين كنى ؟ سپس فرمود: آماده باش تا تو را به مدينه بفرستم.

طبيعى است در جريان جنگ عده اى كشته مى شوند كه وابستگانى از قبيل زن، فرزند، خواهر و ... دارند. در جمل نيز وضع به همين منوال بود و بازماندگان كشتگان در كاروانسرا حضور داشتند. آنان با ديدن حضرت در مقابل ايشان قرار گرفته و بر ضد امام شعار مى دادند: هذا قاتِلُ الأحِبَّةِ(1): اين كشنده عزيزان ماست.

حضرت مجددا در مقابل اتاق عايشه قرار گرفتند. چون زنان تظاهر كننده واكنشى از حضرت نديدند، جرأت بيشترى پيدا كرده و شعارهاى خود را بر ضد حضرت تكرار كردند. برخى اصحاب كه همراه حضرت بودند قصد داشتند زنان تظاهر كننده را ساكت كنند. ولى حضرت مانع شده و فرمود: به آنان كارى نداشته باشيد و حتى آنان را به سكوت وادار نكنيد.

اميرالمؤمنين عليه السلام هنگام خروج از كاروانسرا، در مقابل معترضان لحظه اى توقف كردند و جمله اى را فرمودند كه تاريخ هرگز نمونه آن را ثبت نكرده و نخواهد كرد. آزادترين كشورهايى كه مدعى آزادى اند نيز نمى توانند چنين ادعايى كنند. حضرت لحظه اى توقف فرمود و به اتاق هايى كه جنگ افروزان در آن پنهان بودند اشاره كرده و فرمود: اگر من قاتل الاحبّة بودم، جنگ افروزانى را كه در اتاق ها پنهانند مى كشتم.

ص: 184

غدير اميرالمؤمنين على عليه السلام به عنوان نمادى شفاف از صلح و عفو و بخشش و گذشت است. چنانچه در حضرت در زمان حكومتشان تمام اعتراض ها را با بزرگوارى تحمل مى كردند و كمترين اثرى از خشونت وجود نداشت، و پس از جنگ نيز با جنگ افروزان برخوردى نكردند، بلكه آنها را آزاد گذاشتند.

پرواضح است كه اين روش حضرت به پيروى از روش پيامبر صلى الله عليه و آله و در راستاى وحى الهى بود. گويا حضرتش مى خواستند درسى براى همه انسان ها باشند.

با كمال تأسف آنچه شايسته بشر نبود و نصيب بشر شد، نتيجه نفى غدير است. از اين رو حضرت بقيه اللّه الاعظم عليه السلام پس از ظهورشان همان خواهند كرد كه بر عهده اميرالمؤمنين عليه السلام گذارده شده بود.

پس احياى غدير احياى عدالت و طرد ستم و نابرابرى و اجحاف است. يادكرد غدير يادآورى سخاوت، عدالت، حسن سياست، خوش تدبيرى در معاش و بهسازى اقتصاد مردم است.

وقتى صاحب غدير اميرمؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام اسوه باشد، بدين معنى خواهد بود كه مردم در آسايش به سر برند، گرسنه اى يافت نشود، گمراهى و انحراف عقيده نباشد و فرودست ترين مردم در امنيت و برابرى قضايى با فرادستان و حتى حاكمان جارى باشد، و هزار نيكى و خير ديگر كه تماما قطره اى از درياى بيكران عدالت اميرالمؤمنين عليه السلام است. در حقيقت خط خدا و صراط مستقيم همين است كه اميرمؤمنان على عليه السلام اسوه باشد و اين فضائل در جامعه منتشر شود.

در روايت است كه قلمرو حكومت ظاهرى حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بيش از نصف ساكنان زمين و قريب پنجاه كشور فعلى را فرا مى گرفت. در آن زمان يكى از خوارج نادان و كج نهاد به ايشان گفت: إتَّقِ اللّه َ، فَإنَّكَ مَيِّتٌ(1): از خدا بترس، زيرا روزى خواهى مرد. حضرت بدون آنكه بر آشوبد فرمود: آرى مى ميرم. به خدا سوگند به ضرب شمشير كشته خواهم شد و محاسنم از خون سرم خضاب خواهد شد، و اين قضاى حتمى و عهدى معهود است، و هر كه دروغ بندد نوميد مى گردد.

يافت كه حاكم يا پادشاهى قسمتى از اين خاكدان را تحت فرمان داشته باشد و دخترش لباس وصله دار بر تن كند.

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: إنَّ اللّه َ فَرَضَ عَلى أئِمَّةِ العَدلِ أن يُقَدِّروا أنفُسَهُم بِضَعَفَةِ الناسِ(1): خداى متعال بر پيشوايان عدل فرض و لازم دانسته است كه خود را با ناتوان ترين مردمان همسنگ گردانند.

گرامى داشت غدير در واقع ارج نهادن به اين ارزش ها و فضيلت هاى متعالى و محور قرار دادن اين آموزه هاى ناب است.

در روايت وارد شده است: وقتى اميرالمؤمنين عليه السلام به شهادت رسيدند، هشتصد هزار درهم مديون بودند ! و امام حسن مجتبى عليه السلام از جانب ايشان اين قرض را ادا كردند.(2)

اين مطلب گواه روشنى است بر اينكه حضرت امير عليه السلام مالى بر جاى ننهادند. به شهادت تاريخ، آن حضرت هر چه زمين آباد مى كرد و هر چه چاه مى كند، بى درنگ وقف مى فرمود. كج انديشى است كسى احتمال دهد اين قرض براى مصارف شخصى بوده است.

وقتى خوراك حضرت در هنگام رياست ظاهرى اش نان جو خشك سبوس دار - كه به دست غير ايشان به زحمت شكسته مى شد - و دوغى بود كه حاضران ترشى آن را استشمام مى كردند، معلوم مى شود بدهى هاى ايشان براى تأمين زندگى فقرا بوده است. چرا كه رئيس مسلمانان حتى اگر با قرض گرفتن باشد بايد به مسلمانان خدمت كند، و به هر دشوارى كه شده اسباب آسايش يتيمان و بيوه گان و تهيدستان را فراهم آورد.

ص: 187

وانگهى، اگر عدد هشتصد هزار، درهم باشد مبلغ بسيار سنگينى است، چه رسد كه دينار باشد، كه ده برابر خواهد بود. در دنياى امروز كه در بعضى كشورها رئيس را پيش از رياست و پس از آن وزن مى كنند تا ببينند مبادا وزنش در دوران مديريت افزايش يابد ! كجا مدير يا كارگذارى را مى توان يافت كه مقروض از دنيا برود ؟

جان سخن احياى غدير احياى اين ارزش است كه والى و كارگزار به هر نحو شرعى بايد آسايش رعيت را فراهم كند و از خود و آبرو و اعتبار خود بر سر اين كارمايه بگذارد.

يا حضرت در مورد انديشه بينوايان فرمود: ... وَ يَقودُنى جَشَعى إلى تَخَيُّرِ الأطعِمَةِ، وَ لَعَلَّ بِالحجازِ أوِ اليَمامَةِ مَن لا طَمَعَ لَهُ فِى القُرصِ وَ لا عَهدَ لَهُ بِالشَبَعِ(1): و چگونه حرصم مرا به گزينش خوراك هاى لذيذ بكشاند، در حالى كه شايد در حجاز يا يمامه بينوايى باشد كه به يافتن قرص نانى اميد ندارد و هرگز مزه سيرى را نچشيده باشد.

واژه «لعلّ» در سخن امام عليه السلام به معنى شايد است؛ يعنى بسا چنين كسى يا كسانى باشند. همين آموزه بلند جهان امروز و حكم گزاران دنيا را بس است تا، در رفتار خود تجديد نظر كنند و اندكى به انبوه گرسنگان و بينوايان بيانديشند، و البته اين كمترين دستاورد محور قرار دادن غدير است.

بسيار بودند دولت ها و افرادى كه مى كوشيدند از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام بهانه اى به دست آورند، ولى ناكام و مأيوس شدند. هيچ كس تا كنون نتوانسته است بر ايشان نقص وارد كند، و همين امر موجب وحشت بسيارى از حكومت هاى بيدادگر است.

غدير در حقيقت روح تمام روزهاست. اگر غدير زنده نگاه داشته شود، عيد فطر و قربان و جمعه نيز زنده نگاه داشته مى شود. غدير به واقع تأسيس عدل، انصاف، انسانيت، و همه ارزش هايى است كه خداى تبارك و تعالى براى آن، هستى و انسان را آفريد و پيامبران عليهم السلام را فرستاد.

ص: 188

و تحقيقات وسيع و گسترده اى در اين باره انجام شده، و دست آوردهاى ارزشمندى به همراه داشته است. ولى به نظر مى رسد در اغلب اين تأليفات به «غدير» از منظر يك واقعه تاريخى نگاه و توجه شده، و نه يك «گفتمان ويژه» .

از اين رو، در اين نوشتارها آنچه بيشتر ملحوظ است اعتبار روايى و تاريخى غدير بوده، و مؤلفين بيشتر به دنبال اثبات تواتر و اتقان سند و متن حديث غدير بوده اند. به حق در مانايى آن زحمات بسيار خطير و گرانسنگى از سوى علما و مفاخر شيعه و ديگر علماى اسلام مصروف يافته است. از جمله: علامه امينى در كتاب شريف «الغدير» ، علامه ميرحامدحسين هندى در مجموعه عظيم و گرانسنگ «عبقات الانوار فى اثبات امامة الائمة الاطهار» ، علامه مجلسى در كتاب شريف «بحارالانوار» .

و نيز از قبل زحمات ائمه عليهم السلام و به تبعشان اين دانشمندان است كه امروز غدير به عنوان يك عقيده و اساس دين، ثمره نبوت، شاخص ترين و زنده ترين سند و قانون نامه زيربنايى اسلام و منشور مترقى اسلام و شيعه تبلور و تجلى يافته است. بايد اين زحمات همواره مورد پاسداشت قرار گيرد، و پاسداران و پاسبانان اين واقعه در ماندگار تاريخ به زيبايى ماندگار گردند.

سخن در اين است كه در عين ارج نهادن به زحمات بزرگان، در كنار و هم سو با نگاه تاريخى به غدير، بايد در قالب يك نظريه و انديشه و گفتمان ويژه و منفكّ از ساير گفتمان ها توجه شود. لذا لازم است در اين باره، كم و كيف اين نحو از گفتمان، متد، شيوه ها، تاكتيك ها و تكنيك هاى كاربست در اين گفتمان، زمان و مخاطب گفتمان، قابليت حامل و محمول گفتمان، جامعه هدف گفتمان، ميزان و دامنه اثرگذارى گفتمان، و ... به دقت مورد تحليل و تدقيق قرار گيرد.

در اين مقال، با پرداختن اجمالى به برخى از رئوس و امهات بحث يعنى «راز و علل ماندگارى گفتمان غدير» ، مى خواهيم فصل جديدى به روى محققين و فعالان در حوزه پژوهش افتتاح كنيم، تا اين مهم در فرصت و مجال وسيع به تفصيل مورد مداقّه قرار گيرد.

ص: 190

لازم به ذكر است كه اين تحقيق مشتمل بر سه فصل: كليات، ادبيات موضوع و استنتاج خواهد بود. فصل كليات شامل: تعاريف مفاهيم، اهداف، روش پژوهش، سؤال اساسى، چارچوب نظرى پژوهش و ... ، و فصل دوم شامل: عوامل ماندگارى يك گفتمان و ديگر علل و عوامل ماندگارى گفتمان غدير و ... ، و فصل سوم شامل: نتيجه گيرى و راهكارهاى لازم خواهد بود.

در خاتمه اين بخش تأكيد مى گردد: عدم وقوف شايسته بر اين حقيقت تاريخى، بسيارى از حقايق و حتى فهم بعضى عبارات و جملات استخدام در حديث غدير را بر ما مشكل و مبهم مى نمايد. همان طور كه وقوف بر آنها بسيارى از نقاط مبهم را روشن مى كند، و بصيرت لازم را براى درك حقايق نهفته در اين گفتمان را فراهم مى نمايد، و با علم به آنها پرده از جاودانگى اين گفتمان برداشته.

تنظيم اين گفتمان و درك ارتباطات مكنون در آن اين فهم را بر حق جويان روشن مى سازد كه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در آن شرايط خاص اين خطابه مفصل را در مراسمى باشكوه ايراد فرمودند و جانشينان خود را تا روز قيامت به طور رسمى به جهانيان معرفى كردند.

اين امر وجدان هر مسلمان و محقق منصف را در مقابل اين خطاب قرار مى دهد، و بر او ضرورى مى نمايد كه جريان غدير و گفتمان آن را با همه وسعت و عمق آن مورد مطالعه قرار مى دهد.

«گفتمان» در مفهوم ساده، به گفت و گو و تبادل كلام گفته مى شود. اين واژه در معناى اصطلاحى به شكل ماهيت و نوع گفتگو گفته مى شود، كه مقصود از آن احتجاج يا تبيين و يا دفاع از يك انديشه و نظريه است.

يكى آيه شريفه 68 سوره مائده: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» .

ديگرى آيه سوم مائده كه در حكم قطعى عمل رسول خدا صلى الله عليه و آله بعد از ابلاغ رسالت پايان است كه مى فرمايد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .

و ديگر سخن متقن و متواتر رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه غدير است كه خلاصه خطبه در اين جمله بيان شده است: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

اين دلائل و دلائلى ديگر كه در متن خواهد آمد، به عنوان پشتوانه نظرى تحقيق مورد استناد و استفاده است.

هدف از به كارگيرى واژه «گفتمان» به صورت اصطلاح خاص درباره اين پديده، بيان اين است كه ما با پديده اى رو به رو هستيم كه در زمانى رخ داده، و به عنوان يك انديشه و نظريه در حوزه هاى بسيارى تأثيرگذار بوده است، و به عنوان يك عنصر و مؤلّفه اساسى در حوزه هاى چندى حضور و نقش مهم و اساسى را ايفا كرده و مى كند.

به نظر مى رسد كه اين عنصر به عنوان عنصر اساسى پايدار، با همه تغييرات فرهنگى و اجتماعى و تاريخى باقى، و آثار خود را در حوزه هاى انديشه، بينش و رويكرد به جاى مى گذارد. هر چند كه غدير به عنوان يك مكان و يك رخداد تاريخى در عصر و لحظه اى خاص از زمان در بند زمان و مكان و تاريخ و لحظه است، ولى از جهاتى از همه آنها جدا و منفك است.

لحظه نه تنها آبستن ايجاد و يا بروز آن نيست، بلكه تنها مى تواند آن را به عنوان آغاز به شكلى ظاهرى محدود و مقيد سازد. ولى از نظر باطنى امرى فرا لحظه و فرا تاريخى است، و مى توان آن را به عنوان اصلى بيرون از رخدادها بر شمرد.

اينگونه است كه ما از گفتمان غدير سخن مى گوييم. البته با اين تفاوت كه محدود به لحظه، زمان و مكان تاريخ نيست. به اين معنى كه گفتمان ها را مى توان به دو دسته اساسى دسته بندى كرد:

دسته اول گفتمان هايى كه هر چند عمومى و كلى و فراگير هستند، ولى در يك عصر تاريخى حضور و ظهور دارند. مانند گفتمان دموكراسى و غيره.

دسته دوم گفتمان هايى كه در محدوده زمان، تاريخ و لحظه قرار نمى گيرند و هيچ يك از آنها نمى تواند بندى بر پاى آن و قيد بر گردنش باشد. از اين دسته گفتمان ها مى توان به گفتمان عدالت اشاره كرد.

گفتمان غدير اگر چه از زمان خاصى چون 18 ذى الحجه سال دهم هجرى و در مكان خاصى چون غدير خم بين راه مكه و مدينه و با حضور اشخاص

ص: 195

و شخصيت هاى به نامى چون رسول خدا صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام شكل گرفت، ولى آغاز آن را بايد به حضور انسان به عنوان خليفه اللّه در زمين، و مكان آن را نيز كره زمين و اشخاص آن را انسان هاى كاملى دانست كه در قرآن به عنوان انوار طيب انسانى و كلمات وجودى الهى از آنان ياد مى شود. كلمات وجودى كه توبه آدم بدان پذيرفته شده است.

گفتمان غدير، گفتمان حال و گذشته و آينده بشريت است.

گفتمان غدير همان خواسته حضرت ابراهيم عليه السلام است كه پس از سال ها تلاش و مجاهدت و سربلندى از آزمون هاى سخت و دشوار چون ذبح اسماعيل عليه السلام و آتش نمروديان و مانند آن به آن رسيد و دست يافت.

گفتمان غدير همان امانت الهى است كه آسمان و زمين آن را بر نتابيد.

گفتمان غدير محتواى همه رسالت است، كه اگر آن را ابلاغ نكند نه تنها پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ابلاغ رسالت نكرده است، بلكه رسالت همه پيامبران عليهم السلام ابتر و بريده و ناتمام مى ماند.

و گفتمان غدير همان و همان و همان هايى است كه در بسيارى از آيات قرآن بدان به صراحت، كنايه، ايهام، اجمال و تفصيل پرداخته شده است.

مگر نه اين است كه همه قرآن «بسم اللّه» ، و همه بسم اللّه در «باء» آن خلاصه شده، و امامت نقطه معنابخش وجودى آن باء است ؟ مگر نه اين است كه همه آيات تعريف يك حقيقت هستند، و همه حقيقت نور وجودى محمدى است كه باطن آن را نور علوى تشكيل مى دهد ؟

گفتمان غدير، آغاز امامت انسان بر همه هستى را مى نماياند، و نشان مى دهد كه انسان چيست و از كجا آمده و به كجا مى رود.

گفتمان غدير هم راه است، و هم مقصد است، و هم مقصود.

ص: 196

اگر دين اسلام و قرآن و پيامبر صلى الله عليه و آله و پيامبران پيشين و امامان معصوم عليهم السلام و علماى صالح امت اين اندازه از غدير مى گويند، از آن رو است كه هويت همه دين و بنياد همه اسلام اين كلمه وجودى و حقيقت خاص الهى است كه در غدير صورت تجلى يافته است. انسان به گفتمان غدير خود را در راهى ديگر قرار داد؛ راهى كه پايان آن سربلندى انسان و انسانيت است.

از زمانى كه غدير تجلى يافت، فرشتگان آسمان نفس راحتى كشيدند و زمين به خود باليد كه قرارگاه خليفه الهى شد. خلافت و دين اسلام - كه تلاش همه پيامبران از آدم تا خاتم عليهم السلام بود - به بار نشست و ميوه داد. كاشت و داشت پيامبران عليهم السلام و فرشتگان و زمين و زمان در آن لحظه تاريخى به بار نشست، و انسان و انسانيت به برداشت اين ثمره چشم اميد دوخت. از آن زمان است كه خلافت انسانى تضمينى شد، و زمين اميد به آبادانى يافت، و مأموريت آدم در زمين به پايان رسيد و ابليس نوميد گشت.

گفتمان غدير تجلى اسم اعظم بر زمين و مظهريت يافتن ربوبيت در قرارگاه زمين است. اينگونه شد كه خداوند بر زمين و زمان فخر فروخت، و «تَبارَكَ اللّه ُ أحسَنُ الخالِقينَ»(1) مفهوم و معنى يافت.

غدير، چاه آبى است كه در جارى زمان جارى شد و در عرصه هستى همگان را سيراب كرد. فرشتگان در آب غدير علم، و جنّيان هدايت، و انسان خلافت را يافت. هر كس از اين رويداد تعبيرى كرد، و از آن تعبير خود خشنود شد، و بر پايه ظرفيت و ظرف وجودى از آن بهره برد. انسان بر عرش نشست و از فرش گذشت. آب را مايه حيات طيبه و زندگانى جاودانه يافت، و فريب شيطان را وعده خوبان تفسير كرد.

به غدير هم به بندگى و عبوديت جاودانگى دست يافت، و هم ملك و سرورى بر كائنات را ابليس آن را مايه نيستى خود يافت، و زقوم و حميم دوزخى معنى و تفسير كرد و خود را در چاه ويل جستجو كر. زمين از آن آبادانى و جنّيان رهايى فهميدند.

ص: 197

گفتمان غدير يك پديده تاريخى نيست، بلكه يك حقيقت ابدى است، كه اول كلمه بود، آخر كلمه بود، و جز كلمه كسى نبود، و آن كلمه خداى غدير بود.(1)

امضاى خداوند صورت گرفته است، دوام و بقاى آن امرى حتمى و قطعى است. در منابع مختلف به وحيانى بودن گفتمان غدير اشارت رفته است.

از جمله شواهدى كه به آن استناد شده داستان حارث فهرى و سنگ آسمانى است.(1) كسى كه در آخرين ساعات از روز سوم از ايام غدير با عده اى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و به نصب اميرالمؤمنين عليه السلام اعتراض كرد، و به نص قرآن در سوره معارج از خداوند عذاب خواست !(2) خداوند هم سنگ آسمانى بر سر او زد و هلاك شد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم به اصحابش فرمود: ديديد و شنيديد ؟ گفتند: آرى.

با اين معجزه بر همگان آشكار شد كه غدير از منبع وحى سرچشمه گرفته و فرمان الهى است.

شاهد ديگر بر اين مدعى شعر حسّان بن ثابت در غدير است، كه در واقعه غدير از پيامبر صلى الله عليه و آله اجازه خواست آن را قرائت كند، و پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اتمام اشعار حسان در حق او فرمود: اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى از سوى روح القدس مؤيَّد خواهى بود.(3)

عامل دوم: هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند

از برجستگى هاى گفتمان غدير، هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند متعال است. مفاد آيه 68 سوره مائده دليل روشن بر اراده الهى بر تحقق و تكوين غدير است.

گفتمان صورت گرفته در آيه و درخواست جدى و محكم خداوند از پيامبر صلى الله عليه و آله به گونه اى است كه عدم تحقق را غير متصور مى سازد، و به تبع اراده الهى است كه پيامبر صلى الله عليه و آله عنان سخن را متوجه موضوع اصلى كرده، كه همان خواست الهى است.

ص: 199

خداوند صريحا فرموده كه فرمان قاطعى از سوى خداوند آمده تا مطلب مهمى را درباره على بن ابى طالب عليه السلام بيان كنم، و گر نه رسالت خود را نرسانده ام و از عقاب خداوند بيم دارم !(1)

بى ترديد بايد تصديق نمود «خواست خداوند» از جمله دلائل و عوامل مؤثر در جاودانگى گفتمان غدير است، كه بايد آن در احياء و هدايت انديشه هاى متعالى همواره بايد جاودانه بماند.

عامل سوم: قدرت و قطعيت گفتمان غدير

ظهور و بقاى يك تفكر و انديشه موقوف بر استحكام و قدرتمندى اساس و پايه ها، و در عين حال به قطع آورى آن است. دوام يك گفتمان زمانى ممكن است كه از بنيان قوى، و در عين حال از جزميت و قطعيت بالايى برخوردار باشد.

در جريان غدير خطاب «ان لم تفعل ... » حاكى از قاطعيت و قطعيت سخن است، كه خداوند از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواهد در نهايت قاطعيت و بدون هيچ گونه واهمه و ترس از شر دشمنان و با صداى بلند، خواست الهى را اعلام نمايد.

چنانچه اگر اين كلام از پشتوانه قوى و حتميت لازم برخوردار نبود و يا اساس متزلزلى داشت و يا سست و همراه با ترديد بود، عملاً امكان تحقق پيدا نمى كرد و به سرنوشت ديگر كلام ها و گفتمان ها دچار مى گشت؛ كه امروز اثر و دوامى از آنها ديده نمى شود.

حال كه اين گفتمان در طول متمادى همواره مورد توجه انديشه انديشمندان و جلب نظر متفكران بوده و امكان دوام و اثر داشته است، گواه روشنى است بر صلابت، پايمندى و قطعيت گفتمان غدير، كه آن را پيوسته جاودانه ساخته است.

عامل چهارم: حق مدارى و حق گرايى

از ضوابط قابل توجه در تحليل گفتمان، پيوستگى و ريشه مندى آن با حقيقت

ص: 200

محض است. دعوت به انديشه حق، راه حق، حيات حق جويانه، كرامت و عزت و شرافت اخلاقى مبتنى بر حق، رفتار و گفتار حق مدارانه و ... ، از وجوه برجسته گفتمان است، كه او را زيبا و مطلوب حق جويان ساخته است. از اين رو هر انديشه و كلامى كه مبتنى بر حق و غايت آن دعوت به حق باشد، نتيجه عقلى آن پايدارى و ماندگارى است.

اشارت پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازهاى مختلف خطبه غدير، چه درباره خويش و چه درباره على عليه السلام دلالت بر اين حقيقت است. آنجا كه مى فرمايد: أيُّهَا الناس، أجيبوا داعِىَ اللّه ِ؛ أنَا رَسولُ اللّه ِ(1): اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد؛ كه من پيام آور خدا هستم. و در حق على عليه السلام مى فرمايد: ... او است كه بر حق هدايت نموده و به آن عمل مى كند، و باطن را ابطال و از آن نهى مى نمايد ... .(2)

عامل پنجم: جامعيت گفتمان غدير

گفتمان غدير، به عنوان يك انديشه و نظريه مترقى و تأثيرگذار توانسته و مى تواند نيازهاى فكرى و رفتارى انسان را در حياتى ترين عرصه ها و حوزه ها تأمين، و حيات او را در مسير عالى ترين كمالات انسانى تنظيم و تعديل نمايد.

اين گفتمان، گفتمان حال و گذشته و آينده بشريت است. اگر امروز اين گفتمان بعد از قرن ها مطلوب دل ها و فكرهاست و توانسته است سيل عظيمى از انسان ها را به سوى خود جذب و جلب نمايد و مشتاق خود سازد، براى آن است كه انسان هاى حقيقت جو و عزت طلب اين را راهى مى دانند كه پايان آن سربلندى انسان و انسانيت است.

عزت، كرامت نفس، شرافت اخلاقى، امنيت روحى و روانى، ارزش هاى والاى انسانى و ... كه مطلوب فطرى و آمال درونى انسان است، تنها از قبل اين گفتمان قابل حصول و دست يافتنى است. اين زيبايى هاى اين گفتمان است، كه آن را جاذبه مند

ص: 201

و در طول قرن ها جاودانه ساخته است. از اين رو، براى گروندگان و علاقمندان، اين باور حاصل شده كه گفتمان غدير، هم راه است و هم مقصد است و هم مقصود.

عامل ششم: جهان شمولىِ گفتمان غدير

پيامبر صلى الله عليه و آله امامت دوازده امام عليهم السلام پس از خودش را به طور رسمى و قانونى تا آخرين روز دنيا اعلام فرمود. از نكات مهم اشاره حضرت به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها و در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود. سپس نتيجه گيرى كرد كه شك كننده در اين مسئله كافر و ملعون و مغضوب خداست.

بنا بر اين، يكى از شاخصه هاى قابل تأمل گفتمان غدير، فرا زمانى و فرا مكانى بودن آن است. پيام نجاتبخش غدير مختص زمان پيامبر صلى الله عليه و آله يا معصومين عليهم السلام، و يا جامعه ى خاص و يا انسان هاى خاص نبوده است. بلكه انسان از آن جهت كه انسان است و جوامع انسانى به طور عام در هر عصر و زمانى با هر نسلى مخاطب و مشمول پيام غدير است.

پيام جهانى اين گفتمان ارائه طريق براى نجات بشريت و جوامع انسانى از هر گونه بى عدالتى، ظلم، ناديده انگارىِ حقوق مسلم انسان ها، تعدّى و تجاوز به حريم و حرمت انسان هاست. به اين مفهوم كه تنها طريق نجات و فلاح جوامع انسانى از هجمه هاى عارض بر حقوق او، تمسك و تبعيت از ولايت الهى است كه در على عليه السلام و اولاد على عليهم السلام تجلى دارد، و اين همان فرمان مهم الهى است كه اكمال رسالت و نتيجه مندى زحمات پيامبر صلى الله عليه و آله منوط به ابلاغ آن گرديده است.

خطاب با عبارت «مَعاشِرَ الناسِ» گواهى است بر اين مدعى، كه به وضوح در فرازهاى مختلف خطبه غدير مشاهده مى گردد. نوع و شيوه خطاب و جامعه هدف در اين گفتمان، اشاره روشنى بر عموميت انسان در همه اعصار دارد. همين فصل مميزى است در ميان همه گفتمان هاى جارى؛ كه اين جامعيت و فرامندى مخاطب در آن گفتمان ها يا ديده نمى شود، و يا در نهايت كم رنگى است.

ص: 202

لذا پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايد:

اى مردم، اين مطلب را درباره او بدانيد و بفهميد، و بدانيد كه خداوند او را براى شما صاحب اختيار و امامى قرار داد كه اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرين و انصار و تابعين آنان، و بر روستايى و شهرى، و بر عجمى و عربى، و بر بزرگ و كوچك، و بر سفيد و سياه، و بر هر يكتاپرست حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر كسى با او مخالفت كند ملعون است، و هر كسى تابع او باشد و او را تصديق كند مورد رحمت الهى است.(1)

و يا در جاى ديگر مى فرمايد: جبرئيل سه بار از طرف خداوند بر من نازل شد، و مرا مأمور كرد كه در اين محل اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد سياهى اعلام كنم كه: على بن ابى طالب عليه السلام برادر من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است ... .

اين مضامين دلالت روشنى دارند كه پيام گفتمان غدير يك پيام عام و جهانى است.

عامل هفتم: تضمين و ضمانتمندى الهى گفتمان غدير

فضاى واقع براى ابلاغ فرمان الهى براى پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار ثقيل و دشوار بود، زيرا ابلاغ فرمان الهى در آن شرايط دشوار كه امكان هر گونه فتنه و عناد و مخالفت از ناحيه خنّاسان و فتنه گران مى رفت، فضا را براى پيامبر صلى الله عليه و آله سنگين نموده بود.

اين شرايط سخت كاملاً از كلام پيامبر صلى الله عليه و آله مشهود است؛ كه خطاب به مردم مى فرمايد: اى مردم، من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا از كمىِ متقين و زيادى منافقين و افساد ملامت كنندگان و حيله هاى مسخره كنندگان اسلام اطلاع دارم.(2)

ص: 203

به نظر مى رسد اگر ضمانت الهى در انجام اين مهم نبود، تحقق فرمان الهى از ناحيه پيامبر صلى الله عليه و آله در آن فضاى سنگين بعيد مى نمود. لذا خداوند با بيان «وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ»(1) آرامش و قدرتى را در وجود پيامبر صلى الله عليه و آله پديدار ساخت، تا آن حضرت بدون واهمه از مكايد، فتنه و ملامت دشمنان پيام بر حق الهى را در نهايت قدرت به مردم ابلاغ نمايد.

در ادامه نيز پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر اين امر تصريح نمايد كه خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على عليه السلام بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام، و براى من حفظ از شر مردم را ضمانت نموده است، و خدا كفايت كننده و كريم است.

عامل هشتم: بهره گيرى از تكنيك ها و متدلوژى مناسب در گفتمان غدير

در اين گفتمان از شيوه و روش اقناعى - كه اثر بخش ترين و ماندگارترين شيوه گفتگو است - بهره گرفته شده است. از جمله رويكردهاى به كار گرفته شده در اين شيوه ها است:

شيوه اول: تكوين شخصيت افراد: فرمان الهى حتى بدون حضور مردم نيز عملى بود، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله به جهت تكريم و ارج گذارى بر شخصيت مردم و آگاه سازى آنان از امر و فرمان مهم الهى دستور مى دهند همگان جمع شوند، تا شخصا فرمان الهى را بشنوند و اعلام نظر نمايد. پيامبر صلى الله عليه و آله در اجتماع صد و بيست هزار نفرى فرمان مهم الهى را با حضور همگان اعلام مى نمايد. اجتماع چنين جمعيتى در دنياى امروز هم غير عادى است، و در تاريخ نبوت از شش هزار سال پيش تا آن روز هرگز چنين مجلس شكوهمندى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.

شيوه دوم: اعلام رسمى ولايت على بن ابى طالب عليه السلام: در اين بخش پيامبر صلى الله عليه و آله در اجتماع عظيم مردم فرمان قاطع الهى را - كه همان امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام بود - به طور رسمى اعلام مى نمايد، و مردم رسما در جريان فرمان الهى از زبان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار مى گيرند.

ص: 204

شيوه سوم: تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت: در اين بخش پيامبر صلى الله عليه و آله صريحا فرمود: هر كس از امامت سرباز زند، اعمال نيكش نابود مى شود و هميشه در جهنم خواهد بود. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله پس از ذكر پاره اى از فضائل على عليه السلام مردم را از حسدورزى و آثار آن بر حذر داشت، و متذكر شد كه از علل گمراهى و سرپيچى و مخالفت مردم با ائمه عليهم السلام حسدورزى آنان است.(1)

شيوه چهارم: صراحت در معرفى على عليه السلام: پيامبر صلى الله عليه و آله به منظور زدودن هر گونه شبهه اى، بازوان على عليه السلام را گرفته و او را از جا بلند كرد و با بيان «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» با صراحت كامل فرمود: آنچه گفتم درباره «اين على عليه السلام» و «اولاد اين على عليه السلام» است، و بدين ترتيب هر گونه شبهه اى را از ميان برداشت و جاى هيچ گونه ذهنيتى را براى مردم نگذاشت و حجت را بر آنان تمام ساخت.

شيوه پنجم: فراخوانى به بيعت، پيمان گرفتن از مردم: پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اتمام خطبه فرمود: شما را به بيعت كردن با خود و على بن ابى طالب عليه السلام دعوت مى كنم. ضمانت اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت كرده ام و على عليه السلام هم با من. پس بيعتى را كه از شما مى گيرم از سوى خداوند و بيعت با او است.

بيعت گرفتن از فرد فرد آن جمعيت انبوه از طرفى غير ممكن بود، و از سوى ديگر امكان داشت افرادى به بهانه هاى مختلف از بيعت شانه خالى كنند و حضور نيابند، و در نتيجه نتوان التزام عملى و گواهى قانونى از آنان گرفت. از اين رو، حضرت در اواخر سخنانش فرمود: اى مردم، چون با يك كف دست و با اين وقت محدود و با اين سيل جمعيت بيعت كردن براى همه ممكن نيست، پس همگى اين سخن مرا تكرار كنيد و بگوييد:

ما فرمانى را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامانى از فرزندانش عليهم السلام به ما رساندى بر سر مى نهيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان

ص: 205

و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... . مردم يكايك سخنان حضرت را تكرار كردند و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.

شيوه ششم: تأييد سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله همراه با تبريك و تهنيت: مردم پس از پايان سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى آن حضرت و اميرالمؤمنين عليه السلام روى آوردند و با ايشان دست بيعت دادند، و به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام تهنيت گفتند. ابراز احساسات و فريادهاى شادى مردم كه از هر سو بر مى خاست، شكوه و ابهت بى مانندى به آن اجتماع بزرگ بخشيده بود.

شيوه هفتم: شاهد گرفتن خدا: پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازهاى مختلف خطبه غدير نسبت به انجام رسالت خويش و ابلاغ فرمان الهى، خداوند را بر اين شاهد مى گيرد و مى فرمايد: اللّهُمَّ إنّى أُشهِدُكَ أنّى قَد بَلَّغتُ: پروردگارا، تو را شاهد مى گيرم كه من ابلاغ نمودم.

يا خطاب به مردم مى فرمايد: اى مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم. لذا از آنجايى كه هر عهد و پيمانى احتياج به شاهد و ضامنى دارد تا در صورت انكار به او مراجعه شود، پيامبر صلى الله عليه و آله شاهد و گواه اين بيعت را خداوند و خودش و ملائكه و بندگان صالح خدا تعيين كردند.

بنا بر اين، رويكردهاى به كارگرفته شده در گفتمان غدير را شايد بتوان از اثر بخش ترين و ماندگارترين شيوه و رويكردها تلقى نمود، كه تا امروز تداوم يافته، و حتى در اعصار بعد به علت پويايى و بالندگى اش به عنوان محورى ترين و مترقى ترين نيازهاى فكرى و انديشه بشرى مورد توجه انديشمندان و جوامع بشرى قرار خواهد گرفت.

عامل نهم: نقش مندى شخصيت الهى پيامبر صلى الله عليه و آله در كارآمدى پردازش و تبيين غدير

پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان اسوه دين، بهترين نماد عينى و حقيقى مكتب توحيدى است، و تحليل عملكرد او در تبيين غدير راهى براى شناختن زواياى اثرگذارى شخصيت بى بديل ايشان در به ثمر رسيدن و دوام مندى حقيقت غدير است.

ص: 206

آرمان غدير در شكل متعالى و انسانى آن در صورت وحيانى پيامبر صلى الله عليه و آله نمود يافته، و با كاوش ساحت هاى وجودى آن «انسان متعالى» مى توان جلوه هاى زيباى غدير را بهتر شناسايى كرد.

با تحليل سيره نبوى مى توان به رويكرد حركت ها، تصميم گيرى ها و تدابير پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اثرمندسازى پيام غدير پى برد، و از آن در امور فردى و اجتماعى الگو برداشت.

چنين راهبردهايى به ويژه در مسائل فرهنگى و اعتقادى مربوط به جامعه امروز، نقش يك شاخصه آرمانى را بازى خواهد كرد. بنا بر اين، والايى شخصيت، مقبوليت مردمى و راست كردارى و راست گفتارى پيامبر صلى الله عليه و آله و ديگر صفات والاى آن حضرت عاملى بى بديل و برجسته در دوام و جاودانگى گفتمان غدير است.

عامل دهم: قابليت و كفايت الهىِ على عليه السلام در ولايت پذيرى

قابليت و كفايت الهىِ على عليه السلام همان طهارت نفس و وارستگى روحى و شخصيتى و بندگى و اطاعت، و سرسپردگى تام على عليه السلام در پيشگاه حضرت حق و صداقت تام على عليه السلام در هميارى و همراهى پيامبر صلى الله عليه و آله در سخت ترين شرايط است.

چنانكه پيامبر صلى الله عليه و آله در حق او مى فرمايد: او (على عليه السلام) اول كسى است كه به خدا و رسولش ايمان آورد، و هيچ كس در ايمان به من بر او سبقت نگرفت. او است كه با جان خود در راه رسول خدا صلى الله عليه و آله فداكارى كرد. اولين مردم در نمازگزاران، و اولين كسى است كه با من خدا را عبادت كرد. اى مردم، او را فضيلت دهيد كه خداوند او را فضيلت داده است، و او را قبول كنيد كه خداوند او را منصوب نموده است.(1)

به تعبير ديگر: از نظر عقلى و مردمى هم بنگريم، اين مزاياست كه كفايت و اهليت را در على بن ابى طالب عليه السلام ايجاد مى كند و او را مستحق و مفتخر ولايت الهى مى گرداند، و اكمال دين و اتمام نعمت با ولايت و امامت او عينيّت و فعليّت مى يابد.

ص: 207

از اين رو، امانتدارى و مديريت شايسته پيام غدير، فداكارى و هدايت صحيح مردم در مسير فرمان الهى توسط آن حضرت و فرزندان بعد از خود، عاملى بسيار مهم در نورانيت و جاودانگى گفتمان غدير مى باشد.

عامل يازدهم: تواتر و اتقان حديث غدير

چنانكه در كتب متعددِ علماى شيعه بيان شده است، حماسه غدير محكم ترين پايه اعتقادى شيعه در امامت است. اسناد قوى و فوق تواتر آن از يك سو، و دلالت روشن و ريشه دار آن از سوى ديگر توانسته است آن را در طول چهارده قرن پرچم و علامت بلند و جاودانه شيعه سازد.

تا جايى كه در ميان احاديث نبوى روايتى به اندازه حديث غدير روايتگر - اعم از سنى و شيعه - ندارد؛ به گونه اى كه آن را از حد تواتر بسيار بالاتر دانسته اند. بدين جهت محدثان اخبار غدير را در زمره احاديث صحيح آورده، و بسيارى بر صحيح بودن آن تصريح كرده اند. از سوى ديگر، تاريخ نويسان حماسه غدير را در طول قرون متمادى يكى از مسلمات گرفته و با اسناد متصل آن را روايت كرده اند.(1)

عامل دوازدهم: اهتمام و جديّت علما در تفصيل و تبيين گفتمان غدير

بعد از زحمات ائمه معصومين عليهم السلام و به تبع آن حضرات، بايد در كنار همه عوامل دخيل و تأثيرگذار در دوام و بقاى گفتمان غدير، اهتمام و جديت و زحمات طاقت فرسا در شرايط سخت و دشوار و گاه خطرناك، علما و انديشمندان مجاهد و مؤمن را متذكر گرديد.

علمايى كه با مجاهدت و فداكارى تمام، عظمت و حقيقت نورانى و تابناك غدير را به خوبى فهم نمودند، و در راه روشنگرى و تبيين و تنوير افكار، با وجود كينه ها و عداوت ها و فتنه گرى ها و عنادورزى هاى دشمنان غدير و منافقان، با تبعيت از ائمه معصومين عليهم السلام از هيچ تلاش و كوششى دريغ ننمودند، و اجازه ندادند غبار غربت بر چهره تابناك غدير فرو نشيند و غدير در عزلت و انفعال و زوال قرار گيرد.

ص: 208

بنا بر اين، مجاهدت هاى تحسين مند علما و انديشمندان شيعه در اعصار مختلف، عاملى ارزشمند و تأثيرگذار در ماندگارى و جاودانگى گفتمان غدير بود، كه نتيجه عملى اقدام و مجاهدت آنان كثرت عارفين و معترفين به حق اهل بيت عليهم السلام است، و عدد ميليونى شيعيان در هر دوره از تاريخ و به خصوص در جهان امروز بهترين شاهد اين مدعاست.

خاتمه

در كنار عوامل ياد شده، عوامل متعدد ديگرى نيز در بقاء و جاودانگى گفتمان غدير دخالت دارند، كه در اين مقال به جهت ظرفيت و پرهيز از اطاعه بحث از بسط و تفصيل آنان خوددارى مى شود، و صرفا به برخى از آن عوامل فهرست وار اشاره مى گردد، و تبيين و تفصيل آنها را به فرصت ديگر موكول مى كنيم. نمونه اى از آنها عبارتند از:

1. آخرت گرايى گفتمان غدير

2. عزت و كرامت مندى گفتمان غدير

3. عدالت مندى گفتمان غدير

4. مسئوليت و تكليف مندى گفتمان غدير

5 . واقع نمايى و واقع گرايى گفتمان غدير

6 . انديشه زايى و انديشه سازى در گفتمان غدير

7. منطق و عقلانيت در گفتمان غدير

8 . تحول زايى و تحول آفرينى در گفتمان غدير

9. مفاهمه و همزبانى در گفتمان غدير

10. هدفمندى گفتمان غدير

11. درايت و دورانديشى در گفتمان غدير

12. تداوم و پيوستگى در گفتمان غدير

13. نگاه و انديشه راهبردى در گفتمان غدير

ص: 209

پس تا زمان باقى است، گفتمان غدير نيز بالنده تر از گذشته باقى خواهد ماند.

در خاتمه، براى فهم عمق و شناخت بيشتر از حقيقت غدير، چند پيشنهاد ارائه مى گردد. اميد است با كاربست آنها بركات علمى و معنوى بيشترى عايد گردد:

يك. تأسيس كرسى هاى غديرشناسى و نظريه پردازى در دانشگاه ها و حوزه ها.

دو. تأسيس رشته و يا تخصيص گرايش با عنوان «غديرشناسى» در مراكز علمى، به منظور تربيت نيروهاى متخصص و زبده و بهره گيرى از آنان در مراكز علمى و آكادميك ساير كشورها.

سه. تشكيل و برگزارى كنگره هاى بين المللى سالانه و يا دوسالانه «غدير شناسى» با بالاترين سطح كيفى، و دعوت از نخبگان و صاحب نظران و انديشمندان جهان به منظور تعامل و تبادل و تعاطى افكار.

چهار. فعال سازى رايزنى هاى فرهنگى، به منظور ايجاد شرايط و بستر مناسب براى تشكيل نشست هاى علمى و كنگره هاى بين المللى در مراكز علمى و فرهنگى كشورهاى مختلف.

پنج. ايجاد متون درسى «غديرشناسى» در پايه هاى مختلف تحصيلى، متناسب با اقتضاى سنى در آموزش و پرورش.

شش. برگزارى كيفى و گسترده «جشن ولايت» در سطح ملى و بين المللى، آنگونه كه مورد توصيه و تأكيد ائمه معصومين عليهم السلام است.

آيا واقعه غدير تنها يك واقعه دينى است كه در تاريخ دفن شده، يا حقيقتى فراتر دارد ؟

اگر داراى حقيقى فراتر است، آن حقيقت چيست ؟

انكار اين حقيقت چه تبعات و لطمات اعتقادى را به دنبال خواهد داشت ؟

بنا بر آنچه كه مسلم است، حقيقت غدير حقيقتى است به قدمت ولايت پروردگار و متعلق به دوره اى از تاريخ نمى باشد. تا خداوند بوده است ولايت او نيز بوده، و او هميشه بوده و خواهد بود. پس ولايت او نيز هميشه بوده و خواهد بود، و غدير نمايشى از اين سريان ولايت در عالم است.

امام هر زمان به كامل ترين صورت ولايت پروردگار را به ظهور مى رساند و امت را به سوى هدايت فرا مى خواند. انكار اين حقيقت والا به انكار ربوبيت فراگير پروردگار و حاكميت مطلقه او بر عالم منجر مى شود.

براى روشن شدن اين حقيقت و پاسخ به سه سؤال مطرح شده در بالا مطالب زير ارائه مى شود:

غدير جريانى نيست كه در يك مقطع زمانى اتفاق افتاده و در آنجا مدفون شده باشد. غدير حقيقتى است كه تاريخ سريان دارد. جريان غدير، جريان ولايت اللّه، و واقعه غدير بيانگر سريان ولايت در عالم است.

ولايت قدمتش به اندازه «فَاللّه ُ هُوَ الوَلىُّ»(1) است و به قدمت آفرينش باز مى گردد. مادامى كه خداوند بوده ولايت نيز بوده، و چون خدا هميشه بوده(2) پس ولايت نيز هميشه بوده و هميشه خواهد بود. تا آفرينش بوده، او كه ولى مطلق است سرپرست عالم بوده و ميان او مخلوقاتش فاصله نبوده است.

خداوند از همان ابتدا براى هدايت امور انسان ها ميان خودشان كسى را برگزيده است، تا انسان ها را با حقيقت آشنا سازد و ولايت عالم را معنى كند.(3)

در حقيقت ولىّ خدا، يعنى پيامبران و اوصياء ايشان هستند كه ولايت پروردگار را در عالم معنى مى كنند.

اگر انسانى با اسم ولىّ پروردگار آشنا نباشد، چگونه مى تواند تربيت كننده انسان هاى ديگر باشد ؟ ! چگونه مى تواند هادى باشد ؟ ! هادى امت بايد با اسم «ولى» آشنا باشد.

خداوند كه «هُوَ الوَلىّ» است، در هيچ لحظه اى آفريدگانش را بدون سرپرست نگذارده، و بنا بر حكمت و تدبيرش از نوع انسان، بهترين و كامل ترين آنان را برگزيده(4)، تا امر هدايت عالميان را بر عهده گيرد.

ص: 213

اين مسئله عين ولايت مطلقه پرورگار است، زيرا كسى را كه برگزيده است مخلوق او است، و مخلوق هر آنچه دارد از خالقش است. پس اگر اين انسان برتر و كامل عهده دار مقام ولايت در عالم است، از آن رو است كه پروردگارش چنين است، و براى او نيز چنين خواسته است.

حتى اين مسئله تنها در غدير خم اتفاق نيفتاد. تا پيش از واقعه غدير خم نيز خداوند متعال از ميان انسان ها انبياء عظام عليهم السلام را برانگيخت، و ايشان ريسمان نبوت خود را در زمان حيات خود به وصى پس از خود سپردند تا عهده دار هدايت آدميان باشند.

اين سنت پروردگار بوده است كه هميشه براى هدايت آدميان، انبيا عليهم السلام را فرستاده و ايشان هميشه هادى امت و در اوج قرب و ولايت به پروردگار بوده اند.(1) و انبياء عليهم السلام هم پس از خود مردم را به اوصيايشان خوانده اند.

اين سنت پروردگار است كه هيچ گاه ريسمان هدايت گسسته نشود. يك سرِ اين ريسمان هميشه به دست هادى و ولىّ مطلق آن زمان است، و سرِ ديگرش به دست پروردگار.

اين خداوند است كه هدايت مى كند، و اين ولىّ مطلق در هر زمان است كه هدايت پروردگار را در عالم نقش مى زند.

ص: 214

حال چگونه است كه اين سنت مسلّم و قطعى الهى از نظر برخى ناديده انگاشته مى شود ؟ !

آنچه در غدير خم اتفاق افتاد تنها بروز و ظهور و نمايش اين حقيقت است. همچنان كه در برهه اى از تاريخ اين حقيقت به صورت ديگر جلوه گر شد؛ آن هنگام كه آدم عليه السلام به نبوت برگزيده شد، او نيز ولايت پروردگار را نشان داد.

البته به اين نكته نيز بايد توجه كرد كه انبياء عليهم السلام در نمايش ولايت پروردگار گوى سبقت را از ديگران ربوده اند، و در ميان انبياء عليهم السلام هم، انبياء الوالعزم به رتبه بالاترى در بروز و ظهور اين حقيقت دست يافته اند.

پس تا زمينه بوده و زمينيان بوده اند و تا تكليف بوده و انسان مخاطب تكليف الهى قرار گرفته است، ولايت پروردگار هدايتگر انسان ها بوده، و انبياء عليهم السلام به واسطه اين ولايت والايى كه داشتند انسان ها را در مسير هدايت رهنمون شدند.

از اين منظر، پس در غدير مسئله جديدى اتفاق نيفتاد. بلكه هادى مطلقِ عالم يعنى ذات اقدس اله به نبى خود پيامبر ختمى مرتبت حضرت محمد مصطفى صلى الله عليه و آله سفارش كرد كه پس از خود سرِ ديگر ريسمان هدايت را به دست على عليه السلام بسپارد.(1) چرا كه اين ريسمان نبايد قطع شود، زيرا بر خلاف سنت هدايت است.

پيامبر صلى الله عليه و آله هم همه را فراخواند و در مكانى به نام «غدير خم» گرد هم آمدند. از حج برگشته بودند كه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله پيام هدايت را رساند و وظيفه خود را انجام داد.(2) حضرتش نگذاشت تا امتش پس از او بى ولىّ و سرپرست بماند.

اما عده اى از اين حقيقت ناب غافل اند، و تنها عرصه ولايت را در ماجراى غدير خم مى بينند و جريان و سريان آن را در عالم شاهد نيستند.

ص: 215

وصى حضرت آدم هبه اللّه بود، كه به عبرى شيث ناميده مى شود. و وصى ابراهيم اسماعيل، و وصى يعقوب يوسف، و وصى موسى يوشع بن نون و او پسر افرائيم و او پسر يوسف بود و صفورا زن موسى بر او خروج كرد، و وصى عيسى شمعون عليهم السلام. و وصى خاتم پيامبران محمد صلى الله عليه و آله على بن ابى طالب و پس از او يازده فرزندش عليهم السلام بودند. در اينجا به اخبار سه تن از اين اوصيا اشاره مى كنيم:

و او در برابر عازارِ كاهن نگهدار و در برابر همه مردم او را قرار بده تا همه مردم بنى اسرائيل بشنوند . پس او نيز در برابر عازار كاهن بايستاد و از او بخواهد كه اداى اوريم بكند در برابر پروردگار . بر طبق گفتار او همه بروند و همه بيايند و همه بنى اسرائيل با او باشند .

پس موسى عليه السلام آنگونه كه پروردگار فرموده بود رفتار كرد؛ يوشع را گرفت و در برابر عازار كاهن و در برابر همه مردم قرار داد . و دست بر روى او گذاشت و او آن سان كه پروردگار از دست موسى عليه السلام سخن گفته بود وصى خود گردانيد ... . خبر قيام او به بنى اسرائيل و جنگ هاى او در بيست و سه اصحاح از سفر يوشع بن نون عليه السلام آمده است.

ثانيا: در قرآن كريم: در تاريخ يعقوبى: ص 461 آمده است: موسى عليه السلام را كه مرگ فرا رسيد، خداوند عزوجل فرمان داد كه يوشع بن نون را به قبه رمان آورد و او را تقديس كند و دست بر پيكر او نهد تا بركت او در وى منتقل شود، و وصيت كند كه پس از او در ميان بنى اسرائيل جانشين او باشد.

وجه تشابه و همانندى بين وصى خاتم پيامبران صلى الله عليه و آله با وصى موسى عليه السلام يوشع بن نون عليه السلام در كوه سينا با موسى عليه السلام بود، و هرگز گوساله را نبپرستيد، و خدا به پيامبرش موسى عليه السلام فرمان داد كه او را پس از خود جانشين سازد تا مردم مانند گله اى بى چوپان نباشند.

اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در غار حرا همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و هرگز بتى نپرستيد، و خدا پيامبر صلى الله عليه و آله خود در مراجعت از حجة الوداع مأمور كرد كه در برابر حاجيان پيشواى مردم را پس از خود تعيين كند و امت خود را بى سرپرست نگذارد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله هم اين مأموريت را در غدير خم آشكار كرد، و على عليه السلام را وليعهد بعد از خود تعيين كرد. و چه راست فرمود پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آنجا كه فرمود: درست «طابَقَ النَعل بالنَعل» بر امت من همان مى رسد كه بر بنى اسرائيل آمد.

ص: 218

با بيان نمونه هايى از وصايت در امت هاى گذشته، چگونه است كه تنها در مورد پيامبر خاتم صلى الله عليه و آله اعتراض به وصايت پديد آمده و ديگر امت ولى و هادى نمى خواهد ؟ ! چه شد كه كتاب خدا به تنهايى كافى شد ؟ مگر پيامبر صلى الله عليه و آله خود مفسّر و مبّين كتاب خدا نبود ؟ وصى او نيز چنين مى كند و مفسر و مبّين قرآن است.(1)

معمولاً انسان ها به خاطر منافع خويش حقايق را انكار و يا تحريف مى كنند. كم اند انسان هايى كه حقيقت را ببينند و آن را كتمان و يا تحريف نكنند و تسليم آن شوند.

اوصياى پيامبر همان امامان معصوم عليهم السلام هستند كه از غدير نقش هدايتگرى خود را بنا بر نقشه هدايت پروردگار آغاز كردند.

از غدير، ولايت على عليه السلام مشخصا اعلام شد و فعليت يافت(1) و حضرتش ولىّ و هادى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله شد، چرا كه خداوند منّان چنين خواست و اراده فرمود. در واقع، در اين نقشه هدايت چهارده معصوم عليهم السلام قرار دارند؛ از محمد صلى الله عليه و آله آغاز مى شود و به او نيز ختم مى گردد.

قرار بود بر اساس اين نقشه هدايتِ الهى، اولاد زهرا عليهاالسلام هاديان هر دوره باشند، تا قيام قيامت. پيامبر صلى الله عليه و آله - كه به نقشه هدايت پروردگار آشنا بودند - به صورت هاى مختلف آن را بيان فرموده، و در مكان هاى مختلف بر اين حقيقت تأكيد نمودند. لذا در ضمن آيات گوناگون از نقش هاى هاديان امت هاى گوناگون و رفتارهاى ايشان با پيامبرانشان براى مردم سخن گفتند. از باب نمونه:

قالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: لِكُلِّ نَبىٍّ وَصىٌّ وَ وارِثٌ، وَ إنَّ عَليّا وَصيّى وَ وارِثى: هر پيامبرى وصى و وارثى دارد، و على عليه السلام وصى و وارث من است.(2)

عَن جابِرِ بنِ سَمِرَةٍ، قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: لا يَزالُ هذَا الدينُ عَزيزٌ إلى إثنى عَشَرَ خَليفَةٍ. قالَ: فَكَبَّرَ الناسُ وَ ضَجُّوا. ثُمَّ قالَ كَلِمَةً خَفيَّةً. قُلتُ لأبى: يا أبَه، ما قالَ ؟ قالَ: كُلُّهُم مِن قُرَيشٍ.(3)

ص: 221

جابر بن عبداللّه انصارى: لَمّا أنزَلَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلى نَبيِّهِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولو الأمرِ مِنكُم»(1) قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ، عَرَفنا اللّه َ وَ رَسولَهُ، فَمَن أولو الأمرِ الَذينَ قَرَنَ اللّه ُ طاعَتَهُم بِطاعَتِكَ ؟

فَقالَ صلى الله عليه و آله: هُم خُلَفائى يا جابِر، وَ أئِمَّةُ مُسلِمينَ (مِن) بَعدى؛ أوَّلُهُم عَلىُّ بنُ أبى طالبٍ عليه السلام، ثُمَّ الحَسَنُ وَ الحُسَينُ عليهماالسلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلىٍّ عليه السلام المَعروفُ فِى التَوراةِ بِالباقِرِ وَ سَتُدرِكُهُ يا جابِرُ. فَإذا لَقيتَهُ فَاقرَئهُ مِنّى السَلامَ.

ثُمَّ الصادِقُ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام، ثُمَّ موسَى بنُ جَعفَرٍ عليه السلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ موسى عليه السلام، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلىٍّ عليه السلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام، ثُمَّ الحَسَنُ بنُ عَلىٍّ عليه السلام، ثُمَّ سَميّى وَ كَنيّى حُجَّةُ اللّه ِ فى أرضِهِ وَ بَقيَّتُهُ فى عِبادِهِ، ابنُ الحُسَينُ بنُ عَلىٍّ عليه السلام.

ذاكَ الَذى يَفتَحُ اللّه ُ تَعالى ذِكرَهُ على يَدَيهِ مَشارِقَ الأرضِ وَ مَغارِبَها. ذاكَ الَذى يَغيبُ عَن شيعَتِهِ وَ أوليائِهِ غَيبَةً لا يَثبُتُ فيها عَلَى القَولِ بِإمامَتِهِ إلاّ مَنِ امتَحَنَ اللّه ُ قَلبَهُ للإيمانِ(2):

چون خداوند بر پيامبرش محمد صلى الله عليه و آله آيه: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد ... » را نازل فرمود، عرض كردم: يا رسول اللّه، ما خدا و رسول را شناختيم، اولوالامرى كه خداوند فرمانبرى از ايشان را در كنار فرمانبرى از شما آورده كيان اند ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى جابر ! آنها پس از من جانشينان من و امامان مسلمان هستند. نخستين ايشان على بن ابى طالب عليه السلام است، و سپس حسن و حسين عليهماالسلام، و پس از او على بن الحسين عليه السلام، و سپس محمد بن على عليه السلام كه در تورات به باقر شهرت دارد. اى جابر، او را درك خواهى كرد. هر گاه او را ديدى سلام مرا به او برسان.

ص: 222

سپس صادق جعفربن محمد عليه السلام، سپس موسى بن جعفر عليه السلام، سپس على بن موسى عليه السلام، سپس على بن محمد عليه السلام، سپس حسن بن على عليه السلام، سپس حسن بن على عليه السلام، سپس همنام و هم كنيه من، حجت خدا در زمين و باقيمانده او در ميان بندگانش، فرزند حسين بن على عليه السلام خواهد بود.

همان كس كه خداوند والا نام به دست او خاور و باختر زمين را بگشايد، و همان كس كه از ديدگان شيعيان و اوليايش پنهان خواهد شد. در آن زمان جز كسى كه خداوند دلش را براى ايمان خالص كرده، كسى در اعتقاد به امامت او پايدار نخواهد ماند.

عَن سَلمانِ الفارِسىِّ، قالَ: دَخَلتُ عَلَى النَبىِّ صلى الله عليه و آله فَإذا الحُسَينُ عليه السلام عَلى فَخِذَيهِ، وَ يُقَبِّلُ عَينَيهِ وَ يُقَبِّلُ فاهُ وَ يَقولُ: أنتَ سَيِّدُ ابنُ سَيِّدٍ، وَ أنتَ إمامُ ابنُ إمامٍ، وَ أنتَ حُجَّةُ ابنُ حُجَّةٍ، وَ أنتَ أبو حُجَجٍ تِسعَةٍ، تاسِعُهُم قائِمُهُم عليه السلام.(1)

چرا كوته نگران توجه نمى كنند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بارها و بارها از حضرت موسى و عيسى و هارون و الياس و ... سخن گفتند ؟ از سخنان هدايت آميز ايشان و از رفتار قومشان و ... .

به عنوان نمونه:

«وَ إذ قالَ موسى لِقَومِهِ يا قَوم لِمَ تُؤذونَنى وَ قَد تَعلَمونَ إنّى رَسولُ اللّه ِ إلَيكُم فَلَمّا زاغوا أزاغَ اللّه ُ قُلوبَهُم وَ اللّه ُ لا يَهدِى القَومَ الفاسِقينَ»(2):

« (به يادآور) هنگامى را كه موسى به قومش گفت اى قوم من چرا مرا آزار مى دهيد با اينكه مى دانيد من فرستاده خدا به سوى شما هستم هنگامى كه آنها از حق منحرف شدند خداوند قلوبشان را منحرف ساخت و خدا فاسقان را هدايت نمى كند» .

ص: 223

«وَ لَقَد آتَينا موسَى الكِتابَ وَ جَعَلنا مَعَهُ أخاهُ هارونَ وَزيرا»(1): «ما به موسى كتاب (آسمانى) داديم و برادرش هارون را وزير او قرار داديم» .

«وَ قالَ موسى لأخيهِ هارونَ اخلُفنى فى قَومى وَ أصلِح ... »(2): «و موسى به برادرش هارون گفت جانشين من در ميان قومم باش و (آنها را) اصلاح كن» .

«وَ نوحا إذ نادى مِن قَبل فَاستَجَبنا لَهُ فَنَجَّيناهُ وَ أهلَهُ مِنَ الكَربِ العَظيمِ وَ نَصَرناهُ مِنَ القَومِ الَذينَ كَذَّبوا بِآياتِنا إنَّهُم كانوا قَومَ سوء فأغرَقناهُم أجمَعينَ»(3):

«و نوح را (به يادآور) هنگامى كه پيش از آن (زمان پروردگار خود را) خواند ما دعاى او را مستجاب كرديم و او و خاندانش را از اندوه بزرگ نجات داديم و او در برابر جمعيتى كه آيات ما را تكذيب كرده بودند يارى داديم چرا كه قوم بدى بودند از اين رو همه آنها را غرق كرديم» .

چرا از اين مسائل پند نمى گيرند ؟ آيا از اين همه تأكيد پيامبر صلى الله عليه و آله تعجب نمى كنند ؟ ! آيا هيچ گاه دليل اين همه اصرار پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد تعيين اهل بيت عليهم السلام و بر زبان آوردن نام ايشان را از خود نپرسيده اند ؟ !

گويا ايشان چشمان خود را بر حقيقت بسته اند ! غافل از اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله با اين كار قسمت ديگرى از نقشه هدايت پروردگار را به زيبايى بيان مى كند.

سرّ عصمت حضرت زهرا عليهاالسلام سرّ عظيمى است.(1) حضرتش پاره تن رسول خدا صلى الله عليه و آله و محبوبه خدا بر روى زمين و ام الائمه عليهم السلام است. غدير بيانگر پاره اى از نقشه هدايت و زهرا عليهاالسلام ترجمان اين واقعه عميق و مدافع اين نقشه هدايت است.

آن حضرت مى داند كه اگر بر خلاف اين برنامه الهى عمل شود، آدميان به انحراف مى روند و راه شيطان باز مى شود. حضرت مى داند جدايى قرآن و عترت نقشه شيطان است، زيرا امر هدايت را غير ممكن مى سازد. او از اين بى توجهىِ بى خردان دردمند است، و سعى مى كند آنچه را فراموش كرده اند به يادشان آورد.

حضرت زهرا عليهاالسلام بسيار كوشيد تا راه را روشن كند و انسان ها را از گمراهى نجات بخشد. اما حيف كه همه پيام هدايت او را نشنيدند، و آنها هم كه شنيدند خوب عمل نكردند. كم هستند انسان هايى كه حقيقتا پيرو على و زهرا و اولاد ايشان عليهم السلام باشند و پيروان حقيقى انگشت شمار اند !

صديقه طاهره عليهاالسلام بسيار كوشيد تا خطرات جدايى ثقلين را بيان كند. ولى گويا كوس شيطان گوش هاى ايشان را كر كرده بود و غفلت وجودشان را فرا گرفته بود.

چه نزديك است انكار ولايت اينان و انكار ربوبيت پروردگار !

چه نزديك است انكار عصمت اينان و انكار حكمت پرودگار !

چه نزديك است انكار برگزيدگى ايشان توسط خداوند و انكار هادى بودن پرودگار !

چه نزديك است انكار فضيلت ايشان و انكار عدل پروردگار !

باشد كه انسان ها حكيمانه بينديشند و سرّ غدير را دريابند.

در همين رابطه، آيه و تفسير آن را يادآود مى شويم:

ص: 225

«وَ لَقَد صَدَّقَ عَليهِم إبليسُ ظَنَّهُ فَاتَبَعوهُ إلاّ فَريقا مِنَ المُؤمِنينَ»(1): «همانا ابليس پندار خويش را در نظر آنان راست و درست جلوه داد پس او را تبعيت كردند مگر گروهى از مؤمنان» .

محمد خزاعى از امام صادق عليه السلام روايت كرده است كه آيه فوق درباره غدير خم آمده است. چون پيامبر صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام آنچه را كه بايد بگويد گفت و او را براى مردم (به عنوان امام و جانشين) نصب فرمود. ابليس فريادى كشيد تا ياران و شياطين را به دور خود جمع كند. وقتى آنها جمع شدند، گفتند: اى بزرگ ما ! اين فرياد چه بود ؟ ! گفت: واى بر شما ! امروز (روز غدير) همانند روز عيسى است (كه مردم را نسبت به آن حضرت به گمراهى افكندم) . به خدا قسم كه درباره واقعه امروز نيز مردمان را به گمراهى خواهم انداخت.

اينجا بود كه اين آيه از سوره سبأ نازل شد: «وَ لَقَد صَدَّقَ عَليهِم إبليسُ ... » . دوباره ابليس فرياد كشيد. شياطين مجددا به سوى او بازگشتند و گفتند: اى سيد ما ! اين فرياد دوم براى چه بود ؟ ابليس گفت: واى بر شما ! خداوند كلام مرا شنيد و آن را در قرآن حكايت كرد: «وَ لَقَد صَدَّقَ عَليهِم ... » . در اينجا ابليس سر خود را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: به عزت و جلالت سوگند كه اين گروه مؤمنان را نيز به ديگران ملحق خواهم كرد.

امام صادق عليه السلام فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: بِسمِ اللّه ِ الرَحمنِ الرَحيمِ (و اين آيه را تلاوت فرمود) : «إنَّ عِبادى لَيسَ لَكَ عَلَيهِم سُلطانٌ»(2): «همانا تو را بر بندگان راستين من سلطه و نفوذى نخواهد بود» .

ابليس براى بار سوم فرياد كشيد. شياطين به سوى او بازگشتند و گفتند: اى بزرگ ما ! اين فرياد سوم از چيست ؟ گفت: به خدا قسم از دوستداران و پيروان على است.

ص: 226

اما پروردگارا ! به عزت و جلالت سوگند، معاصى و گناهان را چنان مزيّن سازم كه مورد خشم و غضب تو قرار گيرند.

امام صادق عليه السلام فرمود: قسم به خدايى كه محمد صلى الله عليه و آله را به حق برانگيخت، همانا شياطين بر سر مؤمنان هجوم آورند، بيشتر و فراوان تر از زنبورهايى كه بر (يك قطعه) گوشت باشند (تا او را به معصيت افكنند و از ولايت دور سازند) . اما مؤمن هرگز از دين و اعتقادش كاسته نشود.(1)

متمادى بعد به آن اهميت داده نشد، بلكه سعى بر عدم طرح آن بوده است. اما به سبب عواملى اين حادثه زنده ماند و به نسل هاى آينده رسيد. به اختصار به آن عوامل اشاره مى كنيم:

نكته اساسى در اينجا، تعيين «مأمورٌ به» و تعيين مصداق براى كلمه «ما» در «ما اُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» است. حضرت به چه امر مهمى مأمور شد كه تركش برابر با ترك همه وظايف رسالت است. در اين زمينه علماى شيعه بحث هاى فراوانى كرده اند.

ما فكر مى كنيم آن امر مهم جانشينى و ولايت پس از رسول اكرم صلى الله عليه و آله است، و نظريه هاى ديگر مطابق با تحقيق نيست. پرواضح است كه به كار بردن كلمه «كفار» در انتهاى آيه در مورد مخالفان با اين امر مهم و امنيت از سوى خداى تعالى براى ناكامى كفار در كارشكنى بر ابلاغ اين امر، حسّاس و دقيق و قابل تأمل است. آيا در آخرين سفر در غدير كفار ظاهرى همراه آن حضرت بودند ؟ !

به هر صورت، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله اين مسئله مهم را تبليغ نمود، اما اين سؤال از دير زمان جلوه مى كند. آيا تا چه حد مسلمانان به وظيفه خود در قبال آن عمل كردند ؟ !

شايان ذكر است كه ترس آن حضرت در ابلاغ اين امر مهم، از نافهمى مردمان حاضر بوده است كه مبادا فكر كنند اين كار با در نظر گرفتن منافع شخصى انجام پذيرفته است. چون پسرعمو و دامادش را به جانشينى انتخاب نموده است.

در تمامى آياتى كه ترس از انبياى الهى را مطرح نموده از اين قبيل است. مثل خطاب «قُلنا لا تَخَف إنَّكَ أنتَ الأعلى»(1): «گفتيم نترس تو مسلّما (پيروز) و برترى» .

ترس حضرت موسى عليه السلام از ابزار و آلات ساحران نبوده، بلكه از نافهمى مردمان در هراس بوده كه با ارائه معجزه توسط آن حضرت، مردم فرق بين سحر و معجزه را تشخيص نداده و هر دو را مثل هم بدانند و اسباب هدايت آنان معكوس جواب دهد.

مثلاً از خليفه دوم نقل كرده اند: به خدا قسم من روز و ساعتى كه اين آيه بر پيامبر نازل شد را ميدانم، و آن عصر روز عرفه بود. برخى از مفسران و مورخان عامه همين نظريه را قبول كرده اند.(1) يا مفسر بزرگ آنان فخر رازى مى گويد: اين آيه 81 يا 82 روز قبل از رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نازل شد.(2)

اين دو نظريه با هم سازگارى ندارد. زيرا با پذيرش سخن عمر بن خطاب بيان فخر رازى نادرست مى شود؛ چون با نزول آيه در روز عرفه، با احتساب هر ماه به سى روز بدون نقصان، بنا بر نظريه شيعه - كه 28 صفر روز شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است - تنها هفتاد و نه روز قبل از شهادت آن حضرت بوده است.

و اگر ماه را بيست و نه روز حساب كنيم مى شود هفتاد و هفت روز. و بنا بر نظريه عامه در روز شهادت آن حضرت(3) نود و سه روز مى شود، و اگر ماه را 29 روز حساب كنيم مى شود نود روز.

در طرف مقابل و با پذيرش سخن فخر رازى، حرف آن ديگرى صحيح نيست، چون با احتساب فوق در روز شعادت، نزول آيه در صورت هشتاد و يك روز به 7 ذى الحجه و در صورت هشتاد و دو روز به 6 ذى الحجه بر مى گردد.

بنا بر نظريه عامه در روز شهادت با كامل بودن ماه، نزول آيه در روز 12 يا 11 ذى الحجه مى شود، و در صورت نقصان ماه، تنها در يك فرض هشتاد و يك روز، روز 9 ذى الحجه (عرفه) مى شود. ولى در فرض دوم به 8 ذى الحجه روز ترويه بر مى گردد.

اگر چه اين مسئله شقوق زيادى دارد كه بحث را به درازا مى كشاند، ولى به نظر مى رسد هر دو سخن براى انحراف بحث از محور اصلى و گمراه كردن مردم و مخفى كردن حقايق از حق جويان است.

ص: 230

به همين خاطر، بسيارى از علماى منصف عامه به اين نكته اذعان نموده اند كه اين آيه در روز غدير نازل شده است.

نداشت. بنا بر اين، به جاى تحليل روش پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام به عنوان چرا و چگونه، بايد از آن به عنوان بهترين راهى كه بهتر از آن قابل تصور نيست ياد كرد.

در علوم تاريخى، فلسفه پيدايش امت ها و طرز تشكيل دولت ها و اصول و تعاليم آنها بسيار مهم است. به همين جهت، مورخان در ثبت و ضبط اينگونه اصول اعتقادى و مبانى دينى تلاش كرده، و با زحمت و مشقت فراوان تمامى وقايع و حوادث مربوط به آن را قيد مى نمايند.

ماجراى غدير از جمله مهم ترين موضوعات تاريخ اسلام است. چرا كه رويداد غدير با بسيارى از دلايل ريشه اى و سلسله مباحث مربوط به آن، مبنا و اساس جمع كثيرى از پيروان آثار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله شده است. از ميان پيروان ميليونى اين گروه، دانشمندان، حكما، اديبان، نوابغ، فرماندهان، پادشاهان و فضلاى بسيارى به وجود آمده اند و صاحب آثار و كتب فراوانى مى باشند. پس با توجه به اهميت و ضرورت بحث غدير، اگر مورخى در اين مورد كوتاهى كند قابل بخشش نيست.

به هر ترتيب، اگر مورخ خود از پيروان آل رسول عليهم السلام باشد يا از وجدانى بيدار و انصاف برخوردار باشد، بر او لازم و واجب است كه اخبار و مطالب مهم مربوط به دعوت نبوى را در روز غدير خم به گوش هم كيشان خويش و مردم حقيقت جو برساند. اگر غير از اين باشد، باز هم ناچار است نسبت به چنين مطلب اساسى و مهم هر چند ساده و مختصر ذكرى بنمايد، يا اگر تحت تأثير عواطف و تعصب هاى قومى و قبيله اى و زير نفوذ فتنه جويان قرار گرفته، لااقل انتقاد خويش در مورد دلالت و مفهوم غدير ابراز دارد.

دانشمندان علوم حديث به هر جانب كه نظر كنند، دسته اى از روايات صحيح با سندهاى معتبر را خواهند ديد، كه آنها را راويان و رجال مورد اعتماد خويش نقل كردند، و مضمون آن احاديث بر افتخارات و فضائل اميرالمؤمنين حضرت على عليه السلام دلالت دارد.

از جمله اين دسته از روايات حديث متواتر غدير است. هيچ حديث پژوهى نمى تواند از اين حديث چشم پوشى و صرف نظر كند، چرا كه تواتر و صحت آن خدشه ناپذير است.

ص: 234

بر مفسران نيز لازم است كه شأن نزول و تفسير آياتى را كه درباره غدير در احاديث آمده به همراه روايات پيامبر صلى الله عليه و آله در اين زمينه بيان كنند، چرا كه هيچ مفسرى حاضر نيست كارش ناتمام و نارسا باشد. در ميان دانشمندان علم كلام، بحث غدير و امامت اجتناب ناپذير است؛ همگى ناگزير اند اشاره اى به واقعه غدير داشته باشند، و براى ردّ مسئله امامت و يا لزوم آن برهانى بياورند.

بنا بر اين، بزرگان و فضلاى علوم مختلف اعم از تاريخ، كلام، حديث، تفسير و ... همگى ناگزير به طرح ماجراى غدير در آثار خود هستند و مسئله غدير چيزى نيست كه بتوانند از آن چشم پوشى كنند.

با چنين كيفيت و شأن، اگر هر يك از اين دانشمندان از ذكر چنين واقعه اى غفلت كنند، در حق اسلام كم فروشى و خيانت كرده و امت اسلامى را از بخش زيادى از حقايق نابى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از گنجينه وسيع مواهب خويش به امت اسلامى ارزانى داشتند محروم ساخته، و جامعه اسلامى را از راهيابى به شاهراه هدايت و سعادت باز داشته است.

علامه بزرگوار امينى در كتاب گرانقدر «الغدير» اسامى علمايى از اهل تسنن را كه در آثار خود در علوم ذكر شده به بيان واقعه غدير پرداختند، گرد آورده است.(1)

در اينجا به دو شبهه ديگر پاسخ كوتاهى مى دهيم:

مى كاهد و افكار آنان را متزلزل مى سازد. ديگران همواره در صدد كتمان زشتى هاى تاريخى خود هستند، ولى مسلمانان بر عكس؛ همه تلاش خويش را در بازگو كردن آن صرف مى كنند.

پاسخ اين است كه: اگر نقد و نقل تاريخ تنها به صورت باز گو كردن و منعكس نمودن حوادث نامطلوب باشد، اثرش همانطور است كه در شبهه مطرح شد.

اولاً: اگر قرار باشد تنها به حوادث غرور آفرين و زيبايى ها بسنده كنيم، نمى توان آن را نقل تاريخ دانست، بلكه نوعى تحريف تاريخ است !

ثانيا: هيچ تاريخى از حوادث نامطلوب و زشت مبرّا نمى باشد، و حتى خلقت انسان نيز مجموعه اى از زشتى ها و زيبايى هاست. تفاوت آيين ها و قوم ها در سراسر زيبايى و يا سراسر زشتى آنان نيست، بلكه به نسبت و درصد زشتى و زيبايى ميان آنهاست. اما اين مايه افتخار ماست كه تاريخ اسلام از نظر زيبايى ها و جلوه هاى انسانى بى نظير و مملوّ از حماسه و لبريز از جمال و شكوه است، و هيچ كس نمى تواند ادعا كند كه زيبايى هاى تاريخش از زيبايى هاى تاريخ اسلام بيشتر باشد.

به هر حال، همان طور كه گفته شد، چشم پوشى در موردى كه با متن اسلام و اساسى ترين مسئله اسلام يعنى «امامت و رهبرى» مربوط است و سرنوشت جامعه به آن وابسته است روا نمى باشد. بازگو نكردن اين حقايق تاريخى، چيزى جز همگامى با ظلم و ستم و همنوايى با ظالمان و ستمگران نيست !

پاسخ اين است كه: مفهومى كه امروزه از سوى بعضى مطرح مى شود، على فرض بى اشكال بودن آن، نبايد به گونه اى باشد كه فرقه هاى اسلامى به خاطر آن از اصول اعتقادى و يا غير اعتقادى خود صرف نظر كنند ! چه اين كار نه منطقى است و نه عملى. چگونه ممكن است با خواهش و تمنا و به نام مصلحت، از پيروان يك مذهب بخواهيم از برخى اصول اعتقادى خويش به خاطر مصالحى هر چند بر حق چشم پوشى كنند ؟

به هر حال طرفدارى از تز «وحدت اسلامى» نبايد اين لازمه را داشته باشد كه در گفتن حقايق كوتاهى شود ! بحث علمى سر و كارش با عقل و منطق است، نه عواطف و احساسات، كه خوشبختانه علماى شيعه هميشه همين شيوه را در پيش مى گرفتند.

حتى سيره عملى اميرالمؤمنين عليه السلام در زمان خلفا نيز بر همين شيوه بود؛ حضرتش از اظهار و مطالبه حق خود و شكايت از ربايندگان آن خوددارى نكرد و با كمال صراحت ابراز داشت، و بهانه اتحاد اسلامى مانع آن نشد. خطبه هاى نهج البلاغه بهترين شاهد اين مدعى است.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مورد تأكيد خاصى داشتند كه اين بيعت نه تنها از جانب خداوند دستور داده شده، بلكه در حكمِ بيعت با خود خداوند است. در اين باره جملات زير را فرمودند:

يك. اين بيعت از جانب خداوند و به امر او است.

دو. آنان كه اين بيعت را انجام مى دهند در واقع با خدا بيعت مى كنند.

سه. من با خدا بيعت كرده ام و على هم با من بيعت كرده است.

چهار. با خداوند بيعت كنيد، و با من و على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد.

پنج. آنان كه در بيعت نمودن با او از يكديگر سبقت بگيرند رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

شش. هركس اين بيعت را بشكند بر ضرر خود كار كرده، و هر كس به آنچه با خدا عهد كرده وفا كند خداوند به او اجر عظيم عنايت مى فرمايد.

اضافه بر اينكه اهل سقيفه در مراحل مختلف كارشان متوسل به انواع مختلف بيعت شدند. بيعت ابوبكر كه فلته و غافلگيرانه بود و با عده قليلى و بدون مشورت انجام شد، و هيچ افضليتى هم مطرح نبود.

بيعت عمر با سفارش ابوبكر و تعيين او بود. بيعت عثمان هم با تعيين شوراى فرمايشى عمر بود. ولى بيعت اميرالمؤمنين عليه السلام انتخاب افضل بود، كه اين افضليت به تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله اعلام شد.

گذشته از اينكه منصوب كردن آن حضرت نيز بود و اين بيعت به عنوان اقرار گرفتن و انتصاب حضرت بود. نتيجه اين است كه اگر كسى بيعت سقيفه را پذيرفت حجت بر او تمام شده باشد كه قبلاً بر بيعت غدير گردن نهاده است.

اين هر دو به معناى درك صحيح و دريافت عميق مخاطبين از سخنرانى غدير بود. عكس العمل پيامبر صلى الله عليه و آله به چنين ابراز احساساتى در سه مرحله حساب شده انجام گرفت.

ابتدا با تكان دادن دست مبارك به احساسات آنان پاسخ داد و اينگونه با آنان بيعت كرد كه تا آن روز اين حركت دو سويه از مخاطِب و مخاطَب در سخنرانى هاى پيامبر صلى الله عليه و آله ديده نشده بود.

حضرت در آن حال به مردم گوشزد نمود كه در برابر دو شخصيت اول عالم وجود قرار دارند كه خداوند فضيلت مطلق را به آنان داده است. پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه دست مبارك را حركت مى داد مى فرمود: «الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى فَضَّلَنا عَلى جَميعِ الْعالَمينَ» : «سپاس خدايى را كه ما را بر همه جهانيان فضيلت داده است» .

در پاسخ تبريك و تهنيت مردم - با توجه به بى سابقه بودن آن - پيامبر صلى الله عليه و آله براى نشان دادن غدير به عنوان بزرگ ترين مناسبتى كه در عمر مباركش بايد به او تبريك گفت، مى فرمود: «به من تبريك بگوييد، به من تهنيت بگوييد؛ چرا كه خداوند مرا به نبوت و اهل بيتم را به امامت اختصاص داده است» .

همچنين پس از اتمام خطبه غدير، بى سابقه ترين برنامه غدير - كه عظمت آن با اصل سخنرانى غدير برابرى مى كرد - مراسم بيعت بود. اگر چه در سال هاى گذشته اسلام مسئله بيعت چندين بار انجام شده بود، اما اين بيعت از دو جهت با همه بيعت هاى پيشين فرق داشت:

الف. كثرت جمعيت كه قابل مقايسه با بيعت هاى قبلى نبود، و كسى باور نمى كرد پيامبر صلى الله عليه و آله بخواهد واقعا با فرد فرد صد و بيست هزار نفر دست بيعت دهد؛ و اصلاً امكان انجام چنين كارى ممكن به نظر نمى آمد.

ب. كيفيت بيعت بود كه بايد دو بار انجام مى شد و دو بيعت جداگانه با پيامبر و على عليهماالسلام صورت مى گرفت. در واقع دويست و چهل هزار بيعت انجام شد.

ص: 241

در عين ناباورى مردم، تصميم قاطع پيامبر صلى الله عليه و آله نشان داد كه برنامه بيعت انجام شدنى است، و التزام مردم به آنچه در عظيم ترين سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان ولايت و امامت دوازده امام عليهم السلام مطرح شده الزامى است، اگر چه لازمه اش آن باشد كه آن جمعيت انبوه با آن امكانات كم سه روز در غدير بمانند.

از آنجا كه همه پيش بينى ها قبلاً در نظر گرفته شده بود، به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله فورا در زير درختان و در كنار بركه دو خيمه برپا شد. برنامه اين بود كه در يكى از خيمه ها پيامبر صلى الله عليه و آله و در ديگرى على عليه السلام جلوس فرمايند. آنگاه مردم يكى يكى ابتدا وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله شوند و با آن حضرت دست بيعت دهند، و سپس از آنجا برخاسته وارد خيمه على عليه السلام شوند.

با توجه به اينكه بيعت در واقع با مقام امامت بود، پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد اصلى را بر همان قرار دادند و مردم را موظف كردند كه با ورود به خيمه على عليه السلام سه كار انجام دهند: يكى اينكه دست بيعت دهند، و دوم اينكه «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» بگويند تا در حيات پيامبر صلى الله عليه و آله به اين عنوان به حضرتش سلام كرده باشند، و سوم اينكه اين مقام عظمى را به آن حضرت تبريك بگويند.

فرصت مناسبى را هم براى بانوان در نظر گرفتند تا آنان نيز در خيمه هاى بيعت حضور يابند. براى اين منظور دستور دادند تشت بزرگى پر از آب آماده كنند و از وسط آن پرده اى بزنند كه دو سوى آن از طرفين ديده نشود. آنگاه پيامبر و اميرالمؤمنين عليه السلام در يك سوى پرده مى نشستند و دستان مبارك را داخل آب مى گذاشتند. زنان نيز در سوى ديگر پرده با قرار دادن دست خود در آب بيعت مى كردند و همزمان «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» مى گفتند و به حضرتش تبريك و تهنيت مى گفتند.

با آنكه نشستن آن دو بزرگوار در كنار يكديگر در يك خيمه نيز ممكن بود و بيعت سريع تر انجام مى گرفت، دو خيمه جداگانه تفهيم دو هدف متفاوت از اين بيعت بود: يكى پيمان بستن با پيامبر صلى الله عليه و آله كه به آنچه در خطبه غدير مطرح شد ملتزم باشند؛

ص: 242

و ديگرى ميثاق با على عليه السلام به عنوان مقام امامت تا در روزهايى كه امامت به حضور و كمك مردم نياز دارد آماده باشند.

با آماده شدن دو خيمه بيعت، از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله دو اقدام عمومى و خصوصى انجام گرفت:

از يك سو منادى حضرت نداى عمومى براى بيعت داد و اعلام كرد كه همه بايد براى بيعت حاضر شوند و حتى يك نفر حق تخلف از آن را ندارد.

از سوى ديگر سه گروه را به طور خاص براى بيعت نام برد و مورد تأكيد قرار داد. يكى بزرگان مؤمنين از اصحابش مانند سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و حذيفه، و ديگرى سردمداران نفاق را كه در زمره اصحاب بودند، و سوم همسران خود را كه نسبت به عايشه و حفصه تأكيد خاص داشت.

ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و زبير و مغيره از اولين كسانى بودند كه به امر حضرت در بيعت غدير شركت كردند. جالب بود كه از بين جمعيت صد و بيست هزار نفرى فقط آنان سؤال كردند: آيا اين بيعت از طرف خداست ؟

حضرت با تعجب فرمود: آيا چنين امرى از طرف غير خدا امكان دارد ؟ در مورد اين چند نفر جالب بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از بيعت بار ديگر از آنان اقرار گرفت و فرمود: خدا و رسولش بر شما شاهد باشند ؟ آنان گفتند: آرى ، شاهد باشند !

اگر بيعت غدير را همسنگ خطابه آن بدانيم گزاف نگفته ايم، چرا كه مردم پس از ورود به غدير در نزديكى ظهر روز هجدهم ذى الحجة پس از دو ساعت خطابه غدير را شنيدند و ساعتى از ظهر گذشته خطابه پايان يافته بود.

سه روز توقف در غدير فقط به خاطر بيعت بود كه صد وبيست هزار نفر، يكى يكى براى بيعت مى آمدند و ابتدا با پيامبر صلى الله عليه و آله و سپس با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت مى كردند.

ص: 243

اين يك اعلان جهانى بود كه تا ابد بدانند همه آن جمعيت عظيم بيعت كردند؛ و ببينند كه چگونه به بيعت خود وفا نمودند !(1)

براى توضيح بيشتر در مورد بيعت در غدير، مراجعه شود به فصل اول «تاريخ و ماجراى غدير» ، بخش ششم «ماجراهاى سه روزه غدير» ، قسمت سوم «ماجراهاى پس از خطبه» ، چهارم: «بيعت» .

هم به ما ياد داده اند، تا ابعاد اعتقادى اين روز بزرگ را در تهنيت گويى آن به كار بريم. در اين باره امام صادق عليه السلام مى فرمايد: هر گاه در اين روز برادر مؤمن خود را ملاقات كردى بگو:

الحَمدُ للّه ِ الَّذى اَكرَمَنا بِهذَا اليَومِ وَ جَعَلَنا مِنَ المُؤمِنينَ، وَ جَعَلَنا مِنَ المُوفينَ بِعَهدِهِ الَّذى عَهِدَهُ اِلَينا وَ ميثاقِهِ الَّذى واثَقَنا بِهِ مِن وِلايَةِ وُلاةِ اَمرِهِ وَ القُوّامِ بِقِسطِهِ وَ لَم يَجعَلنا مِنَ الجاحِدينَ وَ المُكَذِّبينَ بِيَومِ الدّينِ:

شكر خدايى را كه ما را به اين روز گرامى داشته و ما را از مؤمنان و از وفاداران قرار داده به پيمانى كه با ما بسته و عهدى كه درباره واليان امرمان و برپا دارندگان عدالت از ما گرفته، و ما را از منكران و تكذيب كنندگان روز قيامت قرار نداده است.(1)

اين پرسشى است كه شيخ سليم بشرى مصرى در نامه 101 از مرحوم شرف الدين داشته و در كتاب «المراجعات» آمده، و خوب است اين پرسش و پاسخ آن را از زبان دو عالم بزرگ سنى و شيعه بشنويم.

اين دو عالم عبارتند از:

يكى شيخ سليم بشرى مالكى مصرى شبر خيتى (ت 1248 - م 1335 ق) از عالمان بزرگ مصر در سده اخير است، كه دو بار به رياست الازهر رسيد.(1)

ديگرى علامه سيد عبدالحسين شرف الدين موسوى عاملى لبنانى (ت 1290 - م 1377 ق) است.

شيخ سليم بشرى در نامه 101، با اشاره به پذيرفتن حقايقى كه شرف الدين در نامه هاى پيشين بر او عرضه داشته است چنين مى گويد:

حقيقت محض آشكارا شد، خدا را شكر. تنها يك چيز مانده كه ناشناخته است و من از آن تصور روشنى ندارم. آن را با تو در ميان مى گذارم تا پرده از آن برگيرى و علتش را بازگويى. چرا امام عليه السلام در روز سقيفه ابوبكر و بيعت كنندگان با او را به نصوصى (احاديث صريحى) كه درباره خلافت او بود و شما شيعه همواره تكيه تان بر اين نصوص است استدلال نكرد ؟ آيا شما شيعه از خود على عليه السلام بهتر از اين امور خبر داريد ؟

مرحوم شرف الدين در نامه 102 پاسخ وى داده است:

پيامبر صلى الله عليه و آله بود. حضرتش به وظيفه واجب و فورى يعنى كفن و دفن پيامبر صلى الله عليه و آله مشغول بودند و جز به اين حادثه به چيزى نمى انديشيدند.

فتنه و آشوب. در آن شرايط كه اسلام دوران نخستين خويش را مى گذرانيد و نهال دين تازه كاشته شده بود، حضرت ترجيح مى داد اقدام جدى نكند تا شرّ و آشوبى بر پا نگردد. على عليه السلام به خوبى متوجه خطرهايى بود كه دين اسلام و كلمه «لا إلهَ إلاّ اللّه» را تهديد مى كرد.

در واقع على بن ابى طالب عليه السلام در آن ايام به مصيبتى گرفتار شده بود كه احدى به آنگونه مصيبت گرفتار نشده است، زيرا بار دو امر بزرگ بر دوش على عليه السلام سنگينى مى كرد:

يكى خلافت اسلام، با آن همه نص و وصيت و سفارشى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آن رسيده بود، و اين همه متوجه على عليه السلام بود و در گوش او فرياد مى كشيد و با شكوه اى دلگداز و جگرخراش او را به شور و حركت فرا مى خواند. دوم آشوب ها و طغيان هايى كه ممكن بود منتهى شود به از هم پاشيدن جزيره العرب و مرتد شدن اعراب نو مسلمان و ريشه كن شدن اسلام و ميدان يافتن منافقان مدينه و ديگر اعراب منافق و دورويى كه به نص قرآن اهل نفاق و دورويى بودند و كافرتر و نفاق پيشه تر از هر كس ديگر بودند، و در فهم و هضم حدود احكام خدا از هر كس ديگر دورتر بودند.(1) اينان با شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله قوت يافته بودند.

آرى مسلمانان در آن روز و پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله ماننده گله اى سيل زده در شبى زمستانى بودند، كه ميان گرگ هاى خونخوار و حيوانات درنده و مسيلمه كذّاب و طليحة بن خويلد و سباح بنت حارث گرفتار شده بودند. رجّاله هايى كه دور و بر اينان گرد آمده بودند و براى محو اسلام و مسلمين پا فشارى مى كردند.

علاوه بر اين، دو امپراطورى روم و ايران در آن روزگار در كمين اسلام بودند. اضافه بر همه اينها ده ها مانع و مشكل ديگر بود كه همه در حال كينه توزى با محمد صلى الله عليه و آله و خاندان محمد عليهم السلام و اصحاب راستين محمد صلى الله عليه و آله بودند، و براى گرفتن انتقام خود از

ص: 249

اسلام - كه همه اعتبارات اشرافى و امكانات مختلف استثمار را نابود كرده بود - به هر وسيله اى دست مى زدند. اينان با تمام وجود مى خواستند اسلام را براندازند و ريشه اش را بكنند.

اينان در اين راه با نشاط و شتاب گام بر مى داشتند. چون مى ديدند با مرگ رهبر اسلام، براى كارشكنى و تخريب فرصت خوبى پيش آمده است. از اين رو مى كوشيدند تا اين فرصت را مهار كنند و از بى سرپرست شدن مسلمانان پيش از استقرار يك نظام داخلى بهره گيرند.

آرى، در چنين شرايطى على عليه السلام بر سر دو راهى بزرگ رسيد. طبيعى بود كه مانند على بن ابى طالب عليه السلام حق خلافت خود را فداى اسلام و مسلمين كند و چنين هم كرد.

نهايت براى اينكه نظريه خلافتِ حَقّه اسلام را - كه خلافت شرعى او بود - حفظ كند و در برابر كسانى كه حق اسلامى خلافت را از او سلب كردند(1) موضع گيرى لازم را كرده باشد - البته آن هم باز به صورتى كه شقّ عصاى مسلمين نشود و فتنه بر نخيزد و فرصت به دست دشمن داده نشود - در خانه نشست و بيعت نكرد. تا اينكه او را به زور - اما بى خونريزى - از خانه به مسجد آوردند. چرا ؟ چون اگر على عليه السلام خود به پاى خود براى بيعت رفته بود، حجتى براى خلافت او نمى ماند، و براى شيعه و هر طالب حقى برهان حق آشكار نمى گشت.

در واقع على عليه السلام با اين روش خود دو كار كرد: هم اسلام را حفظ كرد، و هم نگذاشت صورت شرعى خلافتِ حق اسلام به فراموشى سپرده شود. چرا كه در آن روز و آن شرايط، حفظ اسلام و خنثى كردن فعاليت هاى دشمنان اسلام متوقف بود بر عدم درگيرى او با سران امت. پس حضرت هم چنين كرد و با خلافت سقيفه در نياويخت.

ص: 250

همه اينها براى حفظ امت و حراست شريعت و نگهداشت دين و چشم پوشى از مناصب خويش براى خدا بود. همه براى اداى امرى بود كه شرعا و عقلاً بر او واجب بود؛ يعنى عمل به اهم (حفظ اسلام و مسلمين) و ترك مهم (حفظ خلافت حقه) ، در مرحله اى كه دو تكليف تعارض كنند.

اين است كه شرايط و محيط آن روز، نه به على عليه السلام اجازه مى داد كه شمشير در ميان مردم گذارد، و نه جامعه آن روز مدينه را - كه جامعه اى نو مسلمانان بود - زير ضربه هاى استدلال و سخنرانى و تكفير و تخطئه خرد و متزلزل و متشنج سازد.(1)

ص: 251

ص: 252

در كنار همه اينها منافقين بودند كه با نقشه هاى جدى بر ضد اسلام و حتى امضاى معاهده بر ضد جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله - كه صحيفه ملعونه نام گرفت - در برابر منبر غدير حضور داشتند.

البته منافقين گروهى بودند كه نبايد به حال خود رها مى شدند تا فتنه انگيزى كنند، و به همين جهت پيامبر صلى الله عليه و آله تعهد داشت كه حتما در مراسم غدير حضور داشته باشند تا هم تحت كنترل باشند و هم حجت بر آنان تمام شود.

از همه جالب تر در هيبت غدير آن بود كه حتى افرادى از مشركين - كه هنوز بر جاهليت خود باقى بودند - از مكه تا غدير آمدند تا ببينند پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواهد در غدير چه بگويد.(1)

دو. همچنين از شعبى از جابر بن سمره نقل شده كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين دين با عزت و پايدار خواهد ماند و بر دشمنانش پيروز خواهد شد تا دوازده خليفه كه ... . جابر در ادامه گفته است: در اين موقع مردم شروع نمودند به برخاستن و نشستن ... .

شيخ طوسى در ادامه اين روايت نقل نموده است: و آن حضرت سخنى گفت كه من نفهميدم. پس به پدرم يا برادرم گفتم: ... .(1)

در روايتى ديگر از جابر بن سمره، وى تصريح كرده كه اين ماجرا در حجة الوداع اتفاق افتاده است.(2)

سه. همچنين از جابر بن سمره نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله در عرفات برايمان خطبه اى خواند و در ضمن آن فرمود: اين امر با عزت و با اقتدار خواهد بود و بر دشمنانش چيره خواهد گشت، تا دوازده نفر آن را به دست گيرند كه همگى ... . جابر گويد: بعد از اين جمله را نفهميدم كه چه فرمود. به پدرم گفتم: بعد از كلمه «همگى» چه فرمود ؟ پدرم پاسخ داد: همگى از قريش اند.(3)

در روايت ابى داوود و جمعى ديگر - گر چه گفته نشده كه اين ماجرا در عرفات بوده - اين عبارت را اضافه دارد: و امت بر عليه همگى ايشان همدست خواهند شد. پس از آن سخنى از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه آن را نفهميدم. به پدرم گفتم: ... .(4)

در نقل ديگر اين عبارت آمده است: و همگى بر هدايت و دين حق عمل مى كنند.(5)

ص: 256

در پاره اى از روايات نيز عبارت اينگونه آمده است: در اين موقع صداى حضرت نامفهوم شد. من از پدرم پرسيدم: جمله اى كه نامفهوم شد چه بود ؟ پاسخ داد: همگى از بنى هاشم اند.(1)

چهار. در روايتى ديگر اشاره نمود كه اين ماجرا در حجة الوداع رخ داده و گفته است: سپس كلام پيامبر صلى الله عليه و آله براى من نامفهوم شد. از پدرم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك تر بود پرسيدم كه آن عبارت چه بود ؟ پاسخ داد: آن حضرت فرمود: همگى از قريش اند.(2)

پنج. در روايتى ديگر از جابر، وى بعد از اين سخن كه امامان دوازده نفر اند گفته است: پس از اين پيامبر صلى الله عليه و آله كلامى فرمود كه چون مردم جنجال به راه انداخته بودند نفهميدم. از اين جهت از پدرم پرسيدم كه او چه فرمود ؟ او گفت ... .(3)

شش. روايت مسلم از جابر بن سمره چنين است: جابر گفته است: همراه پدرم به نزد رسول اللّه صلى الله عليه و آله رفتم. شنيدم كه فرمود: اين دين پيوسته عزيز و با اقتدار خواهد ماند تا دوازده جانشين ... . در اين موقع سخنى فرمود كه مردم مانع شدند آن را بشنوم. به پدرم گفتم كه او چه فرمود ؟ پاسخ داد: همه آنها از قريش اند.

در روايت احمد بن حنبل و جمعى ديگر آمده كه به پدرم يا پسرم گفتم: عبارتى را كه مردم مانع شدند من بشنوم چه بود ؟ پاسخ داد: همه آنها از قريش اند.(4)

هفت. از جابر بن سمره نقل شده كه گفت: نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بودم كه فرمود: اين امر را دوازده نفر به عهده خواهند گرفت كه ... . در اين وقت گروهى شيون زدند و من نشنيدم كه چه فرمود. به پدرم كه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديك تر بود گفتم: رسول خدا صلى الله عليه و آله چه فرمود ؟ او پاسخ داد: همگى آنها از قريش اند و همگى مانند خود اويند.(5)

ص: 257

هشت. اما عبارتى كه ابى داوود نقل كرده چنين است: مردم تكبير گفته، هياهو به راه انداختند و حضرت سخنى گفت كه واضح نبود ... .(1)

عبارت ابى عوانه نيز اينگونه است: در اين موقع مردم هياهو راه انداختند و پيامبر صلى الله عليه و آله سخنى گفت كه براى من واضح نبود.(2)

در هر صورت، حديث دوازده جانشين پس از آن حضرت و آنچه را كه ايشان در اين باب فرمودند سخنى است كه جابر و سايرين - كه آنجا حضور داشته - نشنيده اند، و چنانچه ملاحظه نموديد وى گفته است كه آن سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميده يا صداى ايشان ضعيف شده و واضح نبوده يا نظير اين عبارات كه در منابع و مآخذ بسيارى آمده است.(3)

دو نكته قابل توجه:

لازم است دو نكته را در اين احاديث مورد توجه قرار دهيم:

نكته اول: مكان حادثه

چنانكه ملاحظه كرديد اين روايات در مورد مكانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا خطابه ايراد فرمود با هم اختلاف دارند. در برخى از آنها آمده كه اين ماجرا در حجة الوداع به وقوع پيوسته، و پاره اى ديگر نقل كرده اند كه در عرفات بوده است. در يك روايت نيز راوى بين عرفات و منى مردد مانده، و در بعضى نيز عبارت در مسجد آمده، و برخى هم سكوت نموده و محلى را نام نبرده اند. با اين وجود همه آنها از وقوع هرج و مرج و جنجالى سخن گفته اند كه باعث شده راوى نتواند ادامه كلام رسول خدا صلى الله عليه و آله را بشنود.

ص: 258

البته بعضى روايات نيز اشاره نموده اند كه راوى سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را نفهميده است و از جنجال سخنى به ميان نياورده اند.

بدين ترتيب آيا پيامبر صلى الله عليه و آله در چند جا اين موضوع را بيان فرموده و هر بار نيز با اغتشاش و جنجال روبرو شده است ؟ و آيا منظور از مسجد، مسجد منى است يا عرفه ؟ اگر فرض كنيم كه گفتن منى اشتباهى از جانب راوى نبوده است.

و يا اين ماجرا در يك جا به وقوع پيوسته و امر بر راويان و مورخان مشتبه شده، يا دستى در ميان است كه سعى دارد اينگونه مسائل را به بازى گرفته و با ايجاد اختلاف در نقل آنها بر حقيقتى سرپوش نهاده و موضوعى مهم و حساس را - كه همان جانشينى و امامت بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله است - در معرض طوفان شبهات قرار دهد.

البته اين احتمال كه ماجرا در چند جا رخ داده و هر بار نيز گروهى مخالفت و دشمنى خويش را با پيامبر صلى الله عليه و آله اظهار نموده اند، بر ديگر موارد ترجيح دارد، زيرا راويان و خصوصيات و حالات نقل شده متعدد و متفاوت است.

نكته دوم: عبارت «همگى از قريش»

در برخى از اين روايات آمده كه حضرت فرموده اند: همگى آنها از قريش اند. اين عبارت در معرض شك و ترديد است، زيرا مطالبى كه اندكى قبل از حقيقت موضوع ظالمانه قريش و اهداف و ترفندهاى آنان براى متزلزل ساختن پايه هاى سيطره امامت بيان نموديم، ما را بر اين عقيده مصمم مى كند كه آنچه جابر بن سمره و انس و عمر بن خطاب و عبدالملك و ابوجحيفه به خاطر بر پا شدن هياهو از جانب گروهى مغرض نشنيده اند، اين جمله است: همگى از بنى هاشم هستند.

چنانكه در بعضى منابع نيز اينگونه آمده است، و البته قندوزى حنفى نيز در كتابش بر اين اساس كه «آنها جانشينى و خلافت بنى هاشم را خوش نداشتند» در نهايت به همين عبارت رسيده است.(1)

ص: 259

احتمال ديگر آن است كه حضرت هر دو جمله را فرموده باشند، به اين صورت كه: همگى از قريش اند و همگى از بنى هاشم؛ كه در نتيجه جمله اول مقدمه اى براى عبارت دوم بوده است، و همين موجب شده تا قريش و هوادارانشان بر آشوبند و سر و صدا و هياهو به راه اندازند و برخيزند و بنشينند و ... ! !

چرا كه آنان از اين كلام - كه «همگى از قريشند» - بغض و نفرتى نداشتند، بلكه موجب شادمانى و خوشحالى آنها نيز شده است، زيرا اين امر همان بود كه براى رسيدن به آن همواره با تمام توان خود از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نبوده، و براى دست يابى به آن نقشه ها و دسيسه مى چيدند و به خاطرش دشمنى ها كرده و عهد و پيمان ها مى بستند.

بدين ترتيب اگر مسئله فقط همين بود، شورش و جنجال براى چه ؟ و هياهو و سر و صدا براى چه ؟

و ديديم كه اينان احساس كردند پيامبر صلى الله عليه و آله قصد دارد از ائمه پس از خود سخن به ميان آورده، و خصوصياتشان را بيان كند، و آنها را به صورت دقيق و واضح معين نمايد. يعنى همان موضوعى كه مى ترسيدند ضمن آن امامت آن كس كه او را خوش نداشتند.

مى ديدند حضرت مى خواهد خلافت فردى را اعلام كند كه بسيارى از بزرگانشان را در نبردهايى مشهور و در دفاع از دين خدا بر خاك افكنده بود، و اين شخص كسى جز على اميرالمؤمنين عليه السلام نبود.

اينجا بود كه اين به ظاهر مسلمانان، به مجرد احساس اين موضوع همهمه نموده و جنجال به راه انداختند و به تعبير راوى:

شروع كردند به صحبت با هم و سر و صدا به راه انداختند.

و يا: جنجال و غوغا به پا كردند.

و يا: مانع شنيدن من شدند.

و يا: فرياد زدند و من نشنيدم كه حضرت چه فرمود.

و يا: تكبير گفته و آشوب كردند.

و يا: پى در پى بر مى خاستند و مى نشستند.

آرى، برخورد اينان با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين بود ! آن هم كسانى كه همه مذاهب اهل سنت مدعى عصمت آنان اند و نشان و مدال اجتهاد در دين و شريعت را به آنها عطا نموده اند !

اگر نبود كه قريش نام مبارك آن حضرت را وسيله اى براى دستيابى به قدرت و پلّكان عزت و حكومت خويش يافته بود، حتى يك روز هم بعد از وفات آن بزرگوار خدا را بندگى نمى كردند.

به اين ترتيب پس از ماجرايى كه بين آنان و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در منى و عرفات رخ داد و بعد از پافشارى و اصرار آن حضرت بر تعيين امامت براى اهل بيت عليهم السلام و به خصوص براى اميرالمؤمنين عليه السلام، طبيعى است كه بغض و كينه در چهره هاى آنان نمايان گشته و در رفتار و كردار و تمام اقدامات و عموم موضع گيرى هاى ايشان هويدا گردد. به گونه اى كه با رسول خدا صلى الله عليه و آله همچون بيگانگان و به دور از هر گونه ادب و نزاكت ظاهرى رفتار كنند !

رسول خدا صلى الله عليه و آله با چنين حالتى با اينان مواجه بود، حتى در لحظات غدير خم. اين موضوع در روايات هم اشاره شده است:

جابر بن عبداللّه روايت كرده است:

رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم فرود آمد، اما مردم از اطرافش دور شدند و حال اينكه على عليه السلام همراهش بود. اين عمل مردم بر پيامبر صلى الله عليه و آله سخت آمد. حضرت به على عليه السلام فرمان داد تا آنان را جمع كرد. هنگامى كه همگان جمع شدند، در حالى كه بر بازوى على بن ابى طالب عليه السلام تكيه زده بود ايستاد و حمد و ثناى خدا را به جاى آورد.

سپس فرمود: اى مردم من سرپيچى و دور شدن شما را از خودم خوشايند نمى دانم، چون اينگونه به ذهنم خطور مى كند كه هيچ درختى در نظر شما از درختى كه با من همراه و مهربان است مبغوض تر نيست.(1)

ابن حبّان با سندى كه بر طبق شرايط بخارى صحيح است - و عده ديگرى نيز با سندهايى كه بعضى از آنها صحيح است - روايت نموده است: در مسير بازگشت رسول خدا صلى الله عليه و آله از مكه، وقتى آن حضرت به غدير رسيدند، برخى از صحابه براى رفتن

ص: 262

از حضرت اجازه مى خواستند. ايشان نيز به آنها اجازه مى دادند و مى فرمود: چه شده درختى كه با رسول خدا مهربان و باملاطفت است از ديگران در نزد شما مبغوض تر است ؟ !

راوى گويد: همه آنان مى گريستند، و ابوبكر گفت: بعد از اين هر كس از تو اجازه رفتن بخواهد از نظر من نادان است.(1)

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل درخواست كرد تا از خدا حفظ او از شر مردم را درخواست كند، و همچنان منتظر ماند تا جبرئيل در اين باره خبرى از سوى خداوند بياورد.(1)