دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 9

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

ص: 6

پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير دست يازيده اند. در ميان اين گزارش دهى ها و بررسى ها، «حديث غدير» با بسامدى چشمگير، بيشترين سهم را به خود اختصاص داده است.

در آثار مذكور، علاوه بر آنكه به بررسى و واكاوى گونه هاى مختلف ضبط سخنان پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله از حيث حجم توجه قابل ذكرى نشده، اسناد و منابع رواياتى كه مشتمل بر تمامى سخنان آن حضرت باشد نيز چندان مورد توجه قرار نگرفته است. لذا بر خلاف حديث غدير - كه همواره مورد توجه انديشمندان شيعى و غير شيعى بوده - خطبه غدير تك نگارى هاى كمترى را به دنبال داشته است.

انديشمندان شيعه بنا به دلايلى - كه بى شك كافى بودن حديث غدير براى اثبات ولايت و امامت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام يكى از آن دلايل بوده - كمتر به طور خاص به خطبه غدير و پژوهش هايى پيرامون آن پرداخته اند.

علاوه بر كمبود آثار پژوهشى پيرامون اسناد و مصادر خطابه شريف غدير، اعتراضات و ابهاماتى - كه گاهى متوجه اين خطبه شده - ضرورت پرداخت به اين موضوع را دو چندان كرده است. رويكرد انتقادى به اعتبار اسناد اين خطبه، گاهى از سوى عالمان امامى معاصر صورت پذيرفته است. لذا مهم ترين رسالت اين اثر اعتبار سنجى اسناد اين خطبه شريف است. رسالتى كه آثار و تك نگارى هاى پيشين در باب خطبه غدير بدان نپرداخته اند.

پس از اين مقدمه كوتاه لازم به ذكر است:

محقق گرانقدر جناب شيخ امير تقدّمى معصومى در كتاب «نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير عليه السلام» با هدف ارائه مؤيدات حديثى از منابع اهل تسنن براى خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم، تلاش قابل توجهى داشته است. تقدمى معصومى در اين اثر ابتدا به اصل ايراد خطبه حضرت رسول صلى الله عليه و آله در روز غدير خم پرداخته، و نام هشت تن از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و ده تن از اعلام اهل تسنن را گرد آورده كه به خطبه خوانى آن حضرت در آن روز تصريح كرده اند.

ص: 8

در اين كتاب به جهت تثبيت بيشتر بحث، نام راويانى ديگر در طبقه صحابه، و نيز نام پنج تن از انديشمندان مخالف ديگر را به فهرست ارائه شده در كتاب مذكور افزوده است.

پس از اين، مؤلف محترم «نور الامير» با ارائه نكاتى در خصوص جايگاه خطبه غدير و نيز مباحثى ديگر كه بعضا متوجه حديث غدير است و نه خطبه غدير، فرازهايى از اين خطبه را كه پيرامون فضائل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام مطرح شده را يك به يك استخراج نموده است. همچنين در كتاب «نور الامير» با ارائه اسناد و مدارك فراوان از كتب اهل تسنن، گامى در جهت تقويت متن خطبه غدير برداشته است. در اين كتاب، در خصوص وضعيت اسناد و رجال خطبه غدير بحثى صورت نگرفته است.

همچنين محقق گرانقدر جناب شيخ محمدباقر انصارى در چندين اثر خود به طور خاص به خطبه غدير پرداخته است. او در كتاب «خطبة الغدير» - كه پيش از كتاب «نور الامير» تأليف شده - برخى از مصادر خطبه غدير را ياد كرده، و نيز اسناد آن را فهرستوار ارائه نموده است. سپس با مقابله متن ها و نُسخ موجود از خطبه غدير، متنى را از اين خطبه استخراج كرده است.

جناب انصارى پس از تأليف كتاب «نور الامير» ، اثرى را با عنوان «خطابه غدير در آئينه اسناد» با برداشت هاى مكرر از آن كتاب به رشته تحرير در آورده است. در اين دو كتاب جناب انصارى نكات قابل تأملى به چشم مى خورد.

همچنين آقاى انصارى در كتابى ديگر به نام «سخنرانى استثنايى غدير» نيز در خصوص خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير سخن ها گفته است. اين اثر موشكافى يك سخنرانى استثنايى است، كه از يك سو تداركات قبل و بعد آن را مورد بررسى قرار خواهد داد، و از سوى ديگر متن خطبه غدير را از نظر فن خطابه مورد دقت قرار مى دهد.

ص: 9

«درسنامه خطبه غدير» نيز به كوشش دو مؤلف گرانقدر اكبر روستايى و حبيب عباسى تأليف شده است. درس هاى اين كتاب، در ابتدا با حجمى مختصرتر و در قالب جزوات آموزشى كارگاه آموزشى خطبه غدير در دانشگاه علم و صنعت ايران تدريس شد. سپس با اندكى اضافات و اصلاحات در قالب دوازده درس تدوين گشت.

بررسى و باز شناساندن فرازهاى مهم خطبه غدير به همراه شرحى متناسب با يك كارگاه آموزشى غير تخصصى و با رويكرد پاسخ به پاره اى از شبهات، مهم ترين هدف تأليف اين كتاب بوده است. اين اثر، با در نظر گرفتن سطح علمى مخاطبانش، در نوع خود تلاشى در خور در راستاى بازشناساندن غدير و معارف مرتبط با آن بوده و تأثير قابل توجهى را در طيف دانشجويان مورد آموزش خود قرار داد.

اثر ديگرى كه به كاوش در خطبه غدير پرداخته «مرواريد فضائل در صدف غدير» تأليف جناب حبيب عباسى است. وى در پيشگفتار اين اثر، در صفحه 10 نوشته است: در اين نوشته به بيان فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه غدير، با كمى شرح و مستند به منابع اهل سنت مى پردازيم.

در اين كتاب، در مجموع بيست و نُه فضيلت از فضائل حضرت امير عليه السلام در اين كتاب مورد شرح و مستندسازى قرار گرفته است. مؤلف محترم در اين راه به ارائه مدارك اهل تسنن اكتفا نكرده و در همه مباحث، متناسب با حوصله خوانندگان مداركى از مصادر شيعه نيز ارائه نموده است.

همچنين در اين كتاب، بازخوانى و شرح فضائل حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه غدير، لزوما به وجود اسنادى متعدد و صحيح از منابع اهل تسنن متوقف نشده، و چنانچه براى يك فضيلت سند صحيحى در منابع مخالفان وجود نداشته، باز هم مؤلف به جهت آشنايى خوانندگان به آن فضيلت اشاره نموده و مواردى را در شرح آن به قلم در آورده است. شايان توجه است كه در اين كتاب و نيز كتاب «درسنامه خطبه غدير» هيچ گاه بحثى از اسناد و استناد اين خطبه شريف به ميان نيامده است.

ص: 10

اثر ديگر «بايسته ها در مقام بيان خطبه غدير خم» تأليف جناب آقاى على انصارى بوير احمدى است، كه عنوان آن توقع يك تك نگارى در خصوص خطبه غدير را در خوانندگان خود ايجاد مى كند. اما اين كتاب بر خلاف عنوانش، يك تك نگارى درباره خطبه غدير به شمار نمى آيد.

محور بحث در اين كتاب، پرداخت فشرده به دلايل عقلى ضرورت وجود امام است. لذا همان طور كه ملاحظه مى شود، تك نگارى هاى مطبوع پيرامون اين خطبه با هدف اعتبار سنجى اين خطبه از حيث سند به نگارش در نيامده است.

كتاب ديگر «ناگفته هايى از اسناد خطبه غدير» جناب آقاى موّحدى است. اين كتاب ابتدا به صورت جزوه اى آموزشى و بدون ظرافت ها و دقت نظرهاى خاص علمى تنظيم شده بود. پس از تغييراتى مبنايى در ساختار و محتوا، با هدف بررسى ميزان اعتبار سند و متن خطبه غدير تدوين گشته است.

در اين تحقيق، پس از تمييز «حديث غدير» و «خطبه غدير» از يكديگر، ابتدا حجم هاى مختلف مضبوط از خطبه غدير تفكيك شده، و سپس در خصوص سير انعكاس اين خطبه در ميراث مكتوب اسلامى، و نيز درباره اسناد و راويان آن به طور مبسوط و مطابق با مبانى نص گرايى بحث شده است.

نكته حائز اهميت در اين پژوهش، اخذ تمامى منابع مورد تحقيق آن از منابع دست اول و مصادر اصلى است. موارد ذيل را مى توان وجه تمايز اين اثر با ساير آثار هم موضوع خود بر شمرد:

يك. تقسيم خطبه غدير به گونه هاى متفاوت طولانى، متوسط و كوتاه.

دو. بررسى سير انعكاس خطبه غدير در تراث مكتوب فريقين و رديابى آثار غدير موجود مشتمل بر خطابه غدير.

سه. پژوهش در وضعيت اسناد و روات خطبه هاى طولانى، متوسط و كوتاه غدير.

ص: 11

بزرگ علم الحديث اهل تسنن و متوفاى جمادى الاول سال 477 هجرى قمرى در نيشابور است.(1)

در اثرى سترگ و مشتمل بر 17 جلد به نام «الدراية فى حديث الولاية» ، اين حديث شريف را از طريق 120 تن از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله نقل و ضبط كرده است.(2)

آنچنان كه از نقل صاحب «نفحات الازهار» از «الطرائف» به دست مى آيد، سيد بن طاووس در خصوص تعداد اسناد روايات اين كتاب مى گويد: و عدد اسانيد كتاب «دراية الولاية» ألفٌ وَ ثَلاثمِائَةَ أسنادٍ(3): تعداد اسناد ارائه شده در كتاب «دراية الولاية» يكهزار و سيصد سند مى باشد.

اين امر شگرف و شگفت، علاوه بر آنكه بر عظمت و جلالت واقعه بزرگ غدير گواهى مى دهد، بر همت و حافظه فوق العاده سجستانى در ثبت و ضبط احاديث نيز دلالت دارد. بى شك به سبب وجود چنين آثارى است كه ابوعبداللّه دقاق(4) (م 6 شوال 516 ق) درباره سجستانى مى گويد: لم ار اجود اتفاقا و لا احسن ضبطا منه.(5)

ص: 13

ابوالعباس احمد بن سعيد بن عقده كوفى (م 333 ق) از دانشمندان شيعى زيدى نيز در اثرى با نام «حديث الولاية» يكصد و پنج طريق از حديث شريف غدير را جمع آورى كرده است.(1) برخى مى گويند: او اسناد اين حديث شريف را از يكصد و پنجاه طريق نقل و ضبط كرده است.(2)

پيش از سجستانى و ابن عُقده، ابوجعفر محمد بن جرير بن يزيد طبرى، مورخ و مفسر مشهور اهل تسنن (م 310 ق) در اثرى هوش رُبا و مشتمل بر 4 جلد با عنوان «الردّ على الحرقوصية» يا همان «كتاب الولاية» به گردآورى هفتاد و پنج طريق از اين حديث شريف موفق گرديده است. ذهبى، انديشمند متعصب اهل تسنن نيز درباره اين اثر سخن ها گفته است. وى در شرح حال طبرى مى نويسد: جَمَعَ طُرُقَ حَديثِ غَديرِ خُمٍّ فى أربَعَةِ أجزاءٍ. رَأيتُ شَطرَهُ فَبَهَرَنى سِعَةَ رِواياتِهِ، وَ جَزَمتُ بِوُقوعِ ذلِكَ.(3)

همو در اثرى ديگر تصريح مى كند كه با ديدن تنها يك جلد از اين كتاب طبرى مدهوش شده است: رأيت مجلدا من طرق الحديث لابن جرير، فاندهشت له و لكثرة تلك الطرق.(4)

سيد بن طاووس تصريح مى كند كه دو اثر نخست و نيز اثرى ديگر از ابوعبداللّه حَسكانى درباره حديث غدير نزد او موجود بوده است.(5)

ص: 14

اما متأسفانه هيچ يك از اين آثار در حال حاضر موجود نيستند. لذا مرحوم علامه امينى با خلق اثرى ارزشمند، بسيارى از طرق نقل حديث غدير را با كاوش در منابع موجود و در دسترس مخالفان ثبت نمودند. در اين اثر نام يكصد و ده تن از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله كه اين حديث شريف را گزارش نموده اند ارائه شده است. از اين تعداد يك صد و نه تن از ايشان به طور مستقيم و بلاواسطه اين سخن را به پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نسبت داده اند.

تنها ابوالطُفيل عامر بن واثله اين حديث شريف را با واسطه زيد بن ارقم و زيد بن ثابت از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده است. اين آمارِ يك صد و ده يا يك صد و نه تن از صحابه به قدرى هوش رباست كه نه تنها تواتر لفظى اين حديث شريف را ثابت مى نمايد، بلكه با قدرت تمام نشان مى دهد كه اين حديث از حيث كثرت در نقل و تضافر در اسناد، در ميان تمامى احاديث و روايات اسلامى يك استثناى بى رقيب به حساب مى آيد.

به نظر مى رسد پژوهشگران اين فن از يافتن حديثى با حداقل پنجاه طريق در طبقه صحابه - يعنى كمتر از نيمى از طرق حديث شريف غدير - براى هميشه مأيوس باشند. از اين رو، تلاش شگرف و غير قابل وصف حضرت علامه امينى ما را از پرداخت مجدد به اسناد و طرق اين حديث در منابع مخالفان بى نياز مى سازد.

از منابع ساير مذاهب اسلامى كه بگذريم، در مصادر متقدمان اماميه نيز حديث شريف غدير با بسامدى فراوان گزارش شده است. شيخ الطائفه ابوجعفر محمد بن الحسن طوسى اسناد حديث غدير را از يكصد و بيست و پنج طريق گردآورى كرده است.(1) متأسفانه نتايج تلاش ارزشمند او هم اينك موجود نيست.

در پژوهشى نه چندان مفصل، به بيش از هفتاد طريق از نقل اين حديث در مصادر موجود امامى پيش از وفات شيخ طوسى دست يافته ايم، كه به خواست الهى و چنانچه

ص: 15

به تأليف اثرى در خصوص اسناد حديث غدير موفق شويم، نتايج حاصل از اين پژوهش را در آنجا ارائه خواهيم كرد.

پس از بررسى اجمالى سند حديث غدير، شايسته است در خصوص متن اين حديث شريف نيز نكات اندكى ارائه گردد. متن حديث غدير، محدود به عبارت «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» نيست. عبارت هاى مهم ديگرى قبل و بعد از اين عبارت مذكور در ضمن حديث غدير در منابع شيعه و مخالفان گزارش شده است، كه علاوه بر صحت سند از امتياز كثرت در نقل نيز بهره مند است.

اين عبارت هاى پيشين(1) و پسين(2) در حديث غدير - كه تأثير عميقى بر دلالت هاى اين حديث شريف نيز دارد - از حيث معيارهاى كمّى در نقل حديث، دست كم مفيد اطمينان(3) است. بى گمان با در نظر گرفتن معيارهاى كيفى موجود در اسناد اين عبارات پيشين و پسين، در كنار معيارهاى كمّى حاصل از شمارش طُرق آن، هر پژوهشگرى نسبت به قطعيت در صدور اين عبارات قانع مى شود.

ذكر اين نكته ضرورى است: گاهى فراموش مى شود كه صحبت پيرامون اسناد و فرازهايى از خطبه غدير ربطى به حديث غدير ندارد. در نتيجه لازم است همواره متوجه فرق ميان خطبه غدير و حديث غدير باشيم.

ص: 16

همچنين ذكر اين نكته نيز خالى از فايده نيست كه در مواجهه با مخالفان، احتجاج با حديث غدير كفايت كننده است. چه اينكه اين حديث متواترا از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نقل گرديده، و نيز عبارت هاى پيش و پس آن - كه آنها هم صدورشان از جانب حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله قطعى است - اثبات كننده تمامى آن چيزى است كه ما از غدير توقع داريم. همين امر، يكى از عواملى است كه بزرگان اصحاب اماميه غالبا در مباحث حديثى و كلامى خود به حديث غدير اكتفا كرده اند.

اينك در خصوص اين سه گونه مختلف خطبه غدير از حيث حجم كلياتى بيان مى گردد:

نكته اول: خطبه كوتاه غدير

بنا بر مدارك موجود، متن اين خطبه نخستين بار در كتاب «جامعه» يا همان «كتابُ على عليه السلام» - كه از مواريث امامت است - درج شده است. معروف بن خربوذ از اصحاب بزرگ امام باقر و امام صادق عليهماالسلام از قول امام باقر عليه السلام چنين مطلبى را متذكر شده است.

پس از آن ابوجعفر محمد بن جرير بن رستم طبرى معروف به طبرى آملى كبير در كتاب «المسترشد» متنى مشابه را گزارش كرده است. مرحوم شيخ صدوق (م 381 ق) همان متن منقول از معروف بن خربوذ را با اسنادى متعدد و صحيح در كتاب «الخصال» ضبط نموده است.

آنچه مرحوم صدوق نقل كرده حدود 300 واژه دارد، كه بدون حمد الهى و با عبارت «إنَّهُ قَد نَبَّأنى اللَطيفُ الخَبيرُ» آغاز مى شود.

اين خطبه با اندكى تفاوت توسط ابوالقاسم طبرانى (م 360 ق) در كتاب «المعجم الكبير» و با سند صحيح(1) و در ضمن چهار حديث متوالى ذكر گرديده، كه جمعا حدود 250 واژه دارد.

پس از طبرانى و صدوق، ابن مغازلى شافعى نيز در «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» از طريق همسر زيد بن ارقم صورتى ديگر از اين خطبه را نقل كرده، كه بيش از 300 واژه دارد. «الكامل المنير» تأليف فرزند طباطبا از نوادگان حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام

ص: 18

و نيز «محاسن الازهار» ، دو مصدر از مصادر زيدى مذهب هستند كه از طريق زيد بن ارقم اين خطبه را گزارش كرده اند.

نكته دوم: خطبه متوسط غدير

اين خطبه كه نخستين بار در كتاب «النشر و الطىّ» درج و ضبط شده است، حدود 700 واژه دارد و با حمد كوتاه پروردگار و با عبارت «الحَمدُ للّه ِ الَذى عَلا فَقَهَرَ ... » آغاز مى شود. سيد بن طاووس اين خطبه را به همراه متن و سند آن در كتاب شريف «الاقبال» ضبط كرده است. اينگونه از ضبط فرمايش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير، كمترين تعداد سند و نيز كمترين بسامد نقل در مصادر را داشته، و از حيث ارزش سندى از ساير گونه ها در رتبه پايين ترى جاى دارد.

نكته سوم: خطبه طولانى غدير

اين خطبه حدود 3500 واژه(1) دارد، كه با حمد طولانى خدا و با عبارت «الحَمدُ للّه ِ الَذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ» آغاز مى شود. ذيلاً افرادى كه اين خطبه طولانىِ غدير را گردآورى كرده اند يادآور مى شويم:

احمد بن محمد طبرى خليلى(2) (م 275 ق) در كتاب «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» .(3)

ابوجعفر محمد بن جرير طبرى معروف به طبرى آملى صغير (م سده 5 ق) در يكى از آثار خود كه برخى آن را كتاب «دلائل الامامة»(4) دانسته اند.

ص: 19

فتّال نيشابورى (م 508 ق) در كتاب «روضة الواعظين» .(1)

الحسن بن احمد جاوانى (م سده 6 ق) در كتاب «نور الهُدى» .(2)

مرحوم طبرسى (م 588 ق) در «الاحتجاج» .(3)

سيد بن طاووس (م 664 ق) در دو كتاب «اليقين»(4) و «التحصين» .(5)

همچنين مى توان به عنوان ساير آثار مشتمل بر خطبه طولانى غدير تا پيش از وفات مجلسى دوم، از اين كتب نام برد:

«العدد القويّة» .(6)

«نهج الايمان» .(7)

«نزهة الكرام» .(8)

ص: 20

«روضة المتقين» .(1)

«تفسير الصافى» .(2)

«البرهان فى تفسير القرآن» .(3)

«غاية المرام و حجة الخصام» .(4)

«كشف المهمّ» .(5)

«بحار الانوار» .(6)

كتاب چاپ نشده «المزار» كه به احتمال اثر قطب الدين راوندى است نيز مشتمل بر خطبه طولانى غدير است. همچنين «الصراط المستقيم» اثر ارزشمند مرحوم نباطى عاملى به نقل از «كتاب الولاية» نوشته محمد بن جرير بن يزيد طبرى (م 310 ق) بخش هاى اندكى از اين خطبه طولانى را در خود جاى داده است.(7)

متن روايت مندرج از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در «الصراط المستقيم» به نقل از «كتاب الولاية» طبرى چنين است:

ص: 21

مِنها بِأسنادِهِ إلى زَيدِ بنِ أرقَمٍ: لَمّا نَزَلَ النَبىُّ صلى الله عليه و آله بِغَديرِ خُمٍّ فى حَرٍّ شَديدٍ، أمَرَ بِالدَوحاتِ فَقُمِّمَت، وَ نادى الصَلاةُ جامِعَةً فَاجتَمَعنا. فَخَطَب خُطبَةً بالِغَةً، ثُمَّ قالَ:

إنَّ اللّه َ تَعالى أنزَلَ إلَىَّ «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» . وَ قَد أمَرَنى جَبرائيلُ عَن رَبّى أن أقومَ فى هذَا المَشهدِ، وَ أُعلِمَ كُلَّ أبيَضٍ وَ أسوَدٍ أنَّ عَلىَّ بنَ أبى طالِبٍ عليه السلام أخى وَ وَصيّى وَ خَليفَتى وَ الإمامُ بَعدى.

فَسَألتُ جَبرائيلَ أن يَستَعفيَنى مِن رَبّى، لِعِلمى بِقِلَّةِ المُتَّقينَ وَ كَثرَةِ المُؤذينَ لى، وَ اللائِمينَ لِكَثرةِ مُلازِمَتى لِعَلىٍّ عليه السلام وَ شِدَّةِ إقبالى عَلَيهِ حَتّى سَمُّونى أُذُنا. فَقالَ تَعالى فيهِم: «الَذين يُؤذونَ النَبىَّ وَ يَقولونُ هُوَ أُذنٌ قُل أُذُنُ خَيرٌ لَكُم» . وَ لَو شِئتُ أن أُسَمّيهِم وَ أدُلُّ عَلَيهِم لَفَعَلتُ، وَ لكِنّى بِسَترِهِم قَد تَكَرَّمتُ. فَلَم يَرضَ اللّه ُ إلاّ بِتَبليغى فيهِ.

فَاعلَموا - مَعاشِرَ الناسِ - ذلِكَ، فَإنَّ اللّه َ قَد نَصَبَهُ لَكُم إماما، وَ فَرَضَ طاعَتَهُ عَلى كُلِّ أحدٍ. ماض حُكمُهُ جائِزٌ قَولُهُ. مَلعونٌ مَن خالَفزهُ، مَرحومٌ مَن صَدَقَهُ. إسمَعوا وَ أطيعوا، فَإنَّ اللّه َ مَولاكُم، وَ عَلىٌّ عليه السلام إمامُكُم، ثُمَّ الإمامَةُ فى وُلدى مِن صُلبِهِ إلى يَومِ القيامَةِ. لا حلالَ إلاّ ما حَلَّلَهُ اللّه ُ وَ هُم، وَ لا حَرامَ إلاّ ما حَرَّمَهُ اللّه ُ وَ هُم. فَصِلوهُ، فَما مِن عِلمٍ إلاّ وَ قَد أحصاهُ اللّه ُ فىَّ، وَ نَقَلتُهُ إلَيهِ.

لا تَضِلُّوا عَنهُ وَ لا تَستَنكِفوا مِنهُ، فَهُوَ الَذى يَهدى إلَى الحَقِّ وَ يَعمَلُ بِهِ. لَن يَتوبَ اللّه ُ عَلى أحدٍ أنكَرَهُ وَ لَن يَغفِرَ لَهُ. حَتمٌ عَلى اللّه ِ أن يَفعَلَ ذلِكَ، وَ أن يُعذِّبَهُ عَذابا نُكرا، أبَدَ الآبِدينَ. فَهوُ أفضَلُ الناسِ بَعدى، ما نُزِلَ الرِزقُ وَ بَقِىَ الخَلقُ. مَلعونٌ مَن خالَفَهُ. قَولى عَن جَبرائيلٍ عَنِ اللّه ِ: «وَ لتَنظُر نَفسٌ ما قَدَّمَت لِغَدٍ» .(1)

إفهَموا مُحكَمَ القُرآنِ وَ لا تَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، وَ لَن يُفَسِّر لَكُم ذلِكَ إلاّ مَن أنَا آخِذٌ بِيَدِهِ، شائِلٌ بِعَضُدِهِ. ألا وَ قَد أدَّيتُ، ألا وَ قَد بَلَّغتُ، ألا وَ قَد أسمَعتُ، ألا وَ قَد أوضَحتُ. إنَّ اللّه َ قالَ وَ أنَا قُلتُ عَنهُ: لا تَحِلُّ إمرَةُ المُؤمِنينَ بَعدى لأحدٍ غَيرَهُ.

ص: 22

ثُمَّ رَفَعَهُ إلَى السَماءِ حَتّى صارَت رِجلُهُ مَعَ رُكبَتِهِ، وَ قال ز: مَعاشِرَ الناسِ، هذا أخى وَ وَصيّى وَ واعى عِلمى وَ خَليفَتى، عَلىٌّ مَن آمَنَ بى، وَ عَلىٌّ تَفسيرُ كِتابِ رَبّى. اللّهُمَّ إنَّكَ أنزَلتَ عِندَ تَبيينِ ذلِكَ فى عَلىٍّ عليه السلام: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» بإمامَتِهِ. فَمَن لَم يَأتَمَّ بِهِ وَ بِمَن كانَ مِن وُلدى مِن صُلبِهِ إلَى القيامَةِ، فَ «أولئِكَ حَبِطَت أعمالُهُم وَ فِى النارِ هُم خالِدونَ» .(1)

إنَّ إبليسَ أخرَجَ آدَمَ مِنَ الجَنَّةِ مَعَ كَونِهِ صَفوَةَ اللّه ِ بِالحَسَدِ، فَلا تُحسِدوا فَتَحبِطَ أعمالُكُم وَ تَزِلَّ أقدامُكُم. فى عَلىٍّ عليه السلام نَزَلَت سورَةُ «وَ العَصرِ إنَّ الإنسانَ لَفى خُسرٍ إلاّ الَذينَ آمَنوا» و وصّى بِالحَقِّ وَ الصَبرِ.(2)

مَعاشِرَ الناسِ، آمِنوا بِاللّه ِ وَ رَسولِهِ وَ النورِ الَذى أُنِزلَ مَعَهُ، «مِن قَبلِ أن نَطمِسَ وُجوها فَنَرُدَّها عَلى أدبارِها أو نَلعَنَهُم كَما لَعنّا أصحابَ السَبتِ» .(3) النورُ مِنَ اللّه ِ فىَّ، ثُمَّ فى عَلىٍّ عليه السلام، ثُمَّ فِى النَسلِ مِنهُ إلَى القائِمِ المَهدىِّ عليهم السلام.

مَعاشِرَ الناسِ، سَيَكونُ مِن بَعدى «أئِمَّةً يَدعونَ إلَى النارِ وَ يَومَ القيامَةِ لا يَنصُرونَ» .(4) وَ إنَّ اللّه َ وَ أنا بريئانِ مِنهُم. إنَّهُم وَ أنصارَهُم وَ أتباعَهُم «فِى الدَركِ الأسفَلِ مِنَ النارِ» .(5) وَ سَيَجعَلونَها مُلكا وَ إغتِصابا. فَعِندَها يَفرُغُ «لَكُم أيُّهَا الثَقلانِ»(6) وَ «يُرسِلُ عَلَيكُما شُواظٌ مِن نارٍ وَ نُحاسٍ فَلا تَنتَصِرانِ» .(7)

مَعاشِرَ الناسِ، عَدُوُّنا كُلُّ مَن ذَمَّهُ اللّه ُ وَ لَعَنَهُ، وَ وَليُّنا كُلُّ مَن أحَبَّهُ اللّه ُ وَ مَدَحَهُ.

ص: 23

ثُمَّ ذَكَرَ صلى الله عليه و آله الأئِمَّةَ مِن وُلدِهِ عليهم السلام، وَ ذَكَرَ قائِمَهُم عليه السلام. وَ بَسَطَ يَدَهُ وَ أوصاهُم بِشَعائِرِ الإسلامِ، وَ دَعاهُم إلى مُصافَقَةِ البَيعَةِ لِلإمامِ، وَ قالَ:

إنَّ ذلِكَ بِأمرِ المَلِكِ العَلاّمِ. مَعاشِرَ الناسِ، قولوا أعطَيناكَ عَلى ذلِكَ عَهدا مِن أنفُسِنا، وَ ميثاقا بِألسِنَتِنا، وَ صَفقَةً بِأيدينا. نُؤَدّيهِ إلى مَن رَأينا وَ وُلدِنا. لا نَبغى بِذلِكَ بَدَلاً، وَ أنتَ شَهيدٌ عَلَينا، وَ «كَفى بِاللّه ِ شَهيدا» .(1)

قولوا ما قُلتُ لَكُم، وَ سَلِّموا عَلى عَلىٍّ عليه السلام بِإمرَةِ المُؤمِنينَ. وَ قولوا: «الحَمدُ للّه ِ الَذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهتَدِىَ لَولا أن هَدانَا اللّه ُ»(2)، فَإنَّ اللّه َ يَعلَمُ كُلَّ صَوتٍ وَ خائِنَةِ كُلِّ عَينٍ. «فَمَن نَكَثَ فَإنَّما يَنكُثُ عَلى نَفسِهِ وَ مَن أوفى بِما عاهَدَ عَليهُ اللّه َ فَيُؤتيهِ أجرا عَظيما»(3). قولوا ما يرضى اللّه عنكم، «وَ إن تَكفُروا فَإنَّ اللّه َ غَنىٌّ عَنكُم» .(4)

فَعِندَ ذلِكَ بادَرَ الناسُ بِقَولِهِم: نَعَم، سَمِعنا وَ أطَعنا عَلى ما أمَرَ اللّه ُ وَ رَسولُهُ بِقُلوبِنا. وَ كانَ أوَّلُ مَن صافَقَ النَبىَّ صلى الله عليه و آله وَ عَليّا عليه السلام أبوبَكرٍ وَ عُمَرُ وَ عُثمانُ وَ طَلحَةُ وَ الزَبَيرُ، وَ باقِى المُهاجِرينَ وَ باقِى الناسِ. إلى أن صَلّى الظُهرَينِ فى وَقتٍ واحِدٍ، وَ امتَدَّ ذلِكَ إلى أن صَلَّى العِشاءَينِ فى وَقتٍ واحِدٍ، وَ اتَصَلَ ذلِكَ ثَلاثا.

اما بى شك اصل موضوع خطبه گويى آن حضرت در آن روز قطعى است. ابوالحسين مسلم بن حجاج نيشابورى (م 261 ق) در صحيح خود ضمن نقل روايتى از زيد بن ارقم، سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را با قيد «خَطيبا» همراه كرده است.(1)

برخى ديگر از بزرگىِ اين سخنرانى ياد كرده اند و آن را با لفظ «عظيمة» مورد وصف قرار داده اند.

ابن كثير دمشقى - كه بايد او را فردى متعصب و پيرو آراى ابن تيميه قلمداد كرد - اين خطبه را «خطبة عظيمة» بر شمرده است: فَخَطَبَ خُطبَةً عَظيمَةً فِى اليَومِ الثامِنِ عَشَرَ مِن ذِى الحِجَّةِ عامَئِذٍ، وَ كانَ يَومَ الأحدِ بِغَديرِ خُمٍّ تَحتَ شَجَرَةٍ هِناكَ ... .(2)

در كتاب «نور الامير» با پژوهش در منابع اهل تسنن، نام هشت تن از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و ده تن از بزرگان و علماى اهل تسنن ذكر شده، كه به خطبه گويى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم تصريح كرده اند.

پژوهش پيشارو نشان مى دهد كه در منابع اهل تسنن، دست كم ده تن از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و پانزده تن از بزرگان اهل تسنن به اين موضوع مهم تصريح نموده اند. اين رقم منهاى اصحابى است كه چنين مطلبى را با واسطه صحابى ديگرى نقل كرده، و همچنين منهاى آن دسته از اصحابى است كه بدين امر شهادت داده اند.

علاوه بر اين، در طبقه تابعان نيز كسانى يافت مى شوند كه مستقلاً به اين موضوع تصريح كرده اند.

در اينجا، ابتدا فهرست اسامى اصحابى كه به خطبه گويى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم تصريح داشته اند، به همراه متن گفتار آنان ارائه مى شود. سپس ساير شواهد تقديم خواهد شد:

ص: 25

فَرَفَعَها فَقالَ: هذا وَليّى وَ يُؤَدّى عَنّى دَينى، وَ أنا مُوالى مَن والاهُ، وَ مُعادى مَن عاداهُ.(1)

خَطَبَنا رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَومَ الغديرِ فَقالَ: أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم ؟ قالوا: بَلى. فَأخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَقالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادُ مَن عاداهُ.(1)

ابوالطفيل عامر بن واثله نيز - كه از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى آيد - به نقل از حذيفة بن اسيد غفارى ديگر صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله، به نقل اين خطبه اهتمام داشته است. او همچنين به هنگام گزارش جريان مناشده حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در رَحبَه، تصريح مى كند كه دوازده تن از نقباى انصار كه در جنگ بدر شركت كرده بودند، ضمن شهادت به عبارت «من كنت مولاه فهذا على عليه السلام مولاه» به خطبه خواندن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير اعتراف كرده اند:

نَبَّأنَا الحَسنُ بنُ مُحَمَّدِ الشافِعىُّ، عَن أحمَدِ بنِ مُحَمَّدِ الإصبَهانىِّ، قالَ: أنبَأنا أبوعَلىٍّ أحمَدُ بنُ مُحَمَّدِ البَردانىُّ قَراءَةً عَلَيهِ، قالَ: أنبَأنا أبوطالِبٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلىِّ بنِ الفَتحِ: حَدَّثَنا أبوالحَسَنِ عَلىُّ بنُ إبراهيمِ الحَربىُّ المَعروفُ بِابنِ الحَرّارِ فِى الحَربيَّةِ إملاءا مِن حِفظِهِ وَ لَم يَكُن عِندَهُ غَيرَ هذَا الحَديثِ، قالَ: حَدَّثَنا أبوبَكرِ الشافِعىُّ: حَدَّثَنا إسحاقُ الحَربىُّ: حَدَّثَنا أبونَعيمٍ، عَن مَطَر، عَن أبِى الطُفَيلِ، قالَ: خَطَبَ عَلىُّ بنُ أبى طالِبٍ عليه السلام بِرَحبَةِ مالِكِ بنِ طَوقٍ فَقالَ: مَعاشِرَ الناس، أُشهِدُ اللّه َ كُلُّ امرِءٍ سَمِعَ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ما فَعَلَ فى غَديرِ خُمٍّ إلاّ قامَ فَشَهِدَ. فَقامَ إثناعَشَرَ مِن أهلِ بَدرٍ مِن نُقَباءِ الأنصارِ فَقالوا: خَطَبَنا رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ثُمَّ قالَ: أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم ؟ قالوا: بَلى يا رَسولَ اللّه ِ. قالَ: فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.(1)

با شواهدى كه ارائه شد، در مورد اصل خطبه خواندن پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در روز غدير ترديدى باقى نمى ماند.

اضافه بر آنچه گفته شد، انديشمندان فراوانى از اهل تسنن شخصا - و نه به هنگام نقل يك روايت يا برداشت از اثرى ديگر - به خطبه خواندن آن حضرت در روز غدير خم اشاره نموده اند. همان طور كه گفته شد، مؤلف «نور الامير» نام ده تن از انديشمندان اهل تسنن را ذكر مى كند كه به امر خطبه خواندن پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم تأكيد ورزيده اند. وى به ترتيب از ابن كثير، حلبى، جزرى، يعقوبى، حموى،

ص: 30

ابن دُريد، زَمخشرى، ثعالبى، غزّالى و بدخشانى ياد مى كند. پژوهشگران مى توانند جهت دريافت متن و آدرس آن به منبع رجوع كنند.(1)

در اينجا متن ديدگاه پنج تن ديگر از انديشمندان و اعلام اهل تسنن را كه در آن كتاب ذكر نشده، جهت استحكام بيشتر بحث خلاصه وار ذكر مى كنيم:

اول. ابن مغازلى: ... ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام فَرَفَعَها، ثُمَّ قالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا مَولاهُ، وَ مَن كُنتُ وَليُّهُ فَهذا وَليُّهُ. اللّهُمِّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ. قالَها ثَلاثا. هذا آخَرُ الخُطبَةِ.(2)

دوم. ابن تيميه: ... كَثامِن عَشَرَى ذِى الحَجَّةِ الَذى خَطَبَ فيهِ النَبىُّ صلى الله عليه و آله بِغَديرِ خُمٍّ مُرجِعَةً مِن حَجَّةِ الوِداعِ. فَإنَّهُ صلى الله عليه و آله خَطَبَ فيهِ خُطبَةً، وَصّى فيها باتِّباعِ كِتابِ اللّه ِ، وَ وَصّى فيها بِأهلِ بَيتِهِ. كَما رَوى مُسلمُ فى صَحيحِهِ عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ.(3)

سوم. ابن اثير: وَ لَمّا رَجَعَ عليه السلام مِن حَجَّةِ الوِداعِ، فَكانَ بَينَ مَكَّةَ وَ المَدينَةِ بُمِكانٍ يُقالُ لَهُ «غَديرِ خُمٍّ» ، خَطَبَ الناسُ هُنالِكَ فِى اليَومِ الثانى عَشَرَ(4) مِن ذِى الحَجَّةِ فى خُطبَتِهِ ... .(5)

چهارم: آلوسى: إنَّ النَبىَّ صلى الله عليه و آله خَطَبَ فى مَكانٍ بَينَ مَكَّةَ وَ المَدينَةِ عِندَ مَرجَعِهِ مِن حَجَّةِ الوِداعِ قَريبٍ مِنَ الجُحفَةِ، يُقالُ لَهُ: غَديرَ خُمٍّ ... .(6)

ص: 31

پنجم: عَبدُالمَلِكِ بنِ حُسَينِ بنِ عَبدِالمَلِكِ عَصامىٌّ شافِعىٌّ: أنَّهُ صلى الله عليه و آله خَطَبَ بِغَديرِ خُمٍّ، ثامِن عَشَرِ ذِى الحِجَّةِ، مُرجِعَةً مِن حَجَّةِ الوِداعِ، تَحتَ شَجَراتٍ بُرَّحٍ لَهُ ما تَحتَها بَعدَ صَلاةِ الظُهرِ. فَقالَ: ... .(1)

بنا بر اين، با قرائن فراوان ثابت مى شود كه پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در روز غدير خم ايراد خطبه فرموده اند. از كاوش در منابع مخالفان كه در گذريم، در مصادر اماميه نيز علاوه بر آنكه متن خطبه هاى كوتاه و متوسط و طولانى ثبت و ضبط شده است، به خطبه گويى آن حضرت در روز غدير نيز تصريح شده است. براى نمونه صاحب «النجم الثاقب» خطبه طولانى غدير را با دو وصف بليغ و طويل همراه كرده است:

... خُطبَةُ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله البَليغَةُ وَ الطَويلَةُ فى حَجَّةِ الوِداعِ فى غَديرِ خُمٍّ، الَتى خَطَبَها فى ذلِكَ المَحضَرِ العَظيمِ ... .(2)

همچنين در روايات مكتب اهل بيت عليهم السلام نيز به خطبه گويى حضرت رسول صلى الله عليه و آله در روز غدير تصريح شده است. براى نمونه مى توان به «كتاب سليم قيس الهلالى»(3) و «الامالى» شيخ طوسى(4) اشاره كرد.

اسناد و منابع و متن خطبه كوتاهِ غدير(5)

در بعضى روايات كه قطعه اى از خطبه يا واقعه غدير نقل شده مطالبى به چشم مى خورد كه در متن خطبه كامل وجود ندارد. درباره اين موارد احتمال دارد به عنوان خلاصه اى از فرمايشات پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير، مطالبى از متن خطبه با مطالبى مربوط به قبل و بعد خطبه، به صورت مركب و مخلوط نقل شده است.

ص: 32

پر واضح است كه نقل خطبه غدير به شكل كوتاه منافاتى با خطبه طولانى و مشهور غدير ندارد، بلكه بخش هايى از آن خطبه است. بررسى اسناد خطبه كوتاه غدير به شرح زير مى باشد:

مرحوم صدوق از ميان احاديث متعددى كه در اين خصوص وجود داشته، خطبه نبى مكرم اسلام صلى الله عليه و آله در روز غدير خم را متذكر مى شود. لذا سخنرانى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در روز غدير با طُرق و اسنادى متعدد و صحيح در آثار متقدمان منعكس گرديد و براى هميشه بر جاى ماند.

البته مرحوم صدوق پس از نقل اين خطبه و ارائه اسناد و طرق آن، متذكر مى شود كه احاديث هم معنى در اين خصوص بسيار است، و تصريح مى كند كه همه آن احاديث را در كتاب «المعرفة فى الفضائل» جمع كرده است. اما متأسفانه اين كتاب هم اينك موجود نيست.

همچنين در انتهاى اين روايت از امام باقر عليه السلام نقل شده كه فرمود: وجدنا فى كتاب على عليه السلام و عرفناه. اين امر نشان مى دهد كه اين خطبه نخستين بار در كتاب «جامعه» - كه از مواريث امامت است - درج شده است.

كتاب جامعه يا همان كتاب على بن ابى طالب عليه السلام از اسرار و مواريث امامت بوده، و گاهى برخى دوستان يا مخالفان موفق شده اند بخشى از آن را ببينند.

پيش از مرحوم صدوق، مرحوم طبرى آملى كبير، طبرى دوم و انديشمند مشهور شيعى، متنى مشابه با اين خطبه را - البته با حجمى كمتر(1) - در قالب دو حديث پى در پى و با سندى متفاوت نسبت به اسناد «الخصال» در كتاب «المسترشد» ارائه كرده است. او اين روايت را نيز مانند اكثر روايات كتاب خود از رجال اهل تسنن نقل مى كند.

در اينجا ابتدا سند و متن «المسترشد» ، و سپس اسناد و متن «الخصال» را به همراه ترجمه آن در پاورقى متذكر مى شويم. سپس اسنادى را كه مرحوم صدوق ارائه كرده است، تفصيلاً مورد بحث قرار مى دهيم:

ص: 34

همان طور كه ملاحظه مى شود اين خطبه با يك واسطه از يكى از مشهورترين مشايخ بخارى و مسلم به نام شهاب بن عبّاد بصرى(1) نقل شده است.

فَقالَ: ألا مَن كُنتُ مَولاهُ فَإنَّ عَليّا عليه السلام مَولاهُ(1)، وَ هُوَ هذا. ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَرَفَعَها مَعَ يَدِهِ، حَتّى بَدَت آباطُهُما، ثُمَّ قالَ: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ. ألا وَ إنّى فَرطُكُم وَ أنتُم وارِدونَ عَلىَّ الحَوضَ - حَوضى - غَدا؛ وَ هُوَ حَوضٌ عَرضُهُ ما بَينَ بُصرى وَ صَنعاءَ. فيهِ أقداحٌ مِن فِضَّةٍ عَدَدُ نُجومِ السَماءِ. ألا وَ إنّى سَائِلُكُم غَدا ما ذا صَنعتُم فيما أشهَدتُ اللّه َ بِهِ عَلَيكُم فى يَومِكُم هذا، إذا وَرَدتُم عَلىَّ حَوضى وَ ما ذا صَنَعتُم بِالثَقَلينِ(2) مِن بَعدى. فَانظُروا كَيفَ تَكونونَ خَلَّفتُمونى فيهِما حينَ تُلقونى.

قالوا: وَ ما هذانِ الثَقَلانِ يا رَسولَ اللّه ِ ؟ قالَ: أمّا الثِقلُ الأكبَرُ فَكِتابُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ سَبَبٌ مَمدودٌ مِنَ اللّه ِ وَ مِنّى فى أيديكُم. طَرَفُهُ بِيدِ اللّه ِ وَ الطَرفُ الآخِرُ بِأيديكُم. فيهِ عِلمُ ما مَضى وَ ما بَقِىَ إلى أن تَقومَ الساعَةُ. وَ أمّا الثِقلُ الأصغرُ فَهُوَ حَليفُ القُرآنِ، وَ هُوَ عَلىُّ بنُ أبى طالِبٍ وَ عِترَتِهِ عليهم السلام. وَ إنَّهُما لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الحَوضَ.

قالَ مَعروفُ بنُ خَرَّبوذٍ: فَعَرَضتُ هذَا الكَلامَ عَلى أبى جَعفَرٍ عليه السلام، فَقالَ: صَدَقَ أبوالطُفَيلِ رَحِمَهُ اللّه ُ. هذَا الكَلامُ وَجدناهُ فى كِتابِ عَلىٍّ عليه السلام وَ عَرَفناهُ. وَ حَدَّثَنا أبى رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ، قالَ: حَدَّثَنا عَلىُّ بنُ إبراهيمِ، عَن أبيهِ، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُمَيرٍ. وَ حَدَّثَنا جَعفرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مَسرورٍ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ، قالَ: حَدَّثَنا الحُسَينُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عامِرٍ، عَن عَمِّهِ عَبدِاللّه ِ بنِ عامِرٍ، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُمَيرٍ. وَ حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ موسَى بنِ المُتَوكِّلِ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ، قالَ: حَدَّثَنا عَلىُّ بنُ الحُسَينِ السَعدآبادىُّ، عَن أحمدِ بنِ أبى عَبدِاللّه ِ البَرقىِّ، عَن أبيهِ، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُمَيرٍ، عَن عَبدِاللّه ِ بنِ سَنانٍ، عَن مَعروفِ بنِ خَرَّبوذٍ، عَن أبِى الطُفَيلِ عامِرِ بنِ واثِلَةِ، عَن حُذَيفَةِ بنِ أسيدِ الغِفارىِّ بِمِثلِ هذَا الحَديثِ سَواء(3):

ص: 37

ابوالطفيل از حذيفة بن اسيد غفارى نقل مى كند كه چون پيامبرخدا صلى الله عليه و آله از حجة الوداع بازگشت و ما در خدمت او بوديم، آمد تا به جحفه رسيد. پس به اصحاب فرمان داد كه فرود آيند، و آنها فرود آمدند. آنگاه نداى نماز داده شد و با اصحاب خود دو ركعت نماز خواند. سپس صورت خود را به سوى آنان كرد و به آنان فرمود:

همانا خداوند لطيف خبير به من خبر داده كه من مى ميرم و شما هم مى ميريد، و گويا كه من دعوت شده ام و آن دعوت را اجابت كرده ام. و من در برابر آن چيزى كه با آن به سوى شما فرستاده شده ام مسئول هستم، و نيز از آنچه ميان شما باقى مى گذارم - يعنى كتاب خدا و حجت او - ، و شما نيز مسئول هستيد. شما به پروردگارتان چه خواهيد گفت ؟ گفتند: مى گوييم: تو پيام را رسانيدى و نصيحت كردى و مجاهدت نمودى. پس خداوند از سوى ما به تو بهترين پاداش بدهد.

آنگاه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به آنان فرمود: آيا شما گواهى نمى دهيد كه خدايى جز خداى يگانه نيست، و اينكه من فرستاده خدا به سوى شما هستم، و اينكه بهشت حق است، و اينكه آتش جهنم حق است، و اينكه زنده شدن پس از مرگ حق است ؟ گفتند: به همه اينها گواهى مى دهيم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا، به آنچه كه مى گويند شاهد باش. آگاه باشيد كه من شما را گواه مى گيرم كه من شهادت مى دهم كه خداوند مولاى من است و من مولاى هر مسلمانى هستم، و من به مؤمنان از خودشان اولى هستم. آيا شما به آن اقرار مى كنيد و به آن گواهى مى دهيد ؟ گفتند: آرى، ما درباره شما به آن شهادت مى دهيم. پس فرمود: آگاه باشيد كه هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام مولاى او است، و او اين شخص است.

سپس دست على عليه السلام را گرفت و آن را با دست خود بالا برد، تا اينكه زير بغل هر دو آشكار شد. سپس فرمود: خداوندا، دوست بدار هر كس كه او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس كه او را دشمن بدارد. و يارى كن به هر كس كه او را يارى كند، و خوار كن هر كس كه او را خوار سازد.

ص: 38

آگاه باشيد كه من پيشتاز شما (در مرگ) هستم، و شما در حوض (كوثر) به من وارد خواهيد شد. حوض من فردا وسعتى چون وسعت ميان بصرى و صنعا خواهد داشت. در آن پياله هايى از نقره به تعداد ستارگان آسمان است. آگاه باشيد، فردا كه وارد حوض من شديد از شما درباره آنچه كه از شما به آن چنين روزى گواهى گرفتم خواهم پرسيد كه چه رفتار كرديد و بعد از من با ثقلين (دو چيز گرانبها) چه كرديد ؟ وقتى با من ملاقات نموديد به من نظر بدهيد كه چگونه پس از من با آنها رفتار كرديد.

گفتند: يا رسول اللّه، اين دو چيز گرانبها چيست ؟ فرمود: چيز گرانبهاى بزرگ تر كتاب خداوند است، كه واسطه اى است كشيده شده از خدا و من در دستان شما؛ كه يك طرف آن در دست خدا و طرف ديگرش در دست شماست. دانش گذشته و آينده تا روز قيامت در آن است. و اما چيز گرانبهاى كوچك كه ملازم قرآن است، آن على بن ابى طالب عليه السلام و عترت او هستند. اين دو امانت از هم جدا نشوند تا وقتى كه بر حوض (كوثر) بر من وارد شوند.

معروف بن خرّبوذ مى گويد: اين سخن را بر امام باقر عليه السلام عرضه كردم، فرمود: ابوالطفيل راست گفته، خدا رحمتش كند، و ما آن را در كتاب على عليه السلام چنين يافتيم و شناختيم. برگرفته از ترجمه جعفرى.

آنها به روشنى قابل دريافت است. از پنج(1) سند ارائه شده در خصوص اين روايت، چهار سند آن صحيح است. در نتيجه خطبه كوتاه غدير با اسناد صحيح گزارش شده است. اسناد اين خطبه همگى به راوى عظيم المنزله و جليل القدر شيعه جناب محمد بن زياد ابى عمير ازدى منتهى، و از او به امام باقر عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله ختم مى گردد.

سند سوم:

حَدَّثَنا أبى رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ، قالَ: حَدَّثَنا عَلىُّ بنُ إبراهيمِ، عَن أبيهِ، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُمَيرٍ، عَن ... (مانند سند اول) .

سند چهارم:

حِدِّثِنا جِعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مَسرورٍ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ، قالَ: حَدَّثَنا الحُسينُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عامِرِ، عَن عَمِّهِ عَبدِاللّه ِ بنِ عامِرِ، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُميرٍ، عَن ... (مانند سند اول) .

سند پنجم:

حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ موسَى بنِ المُتَوَكِّلِ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ(1)، قالَ: حَدَّثَنا عَلىُّ بنُ الحُسَينِ السَعدآبادىُّ(2)، عَن أحمدِ بنِ أبى عَبدِاللّه البَرقى(3)، عَن أبيهِ(4)، عَن مُحَمَّدِ بنِ أبى عُمَيرٍ، عَن ... (مانند سند اول) .

ص: 41

رجال الطوسى: ص 393: ثِقَةٌ.

فهرست النجاشى: ص 450: كانَ ثِقةٌ صَدوقٌ.

مُحَمَّدُ بنُ أبى عُمَيرٍ:

رجال الكشى: ص 556 : أجمَعَ أصحابُنا عَلى تَصحيحِ ما يَصِحُّ عَن هؤُلاءِ وَ تَصديقِهِم، وَ أقَرُّوا لَهُم بِالفِقهِ وَ العِلمِ، وَ هُم سِتَةُ نَفَرٍ. آخَرُ دَونَ السِتَّةِ نَفَرِ الَذينَ ذَكَرناهُم فى أصحابِ أبى عَبدَاللّه ِ عليه السلام. مِنهمُ يونُسُ بنُ عَبدُالرَحمنِ وَ صَفوانُ بنُ يَحيى بياعُ السابِرىُّ وَ مُحَمَّدُ بنُ أبى عُمَيرِ وَ عَبدُاللّه ُ بنُ المُغَيرَةِ وَ الحَسَنُ بنُ مَحبوبِ وَ أحمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أبى نَصرٍ.

فهرست النجاشى: ص 327: جِليلُ القَدرِ عَظيمُ المَنزَلَةِ فينا.

رجال الطوسى: ص 365: ثِقَةٌ.

فهرست الطوسى: ص 405: كانَ مِن أوثَقِ الناسِ عِندَ الخاصَّةِ وَ العامَّةِ.

عَبدُاللّه ِ بنِ سَنانٍ:

فهرست النجاشى: ص 214: ثِقَةٌ مِن أصحابِنا، جَليلٌ، لا يُطعِنُ عَلَيهِ فى شَى ءٍ.

رجال الكشى: ص 410: عَنِ الفَضلِ بنِ شاذانِ، عَن أبيهِ، عَن يونُسِ بنِ عَبدِالرَحمنِ، عَن عَبدِاللّه ِ بنِ سَنانٍ. وَ كانَ رَحِمَهُ اللّه ُ مِن ثِقاتِ رِجالِ أبى عَبدِاللّه ِ عليه السلام.

فهرست الطوسى: ص 291: ثِقَةٌ.

مَعروفُ بنُ خَرَّبوذٍ:

رجال الكشى: ص 238: إجتَمَعَتِ العِصابَةُ عَلى تَصديقِ هؤُلاءِ الأوَّلينَ مِن أصحابِ أبى جَعفَرٍ وَ أبى عَبدِاللّه ِ، وَ انقادُوا لَهُم بِالفِقهِ فَقالوا: أفقَهُ الأوَّلينَ سِتَّةٌ: زُرارَةُ وَ مَعروفُ بنُ خَرَّبوذٍ وَ بَريدُ وَ أبوبَصيرٍ الأسدىُّ وَ الفُضَيلُ بنُ يَسارِ وَ مُحَمَّدُ بنُ مُسلِمِ الطائِفىُّ ... .

رجال ابن داوود: ص 348: ... ثِقَتُهُ أصَحُّ.

ص: 43

أبوالطُفَيلِ عامِرِ بنِ واثِلَةٍ(1):

ثِقَةٌ عَلَى التَحقيقِ.

معجم رجال الحديث: ج 9 ص 204: وَ عَدَّهُ البَرقىُّ مِن خَواصِّ أصحابِ أميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام مِن مُضَرٍّ، وَ مِن أصحابَ السَجّادِ أيضا ... ، وَ عَدَّهُ ابنُ شَهرآشوبٍ فِى المَناقبِ الجُزءُ 4 فَصلٌ فِى المُفرَداتِ، مِن أصحابِ الحَسَنِ عليه السلام الَذينَ هُم مِن خَواصِّ أبيهِ.

أقولُ: رُوِىَ بِسَنَدٍ صَحيحٍ عَن أبى جَعفَرٍ عليه السلام: صَدَقَ أبوالطُفَيلِ رَحِمَهُ اللّه ُ ... . فَهذَا الكَلامُ يَدُلُّ عَلى أنَّ أبَاالطُفَيلِ وَ حُذَيفَةَ بنَ أسيدِ الغِفارىَّ الصادِقانِ اللَذانِ صَدَّقَهُمَا المَعصومِ عليه السلام. فَلَولا تَثبُتُ هذِهِ الرِوايَةُ الصَحيحَةُ وِثاقَتَهُما عَلى كُلِّ حالٍ، فَإنَّها تَثبُتُ وِثاقَتَهُما فى نَقلِ هذِهِ الخُطبَةِ عَلَى الأقَلِّ. وَ أيضا إنَّ أبَاالطُفَيلِ ثِقَةٌ عِندَنا عَلَى التَحقيقِ.

حُذَيفَةُ بنُ أسيدِ الغِفارىُّ:

ثِقَةٌ، وَ شَأنُهُ مُغنٍ عَنِ التَوثيقِ الصَريحِ.

اختيار معرفة الرجال (كشّى) : ص 10: ثُمَّ يُنادِى المُنادىُ: أينَ حَوارَىُّ الحَسَنِ عليه السلامبنِ عَلىِّ عليه السلام بنِ فاطِمَةَ عليهاالسلام بِنتِ مُحَمَّدِ بنِ عَبدِاللّه ِ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله ؟ فَيَقومُ سُفيانُ بنُ أبى لَيلى الهَمَدانىُّ وَ حُذَيفَةُ بنُ أسيدِ الغِفارىُّ. أقولُ: هذا حَديثٌ صَحيحٌ. فَإنَّهُ مِن حَوارِىِّ الحَسَنِ المُجتَبى عليه السلام وَ مِن أوثَقِ أصحابِهِ وَ أعوانِهِ، فَلا شَكَّ فى وِثاقَتِهِ.

در نتيجه اين سند صحيح است.

ص: 44

بررسى سند دوم:

سند دوم نيز - كه تقرير امام باقر عليه السلام است - صحيح مى باشد. رجال اين سند تا معروف بن خربوذ همان رجال سند اول است كه بررسى شد. معروف بن خربوذ عبارات اين خطبه را به تأييد امام باقر عليه السلام رسانده است.

بررسى سند سوم:

أبى: عَلىُ بنُ الحُسَينِ بنِ موسَى بنِ بابِوَيهٍ:

فهرست النجاشى: ص 262، و الخلاصة (حلّى) : ص 94: شَيخُ القُمّيّينَ فى عَصرِهِ وَ مُتَقَدِّمِهِم وَ فَقيهُهُم وَ ثِقتُهُم.

رجال الطوسى: ص 432: ثِقَةٌ.

فهرست الطوسى: ص 274: كانَ فَقيها جَليلاً ثِقَةً.

عَلىُّ بنُ إبراهيمِ القُمّىُّ:

فهرست النجاشى: ص 260: ثِقَةٌ فِى الحَديثِ، ثَبتٌ، مُعتَمَدٌ، صَحيحُ المَذهَبِ.

أبيهِ؛ إبراهيمُ بنُ هاشمِ القُمّىُّ الكوفِىُّ:

إنَّ السَيَّدَ بنَ طاووسٍ فى «فَلاحُ السائِلِ» الفَصلُ التاسِع عَشَرَ ص 158: إدَّعَى الإتِّفاقَ عَلى وِثاقَتِهِ؛ حَيثُ قالَ عِندَ ذِكرِهِ رِوايَةً عَن أمالِى الصَدوقِ فى سَنَدِها إبراهيمُ بنُ هاشِمِ: وَ رَواهُ الحَديثُ ثِقاتُ بِالإتِّفاقِ.

الخلاصة (حلى) : ص 5 : أصحابُنا يَقولونَ إنَّهُ أوَّلُ مَن نَشَرَ حَديثَ الكوفيّينَ بِقُم. لَم أقِف لأحَدٍ مِن أصحابِنا عَلى قَولِ فِى القَدَحِ فيهِ وَ لا عَلى تَعديلِهِ بِالتَنصيصِ.

وَ الرِواياتُ عَنهُ كَثيرَةٌ. وَ الأرجَحُ قَبولُ قَولِهِ.

معجم رجال الحديث: ج 1 ص 316: لا يَنبَغِى الشَكُّ فى وِثاقَتِهِ ... . القُمّيّونَ قَدِ اعتَمَدوا عَلى رِواياتِهِ، وَ فيهِم مَن هُوَ مُستَصعَبٌ فى أمرِ الحَديثِ. فَلَو كانَ فيهِ شائِبَةُ الغَمزِ لَم يَكُن يَتسالَمُ عَلى أخذِ الرِوايَةِ عَنهُ وَ قَبولِ قَولِهِ.

ما بقى رجال اين سند نيز همانند سند اول است. پس اين روايت نيز صحيح است.

ص: 45

بررسى سند چهارم:

جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مَسرورٍ:

وَ هُوَ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ جَعفَرِ بنِ مَسرورِ بنِ قولَوَيهِ المَعروفُ بِابنِ قولَوَيهِ القُمّىُّ صاحِبُ «كامِلِ الزياراتِ» .(1)

فهرست النجاشى: ص 124: وَ كانَ أبوالقاسِمِ مِن ثِقاتِ أصحابِنا وَ أجِلاّئِهِم فِى الحِديثِ وَ الفِقِهِ.

فهرست الطوسى: ص 109: ثِقَةٌ.

الحُسَينُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عامِرٍ:

فهرست النجاشى: ص 66 : ثِقَةٌ.

عَبدُاللّه ِ بنِ عامِرٍ:

فهرست النجاشى: ص 218: شَيخٌ مِن وُجوهِ أصحابِنا، ثِقَةٌ.

ما بقى رجال اين سند نيز مانند سند اول است. پس اين روايت نيز صحيح است.

همان طور كه ملاحظه شد، چهار سند از اين پنج سند صحيح هستند. مرحوم خويى نيز بعد از اشاره به اين روايت مى نويسد: بَعضُ طُرُقِ الرِوايَةِ صَحيحٌ.(2)

پس از مرحوم صدوق، حيى بن الحسن بن الحسين معروف به ابن بِطريق (ت 553 - م 600 ق)(3) فقيه بزرگ شيعه در «عمدة عيون صحاح الاخبار فى مناقب امام الابرار» گونه ديگرى از ضبط خطبه كوتاه را به نقل از «المناقب» ابن مغازلى آورده است.

ص: 46

متفاوت و شاهدى ديگر بر مدعاى خود - كه همان اثبات وصيت حضرت امير عليه السلام است - قرار داده است.

متن مندرج در اين كتاب از روايت خطبه غدير مجموعا حدود 770 واژه دارد؛ كه شامل سند روايت، توصيف صحنه هايى از جريان غدير پيش از سخنرانى حضرت، ذكر نام برخى از حاضران و در نهايت، متن سخنان پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله است.

در اين روايت، سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در قالب بيش از 500 واژه منعكس شده است، و از اين حيث طولانى ترين متن موجود از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در پنج قرن نخست اسلام تا پيش از تأليف «روضة الواعظين» است.

همچنين نكته هاى ظريف و قابل اعتنايى در متن اين خطبه وجود دارد كه اهميت وجود آن را بيش از پيش روشن مى سازد. اما پيش از پرداخت به متن اين روايت، لازم است در خصوص مؤلف آن به تفصيل سخن گوييم:

إسماعيلِ بنِ إبراهيمِ بنِ الحَسَنِ بنِ الحَسَنِ بنِ عَلىِّ بنِ أبى طالَبٍ عليه السلام معرفى مى نمايد.

نجاشى بدون آنكه نكته ديگرى در خصوص وى متذكر شود، تنها از يك كتاب او كه در ذى الحجه سال 297 هجرى توسط شاگردش نگاشته شده خبر مى دهد.(1)

اما بزرگان و علماى زيدى مذهب با تعصبى شديد در مدح قاسم رسّى سخن گفته اند. الإمامُ الزاهِدُ(2)، نَجمُ آلِ الرَسولِ(3)، الجامِعُ لِلفَضائِلِ(4)، إمامُ المَعقولِ وَ المَنقولِ(5)، تَرجُمانُ الدينِ(6)، أحدُ عُظَماءِ الإسلامِ وَ نُجومِ آلِ الكِرامِ(7)، المُبَرَّزُ فى أصنافِ العُلومِ(8)، تنها گوشه اى از توصيفاتى است كه پيروان قاسم رسّى در مدح و منقبت وى ابراز نموده اند.

هادى بن ابراهيم الوزير در كتاب «هداية الراغبين» قاسم الرسّى او را چنين معرفى كرده است:

وَ أمَّا الإمامُ الطاهِرُ الأورَعُ العالِمُ الزاهِدُ القاسِمُ بنُ إبراهيمِ، فَإنَّهُ جامِعُ الفَضائِلِ وَ صاحِبُ الدَلائِلِ وَ الإمامُ الكامِلُ. إن قيلَ: مَنِ الإمامُ الكامِلُ ؟ فاقَ عِلما وَ زُهدا وَ فَضلاً وَ مَجدا وَ شَرَفا وَ جودا. وَ بَرَزَ فِى العِلمِ عَلى عُلَماءِ الطَوائِفِ، وَ اعتَرَفَ بِفَضلِهِ وَ عِلمِهِ

ص: 49

المُؤالِفُ مِنهُم وَ المُخالِفُ، وَ رَسَخَت فِى العُلومِ أطنابَهُ، وَ أشرَقَت فى ذَروَةِ الحُلومِ قُبابَهُ، وَ ظَهَرَت عَلى ما كانَ عَلَيهِ مِنَ الخَوفِ وَ التَسَتُّرِ مُصَنَّفاتُهُ، وَ بَهَرَت عَلى ما كانَ عَلَيهِ مِنَ التَزَهُّدِ وَ التَقَشُّفِ صِفاتُهُ.(1)

اين وصف هاى بلند از او گاهى چنان رنگ غلوّ به خود مى گيرد كه خشيت او به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام تشبيه مى شود !(2)

مادر او هند ابنة عبدالملك بن سهل بن مسلم بن عبدالرحمن بن عمرو بن سهل بن عمرو بن عبد شمس بن عبدود بن نضر بن مالك بن حسل بن عامر بن لؤى است.(3)

برادرش محمد بن ابراهيم طبا طبا احتمالاً همان كسى است كه به نقل مرحوم نعمانى در «الغيبة» داعيه مهدويت داشته، و حضرت امام رضا عليه السلام در برابر ادعاى او ايستادگى كرده است.(4)

ابوالفرج اصفهانى حكايت خروج او را به تفصيل نقل كرده، و تصريح مى كند كه وى مردم را به سوى خود دعوت نمود، و براى خود از مردم كوفه بيعت گرفت، و مردم كوفه با وى بيعت كرده و آماده خروج شدند.(5)

ص: 50

بنا به نقل عالم جليل القدر قطب الدين راوندى، محمد بن ابراهيم طباطبا پس از خروج 40 روز زنده مى ماند.(1) آنگونه كه پيروان زيديه نوشته اند، قاسم رسّى در ابتدا جزو معدود كسانى بوده كه مردم را به بيعت با برادرش محمد بن ابراهيم دعوت مى كرده است.(2)

اما وى پس از قتل برادر در سال 199 هجرى مردم را به سوى خود مى خواند و خود را رضاى آل محمد و امام امت معرفى مى كند:

... سَمِعَ القاسِمُ بِخَبَرِ إستِشهادِ أخيهِ، حَتّى دَعا لِنَفسِهِ بِالإمامَةِ بِإسمِ الرِضا مِنَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ أخَذَ البَيَعاتَ لِنَفسِهِ.(3) در ابتدا امامت وى با استقبال قابل توجهى همراه نمى شود. اين امر از يك سو و حكومت مقتدرانه مأمون در بلاد اسلامى از سوى ديگر و خروج هاى مكرر و بى نتيجه شيعيان در دهه آخر قرن دوم از سوى سوم(4)، سبب مى شود كه وى حدود ده سال در مصر مخفيانه تبليغ كند.(5)

ص: 51

سرانجام در سال 220 هجرى در عهد معتصم عباسى، بيعت گسترده اى با قاسم رسّى صورت مى گيرد.(1) در نتيجه زيديه و برخى از فِرَق او را امام خود مى پندارند.(2)

پس از علنى شدن دعوت او و پيوستن گروه قابل توجهى از شيعيان به وى، مأموران عباسى مجددا در پى او افتادند، و وى مجبور شد كه براى بار دوم مخفيانه ادامه حيات دهد.(3)

ص: 52

لذا به دامنه كوه سياهى در شش مايلى مدينه به نام «الرسّ» پناه آورد(1)، و در سال 246 هجرى قمرى در همان جا از دنيا رفت.(2)

ابومحمد قاسم رسّى از ذوق ادبى و اشعار زيبايى برخوردار بوده است.(3)

به خاطر همين برخوردارى از ذوق ادبى بايد نامش را در فهرست فقهاى شاعر داخل كرد.(4) وى از جمله انديشمندان پر كار در عرصه تأليف بوده و نگاشته هاى متعددى از وى در علوم مختلف اسلامى و غير اسلامى از جمله فلسفه، تصوف، كلام و فقه بر جاى مانده است.(5) پژوهش هاى ما نشان مى دهد كه همينك قريب به بيست اثر از آثار او موجود است.(6)

ص: 53

وى دست كم در سه كتاب از تأليفات خود از جريان غدير سخن به ميان آورده است.(1)

در لا به لاى آثار و روايات بر جاى مانده از او مى توان عبارت هايى را جست كه نشان مى دهد او از اقيانوس بيكران معارف اهل بيت عليهم السلام به طور كامل بى بهره نبوده است.

ص: 54

اعتقاد او به بينونت ميان خالق و مخلوق، نفى تشبيه و تفريق ميان صفات قديم و صفات محدثين(1) نشانگر قرابت هندسه توحيدى او به مكتب اهل البيت عليهم السلام و تلاش وى براى ردّ پندار متصوفين، مشبّهه و خوارج است.

بنا بر شواهد موجود، وى نسبت به خلفاى اول و دوم روحيه غضب خود را حفظ كرده بوده(2)، اما بر خلاف زيد بن على الشهيد(3) آنگونه كه بايد از آنان برائت نمى جسته

ص: 55

است. در روايات شيعى آمده است كه زيد بن على خلفاى اول و دوم را از دشمنان حضرت صديقه زهرا عليهاالسلام تلقى مى كرده است.(1) حال آن كه قاسم رسّى روحيه برائت از هيچ يك از صحابه را نداشته و گاهى حتى موضع بى طرف را اتخاذ مى كرده است.(2)

از ديگر نكات قابل توجه موافقت وى با مذهب اهل بيت عليهم السلام عدم جواز تكتّف در نماز است. در پاره اى از رواياتى كه وى به عنوان رأى فقهى خود آورده اين نكته مشاهده مى شود.(3)

در مقابل اين ديدگاه ها، پاره اى از نظريات او نشانگر تأثيرپذيرى بى حد و حصر وى از اعتزاليه و حتى از فقه حنفى است. وى در دورانى كه در مصر به طور مخفيانه

ص: 56

امامت مى كرده، آشكارا در جلسات علمى ابى الهذيل العلاّف معتزلى زانوى تلمّذ مى زده، و منظومه فكرى خود را از آبشخور اعتزاليه سيراب مى كرده است.

البته شايد اين امر براى پيروان فرقه زيديه چندان تعجب آور نباشد؛ چه اينكه در پندار آنان زيد بن على الشهيد نيز در زمان حيات امام باقر عليه السلام در جلسات علمى واصل بن عطاى معتزلى وارد مى شده و از وى درس مى گرفته است.(1)

ابومحمد قاسم بن طباطبا معروف به رسّى، اگر چه يك شيعه متعصب است و در آثار خود بارها در ردّ مخالفان سخن گفته، اما گاهى دورى او از مكتب اهل بيت عليهم السلام به قدرى است كه شيعه اماميه را تلويحا فرقه مارقه مى خواند !(2) بنا بر مدارك موجود، وى به طور قطع و يقين قائل به حرمت متعه نكاح بوده(3)، و حتى چند گامى هم از مخالفان در اين مسير پيشى گرفته است.(4) همچنين وى راوى روايت مقلوب «المَهدىُّ إسمُهُ بِإسمى، وِ إسم أبيهِ بِإسمِ أبى، سَخىٌّ عَلَى المالِ، شَديدٌ عَلَى العُمّالِ، رَحيمٌ بِالمَساكينِ» است.(5)

ص: 57

قاسم رسّى فرزندان ذكور متعددى داشته(1)، و از نسل او كسانى ديگر نيز به امامت فرقه زيديه در آمدند.(2)

ثُمَّ أمَرَ بِالصلاةِ جامِعَةً، فَاجتَمَعَ المُسلِمونَ. وَ فيمَن حَضَرَ يَومَئذٍ عَلىُّ بنُ أبى طالِبٍ وَ الحَسَنُ وَ الحُسَينُ إبنا عَلىٍّ عليهم السلام، وَ العَباسُ وَ وَلَدَهُ عَبدُاللّه ِ وَ الفَضلُ. وَ فيهِم أبوبَكرٍ وَ عَمَرُ وَ عُثمانُ وَ مُعاويَةُ وَ طَلحَةُ وَ الزُبَيرُ وَ عَبدُالرَحمنُ بنُ عَوفٍ وَ سَعدُ بنُ أبى وَقّاصٍ وَ أبوعُبَيدَةِ بنِ الجَرّاحِ وَ سَعيدُ بنُ زَيدِ بنِ نُفَيلٍ وَ سَلمانُ الفارسىُّ وَ أبوذَرِّ الغِفارىُّ وَ المِقدادُ بنُ الأسوَدِ وَ عَمّارُ بنُ ياسِرٍ وَ عَمرو بنُ العاصِ وَ البَراءُ بنُ عازِبٍ وَ أنَسُ بنُ مالِكٍ وَ أبوهُرَيرَةٍ وَ أبوحَمراءٍ - مَولى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله - وَ عَبدُاللّه ِ بنِ مَسعودٍ وَ جابِرُ بنُ عَبدِاللّه ِ الأنصارىُّ، وَ عامَّةُ قُرَيشٍ وَ وُجوهُ أصحابِ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن عُقبىٍّ وَ مُهاجِرىٍّ وَ أنصارىٍّ، وَ غَيرُهُم مِن بَدَوىٍّ وَ حَضَرىٍّ.

حَتّى امتَلأ الدوحُ، وَ بَقِىَ أكثرُ الناسُ فِى الشَمسِ، يَقى قَدَمَيهِ بِرِدائِهِ مِن شِدَّةِ الرَمضِ. فَصلّى صَلَواتُ اللّه ِ عَلَيهِ وَ آلِهِ تَحتَهُنَّ رَكعَتَينِ. ثُمَّ قامَ خَطيبا فَحَمَدَ اللّه َ وَ أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ:

أيُّهَا الناس، إنَّهُ نَبَّأنى اللَطيفُ الخَبيرُ أنَّهُ لَم يَعشَ نَبىٌّ قَطُّ إلاّ نِصفَ عُمرِ النَبىِّ الَذى يَليهِ مِمَّن قَبلُه. وَ إنّى أوشَكُ أن أُدعِىَ فَأُجيبَ. وَ إنَّكُم مَسؤولونَ: هَل أبلَغتُكُم ما أُرسِلتُ بِهِ إلَيكُم. فَما ذا أنتُم قائِلونَ ؟

قالوا: وَ اللّه ِ لَقَد بَلَّغتُ وَ نَصَحتُ. فَجَزاكَ اللّه ُ عَنّا أفضَلَ ما يَجزى نَبىٌّ عَن أُمَّتِهِ.

فَقالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: أ تَشهَدونَ أن لا إلهَ إلاّ اللّه ِ، وَ أنّى مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه ِ، وَ إنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ، وَ أنَّ النارَ حَقٌّ، وَ أنَّ البَعثَ بَعدَ المَوتِ حَقٌّ ؟ قالوا: نَشهَدُ بِذلِكَ.

فَرَفَعَ يَدَهُ صلى الله عليه و آله ثُمَّ وَضَعَها عَلى صَدرِهِ، ثُمَّ قالَ: وَ أنا أشهَدُ بِذلِكَ. اللّهُمَّ اشهَد. ثُمَّ قالَ: ألا لَعَنَ اللّه ُ مَنِ ادَعى إلى غَيرِ أبيهِ. لَعَنَ اللّه ُ مَن تَولّى غَيرَ مَواليهِ. ألا لَيسَ لِوارِثٍ وَصيّةٌ، وَ لا تَحِلَّ الصَدَقَةُ لآلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام، وَ مَن كَذَبَ عَلىَّ فَليَتَبَوَّأ مَقعَدَهُ مِنَ النارِ. أيُّهَا الناس، أ لَستُم تَشهَدونَ أنَّ اللّه َ مَولاىَ، وَ أنَّ اللّه َ مَولَى المُؤمنِينَ، وَ أنا أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم ؟

ص: 59

قالوا: بَلى نَشهَدُ أنَّكَ أولى بِنا مِن أنفُسِنا.

قالَ: فَأخَذَ بِيَدِ عَلىِّ بنِ أبى طالبٍ عليه السلام فَرَفَعَها، ثُمَّ قالَ: مَن كُنتُ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ أحِبَّ مَن أحَبَّهُ، وَ أبغِض مَن أبغَضَهُ، وَ أعِن مَن أعانَهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اقتُل مَن قاتَلَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ. ثُمَّ أرسَلَ يَدَهُ. فَقالَ رَجُلٌ مِنَ القَومِ: ما بالُ مُحَمّدٌ يَرفَعُ بِضَبعِ ابنِ عَمِّهِ ؟ فَسَمِعَهُ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله، فَتَغَيَّرَ لِذلِكَ وَجهُهُ. فَلَمّا رَأى ذلِكَ الرَجلُ أنَّ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله قَد عَلِمَ بِهِ وَ اشتَدَّ عَلَيهِ، أقبَلَ عَلى عَلىٍّ عليه السلام فَقالَ لَهُ: هَنيئا يَابنَ أبى طالِبٍ، أصبَحتَ مَولاىَ وَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ وَ مُؤمِنَةٍ.

ثُمَّ أخَذَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام الثانيَةَ فَقالَ: يا أيُّهَا الناس، إسمَعوا ما أقولُ لَكُم: إنّى فَرطُكُم عَلَى الحَوضِ وَ إنَّكُم وارِدونَ عَلَى الحَوضِ، حَوضا أعرَضَ ما بَينَ صَنعاءَ إلى أيلَةٍ. فيهِ كَعَدِدِ نُجومِ السَماءِ أقداحٌ. إنّى مُصادِفُكُم عَلَى الحَوضِ يَومَ القيامَةِ. ألا وَ إنّى مُصادِفُكُم عَلَى الحَوضِ يَومَ القيامَةِ. ألا وَ إنّى مُستَنقِذٌ رِجالاً وَ يَخلُجُ دونى آخَرونَ، فَأقولُ: يا رَبِّ، أصحابى أصحابى ! فَيُقالُ: إنَّهُم أحدَثوا وَ غَيَّروا بَعدَكَ. وَ إنّى سائِلُكُم حينَ تُرَدُّونَ عَلىَّ عَنِ الثَقَلَينِ. فَانظُروا كَيفَ تُخلِفونَنى فيهِما.

قالوا: وَ مَا الثَقَلانُ يا رَسولَ اللّه ِ ؟

قالَ: الأكبرُ مِنهُما كِتابُ اللّه ِ، سَبَبٌ ما بَينَ السَماءِ وَ الأرضِ؛ طَرَفٌ بِيَدِ اللّه ِ وَ طَرَفٌ بِأيديكُم. فَتَمَسَّكوا بِهِ، لا تَضِلُّوا وَ لا تُبَدِّلوا. وَ الأصغرُ مِنهُما عِترَتى أهلُ بَيتى. فَقَد نَبَّأنِى اللَطيفُ الخَبيرُ إنَّهُما لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلىَّ الحَوضَ. فَلا تُعَلِّموا أهلَ بَيتى، فَإنَّهُم أعلَمُ مِنكُم. لا تَسبِقوهُم فَتَمرِقوا، وَ لا تَقصُروا عَنهُم فَتُهلِكوا، وَ لا تَتَوَلَّوا غَيرَهُم فَتَضِلُّوا. يا أيُّهَا الناس، أطيعوا قَولى، وَ احفَظوا وَصيَّتى، وَ أطيعوا عَليّا عليه السلام، فَإنَّهُ أخى وَ وَزيرى وَ خَليفَتى عَلى أُمَّتى. فَمَن أطاعَهُ فَقَد أطاعَنى، وَ مَن عَصاهُ فَقَد عَصانى، وَ مَن خالَفَهُ فَقَد خالَفَنى. ألا لَعَنَ اللّه ُ مَن خالَفَ عَليّا عليه السلام.

ص: 60

ثُمَّ أرسَلَ يَدَهُ فَقالَ: يا عَلىّ، أُكتُب بِما أوصيتُهُم بِهِ عَلَيهِم كِتابا. فَلَمّا أن كَتَبَ وَ أشهَدَ اللّه َ عَلَيهِم رَسولُ اللّه ِ بِإبلاغِهِم ذلِكَ اليَومَ، أخَذَ الكِتابَ، فَقالَ لَهُم بِصَوتٍ لَهُ عالٍ: أيُّهَا الناس، هَل بَلَّغتُكُم ما فى هذَا الكِتابِ ؟

قالوا: اللّهُمَّ نِعَم.

قالَ: اللّهُمَّ اشهَد وَ كَفى بِكَ شَهيدا.

ثُمَّ رَفَعَ صَوتَهُ فَقالَ: [هَل] أُقيلُكُم ؟

فَقالوا: نَعوذُ بِاللّه ِ ثُمَّ بِكَ يا رَسولَ اللّه ِ مِن أن تُقيلَنا أو نَستَقيلُكَ.

فَقالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: اللّهُمَّ اشهَد إنّى قَد جَعَلتُ عَليّا عليه السلام عَلَما؛ يُعرَفُ بِهِ حِزبُكَ عِندَ الفُرقَةِ هاديا عَلَىَّ. فَناوَلَهُ الكُتابَ.

ترجمه خطبه كوتاه غدير:

هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از حجة الوداع فارغ شد، خداوند آيه «اى رسول تبليغ كن آنچه را كه از سوى پروردگارت به سوى تو نازل شده و اگر چنين نكنى رسالت او را به جاى نياورده اى خداوند تو را از مردم اعتصام خواهد بخشيد» را نازل فرمود.

پيامبر صلى الله عليه و آله با حالت خوف از مكه به سوى مدينه - در حالى كه اصحابشان همراه ايشان بودند - خارج شد، تا به جحفه رسيده و در غدير خم فرود آمدند.

حضرت رسول صلى الله عليه و آله اصحابشان را از سايه گرفتن در ذيل چند درخت - كه در آنجا بود - نهى كردند (تا اختصاصا براى مراسم غدير باقى بماند) . حضرت در پاى آن درختان تنومند فرود آمدند، و در پى هفتاد تن از عرب و موالى و اهالى سودان فرستادند تا آن منطقه را (براى برگزارى مراسم غدير) آب و جارو كنند.

سپس آن حضرت دستور به اقامه نماز جماعت دادند، و مسلمانان براى اقامه نماز جمع شدند. از كسانى كه در آن روز حاضر بودند اينان بودند:

ص: 61

على بن ابى طالب و دو فرزند او حسن و حسين عليهم السلام و عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله و دو فرزندش عبداللّه و فضل، و نيز ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و طلحه و زبير و عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابى وقاص و ابوعبيده جراح و سعيد بن زيد بن نفيل و سلمان فارسى و ابوذر غفارى و مقداد بن اسود و عمار ياسر و عمرو بن عاص و ابوهريره و انس بن مالك و ابوالحمراء - آزاد شده پيامبر صلى الله عليه و آله - و عبداللّه بن مسعود و جابر بن عبداللّه انصارى، و عامه قريش و شناخته شدگان اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله از اصحاب عقبه و مهاجران و انصار، و غير ايشان از باديه نشينان و شهرنشينان بودند.

(مسلمين در زير درختان باقى مانده سايه گرفتند) تا اينكه زير درخت ها پر شد، و بيشتر افراد بدون سايه بان در زير آفتاب باقى ماندند و پاهايشان را با ردائشان از شدت گرما مى پوشاندند. رسول خدا صلى الله عليه و آله دو ركعت نماز در زير درخت ها به جا آورد، و سپس براى ايراد خطبه به پا خواست و ايستاده خطبه خواند.

حضرت پس از حمد و ثناى الهى فرمود: اى مردم ! خداوند لطيف و آگاه مرا خبر كرده است كه هيچ پيامبرى در امت خود نمى ماند مگر نصف عمر پيامبرى كه از قبل از او بوده است. پس نزديك است كه من هم دعوت شوم و اجابت كنم (كنايه از اينكه از ميان شما بروم) . قطعا شما مورد سؤال واقع مى شويد كه آيا آن رسالتى كه با آن به سوى شما فرستاده شدم را به شما رساندم ؟ اگر چنين سؤالى را در قيامت از شما بپرسند چه مى گوييد ؟

گفتند: به خدا سوگند كه قطعا رسالت خود را ابلاغ كردى و خيرخواهى نمودى. خداوند به خاطر لطفى كه به ما عنايت داشتى برترين پاداشى را كه به پيامبران عليهم السلام خود از جانب امتشان مى دهد به تو بدهد.

پس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آيا شهادت مى دهيد به اينكه معبودى جز اللّه نيست، و من محمد فرستاده خدا هستم، و اينكه بهشت و جهنم و برانگيخته شدن پس از مرگ حق است ؟

ص: 62

گفتند: بله، شهادت مى دهيم به اينها.

پس پيامبر صلى الله عليه و آله دست خود را بلند كرد و آن را بر روى سينه خود قرار داد و فرمود: من نيز شهادت مى دهم. خدايا گواه باش. سپس فرمود: آگاه باشيد، خداوند لعنت كرده هر كسى را كه به غير از پدرش خود را نسبت دهد، و هر كسى را كه غير از سرپرست خود سرپرستى برگزيند. بدانيد كه براى وارث وصيتى لازم نيست، و صدقه بر خاندان محمد صلى الله عليه و آله حلال نيست، و هر كس كه آگاهانه و از روى عمد بر من دروغ بندد، جايگاه خود را آتش قرار داده است. اى مردم ! آيا شهادت نمى دهيد كه خداوند مولاى من و مولاى مؤمنان است، و من نيز از خود شما نسبت به خودتان اولى هستم ؟

گفتند: بله، گواهى مى دهيم كه قطعا تو از خود ما نسبت به ما سزاوارتر هستى.

در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفته و آن را بلند كرد و فرمود: هر كس كه من از خود او نسبت به او سزاوارتر و اولى هستم، پس اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا هر كس كه ولايت على عليه السلام را اختيار مى كند او را تحت ولاى خود بگير، و دوست بدار هر آن كس را كه او را دوست دارد، و مبغض باش بر هر كسى كه بغض او را دارد، و كمك فرما هر كسى را كه او را كمك مى كند، و يارى نما هر كسى را كه او را يارى مى نمايد، و بكش هر كسى را كه با او قتال مى كند، و خوار كن هر كس را كه در صدد خوار كردن او است.

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را رها كرد. در اين هنگام مردى از ميان قوم گفت: محمد را چه مى شود كه بازوى پسرعمويش را گرفته است ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن را شنيد و رنگ چهره مباركش دگرگون شد. هنگامى كه آن مرد متوجه شد كه پيامبر صلى الله عليه و آله صدايش را شنيده و بر آن سخت گرفته است، رو به على عليه السلام كرد و گفت: بر تو گوارا باد اى پسر ابوطالب، مولاى من و مولاى تمام مؤمنان زن و مرد شدى.

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله مجددا دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: بشنويد آنچه را كه به شما مى گويم: من پيشتاز شما هستم كه بر حوض كوثر وارد مى شوم، و شما نيز بر حوض

ص: 63

وارد مى شويد. همان حوضى كه وسعت بسيار بزرگى دارد؛ به وسعت ما بين صنعا و ايله. در اين حوض به عدد ستارگان آسمان قدح هايى هست. من شما را در روز قيامت در حوض كوثر ملاقات مى كنم، و آگاه باشيد كه من اشخاصى را نجات مى دهم و عده اى ديگر از من رانده مى شوند. من مى گويم: اى پروردگار من ! اصحابم، اصحابم ! گفته مى شود: آنان پس از تو بدعت ها و تغييراتى را در دين آورده اند، و من قطعا از شما هنگام وارد شدن بر من درباره آن دو ثقل سؤال خواهم كرد. پس مراقب عملكرد خود در مورد آن دو باشيد.

پرسيدند: آن دو ثقل چيست اى رسول خدا ؟

فرمود: بزرگ ترين آن دو كتاب خداست كه ريسمانى ميان آسمان و زمين است. طرفى از آن به دست خدا و طرف ديگر در دست شماست. پس بدان تمسك جوييد و گمراه نشويد و تغيير نپذيريد. و كوچك تر آن دو عترت و اهل بيت من عليهم السلام است. به درستى كه خداى لطيف و آگاه مرا خبر كرده كه اين دو از يكديگر جدا نمى شوند تا در حوض بر من وارد شوند.

پس در صدد آموزش به اهل بيت من عليهم السلام نباشد كه آنان از شما داناترند، و از آنان پيشى مجوييد كه از دين خارج مى شويد، و از آنان عقب نمانيد كه هلاك مى شويد، و ولايت غير آنان را نپذيريد كه گمراه مى شويد. اى مردم ! گفتار مرا اطاعت كنيد، و وصيت مرا پاسبانى كنيد، و از على عليه السلام اطاعت نماييد.

چرا كه او برادر من، وزير من و خليفه من بر امت من است. پس هر كس از او اطاعت كند مرا اطاعت كرده است، و هر كس از او سرپيچى كند از من سرپيچى كرده است، و هر كس با او مخالفت كند با من مخالفت كرده است.

آگاه باشيد، خداوند مخالف على عليه السلام را مورد لعن قرار داده است.

سپس آن حضرت دست على عليه السلام را رها كرده و فرمود: اى على ! آنچه را كه به آنان وصيت كردم در نگاشته اى بنويس.

ص: 64

هنگامى كه حضرت على عليه السلام آن وصيت را نوشت، پيامبر صلى الله عليه و آله خداوند را بر آن وصيت بر آنان در آن روز شاهد گرفت، و نوشته را گرفته و با صداى بلند فرمود: اى مردم ! آيا آنچه را كه در اين نوشته آمده به شما ابلاغ كردم ؟

گفتند: به خدا قسم آرى.

حضرت فرمود: خدايا شاهد باش كه شاهد بودن تو كفايت مى كند. سپس صدايش را بلند كرده و فرمود: آيا از اين عهد شما را آزاد كنم و اين ميثاق را از شما پس بگيرم ؟

گفتند: به خدا و به تو اى رسول خدا پناه مى بريم كه ما را رها كنى، يا ما درخواست رها شدن از اين عهد را داشته باشيم.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا شاهد باش كه به طور قطع من على عليه السلام را عَلَمى قرار دادم، كه حزب تو در هنگام پراكندگى با آن شناخته مى شود، در حالى كه هدايتگر به سوى من است. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله آن نوشته را به حضرت على عليه السلام برگرداند.

از نكات بسيار جالب توجه در اين روايت كتابت حديث غدير در جريان غدير خم به خط اميرالمؤمنين عليه السلام، و نيز نقل روايت «اصحابى، اصحابى» است.

همچنين در اين روايت نكات قابل توجهى وجود دارد كه بايد در اثر مستقلى به شرح آن پرداخت.

و شعراى زيدى مذهب صنعاى يمن است - در كتاب «الروضه الندية فى شرح التحفة العلوية» سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله را از طريق زيد بن ارقم و در قالب حدود 300 واژه به نقل از كتاب «محاسن الازهار»(1) تأليف علامه حميد بن احمد محلّى (ت 582 - م 652 ق)(2) مورخ، فقيه و قاضى زيدى مسلك همان سرزمين نقل كرده است.

اما متأسفانه تلاش ما براى در دسترس قرار دادن اين دو اثر سودى نبخشيد. از اين رو اين مطلب را به نقل از «الغدير» يادآور شديم. متن اين خطبه مشابهت فراوانى با متن ارائه شده توسط ابن مغازلى شافعى دارد. لذا از ذكر آن خوددارى مى نماييم.

لَمّا صَدَرَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن حَجَّةِ الوِداعِ، نَهى أصحابَهُ عَن شَجَراتٍ بِالبَطحاءِ مُتَقارِباتٍ أن يَنزِلوا تَحتَهُنَّ. ثُمَّ بَعَثَ إلَيهِنَّ فَقُمَّ ما تَحتَهُنَّ مِنَ الشَوكِ. وَ عَمَدَ إلَيهِنَّ فَصَلّى تَحتَهُنَّ. ثُمَّ قامَ فَقالَ:

يا أيُّهَا الناس، إنّى قَد نَبَّأنىَ اللَطيفُ الخَبيرُ أنَّهُ لَم يَعمُر نَبىٌّ إلاّ نِصفَ عُمرِ الَذى يَليهِ مِن قَبلِهِ، وَ إنّى لأظَنُّ أنّى يوشَكُ أن أُدعِىَ فَأُجيبَ، وَ إنّى مَسئولٌ وَ إنَّكُم مَسئولونَ. فَما ذا أنتُم قائِلونَ ؟ قالوا: نَشهَدُ إنَّكَ قَد بَلَّغتَ وَ جاهَدتَ وَ نَصَحتَ، فَجَزاكَ اللّه ُ خَيرا.

فَقالَ: أ لَيسَ تَشهَدونَ أن لا إلهَ إلاَّ اللّه ِ، وَ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ وَ رَسولُهُ، وَ أنَّ جَنَّتَهُ حَقٌّ وَ نارُهُ حَقٌّ، وَ أنَّ المَوتَ حَقٌّ، وَ أنَّ البَعثَ بَعدَ المَوتِ حَقٌّ، وَ أنَّ الساعَةَ آتيَةٌ لا رَيبَ فيها، وَ أنَّ اللّه َ يَبعَثُ مَن فِى القُبورِ ؟ قالوا: بَلى، نَشهَدُ بِذلِكَ. قالَ: اللّهُمَّ اشهَد.

ثُمَّ قالَ: أيُّهَا الناس، إنَّ اللّه َ مَولاىَ، وَ أنا مَولَى المُؤمِنينَ، وَ أنا أولى بِهِم مِن أنفُسِهِم. فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا مَولاهُ؛ يَعنى عَليّا عليه السلام. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.

ثُمَّ قالَ: يا أيُّهَا الناس، إنّى فَرطُكُم، وَ إنَّكُم وارِدونَ عَلَىَّ الحَوضَ؛ حَوضٌ أعرَضُ ما بَينَ بُصرى وَ صَنعاءَ. فيهِ عَدَدُ النُجومِ قَدَحانِ مِن فِضَّةٍ. وَ إنّى سَائِلُكُم حينَ تَرُدّونَ عَلىَّ عَنِ الثَقَلَينِ.

فَانظُروا كَيفَ تُخلِفونَ فيهِما؛ الثِقلُ الأكبَرُ كِتابُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ، سَبَبٌ طَرَفُهُ بِيَدِ اللّه َ وَ طَرَفُهُ بِأيديكُم. فَاستَمسِكوا بِهِ لا تَضِلُّوا وَ لا تُبَدِّلوا. وَ عِترَتى أهلَ بَيتى. فَإنَّهُ نَبَّأنِى اللَطيفُ الخَبيرُ إنَّهُما لَن يَنقَضيا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوضَ.

همان طور كه قابل ملاحظه است، اين خطبه نيز مشتمل بر تركيب «مَعروفُ بنُ خَرَّبوذٍ، عَن أبِى الطُفَيلِ، عَن حُذَيفَةِ بنِ أسيدٍ» است. در نتيجه مشابهت قابل توجهى با روايت مرحوم صدوق دارد؛ هم از جهت سند و هم از جهت متن.

ص: 67

سند روايت خطبه كوتاه غدير در «المعجم الكبير» صحيح است. علاوه بر بررسى هاى رجالى كه در ادامه آورده مى شود و صحت سند اين روايت را تأييد مى كند، دو تن از بزرگان اهل تسنن نيز به صحت اين سند تصريح نموده اند:

ابن حجر هيثمى در «الصواعق المحرقة» پيش از نقل خطبه غدير مى نويسد: الطَبَرانىُّ وَ غَيرُهُ بِسَندٍ صَحيحٍ أنَّهُ صلى الله عليه و آله خَطَبَ بِغَديرِ خُمٍّ تَحتَ شَجَراتٍ فَقالَ: أيُّهَا الناس، إنَّهُ قَد نَبَّأنِى اللَطيفُ الخَبيرُ ... .(1)

همچنين مؤلف «سمط النجوم العوالى» چنين مى نويسد: حَثَّهُ صلى الله عليه و آله فى هذِهِ الخُطبَةِ عَلى أهلَ بَيتِه عُموما وَ عَلى عَلىٍّ عليه السلام خُصوصا. وَ يُرشِدُ إلَيهُ أيضا مَا ابتَدَأ بِهِ صلى الله عليه و آله هذَا الحَديثِ. وَ لَفظُهُ عِندَ الطَبَرانىِّ بِسَندٍ صَحيحٍ: أنَّهُ صلى الله عليه و آله خَطَبَ بِغَديرِ خُمٍّ، ثامِن عَشَرَ ذِى الحِجَّةِ، مُرجِعَةً مِن حَجَّةِ الوِداعِ، تَحتَ شَجَراتٍ بُرِّحَ لَهُ ما تَحتَها بَعدَ صَلاةِ الظُهرِ. فَقالَ: أيُّهَا الناس، إنَّهُ قَد نَبَّأنِى اللَطيفِ الخَبيرِ ... .(2)

در اينجا رجال سند خطبه كوتاه غدير كه توسط طبرانى در «المعجم الكبير» ارائه شده را به طور دقيق مورد بررسى قرار داده، و صحت آن را طبق مبانى رجالى اهل تسنن بيان مى كنيم:

زَكَريَّا بنُ يَحيَى الساجىُّ البَصرىُّ (م 307 ق)

زَكَريَّا بنُ يَحيَى بنِ داودِ، الحافِظُ أبويَحيَى الساجىُّ البَصرىُّ. أحَدُ الأثباتِ، ما عَلِمتُ فيهِ جَرحا أصلاً ... . وَ ذَكَرَهُ ابنُ أبى حاتَمٍ فَقالَ: كانَ ثِقةً يَعرِفُ الحَديثَ وَ الفِقهَ، وَ لَهُ مُؤَلَّفاتٌ حِسانٌ فِى الرِجالِ وَ اختِلافِ العُلَماءِ وَ أحكامِ القُرآنِ ... . وَ قالَ مُسلِمَةُ بنُ القاسِمِ: بَصرىُّ ثِقةٌ ... .(3)

ص: 68

نَصرُ بنُ عَبدِالرَحمنِ بنِ بَكّارِ الناجىُّ الكوفىُّ الوَشّاءِ (م 248 ق)

رَوى عَنهُ التِرمِذىُّ وَ ابنِ ماجِةٍ.

رُتبَتُهُ عِندَ إبنِ حَجَرٍ: ثِقَةٌ.(1)

رُتبَتُهُ عِندَ الذَهبىِّ: ثِقَةٌ.

وَ قالَ المَزّىُّ فِى «التَهذيبِ» : ما رَأينا إلاّ جَمالاً وَ حُسنَ خُلقٍ، وَ قالَ النِسائىُّ: ثِقَةٌ ... ، وَ ذَكَرَهُ ابنُ حَبّانٍ فى كِتابِ «الثِقاتِ» .

سَعيدُ بنُ سُلَيمانِ الضَبّىُّ، أبوعُثمانِ الواسِطىُّ (ت 125 - م 225 ق)

رَوى عَنهُ البُخارىُّ وَ مُسلِمٌ وَ أبوداودٍ وَ التِرمِذىُّ وَ النِسائىُّ وَ ابنُ ماجَةٍ.

رُتبَتُهُ عِندَ إبنِ حَجَرٍ: ثِقَةٌ حافِظٌ.

زَيدُ بنُ الحَسَنِ القُرَشىُّ، أبوالحُسَينِ الكوفىُّ الأنماطىُّ

رَوى عَنهُ: التِرمِذىُّ.

وَ ذَكَرَهُ ابنُ حَبّانٍ فى كِتابِ «الثِقاتِ» .

المَعروفُ بنُ خَرَّبوذِ المَكّىُّ

رَوى عَنهُ البُخارىُّ وَ مُسلمٌ وَ أبوداودَ وَ ابنُ ماجَةٍ.

وَ قالَ المَزّىُّ فِى «التَهذيبِ» : ... قالَ أبوحاتَمٍ: يُكتَبُ حَديثُهُ ... ، وَ ذَكَرَهُ ابنُ حَبّانٍ فِى كِتابِ «الثِقاتِ» .

توجه شود كه ابوالطفيل و حذيفة بن اسيد در منطق اهل تسنن به صرف صحابى بودن عادل و موثق اند. در نتيجه سند اين روايت - كه مشتمل بر خطبه كوتاه غدير است - صحيح مى باشد.

ص: 69

اللّه، وَ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ وَ رَسولُهُ. أمّا بَعدُ، أيُّهَا الناس، فَإنَّهُ لَم يَكُن لِنَبىٍّ مِنَ العُمرِ إلاّ نِصفَ ما عَمَّرَ مَن قَبلَهُ. وَ أنَّ عيسَى بنَ مَريَمَ لَبِثَ فى قَومِهِ أربَعينَ سَنَةٍ، وَ أنّى قَد أسرَعتُ فِى العِشرينَ. ألا وَ إنّى يوشَكُ أن أُفارِقُكُم. ألا وَ إنّى مَسئولٌ وَ أنتُم مَسئولونَ؛ فَهَل بَلَّغتُكُم. فَما ذا أنتم قائِلونَ ؟

فَقامَ مِن كُلِّ ناحيَةٍ مِنَ القَومِ مُجيبٌ يَقولونَ: نَشهَدُ أنَّكَ عَبدُ اللّه ِ وَ رَسولِهِ. فَقَد بَلَّغتَ رِسالَتَهُ، وَ جاهَدتَ فى سَبيلِ اللّه ِ، وَ صَدَعتَ بِأمرِهِ، وَ عَبَدتَهُ حَتّى أتاكَ اليَقينُ. فَجَزاكَ اللّه ُ عَنّا خَيرَ ما جَزى نَبيّا.

فَقالَ: أ لَستُم تَشهَدونَ أن لا إلهَ إلاّ اللّه ِ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ، وَ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ وَ رَسولُهُ، وَ أنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ، وَ النارَ حَقٌّ، وَ تُؤمِنونَ بِالكِتابِ كُلِّهُ ؟

قالوا: بَلى.

قالَ: فَإنّى أشهَدُ أن قَد صَدَّقتُكُم وَ صَدَّقتُمونى. ألا وَ إنّى فَرطُكُم وَ إنَّكُم تَبَعى.

توشَكونَ أن تَرُدّوا عَلَىَّ الحَوضَ. فَأسألُكُم حينَ تُلقونَنى عَن ثِقلى كَيفَ خَلَّفتُمونى فيهِما.

قالَ: فَأُعيلَ عَلَينا ما نَدرى مَا الثَقلانِ. قالَ: الإكبرُ مِنهُما كِتابُ اللّه ِ، سَبَبٌ؛ طَرفٌ بِيَدِ اللّه ِ وَ طَرفٌ بِأيديكُم. فَتَمَسَّكوا بِهِ وَ لا تَوَلَّوا وَ لا تَضِلّوا. وَ الأصغِرُ مِنهُما عِترَتى. مَنِ استَقبَلَ قِبلَتى وَ أجابَ دَعوَتى، فَلا تَقتُلوهُم وَ لا تَعمِدوهُم وَ لا تُقَصِّروا عَنهُم وَ لا تَقهَروهُم.

فَإنّى قَد سَألتُ لَهُمَا اللَطيفَ الخَبيرَ فَأعطانى؛ ناصِرُهُما لى ناصِرٌ، وَ خاذِلُهُما لى خاذِلٌ، وَ وَليُّهُما لى وَلىٌّ، وَ عَدُوُّهُما لى عَدُوٌّ. ألا فَإنَّها لَم تَهلِك أُمَّةٌ قَبلَكُم حَتّى تَتَديَّنَ بِأهوائِها، وَ تَظاهَرَ على نُبُوَّتِها، وَ تَقتُلُ مَن قامَ بِالقِسطِ مِنها.

ص: 71

ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام فَرَفَعَها وَ قالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ، وَ مَن كُنتُ وَليُّهُ فَهذا وَليُّهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ. قالَها ثَلاثا. آخَرُ الخُطبَةِ.(1)

همان طور كه قابل ملاحظه است در برخى نسخ آمده كه ابن مغازلى اين روايت را از طريق «همسر زيد بن ارقم» نقل كرده است. اما ابن بطريق در «العمدة» و سيد بن طاووس در «الطرائف»(2) و مجلسى دوم در «بحار الانوار»(3) و علامه امينى در «الغدير»(4) و بسيارى ديگر، به هنگام نقل اين خطبه از مناقب ابن مغازلى آن را از «ابن امرأة زيد بن ارقم» روايت كرده اند.

در دو موضع از كتاب «نفحات الازهار» اين روايت را به نقل از ابن مغازلى از «همسر زيد بن ارقم»(5)، و در يك موضع از «ابن زيد بن ارقم»(6) نقل كرده است.

قُندوزى حنفى نيز در «ينابيع المودة» - كه به نقل از مناقب ابن مغازلى تنها بخشى از اين خطبه را انعكاس داده - سند آن را از «زيد بن ارقم» نقل كرده است.(7) بعيد نيست او در تغيير دادن طريق اين حديث، نگاهى به «التاريخ الكبير» تأليف بخارى داشته است. لذا به نظر مى رسد اين خطبه از طريق «ابن امرأة زيد بن ارقم» نقل شده باشد.

ص: 72

سيد در تدوين «الاقبال» از آن بهره گرفته كتاب «النشر و الطىّ» است، كه خطبه متوسط غدير از آن كتاب و از طريق حذيفة بن يمان از پيامبر صلى الله عليه و آله گزارش شده است.

سيد بن طاووس در «الاقبال» فصلى را به روز غدير و بزرگداشت آن اختصاص داده است.(1) او ذيل اين فصل چنين مى نويسد:

بدان كه آنچه ما در اين فصل ذكر مى كنيم، همان چيزى است كه مخالفين شيعه نيز آن را روايت كرده و نزد آنان قابل اعتماد است. آنچه مؤلف كتاب «النشر و الطىّ» از مخالفان نقل كرده و آن را به اتفاق دوست و دشمن حجتى آشكار قرار داده از همين دست از روايات است. زمانى كه پادشاه مازندران على بن رستم در رى اقامت داشته، مؤلف «النشر و الطى» نسخه اى از اين كتاب را به او داده است.(2)

ص: 74

سيد بن طاووس پس از بيان اين مقدمه، روايت مورد نظر خود را با ذكر سند كامل بيان مى كند:

فَقالَ: فيما رَواهُ عَن رِجالِهِم وَ عَن أحمدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ المُهَلَّبِ: أخبَرَنا الشَريفُ أبوالقاسِمِ عَلىُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عَلىِّ بنِ القاسِمِ الشَعرانىُّ، عَن أبيهِ: حَدَّثَنا سَلمَةُ بنُ الفَضلِ الأنصارىُّ، عَن أبى مَريَمَ، عَن قَيسِ بنِ حَنّانٍ، عَن عَطيَّةِ السَعدىِّ، قالَ: سَألتُ حُذَيفَةَ بنَ اليَمانِ عَن إقامَةِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله عَليّا عليه السلام يَومَ الغَديرِ كَيفَ كانَ ؟ ... (1): از حذيفه پرسيدم كه پيامبر صلى الله عليه و آله چگونه و با چه كيفيتى در روز غدير على عليه السلام را بر پا داشت (و او را به ولايت منصوب فرمود) ؟

در اين روايت، حذيفه از جريان خاتم بخشى حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام در ركوع شروع كرده، و با ذكر مقدمات سفر حجة الوداع نكاتى را ذكر مى كند. سيد بن طاووس در لا به لاى اين روايت اخبار مرتبط ديگرى را از غير حذيفه و از غير كتاب «النشر و الطىّ» نيز وارد مى كند. سپس در انتهاى بحث چنين مى نويسد:

قالَ صاحِبُ كِتابِ «النَشرِ وَ الطَىِّ» فى تَمامِ حَديثِه ما هذا لَفظُهُ: فَهَبَطَ جَبرَئيلُ فَقالَ: إقرَأ «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» الآيَةَ(2). وَ قَد بَلَغنا غَديرَ خُمِّ ... . ثُمَّ صَعَدَ النَبىُّ صلى الله عليه و آله المَنبَرَ يَنظُرُ يُمنَةً وَ يُسرَةً، يَنتَظِرُ إجتماعَ الناسَ إلَيهِ. فَلَمَّا اجتَمَعوا فَقالَ: الحَمدُ للّه ِ الَذى عَلا فَقَهَرَ فى تَوَحُّدِهِ، وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ، إلى أن قالَ: أقِرُّ لَهُ عَلى نَفسى بِالعُبوديَّةِ، وَ أشهَدُ لَهُ بِالرُبوبيَّةِ ... .(3)

ص: 75

متعلق به پيش از وفات شيخ طوسى دانسته است.(1) اما «النشر و الطىّ» قطعا متعلق به پس از وفات شيخ طوسى است، چرا كه مؤلف اين كتاب نسخه اى از آن را به پادشاه مازندران رستم بن على داده است: فَمِن ذلِكَ ما رَواهُ عَنهُم مُصَنِّفُ كِتابِ الخالِصِ المُسَمّى بِ «النَشرِ وَ الطَىِّ» ، وَ جَعَلَهُ حُجَّةً ظاهِرَةً، بِإتِّفاقِ العَدُوِّ وَ الوَلىِّ. وَ حُمِلَ بِهِ نُسخَةٌ إلَى المَلِك شاه مازَندَرانَ رُستمِ بنِ علىٍّ لَمّا حَضَرَهُ بِالرىِّ.(2)

در نتيجه مصنف اين كتاب هم عصر با دوره پادشاهى رستم بن على شاه بوده است. ابن اثير در «الكامل فى التاريخ» ذيل حوادث سال 560 هجرى به وفات رستم بن على بن شهريار بن قارن شاه مازندران اشاره كرده است.(3) لذا اين كتاب به طور قطع به سده ششم هجرى تعلق دارد.

با توجه به داده هاى «الاقبال» و توضيحات سيد بن طاووس در آن كتاب، به نظر مى رسد كه او از انديشمندان شيعى قرن ششم است. سيد تصريح مى كند كه او كتابش را به اعتراف دوست و دشمن حجتى آشكار قرار داده است. لذا محتمل نيست كه او از مخالفان باشد و خلاف عقيده خود را به عنوان حجتى آشكار به تأليف در آورد.

آنچه مسلّم است او در اين كتاب براى حجيت بخشيدن به رواياتش آنها را از راويان اهل تسنن نقل مى كرده، تا مخالفان نسبت به پذيرش روايات كتاب او سر تسليم فرود آورند. البته اين امر بدين معنى نيست كه تمام رجال تمام اسناد او از مخالفان هستند، بلكه به نظر مى رسد رواتِ متصل به مؤلف با رواتِ طبقات بالايى سند از مخالفان هستند.

ص: 77

همچنين سيد بن طاووس در فصل هفتم «الاقبال» مصنف كتاب «النشر و الطىّ» را در كنار بزرگان صاحب نام شيعى مثل كلينى، على بن حسن بن فضّال، صدوق، مفيد، طوسى و طرازى قرار مى دهد، و ايشان را «ذوى الفضل الكثير» مى خواند.(1)

به نظر بسيار بعيد مى رسد كه سيد بن طاووس يكى از انديشمندان سنى مذهب را با اين صفت تكريم كرده باشد. همچنين قرار گرفتن كتاب «النشر والطىّ» در فهرست مصادر مرحوم كفعمى براى تأليف كتاب «المصباح» ، خود شاهد ديگرى براى شيعى بودن اين كتاب است. لذا بر خلاف اظهار نظر برخى(2) نبايد او را از مشاهير سنى مذهب بر شمرد.

سند از روات اهل تسنن هستند. شيخ حرّ عاملى مى نويسد: روى على بن موسى بن طاووس - من علمائنا - فى كتاب «الاقبال» نقلاً من كتاب «النشر والطىّ» ، باسناده عن رجال المخالفين، عن النبى ... .(1)

مؤلف «النشر و الطىّ» سند روايت خطبه متوسط غدير را اينگونه آغاز مى نمايد: عَن رِجالِهِم ... ، وَ عَن أحمدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ المُهَلَّبِ ... . عبارت «عَن رِجالِهِم» بى ترديد به رجال اهل تسنن اشاره دارد. به نظر مى رسد مؤلف «النشر و الطىّ» اين خطبه را از تعدادى از روات اهل تسنن مستقيما شنيده است. پس از ذكر روات طبقات بالاتر(2) نيز اين خطبه را به عنوان حجتى آشكار بر مخالفان قرار داده، و از همين جهت نسخه اى از آن كتاب را به پادشاه مازندران بخشيده است.

بررسى هاى رجالى حاكى از آن است كه دو راوى به نام هاى احمد بن محمد بن على المهلّب و قيس بن حنان(3) نيز وجود دارد. به احتمال وى همان يونس بن خباب بوده است.

فى تَوَحُّدِهِ وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ، إلى أن قالَ: أُقِرُّ لَهُ على نَفسى بِالعُبوديَّةِ ... . عبارت «إلى أن قالَ» نشان مى دهد كه بخشى از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله گزارش نشده است. با توجه به متن خطبه طولانى، اين بخش مربوط به حمد الهى و بيان مقدماتى در جهت اعلان ولايت حضرت امير عليه السلام است كه حداكثر مشتمل بر چهارصد واژه خواهد بود.

نكته دوم: حجم خطبه متوسط يك پنجم حجم خطبه طولانى است. از اين رو موارد فراوانى در خطبه طولانى غدير مطرح شده كه در خطبه متوسط از آنها ياد نشده است. سيد بن طاووس نه در «اليقين» و نه در «التحصين» اين خطبه را متذكر نشده است، زيرا آنچه كه سيد بن طاووس به دنبال آن بوده در خطبه متوسط غدير نيامده است.

فهرست برخى از مواردى كه در خطبه طولانى غدير مطرح شده، اما در خطبه متوسط به آنها پرداخته نشده از اين قرار است:

1. مطالبى در بيان صفات ذات و فعل خداوندى و حمد مكرر الهى.

2. ضمانت خداوند بر حفظ و اعتصام از پيامبر صلى الله عليه و آله و شهادت آن حضرت بر كفايت خدا.

3. درخواست معافيت از تبليغ از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله.

4. حديث منزلت.

5 . يادآورى شأن نزول آيه ولايت به هنگام ايراد خطبه توسط پيامبر صلى الله عليه و آله.

6 . تأكيد پيامبر صلى الله عليه و آله بر اين نكته كه اين خطبه آخرين مقامى است كه در آن با چنين اجتماعى به پا بر مى خيزم.

7. بحث پيرامون حلال و حرام الهى.

8 . بحث در خصوص اينكه همه علوم را خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله، و آن حضرت به حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام آموخته است.

9. تأويل عبارت «و كل شى احصيناه فى امام مبين» در سوره يس به حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام.

ص: 80

10. سبقت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در ايمان و به جا آوردن نماز با آن حضرت.

11. اشاره به جريان ليلة المبيت.

12. پذيرفته نشدن ابدى توبه و استغفار كسى كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را انكار نمايد.

13. بشارت پيامبران پيشين به نبوت و رسالت حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله و حجيت پيامبر صلى الله عليه و آله بر جميع خلق.

14. هر كس در اين فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله شك كند به كفر جاهليت مبتلا شده است.

15. هر كس در هر گفته اى از پيامبر صلى الله عليه و آله شك كند به تمام آنچه كه به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده شك كره است.

16. هر كس در امامت يكى از ائمه عليهم السلام شك كند، در امامت همگى ايشان شك كرده است.

17. اشاره به حديث قُدسى: مَن عادى عَليّا عليه السلام وَ لَم يَتَوَلَّهُ فَعَليهِ لَعنَتى وَ غَضَبى.

18. قرائت آيه «وَ لتَنظُر نَفسٌ ما قَدَّمَت لِغَدٍ ... » .(1)

19. رأس امر به معروف اعلام ولايت اميرالمؤمنين على عليه السلام است.

20. هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى شود مگر با امام معصوم.

21. اشاره به شأن نزول آيه اكمال دين.

22. بيان آيه «إنَّ الدينَ عِندَ اللّه ِ الإسلامُ» .(2)

23. سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله مبنى بر اينكه از على عليه السلام به سوى ديگرى گمراه نشويد: لا تَضِلّوا عَنهُ وَ لا تَنفِروا مِنهُ.

24. امامت كلمه باقى در نسل على عليه السلام است؛ اشاره به آيه «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقيَةً فى عَقِبِهِ» .(3)

ص: 81

25. توصيه به تقوا و يادآورى مرگ و معاد و زلزله عظيم قيامت.

26. «السابِقونَ» در بيعت با اميرالمؤمنين عليه السلام و پذيرندگان ولايت او «هُمُ الفائِزونَ فى جَنّاتِ النَعيمِ» هستند.

27. بيان آيه «الحَمدُ للّه ِ الَذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهتَدىِ لَولا أن هَدانَا اللّه ُ»(1) به ازاى بيعت با اميرالمؤمنين عليه السلام، و اظهار شكر هدايت الهى به واسطه ولايت آن حضرت.

28. اشاره به مقام «جنب اللّه» بودن حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و آيه مورد نظر.

29. اشاره به «امين اللّه» بودن تمام ائمه عليهم السلام.

30. اشاره به «اميرالمؤمنين» بودن حضرت على عليه السلام و اختصاص اين لقب به ايشان.

31. اشاره به نبرد حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام با ناكثين و مارقين و قاسطين.

32. اشاره به داستان حضرت آدم عليه السلام و ابليس.

33. اشاره به نور الهى كه مسلوك در پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام است.

34. اشاره به آيه انقلاب به اعقاب: «أ فَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلى أعقابِكُم» .(2)

35. اشاره به وجود ائمه آتش پس از پيامبر صلى الله عليه و آله، و برائت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله از ايشان.

36. اشاره به صحيفه ملعونه و توضيحاتى در اين خصوص.

37. اشاره به قرار دادن امامت پس از پيامبر صلى الله عليه و آله به صورت پادشاهى توسط امامان دعوت كننده به آتش.

38. اشاره به امت ها و سرزمين هاى پيشين و هلاكت ايشان.

39. قرائت سوره فاتحة الكتاب.

40. بررسى صفات و ويژگى هاى مؤمنان.

41. بررسى صفات و ويژگى هاى دشمنان ائمه عليهم السلام.

42. بحث در خصوص حضرت مهدى عليه السلام، كه در خطبه متوسط اشاره اجمالى به ايشان شده است.

ص: 82

43. بحث تفصيلى در خصوص حج و ساير فروع دينى و محرمات و واجبات.

44. اشاره به قابل احصاء نبودن فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام.

البته نكات متعدد ديگرى نيز در فهرست فوق قابل ذكر است كه به جهت رعايت اختصار به همين موارد اكتفا شده است.

نتيجه سوم: از ميان اسناد مربوط به خطبه طولانى غدير، دست كم يك سند آن معتبر و مورد وثوق است.

نتيجه چهارم: خطبه هاى طولانى و كوتاه در مصادر متقدم اهل تسنن منعكس شده اند، ولى هم اينك فقط خطبه كوتاه غدير در منابع مخالفان قابل دسترسى است.

وَ اعلَموا أنَّ اللّه َ قَد نَصَبَهُ لَكُم وَليّا وَ إماما مُفتَرَضَ الطاعَةَ [مُفتَرَضا طاعَتُهُ] عَلى المُهاجِرينَ وَ الأنصارِ، وَ عَلَى التابِعينَ، وَ عَلَى البادى وَ الحاضِرِ، وَ عَلَى العَجَمىِّ وَ العَرَبىِّ، وَ عَلَى الحُرِّ وَ المَملوكِ، وَ عَلَى الكَبيرِ وَ الصَغيرِ، وَ عَلَى الأبيَضِ وَ الأسوَدِ، وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ. فَهُوَ ماضٍ حُكُمُهُ، جائِزٌ قَولُهُ، نافِذٌ أمرُهُ. مَلعونٌ مَن خالَفَهُ. مَرحومٌ مَن صَدَّقَهَ.

مَعاشِرَ الناس، تَدَبَّروا القُرآنَ، وَ افهَموا آياتَهُ وَ مُحكَماتَهُ، وَ لا تَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ. فَوَ اللّه ِ لا يوضِحُ تَفسيرُهُ إلاَّ الَذى أنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ رافِعُها بِيَدى، وَ مُعلِمُكُم أنَّ مَن كُنتُ مَولاهُ فَهُوَ مَولاهُ، وَ هُوَ عَلىٌّ عليه السلام.

مَعاشِرَ الناس، إنَّ عَليّا عليه السلام وَ الطَيِّبينَ مِن وُلدى مِن صُلبِهِ هُم الثِقلُ الأصغَرُ وِ القُرآنُ الثِقلُ الأكبَرُ. لَن يَفتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَىَّ الحَوضَ. وَ لا يَحِلَّ إمرَةُ المُؤمِنينَ لأحَدٍ بَعدى غَيرُهُ.

ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلى [إلى] عَضُدِهِ، فَرَفَعَهُ عَلى دَرَجَةٍ دونَ مَقامِهِ مُتَيامِنا عَن وَجهِ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله. فَرَفَعَهُ بِيَدِهِ وَ قالَ: أيُّهَا الناس، مَن أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم ؟ قالوا: اللّه ُ وَ رَسولُهُ. فَقالَ: ألا مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ. إنَّما أكمَلَ اللّه ُ لَكُم ديكنَكُم بِوِلايَتِهِ وَ إمامَتِهِ. وَ ما نَزَلَت آيَةٌ خاطَبَ اللّه ُ بِهَا المُؤمِنينَ إلاّ بَدَأ بِهِ، وَ لا شَهِدَ اللّه ُ بِالجَنَّةِ فى هَل أتى إلاّ لَهُ، وَ لا أنزَلَها فى غَيرِهِ.

ذُرّيَّةُ كُلِّ نَبىٍّ مِن صُلبِهِ، وَ ذُريَّتى مِن صُلبِ عَلىٍّ عليه السلام. لا يُبغِضُ عَليّا عليه السلام إلاّ شَقىٌّ، وَ لا يُوالى عَليّا عليه السلام إلاّ تَقىٌّ. وَ فى عَلىٍّ عليه السلام نَزَلَت «وَ العَصرِ» ، وَ تَفسيرُها: وَ رَبِّ عَصرِ القيامَةِ. «إنَّ الإنسانَ لَفى خُسرٍ» أعداءَ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام. «إلاَّ الَذينَ آمَنوا» بِوِلايَتِهِم «وَ عَمِلوا الصالِحاتِ» بِمُواساةِ إخوانِهِم. «وَ تَواصَوا بِالصَبرِ»(1) فى غَيبَةِ غائِبهِم.

ص: 85

مَعاشِرَ الناس، آمِنوا بِاللّه ِ وَ رَسولِهِ وَ النورِ الَذى أُنزِلَ؛ أنزَلَ اللّه ُ النورَ فى عَلىٍّ عليه السلام، ثُمَّ النَسلِ مِنهُ إلَى المَهدىِّ، الَذى يَأخُدُ بِحَقِّ اللّه ِ.

مَعاشِرَ الناس، إنّى رَسولُ اللّه ِ. قَد خَلَت مِن قَبلِىَ الرُسلُ. ألا إنَّ عَليّا عليه السلام المَوصوفُ بِالصَبرِ وَ الشُكرِ، ثُمَّ مِن بَعدِهِ مِن وُلدِهِ مِن صُلبِهِ.

مَعاشِرَ الناس، قَد ضَلَّ مِن قَبلِكُم أكثَرُ الأوَّلينَ. أنا صِراطُ اللّه ِ المُستَقيمِ الَذى أمَرَكُم أن تَسلُكوا الهُدى إلَيهُ، ثُمَّ عَلىٌّ عليه السلام مِن بَعدى، ثُمَّ وُلدى مِن صُلبِهِ أئِمَّةٌ يَهدونَ بِالحَقِّ. إنّى قَد بَيَّنتُ لَكُم وَ فَهَّمتُكُم: هذا عَلىٌّ عليه السلام يُفَهِّمُكُم بَعدى. ألا وَ إنّى عِندَ انقِطاعِ خُطبَتى أدعوكُم إلى مُصافَحَتى عَلى بَيعَتِهِ، وَ الإقرارِ لَهُ بِوِلايَتِهِ ألا إنّى بايَعتُ للّه ِ وَ عَلٌّ عليه السلام بائِعٌ لى، وَ أنا بِالبَيعَةِ لَهُ عَنِ اللّه ِ. «فَمَن نَكَثَ فَإنَّما يَنكُثُ عَلى نَفسِهِ وَ مَن أوفى بِما عاهَدَ عَلَيهُ اللّه َ فَسَيُؤتيهِ أجرا عَظيما» .(1)

مَعاشِرَ الناس، أنتُم أكثَرُ مِن أن تُصافِحونى بِكَفٍّ واحِدَةٍ. قَد أمَرَنىَ اللّه ُ أن آخُذَ مِن ألسِنَتِكُم الإقرارَ بِما عَقَدتُم الإمرَةَ لِعَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام، وَ مَن جاءَ مِن بَعدِهِ مِنَ الأئِمَّةَ مِنّى وَ مِنهُ، عَلى ما أعلَمتُكُم أنَّ ذُرّيَّتى مِن صُلبِهِ.

فَيُبلِغُ [فَليُبَلِّغِ] الحاضِرُ الغائِبَ. فَقولوا سامِعينَ مُطيعينَ راضينَ: لِما بَلَّغتُ عَن رَبِّكَ تُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ قُلوبُنا وَ ألسِنَتُنا وَ أيدينا. عَلى ذلِكَ نَحيا وَ نَموتُ وَ نُبعَثُ. لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدُّلُ وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَرتابُ. أعطَينا بِذلِكَ اللّه َ وَ إيّاكَ. وَ عَليّا وَ الحَسَنَ وَ الحُسَينَ وَ الأئُمَةَ الَذينَ ذَكَرتَ عليهم السلام، كُلَّ عَهدٍ وَ ميثاقٍ مِن قُلوبِنا وَ ألسِنَتِنا. وَ نَحنُ لا نَبتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ نَحنُ نُؤَدّى ذلِكَ إلى كُلِّ مَن رَأينا.

فِبادَرَ الناسُ بِنَعَم نَعَم، سَمِعنا وَ أطَعنا أمرَ اللّه ِ وَ أمرَ رَسولِهِ. آمَنّا بِهِ بِقُلوبِنا. وَ تَداكُّوا عَلى رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله وَ عَلىٍّ عليه السلام بِأيديهِم، إلى أن صُلّيَتِ الظُهرُ وَ العَصرُ فى وَقتٍ واحِدٍ.

ص: 86

وَ باقى ذلِكَ اليَومِ إلى أن صُلّيَتِ العِشاءانِ فى وَقتٍ واحِدٍ، وَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَقولُ كُلَّما أتى فَوجٌ: الحَمدُ للّه ِ الَذى فَضَّلَنا عَلَى العالَمينَ.

از جمله سيد بحرانى در كتاب «كشف المهمّ فى طريق خبر غدير خم»(1) خطبه مفصل غدير را از مدارك اصلى و معتبر نقل كرده است.

بررسى اسناد خطبه طولانى و مشهورِ غدير از مهم ترين موارد تحقيقىِ غدير است، كه در اينجا به آن مى پردازيم.

ابتدا در خصوص تمامى منابع موجود و غير موجود مشتمل بر اين خطبه طولانى و مفصل غدير به اختصار سخن خواهيم گفت، و سپس به تحقيق و تفحص در اسناد آن در منابع موجود مى پردازيم. البته از ذكر متن خطبه طولانى غدير پرهيز مى شود. چرا كه به طور مفصل در بخش «خطبه غدير» در همين فصل همراه با ترجمه كامل آمده است.

از آنجايى كه سند ارائه شده در كتاب «التحصين» بر پايه نظريه اطمينان در حكم يك روايت موثق است، در گفتار دوم ابتدا سند مربوط به «التحصين» مورد پژوهش قرار مى گيرد، و در ادامه به ساير اسناد خطبه طولانى خواهيم پرداخت.

دوم. همچنين منظورمان از نقل خطبه غدير در عبارت «إنَّما نَقَلَتها شيعَةُ أهلِ البَيتِ عليهم السلام» بايد كتابت و گردآورى مكتوب اين خطبه باشد، كه مؤلف محترم در عبارت قبلى با ذكر «لَم تَرِد فى مَصادِرِ أهلِ السُنَّة» بى گمان اين قيد را نيز مدّ نظر داشته است. بايد دانست كه اين خطبه از سوى انديشمندان و راويان بزرگ اهل تسنن نيز نقل شده، و نام بزرگان متعددى از اهل سنت در سلسله اسناد آن وجود دارد.

سوم. همين طور بايد خطبه غدير را منحصر در خطبه طولانى بدانيم، و روايت صحيح السند طبرانى در «المعجم الكبير» و نيز روايت ابن مغازلى را به خاطر كوتاه بودنشان در شمار روايات خطبه غدير داخل نكنيم.

بنا بر اين، فقط در صورتى كه بحث خود را متوقف به منابع موجود بدانيم، بايد بگوييم: در ميان منابع موجود، متن طولانىِ خطبه غدير در انحصار مصادر امامى است.

آرى، در منابع موجود مخالفان متنى از خطبه غدير با اين حجم - حدود 3500 واژه - به چشم نمى خورد. اما اين امر در حالى است كه داده ها و گزارش هاى موجود نشان مى دهد كه چنين خطبه اى در منابع متقدم اهل تسنن ثبت و ضبط شده است.

در مورد سير ضبط مكتوب خطبه طولانى غدير بايد گفت:

آنچنان كه از گزارش هاى موجود بر مى آيد، خطبه طولانى غدير نخستين بار توسط احمد بن محمد طبرى معروف به خليلى (م 275 ق)(1) در كتاب «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» گرد آمده است.

ص: 89

كتاب او - كه بى شك يكى از منابع متقدم اهل تسنن به شمار مى آيد - توسط شاگردانش جمع آورى شده، و پس از آن يك نمونه از اين كتاب در سال 411 هجرى قمرى در قاهره مورد نسخه بردارى قرار گرفته است.(1)

ولى متأسفانه اصل اين كتاب هم اينك موجود نيست، و تنها تعدادى از احاديث آن و از جمله خطبه طولانى غدير در ساير منابع انعكاس يافته و هم اينك موجود است. در گفتار بعدى به تفصيل درباره مؤلف اين كتاب سخن خواهيم گفت.

پس از او، ابوجعفر محمد بن جرير طبرى معروف به طبرى آملى صغير كه او را طبرى سوم(2) مى ناميم، در يكى از آثار خود اين خطبه را از استادش ابوالمفضل محمد بن عبداللّه شيبانى نقل كرده است. متأسفانه خطبه طولانى غدير در زمره رواياتى است

ص: 90

كه هم اينك در نسخه هاى موجود آثار او يافت نمى شود. در ادامه تفصيلاً در اين باب سخن خواهيم گفت.

پس از اين دو، ابوعلى محمد بن حسن بن على فَتّال نيشابورى معروف به شيخ شهيد محمد فتّال (م 508 ق) در كتاب «روضة الواعظين و بصيرة المتعظين» خطبه طولانى غدير را بدون ذكر سند از امام باقر عليه السلام نقل مى نمايد.

اين كتاب ارزشمند در ميان آثار موجود شيعه، قديمى ترين كتابى است كه مشتمل بر خطبه طولانى غدير است.

گزارش هاى موجود حاكى از آن است كه خطبه طولانى غدير توسط حسن بن ابى طاهر احمد جاوانى(1) در كتاب «نور المهدى و المنجى من الردى» نيز گرد آمده است. درباره مؤلف اين اثر اطلاعات كافى در دسترس نيست.

تنها از پاره اى از شواهد بر مى آيد كه جاوانى از انديشمندان شيعى غير معروفى است كه در قرن ششم وفات كرده است. اگر چه اصل اين كتاب اكنون موجود نيست، اما تمام يا بخش عمده اى از روايات آن - آنچنان كه گفته خواهد شد - موجود است.

احمد بن على طبرسى(2) (م 588 ق) در كتاب «الاحتجاج على اهل اللجاج» نيز از ديگر مؤلفانى است كه خطبه طولانى غدير را با ذكر سند از امام باقر عليه السلام نقل كرده است.

پس از طبرسى و جاوانى، سيد على بن طاووس (م 664 ق) در كتاب «اليقين باختصاص مولانا على عليه السلام بإمرة المؤمنين» به نقل از كتاب «المناقب» تأليف احمد بن

ص: 91

محمد طبرى، سند ديگرى از خطبه طولانى ارائه كرده است. اين سند اگر چه با سندى كه مرحوم طبرسى ارائه كرده تفاوت دارد، اما طريق جديدى از نقل اين خطبه را به دست نمى دهد. زيرا مؤلف «اليقين» نيز اين خطبه را همانند مؤلف «الاحتجاج» از علقمة بن محمد حضرمى از امام باقر عليه السلام(1) نقل مى نمايد.

سيد بن طاووس پس از اتمام نگارش اين كتاب، در اثر ديگرى با عنوان «التحصين لاسرار ما زاد من كتاب اليقين» خطبه طولانى غدير را از زيد بن ارقم و ابن امرأة زيد بن ارقم و به نقل از كتاب «نور الهدى» تأليف حسن بن احمد جاوانى آورده است.

بنا بر اين، تا زمان وفات سيد بن طاووس خطبه طولانى غدير دست كم در دو منبع غير موجود به نام هاى «المناقب» و «نور الهدى» ، و در چهار منبع موجود و در دسترس به نام هاى «روضة الواعظين» و «الاحتجاج» و «اليقين» و «التحصين» انعكاس يافته است. اثرى از آثار طبرى سرم كه برخى آن را كتاب «دلائل الامامة» دانسته اند. و نيز كتابى چاپ نشده به نام «المزار» كه منسوب به قطب الدين است، بايد به فهرست فوق اضافه گردد.

تمامى مصنفانى كه پس از سيد بن طاووس به گردآورى و ضبط خطبه طولانى غدير روى آورده اند، حداكثر با همين اسناد و طرق به نقل آن پرداخته اند. بنا بر اين، پس از سيد بن طاووس، سند يا طريق جديدى براى اين خطبه توسط هيچ يك از مؤلفان شيعى و غير شيعى ارائه نمى شود.

بررسى آثار موجود در دسترس نشان مى دهد كه در مدت زمان 446 ساله ميان وفات سيد بن طاووس و در گذشت مجلسى دوم، دست كم نُه منبع مهم ديگر اين خطبه را در خود جاى داده اند؛ يعنى به طور متوسط، حدودا هر پنجاه سال يك منبع. اسامى اين منابع در مقدمه دوم آورده شده است.

ص: 92

نكته اول: نظريه اطمينان

نظريه اطمينان از ديرباز، بى آنكه عنوان خاصى براى آن وضع شود، كاربرد داشته است. ردّ پاى بهره گيرى و احتجاج به اين نظريه از دوره متقدمان فريقين قابل پيگيرى است. خلاصه تقرير اين نظريه چنين است:

هر گاه يك روايت از حيث معيارهاى كمّى در نقل حديث معتبر نباشد، اعتبار آن متوقف بر توثيق راويان آن خبر يا توثيق صدور آن است. توثيق راويان يك روايت از طرق گوناگون خاصه و عامه؛ اعم از رأى قدما و قول اهل خبره قابل طرح است.

يكى از راه هاى حصول وثاقت راوى اطمينان شخصى است. آنچه كه مسلم است، هر گاه تعمد بر كذب در نقل يك راوى ضابط وجود نداشته باشد، آنگاه نسبت به صدق آن راوى اطمينان يا قطع حاصل خواهد شد.

اگر اين اطمينان، متوقف بر معيارهاى اخلاقى و پاره اى از خصيصه هاى راوى باشد، در تمام نقل هاى او جارى خواهد بود. براى مثال، جناب «معروف بن خرّبوذ» - كه در سند روايت خطبه كوتاه غدير در «المعجم الكبير» طبرانى و «الخصال» مرحوم صدوق مذكور است - به سبب ويژگى هاى اخلاقى او تمامى نقل هاى او معتبر است. زيرا با توجه به شواهد گوناگون اطمينان حاصل مى شود كه وى فردى مورد وثوق و عادل است، و اطمينان داريم كه وى به هنگام نقل حديث تعمّد بر كذب ندارد.

اما نوع ديگرى از اطمينان به صدق راوى نيز مفروض است، كه مبتنى بر متن و در موردى خاص حاصل مى شود. بديهى است كه اين اطمينان موردى است، و در مورد ساير نقل هاى راوى كاربردى ندارد. اين نوع خاص از اطمينان وقتى حاصل مى شود كه با دلايلى ثابت شود كه راوى مورد نظر، به طور خاص و هنگام نقل يك روايت نمى توانسته است تعمد بر كذب داشته باشد. زيرا به طور مثال آنچه او نقل كرده نصا و قطعا بر خلاف باورهاى او و به ضرر او بوده است.

براى نمونه، نقل فضائل خاصه اميرالمؤمنين عليه السلام از زبان دشمنان سرسخت و متعصب ايشان - كه يا دلالت قطعى بر ولايت آن حضرت و يا ضرر قابل اعتنايى

ص: 94

براى راوى مورد بحث داشته باشد - چنين حالتى را در پى دارد و ما به صدق موردى آن راوى در هنگام اين نقل اطمينان پيدا مى كنيم.

پس ما در مواجه با چنين نقلى از سوى اين راوى كه دشمن على الاطلاق حضرت امير عليه السلام است، سخن او را اصالتا محكوم به صحت قلمداد مى كنيم. چه اينكه عُقلاً مورد پذيرش نيست كه اين راوى مطلبى را كه كاملاً به ضرر خود او يا به ضرر مسلمات عقيدتى مكتب او است، عمدا جعل كرده باشد. توجه شود كه اين مثال تنها يكى از حالت هاى ممكن براى اطمينان موردى به يك راوى است.

بنا بر اين، و به طور كلى، اگر يك راوى ضابط كه در ميان هم كيشان خود مطرود نيست و شهرت به ضعف ندارد ناقل خبرى باشد كه آن خبر نصا و قطعا بر خلاف مسلمات عقايد او دلالت كند، نقل او به طور خاص در اين مورد محكوم به صدق و حجت است. زيرا طبق نظريه ياد شده، بر عدم تعمّد بر كذب او در اين مورد اطمينان حاصل مى شود.

حال در خصوص خطبه طولانى غدير بايد بگوييم: با توجه به مجموعه فرازهاى سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در اين روايت كه نصا و قطعا بر خلاف مسلمات اعتقادى عامه مى باشد، نسبت به وثاقت موردى راويان مخالف حاضر در اين سند اطمينان حاصل مى شود. چه اينكه اگر چه ايشان به طور خاص و مبتنى بر مبانى رجالى اصحاب اماميه توثيق نشده اند - يعنى اساسا وثاقت يا عدم وثاقت ايشان مورد بحث واقع نشده است - اما به واسطه اعتبار و وثاقت آنان نزد اهل عامه و مخالفت عقيدتى شان با نصوص مطرح شده در خطبه غدير، نسبت به صدق و صحت نقل آنان در هنگام گزارش اين خطبه اطمينان حاصل مى شود.

لازم به ذكر است كه وثاقت يك راوى به طور كلى، مبتنى بر دو جهت است: يكى اينكه راوى ضابط باشد؛ يعنى ضبط او از حد عرف پايين تر نباشد. دوم اينكه راوى به هنگام نقل حديث تعمد بر كذب نداشته باشد.

ص: 95

بنا بر اين، اصل همه راويان ضابط هستند، مگر اين كه دليلى بر خلاف آن اقامه شود. لذا در صورتى كه تعمّد بر كذب در نقل يك راوى منتفى باشد و يا دست كم بر عدم تعمد بر كذب او به هنگام نقل حديث اطمينان حاصل گردد، نقل اين راوى محكوم به صدق و حجت است.

نظريه ياد شده يكى از موارد حصول اطمينان به عدم تعمد بر كذب از سوى روات است، كه به طور موردى وثاقت روات را در نقل يك خبر خاص ثابت مى كند. سند خطبه طولانى غدير بر پايه نظريه اطمينان موثوق به است. زيرا ناقلان شيعه اين روايت بنا بر منطق رجالى شيعه مورد وثوق هستند، و ساير روات اين خطبه كه از بزرگان اهل تسنن هستند، همگى مورد وثوق مخالفان بوده، و طبق نظريه ياد شده به عدم تعمد بر كذب ايشان در نقل اين خبر اطمينان حاصل مى شود.

در ادامه تفصيلاً سند اين خطبه مورد بررسى واقع مى شود:

نكته دوم: مصادر اخذ خطبه طولانى غدير در «التحصين»

سيد بن طاووس اين خطبه را از كتاب «نور الهدى و المنجى من الردى» تأليف حسن بن ابى طاهر احمد بن محمد نقل كرده است. وى در ابتدا كتاب «التحصين» در اين خصوص اينگونه نوشته است:

رَأينا ذلِكَ فى كِتابِ «نورِ الهُدى وَ المُنجى مِنَ الرَدى» تأليفِ الحَسَنِ بنِ أبى طاهِرٍ أحمَدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ الحُسَينِ الجاوابىِّ(1)، وَ عَلَيهِ خَطُّ الشَيخِ السَعيدِ الحافِظِ مُحَمَّدِ بنِ مُحَمَّدِ المَعروفِ بِابنِ الكَمالِ(2) بنِ هارونَ. وَ إنَّهُما قَدِ اتَفَقا عَلى تَحقيقِ ما فيهِ وَ تَصديقِ مَعانيهِ.

ص: 96

در نتيجه، براى شناخت خطبه طولانى غدير در «التحصين» لازم است مصادر اين خطبه بررسى شود. سيد بن طاووس با تقريظ ابن الكآل يا ابن الكمال در كتاب «نور الهدى» اثر حسين بن طاهر جاوانى يا جاوابى، اين خطبه را از آن مصدر گرفته است.

تحقيقى در شناخت ابن الكمال يا ابن الكِآل

در كتاب «رياض العلماء» او را اينگونه معرفى كرده است: أبوعَبدِاللّه ِ مُحَمَّدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ هارونِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ كَوكَبِ الحِلّىِّ، المَعروفُ بِابنِ الكامِلِ أو إبنِ الكيال ... .(1)

همانگونه كه ملاحظه مى شود، در خصوص نحوه ضبط شهرت او اختلاف شده است. شهيد ثانى در «الرسائل»(2) و ذهبى در «تذكرة الحفاظ»(3) او را ابن الكمال ضبط كرده اند. همين ذهبى در «سير اعلام النبلاء» او را ابن الكِآل خوانده است.(4) قيسى دمشقى در «توضيح المشتبه» همين نحوه ضبط - يعنى ابن الكِآل - را ضبط مشهور دانسته است.(5)

در «شذرات الذهب» از او به عنوان ابن الكيال ياد شده(6)، و در نهايت علامه مجلسى در «بحار الانوار» در يك موضع - آنچنان كه در نسخه اصلى اين كتاب آمده - نام او را ابن المكال ! ثبت كرده(7)، كه اين مورد بى شك ناشى از خطاى در كتابت يا نسخه بردارى است.

ص: 97

آقا بزرگ در «الذريعة» اقوال ساير انديشمندان را در خصوص ضبط شهرت وى به خوبى گرد آورى كرده است و نيازى به پرداخت دوباره به آراء آن دانشمندان نيست.(1)

اما آنچه درباره او براى ما مهم است، جايگاه علمى و سال ولادت و وفات او است، كه خوشبختانه در اين دست از موارد اختلافى وجود ندارد. اين انديشمند بزرگ در سال 515 هجرى قمرى به دنيا آمده است. ابتدا در بغداد بوده، و سپس به حلّه عزيمت نموده، و در يازدهم ذى الحجه سال 597 هجرى قمرى وفات كرده است.(2) اين امر در حالى است كه سيد بن طاووس در سال 589 هجرى قمرى در همين شهر حلّه ديده به جهان گشوده است.(3)

بنا بر اين، سيد بن طاووس به هنگام وفات ابن كمال يا ابن كِآل نُه سال بيشتر نداشته، و خط اين عالم بزرگ را بيش از 60 سال پس از وفات او يافته است.(4)

سيد بن طاووس به خوانندگان كتاب خود اطمينان مى دهد كه خط «ابن الكِآل» را تشخيص داده، و او نسبت اين كتاب به جاوانى را تأييد كرده است. در نتيجه مسئوليت صحت انتساب راويات مندرج در «نور الهدى» به جاوانى بر عهده دو تن از

ص: 98

انديشمندان بزرگ شيعى؛ يعنى سيد بن طاووس و ابن الكمال است. از اين رو با اعتماد به اين دو انديشمند، مى توان نسبت به انتساب اين روايات به جاوانى آسوده خاطر بود.

نكته سوم: تحقيقى در شناخت ابوطاهر حسن بن احمد جاوانى

علامه افندى در «رياض العلماء» او را اينگونه معرفى كرده است: الشَيخُ الحَسنُ بنُ أبى طاهِرٍ أحمَدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ الحُسَينِ الجاوابىُّ. لَهُ كِتابُ «نورُ الهُدى وَ المُنجى مِنَ الرَدى» فى فَضائِلِ عَلىٍّ عليه السلام.(1)

اما وى در مورد جاواب يا همان جاوان، اظهار بى اطلاعى كرده است.(2) آقا بزرگ در «الذريعة» او را از كُردهاى قبيله جاوان در شهر حلّه بر شمرده است: مِنَ الجاوَنيّينَ أكرادِ الحِلَّةِ.(3) سُبكى از انديشمندان به نام اهل تسنن نيز در «الطبقات الشافعيّة الكبرى» ذيل مدخل يكى از انديشمندان جاوانى مى نويسد: وَ جاوانُ قَبيلَةٌ مِنَ الأكرادِ، سَكَنوا الحِلَّةَ.(4) در نتيجه، مؤلف «نور الهدى» و ابن الكآل و نيز سيد بن طاووس هر سه منتسب به شهر حلّه هستند.

در خصوص اينكه ابوطاهر جاوانى در چه قرنى مى زيسته، حدس هايى زده شده است. صاحب «الرياض» او را «من قدماء الاصحاب»(5) خوانده است. در حالى كه وى بسيار بعيد، بلكه محال است كه از متقدمان اصحاب باشد. اينكه برخى تصور كرده اند او متوفاى اواخر سده چهارم يا نيمه اول قرن پنجم است، ريشه در سند روايتى از باب هفدهم كتاب «نور الهدى» دارد.

ص: 99

در اين روايت، ابوطاهر جاوانى بدون واسطه و با قيد «حَدَّثَنا» از على بن احمد بن ابى عبداللّه برقى نقل حديث مى كند. اين امر سبب شده تا او هم طبقه با شيخ صدوق (م 381 ق) دانسته شود. در حالى كه اساسا چنين امرى محال است، زيرا او از يك سو با يك واسطه از على بن ابراهيم (م بعد از 307 ق) نقل حديث مى كند، و از اين جهت بايد با ابن قولويه قمى (م 367 ق) هم طبقه دانسته شود. از سوى ديگر او از بسيارى از مشايخ صدوق بى واسطه نقل حديث كرده است. پس بايد با او هم طبقه خوانده شود.

نقل بى واسطه و متعدد وى از مشايخ مفيد او را با مرحوم مفيد (م 413 ق) در يك طبقه قرار مى دهد. از طرفى ديگر او به دفعات از اساتيد شيخ طوسى (م 460 ق) نقل حديث كرده است. در نتيجه بايد او را هم طبقه با شيخ هم بر شمرد.

اين روند تا جايى ادامه دارد كه او بى واسطه از يكى از استادان عمادالدين طبرى (م بعد از 553 ق) نقل حديث كرده است. در نتيجه بايد او را با عمادالدين طبرى نيز هم عصر پنداشت !

اينها همه در حالى است كه فى ما بين وفات ابن قولويه قمى و وفات عمادالدين طبرى حدود دويست سال فاصله است، و محال است كه يك نفر بتواند از همه اين مشايخ بى واسطه نقل حديث كند.

بايد توجه شود كه ابوطاهر جاوانى در هيچ حديثى جز همان حديث باب هفدهم، با قيد «حدثنا» يا قيدهايى مشابه با آن سند روايت را شروع نمى كند. يعنى او اين روايات را از مشايخ مطرح شده در كتابش نشنيده است. بلكه آنها را به روش «وجاده» در كتاب خود نقل كرده است.

بررسى روايات كتاب او نشان مى دهد كه وى از كتاب هاى صدوق، مفيد، ابن شاذان، ابن مغازلى، طوسى و انديشمندانى ديگر، بى آنكه نام كتاب مرجع را ذكر كند، نقل حديث كرده است.(1)

ص: 100

در آن روايت باب هفدهم هم - كه بى شك برداشتى از آثار مرحوم صدوق است - مثل ساير روايات اين كتاب بايد قيد «حدثنا» از ابتداى سند حذف مى گرديده، كه احتمالاً در اثر يك غفلت از سوى مؤلف با همان قيد آورده شده است.

اما در خصوص زمان حيات او، بايد گفته شود با توجه به نقل او از محمد بن احمد بن شهريار خازن، بعيد است كه وى زودتر از قرن ششم از دنيا رفته باشد. زيرا محمد بن احمد بن شهريار خازن در سال 516 هجرى قمرى زنده بوده است.(1)

انديشمندانى همچون عمادالدين طبرى (م بعد از 553 ق) از وى بى واسطه نقل حديث كرده اند. هر چند كه بايد توجه شود كه نقل ابوطاهر جاوانى از «الخازن» نيز لزوما به طور مستقيم صورت نگرفته و ممكن است اين نقل نيز به روش «وجاده» بوده باشد.

لذا بايد او را متوفاى قرن ششم و هم عصر با ابن الكآل برشمرد. علامه طهرانى در «الثقات العيون» نيز همين نكته را متذكر شده است: يَظهَرُ مِنهُ أنَّ المُصَنِّفَ كانَ مُعاصِرا لابنِ الكآلِ الَذى كَتَبَ ما يَشبَهُ التَقريظَ لِكِتابِهِ. همان طور كه ملاحظه مى شود و سيد بن طاووس نيز در مقدمه «التحصين» شبيه به آن را آورده است، ابن الكآل با نگارش مطلبى شبيه به تقريظ، انتساب كتاب «نور الهدى» به جاوانى را تأييد كرده است.

نكته چهارم: تحقيقى در كشف مصدر اصلى نقل اين خطبه

اولين گام در بررسى سند اين روايت كشف مصدر اصلى آن است، چرا كه ميان جاوانى و نخستين راوى مذكور در سند اين روايت حدود دويست سال فاصله است. در نتيجه، چنانچه مصدر اصلى اين روايت به درستى مشخص نشود، وضعيت اتصال سند آن را با تعليق همراه مى كند. داده هاى ذيل ثابت مى كند كه اين روايت از يكى از آثار طبرى سوم اخذ شده است. ابن جبر (م سده 7 ق) در كتاب «نهج الايمان» ، در

ص: 101

صفحات 91 تا 112 دقيقا متن همين روايت را انعكاس داده است. وى در ابتداى گزارش اين خطبه مى نويسد:

رَواهُ الشَيخُ أبوجَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىُّ مُسنَدا، عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ، قالَ: لَمّا أقبَلَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله مِن حَجَّةُ الوِداعِ، جاءَ حَتّى نَزَلَ بِغَديرِ خُمٍّ بِالجُحفَةِ ... . از آنجايى كه اين متن همان متن ارائه شده در كتاب «نور الهدى» است و نيز سند آن هم به طور مسند به زيد بن ارقم منتهى مى شود، در نتيجه به نظر مى رسد كه اين دو مؤلف خطبه غدير را از مصدرى واحد اخذ كرده اند.

جناب محمدباقر انصارى در كتاب «خطبة الغدير» ابوجعفر محمد بن جرير طبرى مذكور در كتاب «نهج الايمان» را طبرى سنّى و مورخ مشهور پنداشته است.(1)

اما بايد دانست كه چنين پنداشتى بنا به شواهد ذيل به صواب نزديك نيست:

اول. بايد توجه نمود كه ابن جبر تصريح مى كند كه پس از ذكر اقوال و روايات مخالفان، مى خواهد نقل هاى شيعيان را بياورد: ... نَزَلَت هذِهِ الآيَةِ فى عَلىٍّ عليه السلام؛ يَعنى «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ» فى عَلىِّ بنِ أبى طالِبٍ عليه السلام. فَمِن ذلِكَ ما رَوَتهُ فِرقَةُ الشيعَةِ: رَواهُ الشَيخُ أبوجَعفرٍ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبرىِّ مُسنَدا، عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ، قالَ: ... .(2) لذا اين طبرى، طبرى اول نويسنده تاريخ و تفسير نخواهد بود.

دوم. توجه به اين نكته نيز لازم است كه ابن جبر در سراسر كتاب «نهج الايمان» هيچ گاه نام طبرى سنّى را با قيد «الشيخ» در سراسر كتاب خود همراه نكرده است.

ص: 102

سوم. پيشتر گفتيم كه سيد بن طاووس كتاب «الردّ على الحرقوصية» تأليف طبرى سنّى مورخ مشهور را در اختيار داشته است. حال اگر اين خطبه در اين كتاب موجود بوده، اين پرسش به وجود مى آيد كه چرا سيد بن طاووس به نقل اين خطبه در كتاب هاى «الاقبال» و «اليقين» و «التحصين» نپرداخته، و در هر سه كتاب ياد شده به آثارى در رديف پايين تر براى ذكر اين خطبه تمسك نموده است.

اين پرسش زمانى بسيار جلب توجه مى كند كه بدانيم سيد بن طاووس در هنگام تأليف كتاب «اليقين» به شدت در پى مضمونى از مضامين اين خطبه بوده، تا شبهه شبهه كنندگان مخالف را دفع كند. اما وى هرگز در «اليقين» از كتاب طبرى اول چنين خطبه اى را روايت نمى كند. اين در حالى است كه وقتى او با كتاب «نور الهدى» رو برو مى شود، تصريح مى كند كه روايات هم مضمونى را با كتاب «اليقين» پيدا كرده كه يا در «اليقين» آنها را ذكر نكرده، و يا با طريق ديگرى ذكر كرده است.

لذا سيد بن طاووس براى اينكه روايات مندرج در «نورالهدى» از بين نرود، آنها را در كتاب «التحصين» گرد آورده است. حال اگر او خطبه طولانى غدير را - كه مشتمل بر بيش از 3000 واژه است - سابقا در كتاب طبرى سنّى در اختيار داشته است، اولاً چرا سابقا آن را در «اليقين» نياورده ؟ و ثانيا چرا به محض ديدن اين طريق در «نور الهدى» آن را طريق جديدى ياد مى كند كه نگران از ميان رفتن آن است ؟ و ثالثا چرا در همين «التحصين» اشاره نكرده است كه نقل جاوانى از خطبه غدير را از همين طريق و با همين متن در كتاب طبرى سنّى هم مشاهده كرده است ؟

اين موارد نشان مى دهد كه اين روايت در كتاب طبرى سنى مندرج نبوده است. مگر آنكه احتمال دهيم اين خطبه در اثرى ديگر از آثار طبرى سنّى منعكس گرديده، كه اين احتمال بسيار بعيد و دور از ذهن است.

چهارم. علاوه بر اينكه دانستيم سيد بن طاووس با آنكه به شدت به دنبال مضامين اين خطبه بوده، از وجود اين خطبه در اين كتاب هيچ يادى نكرده، بايد دانسته شود كه وقتى مرحوم نباطى عاملى در «الصراط المستقيم» خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير را از

ص: 103

كتاب طبرى اول از طريق زيد بن ارقم نقل مى كند، تنها مشتمل بر 700 واژه است.(1) در حالى كه روايت «التحصين» و روايت مندرج در «نهج الايمان» بيش از 3000 واژه دارد. در متن كتاب «الصراط المستقيم» كه آن را از كتاب طبرى اول آورده، آن مضمونى كه سيد بن طاووس به دنبال آن بوده وجود ندارد.(2)

اكنون مى توانيم دريابيم كه چرا سيد بن طاووس در «اليقين» و «التحصين» از كتاب طبرى اول بهره نگرفته است.

در نتيجه، طبرى مذكور در كلام ابن جبر همان طبرى سوم صاحب كتاب «دلائل الامامة» است. شاهد و مؤيد اين كلام نيز حضور ابوالمفضل شيبانى در نزولى ترين طبقه سند «التحصين» است. زيرا طبرى سوم از حيث طبقه با نجاشى (م 450 ق) هم طبقه بوده، و در كتاب «دلائل الامامة» بيش از شصت بار از ابوالمفضل شيبانى با قيد «حدثنا» نقل حديث كرده است. لذا مؤلف مصدر اصلى اين خطبه كه سند و متن آن را سيد بن طاووس از كتاب «نور الهدى» نقل كرده است، جناب ابوجعفر محمد بن جرير طبرى معروف به طبرى آملى صغير، شيخ مورد وثوق(3) اصحاب ماست.

برخى از محققان مصدر اصلى اين خطبه را كتاب «دلائل الامامة» دانسته اند.(4) چرا كه انتساب «دلائل الامامة» به طبرى سوم قطعى است، و هم مضامين مندرج در خطبه طولانى غدير با انگيزه تأليف اين كتاب سازگار است، و هم نسبت به ناقص بودن نسخه موجود «دلائل الامامة» اطمينان وجود دارد.(5) پس چنين احتمالى به جاست.

ص: 104

اما بايد توجه كرد كه پاره اى از شواهد موجود نيز به نفع چنين احتمالى نيست.(1) در نتيجه در خصوص عنوان مصدر اصلى اين روايت نمى توان با قطعيت سخن گفت، ولى به به نظر مى رسد نظر صحيح اين است كه اين خطبه از آثار طبرى سوم اخذ شده است.

نكته پنجم: بررسى روات خطبه طولانى غدير در «التحصين»

پس از بحث در خصوص مصدر اصلى اين خطبه، لازم است سند آن مورد بررسى قرار گيرد.

سيد در «التحصين» سند اين خطبه را اينگونه ضبط كرده است:

نَذكُرُها مِن كِتابِ «نورِ الهُدى وَ المُنجى مِنَ الرَدى» الَذى قَدَّمنا ذِكرَهُ. فَقالَ ما هذا لَفظُهُ: أبوالمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بنُ عَبدِاللّه ِ الشَيبانىُّ، قالَ: أخبَرَنا أبوجَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ جَريرِ الطَبَرىِّ وَ هارونُ بنُ عيسَى بنِ السِكّينِ البَلَدىُّ، قالا: حَدَّثَنا حَميدُ بنُ الرَبيعِ الخَزّازِ، قالَ: حَدَّثَنا يَزيدُ بنُ هارونِ، قالَ: حَدَّثَنا نوحُ بنُ مُبَشِّرٍ، قالَ: حَدَّثَنا الوَليدُ بنُ صالِحٍ، عَن إبنِ إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ وَ عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ، قالَ: ... .

ص: 105

همان طور كه ملاحظه مى شود، پس از نخستين راوى مذكور در نزولى ترين طبقه اين سند، روات اين خطبه وارد حوزه عامه مى شود.

پس از مشاهده سند روايت مذكور، لازم است در خصوص يكايك طبقات اين سند سخن گوييم:

نكته ششم: تحقيقى در شناخت ابوالمفضل الشيبانى

ابوالمفضل به سال 297 هجرى قمرى به دنيا آمد(1)، و خيلى زود به آموختن رو آورد. در نه سالگى ضبط حديث را به طور صحيح آغاز كرد.(2) چهار سال بعد؛ يعنى در سال 310 هجرى قمرى در بغداد از حميد بن زياد بن حميد مفتخر به اجازه نقل حديث گرديد.(3)

دو تن از مشهورترين مشايخ او؛ يعنى حميد بن زياد كه ذكر شد و نيز محمد بن جرير بن يزيد طبرى تاريخ نگار و مفسر مشهور، در همين سال از دنيا رفتند.(4) آنگونه كه از گزارش هاى موجود بر مى آيد، او دست كم دو سال پيش از وفات طبرى اول؛ يعنى در سال 308 هجرى در جلسات عمومى او شركت مى كرده(5)، و مواردى را «قَرائَتا عَلَيهِ»(6) و «إملائا»(7) از او ضبط كرده است.

ص: 106

ابوالمفضل بعدها از مسعودى - مؤلف مشهور «مروج الذّهب» - نيز كسب اجازه نقل حديث كرد.(1)

محمد بن جعفر بن بَطَّه ديگر استادى است كه در نوبختيه بغداد به ابوالمفضل اجازه نقل حديث داده است.(2) ابن نعينم (م 315 ق)(3) و ابن عقده كوفى(4) (م 333 ق) نيز دو تن ديگر از مشايخ صاحب نام اويند.

ابوعلى محمد بن همّام(5) (م 332 ق) و مرحوم كلينى(6) (م 329 ق) نيز از جمله

ص: 107

اساتيد مشهور اماميه مذهب ابوالمفضل به شمار مى آيند.

گزارش هاى موجود حاكى از آن است كه ابوالمفضل كتاب شريف «الكافى» را از كلينى شنيده، و گروهى از اصحاب ما كافى را به واسطه او دريافت كرده اند.(1)

شواهدى نشان مى دهد كه او غير از «الكافى» ، احاديث ديگرى را نيز از مرحوم كلينى شنيده ونقل كرده است. براى نمونه، مرحوم خزّاز قمى حديثى را از كلينى به واسطه ابوالمفضل نقل مى كند، كه اين حديث در «الكافى» درج نشده است.(2)

همين حديث را شيخ صدوق به واسطه شخص ديگرى از مرحوم ثقه الاسلام كلينى دقيقا با همان سند در كتاب خود «كمال الدين» ثبت و ضبط كرده است.(3)

علاوه بر كتاب «الكافى» ، «الصحيفة الكاملة السجادية» اثر گرانسنگ ديگرى است كه تمامى اسنادش به ابوالمفضل شيبانى مى رسد. در نتيجه بايد ابوالمفضل را راوى كتب معتمده اماميه دانست.

از آنجايى كه ابوالمفضل متولد پس از 260 هجرى قمرى است، بنا بر اين، موفق به درك هيچ يك از ائمه عليهم السلام نشده است. اما وى با واسطه ابومحمد عبداللّه بن محمد عابد از حضرت امام عسكرى عليه السلام نقل حديث مى كرده است.(4)

ص: 108

ابوالمفضل انديشمندى با هيأتى نيكو و صورتى زيبا بوده، كه لباس هايى پاكيزه به تن مى كرده است.(1) آنگونه كه نجاشى در فهرست خود نوشته، وى براى دريافت حديث عمر خود را به سفر گذراند: كان سافر فى طلب الحديث عمره.(2)

مؤلف «تاريخ بغداد» از مردم مصر، شام، جزر و از اهل ثغور به عنوان كسانى ياد مى كند كه ابوالمفضل از دانش آنان بهره برده است.(3)

پژوهش هاى ما نشان مى دهد او علاوه بر اين سرزمين ها، به كوفه، بلخ، مكه، طائف، طوس، نيشابور، گرگان، قزوين، بخارا و بسيارى از مناطق ديگر سفر كرده، و از دانش آن سرزمين ها بهره مند شده است.

اين سفرهاى طولانى، سبب شد تا ابوالمفضل محضر بزرگا و علما و فرهيختگان بسيارى از مذاهب مختلف اسلامى را در مناطق و شهرهاى مختلف درك كند.(4)

ص: 109

از اين رو شمار مشايخ او به قدرى قابل توجه بوده كه ابوالفرج قنانى يا قنائى در كتابى مستقل به نام «معجم رجال ابى المفضل» به احصاء و ضبط نام مشايخ او همت گماشته است.(1)

ص: 110

از تعدّد شاگردان بغدادى ابوالمفضل بر مى آيد كه او پس از سفرهايى طولانى، مجددا به بغداد بازگشته و در آنجا رحل اقامت گزيده است. شاگردان بزرگى از اماميه در برابر او زانوى تلمّذ زده اند:

رئيس المحدثين مرحوم شيخ صدوق(1) قدس اللّه نفسه الزكيه، مرحوم خزّاز قمى(2) مؤلف اثر ارزشمند «كفاية الاثر» ، حسين بن عبيداللّه معروف به ابن غضائرى اول(3) استاد مرحوم نجاشى و شيخ، محمد بن احمد بن شاذان(4) مؤلف «مائة منقبة من مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام و الائمة عليهم السلام (م 460 ق) ، طبرى سوم صاحب «دلائل الامامة»(5)، و بسيارى ديگر در شمار شاگردان او ثبت شده اند.

مرحوم نجاشى (م 372 ق) نيز با آنكه در زمان وفات ابوالمفضل پانزده سال بيشتر نداشته، در جلسات درسى او حاضر مى شده و از وى احاديث زيادى شنيده است.(6)

علاوه بر اين، دانشمند عديم النظير شيعه جناب محمد بن هارون بن موسى تلعكبرى استاد شيخ مفيد، با آنكه با ابوالمفضل هم طبقه مى باشد، اما با اين حال

ص: 111

احاديثى را از او مستقيما شنيده و نقل كرده است.(1) ابوالمفضل شيبانى كتاب هاى بسيارى را نيز به رشته تحرير در آورده است. نجاشى تصريح مى كند: له كتب كثيرة.(2)

اهتمام شيخ جهت كسب تمامى روايات او بسيار در خورد توجه است ! ابن شهرآشوب در «المناقب» از «الامالى» ابوالمفضل شيبانى نقل حديث كرده است.(3) سيد بن طاووس نيز در تأليف «تتمة المصباح» غير از «الامالى»(4) از كتاب «المباهلة» او نيز بهره برده است.(5) مرحوم ابن نما و محمد بن ادريس از كتاب «شرف التربة» ابوالمفضل حديث نقل كرده اند.(6)

اگر چه هم اينك اثرى از آثار او موجود نيست، اما ردپاى آثار او را مى توان تا اوائل قرن دوازدهم دنبال كرد. علامه سيد هاشم بحرانى (م 1107 ق) در «مدينة المعاجز» رواياتى را از «الامالى» ابوالمفضل ذكر مى كند.(7)

ص: 112

آنچه كه از لابه لاى گزارش هاى موجود بر مى آيد، ابوامفضل شيبانى تا سال هاى آخر عمر خود همچنان جلسات عمومى علمى داشته است. طبرى سوم رواياتى را از او در سال 385 هجرى قمرى شنيده است.(1) ابوالحسين محمد بن احمد بن محمد بن مخلد مَدارى در شعبان سال 386 هجرى قمرى - يعنى كمتر از يك سال پيش از وفات ابوالمفضل - در جلسات علمى او حاضر بوده و از او نقل حديث كرده است.(2)

در نتيجه انديشمندان امامى مذهب تا آخرين ماه هاى زندگانى او از محضر وى كسب علم مى كرده اند. سرانجام، ابوالمفضل شيبانى در بيست و نهم ربيع الثانى سال 387 هجرى قمرى، در بغداد و در سن 90 سالگى دار فانى را وداع گفت.(3)

اگر چه ابوالمفضل مشايخى با مذاهب مختلف داشته، از جمله مشايخى از مخالفان(4)، واقفيان(5) و زيديان(6) داشته است. اما وى امامى مذهب بوده است. نجاشى تصريح مى كند كه: كانَ فى أوَّلِ أمرِهِ ثَبتا.(7) علامه حلّى نيز درباره او مى گويد: كانَ فى أوَّلِ عُمرِهِ ثَبتا.(8)

ص: 113

اما نجاشى وى را به اختلاط در اواخر عمر متهم كرده است.(1) هم او و هم شيخ مى گويند كه گروهى از اصحاب و عالمان شيعه او را تضعيف كرده اند.(2) اما نه شيخ و نه نجاشى، هيچ كدام از نام تضعيف كنندگان ابوالمفضل سخنى به ميان نياورده اند.

در نتيجه نمى دانيم تضعيف كنندگان او چه كسانى بوده اند. ولى شواهد به خوبى نشان مى دهد كه هيچ گاه اعتماد اصحاب اماميه از او و احاديثش سلب نشده است. به نظر مى رسد تضعيف هايى متوجه به ابوالمفضل از سوى برخى از شيوخ امامى مذهب، بى ارتباط با ديدگاه مخالفان در خصوص او نباشد.

مخالفان بسيار كوشيدند تا با اتهام كذب و دروغ، مخاطبان ابوالمفضل را از او منصرف نموده و صحت احاديثش را خدشه دار سازند، تا از اين رهگذر پالايه اى براى احاديث او دست و پا كنند. آنان ضمن نقل حكايتى از ابوالمفضل ادعا كردند كه وى از كسى كه امكان سماع از او را نداشته نقل حديث مى كند.(3)

همچنين وى را متهم به قلب و جعل حديث كردند(4) و كذب او را آشكار شده

ص: 114

خواندند.(1) اين مواضع در برابر اين محدث بزرگ در حالى است كه در ابتدا وى نزد انديشمندان مخالف جايگاه رفيع و شايسته اى داشته است.

دارقطنى در ابتدا ابوالمفضل را از زهد پيشگان و رهبانان امت پيامبر صلى الله عليه و آله مى پنداشته، و حتى از او مى خواسته تا برايش دعا كند.(2) ولى يك باره دگرگونى شديدى در ديدگاه دارقطنى پديد مى آيد و از حسن تصور ابتدايى خود درباره ابوالمفضل به خدا پناه مى برد !(3)

شواهد گواهى مى دهند كه مخالفان با نقل حديث ابوالمفضل در مثالب صحابه(4) و معاشرت او با روافض و املاى احاديث به آنان(5) در مسجد شرقيه(6)، در مى يابند كه وى «يشبه الشيخ» است !(7) لذا او را متهم به جعل حديث به نفع روافض مى كنند !(8)

ص: 115

در ميان مخالفان، احاديث ابوالمفضل پس از نظارت دارقطنى ثبت و ضبط مى شده است.(1) اما پژوهش ها پيرامون ابوالمفضل شيبانى در مصادر امامى نشان مى دهد كه وى فردى مورد احترام و اعتماد نزد شيعيان و اصحاب اماميه بوده است.

يكى از شواهدى كه نشان مى دهد او تا آخرين سال هاى عمرش هم چنان استادى معتمد به شمار مى رفته، حضور نجاشى نوجوان در جلسات حديثى او است. چرا كه بسيار بعيد و در نتيجه انصراف آفرين است كه پدر نجاشى - كه خود از اعلام شيعه در آن عصر بوده است - فرزند نوجوان خود را براى كسب علم به محضر استادى فرستاده باشد كه متخلط و مشهور به ضعف باشد.

بنا بر اين، حضور نجاشى پيش از بلوغ در جلسات علمى ابوالمفضل، با در نظر گرفتن آنكه او تحت هدايت والد بصير خود بوده است، نشان از جايگاه ويژه ابوالمفضل در نزد اصحاب اماميه دارد.

علاوه بر اين، همان طور كه گفته شد بزرگان اماميه تا سال ها و ماه هاى آخر عمر او در جلسات او حاضر مى شدند و احاديثى را كه از وى مى شنيدند در آثار خود انعكاس مى دادند.

طبرى سوم احاديثى را كه از او در سال 385 هجرى شنيده در كتاب «دلائل الامامة» - كه آن را پس از 411 هجرى قمرى تأليف كرده(2) - انعكاس داده، و از ابوالمفضل «مترحم عليه» ياد كرده است. لذا ابوالمفضل شيبانى به هيچ وجه فردى متروك و مطرود در ميان شيعيان نبوده است.

ص: 116

نجاشى مى گويد كه از ابوالمفضل زياد حديث شنيده، ولى بعدها در آن احاديث توقف كرده است. شايد گمان شود توقف نجاشى در احاديث او به خاطر بى اعتمادى او به وثاقت ابوالمفضل بوده باشد. اما جمله اى كه نجاشى در ادامه كلام خود مى آورد، به روشنى دليل توقف او را بيان مى كند.

نجاشى مى گويد: رَأيتُ هذَا الشَيخَ وَ سَمِعتُ مِنهُ كَثيرا. ثُمَّ تَوَقَّفتُ عَنِ الرِوايَةِ عَنهُ إلاّ بِواسِطَةٍ بَينى وَ بَينَهُ: اين شيخ را ديدم و از او بسيار شنيدم، اما در روايت كردن از او توقف كردم مگر با وجود واسطه اى ميان من و او. لذا همان طور كه ملاحظه مى شود توقف نجاشى صرفا ناشى از شدت احتياط او از شنيده هاى دوره پيش از بلوغ خود مى باشد، نه آنكه ابوالمفضل را ضعيف و متروك بداند. همان طور كه خود او تصريح كرده، نجاشى با وجود واسطه اى بين او و ابوالمفضل روايات او را نقل مى كرده است.(1)

نشانه اى ديگر بر جلالت جايگاه ابوالمفضل در اواخر عمر و حتى پس از وفات او، مدح و ثناى بزرگان اصحاب ما از او است كه در آثار حديثى موجود است. مرحوم خزّاز قمى (م 400 ق) - كه از انديشمندان مشهور و موثق امامى است - بارها نام او را در كتاب «كفاية الاثر» با عبارت «رضى اللّه عنه» همراه مى كند.(2) اين امر در حالى است

ص: 117

كه خزّاز قمى از ميان بيش از بيست تن از مشايخ صاحب نام خود در اين كتاب، تنها شيخ صدوق و ابوالمفضل را با اين وصف مورد مدح قرار داده است.

اين نكته به روشنى نشانگر عظمت جايگاه ابوالمفضل در نگاه خزّاز قمى است. از عبارت شيخ طائفه اماميه درباره ابوالمفضل چنين بر مى آيد كه ديدگاه خود او متمايل به ضعف او نبوده است.

شيخ تضعيف او را در جايگاه مستثنى آورده، و به گروهى نامعلوم نسبت داده است: ألا إنَّهُ ضَعَّفَهُ قَومٌ.(1) بنا به گزارش هاى موجود، شيخ طوسى نام ابوالمفضل را در كنار نام ابومحمد هارون بن موسى تلعكبرى با عبارت «رضى اللّه عنهما» همراه كرده است.(2)

كاربرد نام ابوالمفضل شيبانى در كنار نام استاد مشايخ عراق به شكل «مرتضيا عنه» آن هم توسط شيخ - كه بر خلاف مرحوم صدوق استعمال چنين عبارتى رسم او نيست - نكته در خور توجهى است.

از همه مهم تر، اهتمام جماعتى از اصحاب ما به نقل جميع روايات او(3) و دريافت جميع روايات او توسط شيخ نيز ثابت كننده اهميت فوق العاده احاديث ابوالمفضل در نگاه بزرگان امامى است.

اين نكته بسيار در خور توجه است كه شيخ طائفه اماميه كوشيده است تا تمام روايات او را اخذ نمايد. لذا چگونه ممكن است كه وى فردى ضعيف در نقل حديث باشد، در حالى كه جميع روايات او از چنين اهميتى برخوردار است ؟

ص: 118

در نتيجه، با قرائنى كه ارائه شد تضعيفات ما تأخّر او فاقد رجحان، و وى فردى مورد وثوق است.

نكته هفتم: ابوجعفر طبرى امامِ مخالفين

ابوجعفر محمد بن جرير طبرى، راوى ديگر اين سند نيز محل درنگ است. برخى به اشتباه او را ابوجعفر محمد بن جرير بن رستم طبرى معروف به طبرى دوم، از علماى شيعى هم عصر با كُلينى دانسته اند. اما از آنجايى كه طبرى مذكور در اين سند مستقيما و با قيد «حدثنا» از حُميد بن ربيع خزّاز نقل حديث كرده، در نتيجه وى ابوجعفر محد بن جرير بن يزيد طبرى (م 310 ق) معروف به طبرى اول تاريخ نگار و مفسر مشهور اهل تسنن است.

براى فهم دقيق اين مطلب بايد دانسته شود كه حُميد بن ربيع خزّاز مستقيما و با قيد «حدثنا» از سفيان بن عُيينَه (م 196 يا 198 ق) نقل حديث مى كرده(1)، و با ابن معين (م 233 ق) هم عصر بوده است. حميد كه اصالتا كوفى و ساكن در بغداد بوده(2)، در رمضان(3) سال 258 هجرى قمرى در سامرا(4) از دنيا رفته است.(5)

ص: 119

با اين توضيحات، بسيار بعيد و در نتيجه انصراف آفرين است كه طبرى دوم - يعنى طبرى امامى - تا پيش از سال 258 هجرى - يعنى تا پيش از شهادت امام عسكرى عليه السلام - به بغداد يا سامرا سفر كرده و در مجالس درسى حُميد شركت جسته باشد. چه اينكه او متولد آمل و ساكن رى بوده، و امام عسكرى را - كه در سامرا اقامت داشته - و نيز نائبان اول و دوم را - كه هر دو اهل بغداد و ساكن در آن بودند - درك نكرده است.(1) در نتيجه نقل بى واسطه او از حُميد بن ربيع قابل پذيرش نيست.

همچنين نقل ابوالمفضل از طبرى دوم نيز كاملاً بى سابقه و غير مستعمل است. ولى در مقابل، طبرى اول - يعنى طبرى سنى - علاوه بر اينكه از مشايخ ابوالمفضل بوده و نقل مستقيم ابوالمفضل از او كاملاً اثبات شده است. بايد در نظر گرفت كه طبرى اول (ت 224 ق) زاده آمل طبرستان و محصّل در بغداد بوده، و به هنگام وفات حُميد 34 سال داشته، و هم در تاريخ(2) و هم در تفسيرش(3) به طور مستقيم و متصل با قيد «حدثنى» يا «حَدَّثَنا» از حُميد نقل حديث كرده است.

در نتيجه شكى باقى نمى ماند كه طبرى مذكور در سند خطبه غدير، همان ابوجعفر محمد بن جرير بن يزيد طبرى مفسر و مؤرخ مشهور اهل تسنن است. لذا خطبه طولانى غدير از جانب بزرگان مخالفان نيز نقل شده است. وى در زمان خود به عنوان يكى از ائمه فقهى داراى پيروان قابل توجهى بوده، و وثاقت او در انگاره مكتب خلفا روشن تر از آن است كه نيازمند ارائه مدرك باشد.

ص: 120

نكته هشتم: حُميد بن ربيع راوى مورد وثوق مخالفان

پژوهش هاى رجالى ما نشان مى دهد كه حُميد بن ربيع نيز از روات مورد وثوق مخالفان است، اگر چه او توسط يحيى بن معين (م 233 ق) و برخى ديگر متهم به كذب است.(1) اما در مقابل، پاره اى از برزگان رجالى اهل تسنن مانند دارقطنى(2)، ابوزُرعه و ابوحاتم از او تعريف كرده و به «حُسن حال» او اشاره كرده اند.(3)

متقدمانى چون عثمان(4)، ابن ابى شيبه(5) (ت 156 - م 239 ق) ، احمد بن حنبل(6)، (م 241 ق) و ابن حبّان(7) (م 354 ق) او را ثقه دانسته اند. از همه مهم تر اينكه احمد بن

ص: 121

حنبل ديدگاه ابن معين در خصوص ضعف او را صراحتا انكار كرده است. ابن حجر نيز در «لسان الميزان» مى نويسد: ... وَ قالَ أحمَدُ بنُ حَنبلٍ: ما عَلِمتُ إلاّ ثِقَةً، وَ كانَ أبواُسامَةِ يُكرِمُهُ وَ أنكَرَ أحمَدُ عَلى ابنِ مُعين طَعَنةً عَلَيهِ.(1)

اين توثيقات متعدد از اتهام به كذب او انصراف آفرين است. چه اينكه تضعيفات او غير مفسر، و توثيقات او مبتنى بر قول خبرگان در امور حسّى است. عثمان بن ابى شيبه به هنگام توثيق او ادعا كرده است كه بيش از ديگران او را مى شناسد: أنَا أعلَمُ الناسِ بِحُميدِ بنِ الرَبيعِ. هُوَ ثِقَةٌ. لذا وثاقت وى بر ضعف او رجحان دارد.

نكته نهم: يزيد بن هارون

وى از روات صحيح بخارى، صحيح مسلم و سنن چهارگانه است، و به اكمل وجه نزد رجاليون مخالف توثيق شده است. لذا بحث از وثاقت وى نوعى سرگرمى است. وى در رديف عالى ترين روات مخالفان در طبقه صغار اتباع التابعين است. احمد بن حنبل، يحيى بن معين، على بن مدينى، عِجلى، ابوزُرعه و ابوحاتم از وثاقت، حفظ و اتقان نقل هاى او سخن گفته اند.(2) مزّى در «تهذيب الكمال» آراء بسيارى از بزرگان در خصوص وى را گرد آورده است، كه برخى از آنها را مرور مى كنيم:

ابوحاتم او را ثقه و امام صدوق دانسته و افزوده است: لا يسئل عن مثله. احمد بن حنبل او را حافظ، متقن الحديث و صحيح الحديث خوانده است. ابوزُرعه ديدگاه ابوبكر بن ابى شيبه را درباره او چنين نقل كرده است: ما رَأيتُ أتقَنَ حِفظا مِن يَزيدِ بنِ هارونَ. عجلى از انديشمندان بزرگ رجالى اهل تسنن نيز او را «ثقة» ، «ثبت فى الحديث» ، «و كان متعبدا حسن الصلاة جدا» خوانده است.(3)

ابن حجر عسقلانى نيز در تكميل مطالب مندرج در «تهذيب الكمال» مواردى را متذكر شده كه برخى از آن موارد ارائه مى شود:

ص: 122

يعقوب بن شيبه ضمن توثيق يزيد بن هارون، وى را از آمرين به معروف و ناهين از منكر بر شمرده است: و كان يعد من الآمرين بالمعروف و الناهين عن المنكر.

ابن قانع هم او را با عبارت «ثقة مأمون» به شايستگى توثيق مى كند. ابن حبّان هم پس از ذكر نام وى در كتاب «الثقات» مى نويسد: كان من خيار عباد اللّه تعالى ممن يحفظ حديثه.(1)

نكته دهم: نوح بن مبشّر يا نوح بن قيس ؟

نوح بن مبشّر ديگر راوى اين روايت كاملاً ناشناخته و غير مذكور است. نه تنها عالمان رجالى درباره او هيچ سخنى نگفته اند، بلكه اساسا چنين نامى در هيچ روايت ديگرى در منابع موجود شيعه و اهل تسنن يافت نمى شود.

جناب سيد محمد حسينى قزوينى به سبب همين ضايعه و به گمان ضعف ابوالمفضل و حُميد، سند اين روايت را ضعيف بر شمرده است.(2)

اما بايد توجه نمود كه نبود هيچ كس به نام نوح بن مبشر در هيچ يك از آثار و روايات اسلامى، احتمال جدّى تصحيف در نام اين راوى را در ذهن متبادر مى سازد. زيرا يزيد بن هارون كه از اعلام و اعيان در نگاه اهل تسنن است با قيد «حدثنا» از او نقل روايت كرده، و بعيد است كه شيخ چنين راوى بزرگى تا اين حد ناشناخته باشد؛ به طورى كه هيچ اثرى از او در هيچ جايى نباشد.

همچنين نوح بن مبشر اين روايت را از وليد بن صالح يكى ديگر از راويان برجسته و مورد وثوق اهل تسنن با قيد «حدثنا» نقل حديث كرده است. اين قرائن نشان مى دهد كه او بايد همان نوح بن قيس(3) از مشايخ يزيد بن هارون و از شاگردان

ص: 123

وليد بن صالح باشد؛ كه كلمه «قيس» در اثر تصحيف يا سهو قلم به «مبشر» تغيير كرده است.(1) شواهد بسيار خوبى وجود دارد كه چنين ادعايى را ثابت مى كند:

علاوه بر آنكه ابن حبّان در دو موضع از كتاب «الثقات» به نقل كردن نوح بن قيس از وليد بن صالح اشاره مى كند(2)، پژوهش هاى ما نشان مى دهد كه تنها راه دسترسى به نقل هاى وليد بن صالح مذكور در سند اين روايت كه نام كامل او وليد بن صالح بن امرأة زيد بن ارقم است. و نيز تنها راه دسترسى به روايات پدر او ابوالضحى بن امرأة زيد بن ارقم از طريق همين نوح بن قيس است. لذا ترديدى نيست كه نوح بن مبشر مضبوط در سند اين روايت همان نوح بن قيس است.

همچنين محمد بن اسماعيل بخارى (م 256 ق) - نويسنده نخستين جامع صحيح اهل تسنن - در كتاب «التاريخ الكبير» ، در ضمن نقل حديثى كه آن را به احتمال قوى از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم نقل مى كند(3)، سندى مشابه سند موجود در «التحصين» را ارائه كرده، كه در آن سند به جاى نوح بن مبشر، نوح بن قيس آمده است. البته او اين روايت را فقط از طريق زيد بن ارقم نقل كرده است: قالَ مُسلِمُ [بنِ إبراهيمَ]: حَدَّثَنا نوحُ بنُ قَيسٍ، حَدَّثَنا الوَليدُ، عَن إبنِ إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ، عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ، عَنِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله: لَبِثَ عيسَى بنُ مَريَمَ عليهماالسلام فى قَومِهِ أربعينَ سَنَةً.(4)

ابن مغازلى شافعى نيز در «المناقب» متن مفصل سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله را در روز غدير خم با سندى مشابه نقل كرده، كه در طبقات بالاى آن آمده است: ... قالَ: حَدَّثَنى مُسلمُ بنُ إبراهيمِ، قالَ: حَدَّثَنى نوحُ بنُ قَيسِ الحَدّانىُّ، حَدَّثَنى الوَليدُ بنُ صالِح ... .

ص: 124

ابومحمد قاسم بن ثابت بن الحزم العوفى السرقسطى(1) (م 302 ق) در كتاب «الدلائل على معانى الحديث بالشاهد و المثل» نيز جريان غدير خم را با سندى مشابه همين سند ذكر كرده، كه در آن به جاى نوح بن مبشر، نوح بن قيس آمده است:

وَ قالَ فى حَديثِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله أنَّهُ قَدِمَ مِن حَجَّةِ الوِداعِ، حَتّى نَزَلَ الجُحفَةَ بَينَ مَكَّةَ وَ المَدينَةِ بَينَ الدَوحاتِ. فَقُمَّ ما تَحتَها. فَذَكَرَ حَديثا طَويلاً، ثُمَّ قالَ: إنَّكُم توشَكونَ أن تُرَدّوا عَلىَّ الحَوضَ. فأسألُكُم حينَ تُلقونَنى عَن ثَقَلَىَّ؛ كَيفَ خَلَّفتُمونى فيهِما. قالَ: فَعيلَ عَلَينا؛ فَلَم نَدرِ مَا الثَقَلانِ. حَتّى قامَ رَجُلٌ مِنَ المُهاجِرينَ فَقالَ: يا نَبىَ اللّه ِ ! مَا الثَقَلانِ ؟ فَقال: الأكبَرُ مِنهُما كِتابُ اللّه ِ، وَ الأصغَرُ مِنهُما عِترَتى. ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَقالَ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.

حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ عَلىٍّ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ بَكّارِ العَيشىِّ، قالَ: حَدَّثَنا نوحُ بنُ قَيسٍ، قالَ: حَدَّثَنا الوَليدُ بنُ صالحَ، عَن إبنِ إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ، عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ، قالَ: قَدِمَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله المَدينَةَ، وَ ذَكَرَ الحَديثَ.(2)

در نتيجه شكى باقى نمى ماند كه نوح بن مبشر در سند «التحصين» همان ابوروح نوح بن قيس بن رباح ازدى حدّانى طاحى است. مسلم نيشابورى در صحيح و مؤلفان سنن اربعه در سنن خود از وى روايت كرده اند.(3) او از روات وثوق اهل تسنن است(4)،

ص: 125

كه بزرگانى از اهل تسنن همچون ابن معين و احمد بن حنبل او را توثيق كرده اند.(1) ذهبى او را «صالح الحال»(2) «حسن الحديث»(3) و «قد وثق»(4) دانسته است. ابن حجر عسقلانى نيز وى را با عبارت «صدوق»(5) تكريم نموده است.

نوح بن قيس (م 183 يا 184 ق) از روات بزرگ بصرى و از جمله راويانى است كه گاهى با سه و در غالب موارد با دو و گاهى تنها با يك واسطه از طبقه صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله حديث نقل كرده است. لذا بايد او را از طبقه وسطاى اتباع تابعين به شمار آورد. وى ثمامة بن عبداللّه بن انس بن مالك - كه كرسى قضاوت بصره به عهده داشته - را درك كرده(6) و از او نقل حديث كرده است.(7)

اين مطلب مى رساند كه نوح بن قيس مى توانسته با يك واسطه از طبقه صحابه نقل حديث كند. چرا كه ثمامة بن عبداللّه بى شك از طبقه تابعين است و از جدّ خود انس بن مالك و نيز از براء بن عازب نقل حديث مى كرده است.(8) براء بن عازب در سن هشتاد و چند سالگى، در سال 71 يا 72 هجرى وفات كرده است.(9) لذا فاصله 112 يا

ص: 126

113 ساله ميان وفات نوح بن قيس و وفات براء بن عازب را ثمامة بن عبداللّه پوشش داده است. شواهد موجود گواه آن است كه وى علاوه بر انس بن مالك و براء بن عازب از برخى ديگر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله تنها با يك واسطه و بدون ضايعه ارسال نقل حديث مى كرده است:

يك. حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام (شهيد به سال 40 ق) : نوح بن قيس به واسطه سلامه كندى از حضرت امير عليه السلام نقل حديث كرده است. بخارى بدون آنكه به ضايعه ارسال در اين نقل اشاره كند، در «التاريخ الكبير» آن را متذكر شده است.(1) ابن حبّان نيز در «الثقات» اين زنجيره نقل را ذكر كرده است.(2)

البته ابن ابى حاتم به اشتباه نقل حديث سلامة الكندى از حضرت امير عليه السلام را مرسل دانسته است.(3) در حالى كه نام او در شمار ياران حضرت امير عليه السلام ثبت شده، و شيخ طوسى در رجال خود او را از اصحاب حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام شمرده است.(4)

صاحب «تنقيح المقال» نيز بيان مى دارد كه وى از حضرت امير عليه السلام نقل حديث كرده است.(5) محقق كتاب «الجرح و التعديل» ابن ابى حاتم نيز در پيرامون كلمه «مرسل» در برابر نقل سلامه از حضرت امير عليه السلام در پا نوشت مى نويسد: لَيسَت هذِهِ الكَلِمَةُ فِى التاريخِ، وَ تَرجُمَةُ هذَا الرَجلِ فِى الثِقاتِ فِى التابِعينَ.(6) لذا بايد دانست كه نقل نوح بن

ص: 127

قيس با واسطه سلامه از حضرت امير عليه السلام متصل است، و نوح با يك واسطه از آن امام نقل حديث داشته است. اين بدين معنى است كه فاصله فراوان 143 ساله ميان شهادت حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام و وفات نوح بن قيس را تنها يك راوى به نام سلامه پوشش مى دهد.

دو. حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام (شهيد به سال 49 يا 50 ق) : نوح بن قيس از طريق يوسف بن مازن از امام مجتبى عليه السلام نقل حديث مى كرده است.(1) مزّى در «تهذيب الكمال» قائل به اتحاد يوسف بن مازن و يوسف بن سعد شده است.(2)

سه. عبداللّه بن عباس (م 68 ق) : نوح بن قيس از ابن عباس نيز با يك واسطه امكان نقل حديث داشته است. تميم بن حُوَيص ازدى اهوازى، مكنّى به ابومنذر از جمله شيوخ نوح بن قيس است(3)، كه به گواهى بخارى در «التاريخ الكبير» از ابن عباس حديث شنيده است.(4)

چهار. زيد بن ارقم (م 62 ق يا بعد از آن) : نوح بن قيس از طريق وليد بن صالح، از زيد بن ارقم نقل حديث داشته است.(5)

ص: 128

نكته يازدهم: الوليد بن صالح

ديگر راوى اين روايت وليد بن صالح، از مشايخ نوح بن قيس است. در برخى نسخ «التحصين» او را وليد بن صافح ضبط كرده اند، كه بى شك كلمه «صافح» ناشى از سهو در قلم و تصحيف است. مطابق سندى كه مرحوم شريف رضى (م 407 ق) در «المجازات النبوية» آورده، نام وى وليد بن صبيح معرفى شده است.(1)

ابن حبّان در يك موضع او را وليد بن صالح بن امرأة زيد بن ارقم معرفى كرده است.(2) مزّى در «تهذيب الكمال» او را صاحب محمد بن حنيفيه خوانده است.(3) طبرانى نيز در «المعجم الاوسط» حديث او از محمد بن حنيفيه را درج كرده است.(4) سند روايت طبرانى بدين شرح است:

حَدَّثَنا أحمدُ، قالَ: حَدَّثَنا شَبابُ العُصفُرىُّ، قالَ: حَدَّثَنا نوحُ بنُ قَيسٍ، عَنِ الوَليدِ بنِ صالِحٍ، عَن مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفيَّةِ، عَن عَلىٍّ، قالَ: قُلتُ: يا رَسولَ اللّه ِ ... . هيثمى در «مجمع الزوائد» پس از نقل اين روايت مى نويسد: رَواهُ الطَبَرانىُّ فِى الأوسَطِ، وَ رِجالُهُ مُوَثَّقونَ مِن أهلِ الصَحيحِ.(5)

در حالى كه وليد بن صالح مذكور در اين سند از روات كتب ستّه نيست ! به نظر مى رسد هيثمى وليد بن صالح مذكور در اين سند را با وليد بن صالح نحّاس(6) كه از روات بخارى و مسلم است اشتباه گرفته است !

ص: 129

با توجه به همراهى و هم صحبتى وليد بن صالح مذكور در سند خطبه غدير با محمد بن حنفيه (م 81 ق) ، مى توان دريافت كه وى علاوه بر مصاحبت با كبار تابعين، امكان مصابحت با اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله را نيز داشته است. فلذا بايد او را در طبقه صغار تابعين داخل كرد.

از اين رو ابن حبّان او را هم در طبقه ثقات تابعين داخل كرده، و هم در طبقه ثقات اتباع تابعين. زيرا وى هم از ابن امرأة زيد بن ارقم نقل حديث داشته، و هم بدون واسطه و مستقيم از زيد بن ارقم. مطابق متن «التحصين» نوح بن قيس از وليد بن صالح، و او از دو تن از مشايخ خود - يعنى ابن امرأة زيد بن ارقم و زيد بن ارقم اين خطبه را نقل كرده است.

در تمامى نسخه هاى موجود از «التحصين» اين روايت به شكل «قالَ حَدَّثَنَا الوَليدُ بنُ صالِحٍ، عَن إبنِ إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ وَ عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ» آمده، كه بنا بر ظاهر امر اين روايت به دو طريق نقل شده است. اگر چه در انتهاى برخى اسناد مشابه تصريح شده: «إبنِ إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ، عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ» ، اما بايد توجه نمود كه متن آن اسناد با خطبه طولانى غدير قابل مقايسه نيست.

پس نمى توان آن اسناد را دليل محكمى قرار داد و چنين نتيجه گرفت كه در سند «التحصين» تصحيف رخ داده است. و از اين رهگذر قائل شد كه حرف «وَ» پيش از عبارت «عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ» ناشى از سهو قلم است. چه اينكه هم نقل بى واسطه وليد بن صالح از زيد ارقم مفروض است، و هم ابن امرأة زيد بن ارقم بدون آنكه كلام خود را به زيد بن ارقم مستند كند راوى خطبه كوتاه غدير است.

آنچه جلب توجه مى كند اين است كه ميان متن سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير در «المناقب» ابن مغازلى - كه از ابن امرأة زيد بن ارقم نقل شده - و متن همين سخنرانى كه در «التحصين» آمده تفاوت بسيار چشمگيرى وجود دارد. بسيارى از مواردى كه در متن ابن مغازلى وجود دارد به هيچ وجه در خطبه طولانى - كه بيش از هشت برابر

ص: 130

آن حجم دارد - ذكر نشده، و اين دو متن تنها در مقدمه روايت - يعنى توضيحات راوى از صحنه غدير پيش از سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله - يكسان هستند.

اين موارد در حالى است كه مقدمه خطبه طولانى در «التحصين» با مقدمه ساير اسناد خطبه طولانى كاملاً متفاوت است. بنا بر اين، تنها وجه مشترك ميان خطبه كوتاه در «المناقب» ابن مغازلى و خطبه طولانى در «التحصين» متوجه مقدمه اين روايت است، كه اين مقدمه، خود وجه تمايز روايت «التحصين» با ساير روايات خطبه طولانى است.

از طرف ديگر، وقتى كه متن منقول از زيد بن ارقم در «كتاب الولاية» نوشته طبرى اول را مى نگريم، با متن روايت «التحصين» مشابهت چشمگيرى دارد. پس مى توان متن هفتصد واژه در دسترس از «كتاب الولاية» طبرى را بخشى از متن «التحصين» به شمار آورد.

اين شواهد مى تواند نشان دهد كه در متن «التحصين» مقدمه روايت از زبان ابن امرأة زيد بن ارقم، و متن اصلى خطبه از جانب زيد بن ارقم گزارش شده است. فلذا سند روايت به صورت «عَن إبن إمرَأةِ زَيدِ بنِ أرقَمٍ وَ عَن زَيدِ بنِ أرقَمٍ» درج شده است.

ابن امرأة زيد مكنّى به ابوضحى اگر چه يك تابعى است(1)، اما مطابق نقل ابن بطريق خطبه كوتاه غدير را بدون واسطه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده است. اين امر سبب شده برخى او را در شمار اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله داخل كنند.(2)

ص: 131

البته با توجه به مصاحبت فرزندش با محمد بن حنفيه، اين امكان وجود دارد كه وى از صغار صحابه باشد. اما شاهدى بر اين مدعا گواهى نمى دهد. احتمال اتحاد او نيز با ابوضحى مسلم بن صُبيح - از روات مورد وثوق طبقه وسطاى تابعين - را بايد به طور كلى ناديده گرفت.

نكته دوازدهم: نتيجه پژوهش در سند خطبه طولانى غدير در «التحصين»

آخرين سند ارائه شده براى خطبه طولانى غدير را سيد بن طاووس در كتاب «التحصين» به صورت «وجاده» از كتاب «نور الهدى» جاوانى نقل كرده است.

انتساب اين كتاب را به جاوانى، ابن كآل - انديشمند مشهور امامى سده ششم مورد تأييد قرار داده است. شواهد ارائه شده گوياى آن است كه «جاوانى» اين خطبه را از يكى از آثار طبرى سوم ابوجعفر محمد بن جرير بن رستم طبرى - انديشمند امامى مذهب سده پنجم هجرى - اخذ كرده است.

بررسى هاى رجالى حاكى از آن است تنها راوى شيعى اين روايت، به نام ابوالمفضل شيبانى - شيخ ممدوح طبرى سوم - مورد وثوق است، و تضعيفات ياد شده پيرامون او محل اعتنا نيست. در ساير طبقات اين روايت نيز حداقل يك راوى مخالف وجود دارد، كه طبق مبانى رجالى مخالفان مطرود و مجروح نيست.

در نتيجه، با تكيه بر نظريه اطمينان و انتفاى تعمّد بر كذب در تمامى طبقات آن سند روايت مورد بحث، «موثوق به» است.

ص: 132

اكنون و پس از بررسى سند خطبه طولانى غدير در «التحصين» ، ساير اسناد اين خطبه را در منابع ديگر بررسى مى كنيم:

عده اى ادعا كرده اند كه ابن شهرآشوب در اين بخش از كتاب خود گفته است كه فتّال نيشابورى از سيد مرتضى نقل حديث كرده است. در حالى كه دقيقا در همين بخش از كتاب ابن شهرآشوب براى دو مرتبه تصريح شده كه فتّال نيشابورى به واسطه پدرش حسن بن على فارسى، از سيد مرتضى نقل حديث مى كرده است. به نظر مى رسد ادعا كنندگان به عبارت «عن ابيه» و عبارت «بِقِراءَةِ أبَوَيهِما» در متن مذكور بى توجه بوده اند. متن «المناقب» بدين شرح است:

وَ أمّا أسانيدُ كُتُبِ الشَريفَينِ المَرتَضى وَ الرَضىِّ وَ رِواياتِهِما فَعَنِ السَيِّدِ أبِى الصَمصامِ ذِى الفِقارِ بنِ مَعبَدِ الحَسَنىِّ المِروَزىِّ، عَن أبى عَبدِاللّه ِ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ الحَلوانىُّ، وَ بِحَقِّ رِوايَتى عَنِ السَيِّدِ المُنتَهى عَن أبيهِ أبى زَيدٍ وَ عَن مُحَمَّدِ بنِ [الحَسَنِ بنِ] عَلىِّ الفَتّالِ الفارِسىِّ، عَن أبيهِ الحَسَنِ، كِلَيها عَنِ المُرتَضى. وَ قَد سَمِعَ المُنتَهى وَ الفَتّالِ بِقَراءَةِ أبَوَيهِما عَلَيهِ أيضا ... .(1)

همان طور كه ملاحظه مى شود، در اين بخش از كتاب - كه دقيقا مورد ادعاى ادعا كنندگان واقع شده - دو مرتبه تصريح شده كه فتال كتب سيد مرتضى و سيد رضى را با واسطه پدرش نقل مى نمايد !

همچنين از مقدمه كتاب «روضة الواعظين» بر مى آيد كه او در عنفوان جوانى كرسى مجالس درسى داشته، كه نسبت به اصول عقيدتى و فروع فقهى شيعه از جانب توده عمومى مردم مكررا مورد سؤال قرار مى گرفته است.(2) اين نكته كه بيانگر تسلط و شهرت علمى فتّال در عهد جوانى است، در نهايت انگيزه اصلى نگارش كتاب «روضة الواعظين» مى شود. اما متأسفانه او تمامى روايات مندرج در اين كتاب را بدون ذكر سند نقل مى نمايد.

ص: 134

اين امر اگر چه در جاى خود و از منظر علم الحديث عيب بسيار مهمى به شمار مى آيد، اما نكته اى كه او به عنوان مؤلف كتاب در مقدمه آن متذكر مى شود تا حدى اين عيب را مرتفع مى سازد.

او در مقدمه، پس از آنكه به ذكر هدفش از تأليف «روضة الواعظين» مى پردازد مى گويد: هنگام تأليف كتاب سند روايات را ذكر نكردم، زيرا هنگامى كه خبرى معروف و مشهور و شناخته شده باشد ذكر سند آن ضرورى نيست.

متن دقيق نوشتار او چنين است: ... وَ أنَا إن شاءَ اللّه ِ أفتَتِحُ لِكُلِّ مَجلسٍ مِنها بِكَلامِ اللّه ِ تَعالى، ثُمَّ بِآثارِ النَبىِّ صلى الله عليه و آله وَ الأئِمَّةِ عليهم السلام مَحذوفَةَ الأسانيدِ. فَإنَّ الأسانيدَ لا طائِلَ فيها إذا كانَ الخَبَرُ شائِعا ذائِعا ... .(1)

از اين توضيح، دو نكته در خصوص خطبه طولانى غدير قابل برداشت است:

يكى اينكه سند خطبه طولانى غدير در نزد فتّال موجود بوده، و وى به گمان عدم ضرورت ذكر سند از آوردن آن در كتاب خود اجتناب ورزيده است. دوم اينكه خطبه طولانى غدير حديثى مشهور و معروف در ميان متقدمان شيعه بوده است.

از اين رو تصميم گرفتم در يك كتاب بحث هاى بزرگان را با مخالفان در اصول و فروع دين جمع كنم ... .(1)

مرحوم طبرسى در ادامه متذكر مى شود كه نهى اهل بيت عليهم السلام از مجادله با مخالفان تنها متوجه افراد ضعيف قوم بوده است. وى در انتهاى مقدمه از شيوه نقل روايات و ذكر اسناد آن در اين كتاب، تصريح كرده كه بسيارى از روايات اين كتاب را به سبب وجود اجماع يا موافقت با عقل يا شهرت در نقل، بدون سند ذكر كرده است. ترجمه گفتار او چنين است:

اسناد اكثر رواياتى كه در اين كتاب وارد مى شود نمى آوريم، زيرا يا اجماع بر آنها هست، يا موافق عقل است و يا در كتب مخالف و موافق مشهور است. به جز روايات تفسير امام عسكرى عليه السلام كه از حيث شهرت در حد بقيه روايات كتاب نيستند.(2) البته خوشبختانه روايت خطبه غدير، با آنكه در تفسير امام عسكرى عليه السلام نبوده با ذكر سند در اين كتاب ثبت و ضبط شده است.

بررسى سند خطبه طولانى غدير در «الاحتجاج»

مرحوم ابومنصور طبرسى - مؤلف «الاحتجاج» - سند خطبه طولانى غدير را بدين شرح ذكر كرده است:

ص: 136

حَدَّثَنى السَيِّدُ العالِمُ العابِدُ أبوجَعفَرٍ مَهدىُ بنِ أبى حَربِ الحُسَينىُّ المَرعَشىُّ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ(1)، قالَ: أخبَرَنَا الشَيخُ أبوعَلىٍّ الحَسَنُ بنُ الشَيخِ السَعيدِ أبى جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ الحَسَنِ الطوسىِّ رَضِىَ اللّه ُ عَنهُ(2)، قالَ: أخبَرَنِى الشَيخُ السَعيدُ الوالِدُ أبوجَعفَرٍ قَدَّسَ اللّه ُ روحَهُ(3)، قالَ: أخبَرَنى جَماعَةٌ عَن أبى مُحَمَّدٍ هارونِ بنِ موسَى التَلعَكبَرىُّ(4)، قالَ: أخبَرَنا أبوعَلىٍّ مُحَمَّدِ بنِ هَمّامٍ(5)، قالَ: أخبَرَنا عَلىُّ السورىُّ(6)، قالَ: أخبَرَنا أبومُحَمَّدٍ العَلَوىُّ(7) مِن وُلدِ الأفطَسِ وَ كانَ مِن عِبادِ اللّه ِ الصالِحينَ، قالَ: حَدَّثنا

ص: 137

مُحَمَّدُ بنُ موسَى الهَمَدانىُّ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ خالِدِ الطَيالَسىُّ(1)، قالَ: حَدَّثَنا سَيفُ بنُ عُمَيرَةِ(2) وَ صالِحُ بنُ عَقَبَةِ(3) جَميعا، عَن قَيسِ بنِ سَمعانَ(4)، عَن عَلقَمَةِ بنِ مُحَمَّدِ الحَضرَمىِّ(5)، عَن أبى جَعفَرِ بنِ عَلىٍّ، إنَّهُ قالَ: ... .

چند نكته در مورد سند «الاحتجاج»

نكته اول

سند ارائه شده توسط ابومنصور طبرسى در يك طبقه حاوى عبارت «أخبَرَنى جَماعَةٌ» است. در اين روايت مرحوم شيخ طوسى با قيد واژه «جماعة» از ذكر نام روات واسطه ميان خود و جناب تلعكبرى خوددارى كرده است. از آنجايى كه عباراتى چون «عِدَّةٌ» ، «غَيرُ واحِدٍ» و «جَماعَةٌ» دست كم به سه نفر اطلاق مى شود. بنا بر نظر اعيان رجالى معاصر(6) وضعيت سند در اين طبقه «معتبر» است.(7)

ص: 138

نكته دوم

يكى از روات مذكور در سند اين خطبه به نام على سورى ناشناخته است.

نكته سوم

همچنين دو تن از روات مذكور در سند اين خطبه به نام هاى قيس بن سمعان و علقمة بن محمد حضرمى «مجهول الوثاقة» هستند.

نكته چهارم

محمد بن موسى همدانى ديگر راوى اين روايت از سوى ابن وليد(1) و شيخ صدوق(2) و ابن غضائرى(3) و شيخ طوسى(4) متهم به كذب و وضع حديث است. نجاشى(5)

ص: 139

ضمن نقل نظر ساير دانشمندان رجالى در خصوص كذاب بودن او، با عبارت «وَ اللّه ُ أعلَمُ» ديدگاه خود را به طور قطعى نگفته است. علامه حلّى(1) نيز به صراحت او را تضعيف كرده، ولى در خصوص كذّاب بودن او روش نجاشى را در پى گرفته است.

نكته شگفت در كلام نجاشى آنجاست كه مى نويسد: ضَعَّفَهُ القُمّيُّونَ بِالغُلُوِّ ... . و سپس در ادامه مى گويد: لَهُ ... كِتابُ «الرَدِّ عَلَى الغُلاةِ» . حال چگونه ممكن است گروهى وى را متهم به غلو بپندارند، در حالى كه كتابى در ردّ غلات نوشته است ؟ لذا برخى همچون مؤلف «مشايخ الثقات» كوشيده اند تا ضعف هاى متوجه او را نپذيرند و او را به سبب وجود نامش در شمار راويان «كامل الزيارات» شخصى مورد وثوق معرفى نمايند.(2) به نظر مى رسد چنين تلاش هايى براى توثيق او چندان فايده بخش نيست. بحث پيرامون روات «كامل الزيارات» از حوصله اين بحث خارج است.

نكته پنجم

صالح بن عقبه يكى ديگر از روات اين سند نيز از سوى متقدمان و متأخران شيعه تضيف شده است. ابن غضائرى(3) و ابن داود(4) و علامه حلى(5) او را به غلوّ، كذب و كثرت در نقل احاديث منكر وصف كرده اند. البته جرح نسبت داده شده به او به هيچ وجه آسيب زننده نيست، زيرا تضعيفات ابن داود و علامه حلى در مورد او به پيروى از رأى ابن غضائرى است، و انتساب كتاب رجال موجود به ابن غضائرى مورد تأييد نيست.(6) لذا هيچ يك از تضعيفات معطوف به او قابل اعتنا نيست.

ص: 140

همچنين بايد توجه نمود كه صالح بن عقبه به همراه سيف بن عميره در سند اين روايت در يك طبقه قرار دارد، و وثاقت سيف بن عميره ثابت شده است. شيخ طوسى(1) و نجاشى(2) سيف بن عميره را توثيق كرده اند.

در نتيجه همان گونه كه ملاحظه مى شود، طبق ديدگاه رجالى مشهور متأخران امامى اعتبار اين سند در دست نيست.

در ردّ او نوشته باشد. چرا كه ابن ابى الحديد در «شرح نهج البلاغة» كلامى مشابه آن چه سيد در پى نقد آن بوده از خود جاى به گذاشته است:

وَ تَزعَمُ الشيعَةُ أنَّهُ خوطِبَ فى حَياةِ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِأميرِالمُؤمِنينَ؛ خاطَبَهُ بِذلِكَ جُمَلَةَ المُهاجِرينَ وَ الأنصارِ. وَ لَم يَثبُت ذلِكَ فى أخبارِ المُحَدِّثينَ.(1)

از اين رو سيد بن طاووس در «اليقين» كوشيده تا روايات مندرج در آن را حتى الامكان از منابع و روات مخالفان ذكر كند. يكى از آثارى كه سيد بن طاووس از آن به دفعات بهره گرفته كتاب «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» تأليف احمد بن محمد طبرى است، كه خطبه طولانى را نيز از اين كتاب نقل كرده است. تحقيقات نشان مى دهد كه وى به احتمال همان ابوعبداللّه احمد بن محمد بن غالب بن خالد بن مرداس باهلى بصرى معروف به غلام خليل، از انديشمندان سده سوم هجرى اهل تسنن و متوفاى شب بيست و دوم ماه رجب سال 275 است.(2) در نتيجه خطبه طولانى غدير در آثار قرن سوم اهل تسنن با سند متصل انعكاس يافته است.

يك. تحقيقى در شناخت احمد بن محمد طبرى

سيد بن طاووس از او با عنوان «احمد بن محمد الطبرى المعروف بالخليلى» ياد كرده، و نجاشى نيز او را «احمد بن محمد ابوعبداللّه الآملى الطبرى»(3) خوانده است.

در برخى از نسخ «كتاب الضعفاء» ابن غضائرى افزوده شده كه به او «غلام خليل» گفته مى شود.(4) در مصادر اهل تسنن از او با عنوان طبرى ياد نشده است. شايد بدين

ص: 142

خاطر كه ساكن بغداد و مدفون در بصره بوده است.(1) نويسنده «تاريخ بغداد» او را احمد بن محمد بن غالب بن خالد بن مرداس ابوعبداللّه زاهد باهلى بصرى معروف به غلام خليل خوانده است.(2) ذهبى نيز در «سير اعلام النبلاء» ذيل مدخل غلام خليل، مشابه همين عبارت را در مورد او ذكر كرده است.(3)

نويسنده «اعيان الشيعة» مرحوم سيد امين در خصوص وى چنين نوشته است: أحمدُ بنُ مُحَمَّدٍ أبوعَبدِاللّه ِ الطَبَرىُّ الآمُلىُّ الخَليلىُّ الَذى يُقالَ لَهُ غلامَ خَليلٍ. وَ الظاهِرُ أنَّهُ هُوَ المَذكورُ فى «تاريخِ بَغدادٍ» بِعُنوانِ أحمدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ غالِبِ بنِ خالِدِ بنِ مِرداسِ أبى عَبدِاللّه ِ الزاهِدِ الباهِلىِّ البَصرىِّ المَعروفِ بِغُلامِ خَليلٍ. وَ فى «ميزانِ الإعتدالِ» بِعُنوانِ أحمدِ بنِ مُحَمَّدِ الباهِلىِّ غُلامِ خَليلٍ، لإتِّحادِ الإسمِ وَ الكُنيَةِ وَ اللَقَبِ وَ إسمِ الأبِ وَ مُوافَقَةِ الطَبَقَةِ ... .(4) بنا بر اين، احمد بن محمد طبرى در منابع شيعه با احمد بن محمد بن غالب در منابع اهل تسنن در چند مورد اتحاد دارد:

نام: احمد

نام پدر: محمد

كنيه: ابو عبداللّه

شهرت: در منابع شيعه با قيد «المعروف بالخليلى» و در منابع مخالفان با قيد «المعروف بغلام خليل» .

مذهب: عامّى.

البته آنچه كه امروز در برخى از نسخه هاى كتاب رجالى منتسب به ابن غضائرى آمده، به صراحت تمام احمد بن محمد الطبرى را «الذى يقال له غلام خليل» خوانده

ص: 143

است. اما از آنجايى كه انتساب اين كتاب به ابن غضائرى به شدت مورد ترديد است(1)، نمى توان به اين وجه استناد جست. در منابع شيعى تنها سيد بن طاووس است كه وى را «الخليلى» بر شمرده است.

به هر حال با اطلاعات فوق احتمال داده مى شود كه اين دو يك نفر باشند. اختلاف در مورد شهر منتسب به اين دو نيز لزوما آسيب زننده نيست. چه اينكه ممكن است وى در آمل طبرستان به دنيا آمده، در بغداد سكونت داشته و در بصره دفن شده باشد.

قرائنى وجود دارد كه ثابت مى كند احمد بن محمد طبرى به طور قطع به مذهب اهل تسنن بوده است. سيد بن طاووس در باب يكصد و بيست و ششم كتاب «اليقين» پس از ذكر نام او تصريح مى كند كه او از روات و رجال اهل تسنن است.(2) مجلسى اول در «روضة المتقين»(3) و مرحوم حرّ عاملى در «اثبات الهداة»(4) صراحتا او را از مخالفان قلمداد كرده اند. مجلسى دوم نيز در «بحار الانوار»(5) همان جمله سيد بن طاووس را در خصوص سنّى بودن او متذكر مى شود.

ص: 144

بنا بر اين، حتى اگر اتحاد ميان غلام خليل و احمد بن محمد طبرى را نپذيريم، بى شك با توجه به تصريح سيد بن طاووس در كتاب «اليقين» احمد بن محمد طبرى به عنوان نخستين مؤلف خطبه طولانى غدير از انديشمندان متقدم اهل تسنن است.

با اين همه مؤلف «اعيان الشيعة» به توهم آنكه تمام رجال معرفى شده در كتاب نجاشى شيعه هستند، او را از رجال شيعى بر شمرده است.(1) در حالى كه نه تنها معلوم نيست عنوان كتاب نجاشى يعنى «فهرس اسامى مصنفى الشيعة» را چه كسى بر روى اين كتاب قرار داده است. بلكه با توجه به صراحت كلام سيد بن طاووس، جاى ترديدى در خصوص سنّى بودن اين شخص باقى نمى ماند.

اما چنانچه اتحاد غلام خليل و احمد بن محمد طبرى محرز باشد - كه در اين باره ترديدهايى وجود دارد - ، سنّى مذهب بودن او بيش از پيش روشن مى گردد.(2) چه اينكه ذهبى در «سير اعلام النبلاء» او را صحيح الاعتقاد و در نتيجه سنّى مذهب خوانده است.(3)

اگر بنا بر احتمال مذكور غلام خليل نويسنده كتاب مناقبى باشد كه سيد خطبه طولانى را از آن نقل كرده، لازم مى آيد در خصوص غلام خليل پژوهشى مناسب صورت گيرد.

ذهبى در ابتدا شأن و رتبه غلام خليل را به خوبى مدح كرده است: الشَيخُ العالِمُ الزاهِدُ الواعِظُ ... . وَ كانَ لَهُ جَلالَةٌ عَجيبَةٌ، وَ صَولَةٌ مَهيبَةٌ، وَ أمرٌ بِالمَعروفِ، وَ اتِّباعٌ كَثيرٌ، وَ صِحَّةٌ مَعتَقَدٌ ... .(4)

ص: 145

همچنين از ابن كمال نقل كرده كه وقتى احمد بن محمد درگذشت، بازارهاى شهر بسته شد و مردان و زنان براى نماز خواندن بر او از منازل خارج شدند. سپس پيكر وى را به بصره انتقال داده و قبّه اى بر قبر او بنا نمودند.(1)

ذهبى علاوه بر اين، از ابن ابى حاتم نقل مى كند كه وقتى از ابوحاتم درباره غلام خليل سوال شد، ابوحاتم گفت: او مردى صالح است، و نزد من از جاعلان حديث به حساب نمى آيد.(2)

اما به رغم اين مطلب، قريب به اتفاق انديشمندان رجالى اهل تسنن از جمله صاحب «تاريخ بغداد» و ذهبى او را كذّاب و جاعل حديث بر شمرده اند:

ابوبكر صبغى گفته است: لا أشُكُّ فى كِذبِهِ(3): در كذب او هيچ شكى ندارم. ابوداود سجستانى از مصنفان سنن اربعه گفته است: مى ترسم او دجال بغداد باشد(4)، و در ادامه افزوده است: در چهار صد حديث او نظر افكندم، كه همگى از حيث سند و متن دروغ بود.(5) ابن حزم در «المُحلّى» او را «هالك» و «متهم» بر شمرده است.(6)

همچنين شمس الدين ذهبى در «المغنى فى الضعفاء» او را معروف به كذب خوانده و درباره او گفته: اقرّ بالوضع و قال: وضعنا احاديث نرفق بها القلوب(7): به جعل حديث اعتراف كرده و گفته است: به خاطر نرمى و تلطيف قلوب حديث جعل مى كنيم.

ص: 146

انديشمندان امامى متقدم نيز در جرح احمد بن محمد طبرى سخن گفته اند. «كتاب الضعفاء» يا همان كتاب رجالى منتسب به ابن غضائرى و البته نامعتبر، احمد بن محمد طبرى را «كَذّابٌ وَضّاعٌ لِلحَديثِ فاسِدُ [المَذهَبِ] » دانسته است.(1) نجاشى هم او را با عبارت «ضعيف جدّا»(2) توصيف كرده است.

اما محل تأمل اينجاست كه جايگاه و شأن اجتماعى رفيع احمد بن محمد معروف به غلام خليل بسيار بالا بوده است؛ هم در زمان حيات او، كه به تصريح ذهبى «اتباع كثير»(3) يعنى داراى پيروان فراوان بوده است، و هم هنگام مرگ، كه بازارها به خاطر مرگ او بسته شد و زنان و مردان براى نمازگزاردن بر وى از منازلشان خارج شدند.

همچنين زاهد بودنش، آنچنان كه ابن جوزى در «الموضوعات» نوشته است: كانَ غُلامُ خَليلٍ يَتَزَهَّدُ وَ يُهجِنُ شَهواتَ الدُنيا وَ يَتَقَوَّتُ الباقِلا تَصَوُّفا. سپس در ادامه توضيح داده است: وَ غُلِّقَت أسواقُ بَغدادٍ يَومَ مَوتِهِ. فَحَسُنَ لَهُ السُلطانُ هذَا الفِعلِ. نَسألُ اللّه ُ السَلامَةَ.(4) ابوحاتم نيز از وى دفاعى جانانه كرده و گفته است: او مردى صالح است و من او را از جاعلان حديث نمى دانم.(5)

همگى با اين نكته كه وى معروف به كذب و وضع حديث بوده باشد سازگارى ندارد. شايد به همين خاطر است كه مجلسى اول او را به صراحت از رجال مورد وثوق اهل تسنن خوانده است.(6)

ص: 147

علامه امينى هم در «الغدير» پس از ذكر موارد جرح او به شدت اظهار تعجب مى كند و مى نويسد: و العجب العجاب ان رجلاً هذه سيرته و هذه ترجمته غلقت بموته اسواق مدينة السلام، و حمل نعشه الى البصرة و دفن هناك، و بنيت عل قبره قبة، كما فى «تاريخ بغداد» و «المنتظم» لابن الجوزى(1):

و شگفتىِ شگفتى ها آن است كه چنين مردى با چنين سيره و شرح حالى [چگونه مى تواند مشهور به كذب باشد در حالى كه] آنچنان كه در «تاريخ بغداد» و «المنتظم» ابن جوزى آمده است. بازارهاى «مدينة السلام» به هنگام مرگ او بسته شد، و جنازه اش به بصره حمل و در همان جا دفن گرديد، و قبّه اى بر قبر او بنا شد.

در حل اين معارضات، به نظر مى رسد كه نجاشى جرح و ضعف متوجه به او را از انديشمندان اهل تسنن اخذ كرده باشد. دانشمندان رجالى اهل تسنن هم به دليل روايات فراوان او در مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام، يا به خاطر آنكه او به جهت تلطيف قلوب حديث جعل مى كرده او را كذّاب و وضّاع الحديث خوانده اند. چه اينكه بايد توجه نمود برخى از انديشمندان جهت توجه بخشيدن مردم و ترغيب ايشان براى عمل به محسنات و ترك محرمات، اقدام به جعل حديث مى كردند، و اين كار را اجتهادا حرام نمى دانستند.

به نظر مى رسد با توجه به تصريح ذهبى در «المغنى فى الضعفاء» احمد بن محمد معروف به غلام خليل دقيقا چنين حالى داشته است. همين امر سبب شده است كه بزرگان رجالى هم عصر او و انديشمندان پس از وى او را متهم به كذب و وضع حديث در همه شئون بدانند.

شايد قول صحيح اين باشد كه احمد بن محمد طبرى معروف به خليلى، يا اساسا جاعل حديث نبوده است و ديدگاه ابوحاتم در مورد او اصحّ است، و يا فقط در باب عمل به محسنات و ترك سيئات اقدام به جعل حديث مى كرده است. آن هم بدين

ص: 148

خاطر كه ديدگاه اجتهادى او چنين كارى را حرام و در نتيجه خلاف عدالت نمى دانسته است.

دو. بررسى سند خطبه طولانى غدير در «اليقين»

همان طور كه گفته شد، سند «اليقين» مانند سند «الاحتجاج» از طريق علقمة بن محمد از امام باقر عليه السلام نقل شده است. سيد بن طاووس - مؤلف «اليقين» - سند خطبه طولانى غدير را بدين شرح ذكر كرده است:

حَدَّثَنا أحمَدُ بنُ مُحَمَّدِ الطَبرىُّ(1)، قالَ: أخبَرَنى مُحَمَّدُ بنُ أبى بَكرِ بنِ عَبدُالرَحمنِ، قالَ: حَدَّثَنى الحَسَنُ بنُ عَلىٍّ أبومُحَمَّدِ الدينَوَرىُّ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ موسَى الهَمَدانىُّ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ خالِدِ الطَيالَسىُّ، قالَ: حَدَّثَنا سَيفُ بنِ عُمَيرَةٍ، عَن عَقَبَةٍ، عَن قَيسِ بنِ سَمعانٍ، عَن عَلقَمَةِ بنِ مُحَمَّدِ الحَضرَمىِّ، عَن أبى جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلىٍّ عليه السلام، قالَ ... .

سه. چند نكته راجع به سند «اليقين»

نكته اول: محمد بن موسى الهمدانى و علقمه بن محمد الحضرمى كه در سند «الاحتجاج» حضور داشتند، در اين سند نيز حاضر اند. در نتيجه، سند اين روايت نيز با همان وضعيت روبرو است.

نكته دوم: در انتهاى سند كتاب «اليقين» آمده است: سَيفُ بنُ عُمَيرَةٍ، عَن عَقَبَةٍ، عَن قَيسِ بنِ سَمعانٍ. در حالى كه اين قسمت از سند در «الاحتجاج» بدين شكل آمده است:

حَدَّثَنا سَيفُ بنُ عُمَيرَةِ وَ صالِحُ بنُ عَقَبَةٍ، جَميعا عَن قَيسِ بنِ سَمعانٍ. ظاهرا در اين قسمت از سند «اليقين» تصحيف يا اشتباه در نسخه بردارى رخ داده باشد.

ص: 149

به نظر مى رسد هم ضبط «الاحتجاج» و هم ضبط «اليقين» در اين قسمت از سند خالى از اشكال نيست. شايد اين قسمت از سند به شكل «سَيفُ بنُ عُمَيرَةٍ وَ صالِحُ بنُ عَقَبَةِ بنِ قَيسِ بنِ سَمعانٍ، جَميعا عَن عَلقَمَةِ بنِ مُحَمَّدِ الحَضرَمىِّ»" بوده باشد، زيرا به نظر مى رسد «قيس بن سمعان» به عنوان پدربزرگ صالح بن عقبه، از حيث طبقه يا مقدم بر امام باقر عليه السلام است، و يا حداكثر هم طبقه با ايشان است، و شگفت آور است كه او به واسطه علقمه از امام باقر عليه السلام نقل حديث كند.

همچنين هرگز مشاهده نشده است كه سيف بن عميره مستقيما و بدون واسطه از قيس بن سمعان نقل حديث كرده باشد. احتمال ديگرى كه براى اين قسمت از سند وجود دارد كه بدين شكل است: «سيف بن عميرة و صالح بن عقبة، جميعا عن عقبة بن قيس بن سمعان، عن علقمة بن محمد الحضرمى.

نتيجه سوم: روايت مندرج در كتاب «التحصين» روايتى مورد وثوق و معتبر است. چه اينكه تعمد بر كذب در نقل اين روايت در هيچ يك از طبقات سند آن محتمل نيست.

نتيجه چهارم: ادعاى استفاضه براى اين خطبه شريف سخن عجيبى است كه از سوى برخى ارائه شده است. از آنجايى كه در برخى از طبقات خطبه طولانى غدير تنها دو راوى وجود دارد، بنا بر اين، به هيچ وجه نمى توان آن را «مُستفيضه» بر شمرد.

چنانچه سند خطبه متوسط را به اسناد خطبه طولانى داخل كنيم، آنگاه مشتركات اين دو متن به حدّ نازل استفاضه مى رسد.

ص: 151

ص: 152

طبيعى است كه بايد چنين مى شد؛ زيرا مطرح كردن غدير مساوى با برچيدن بساطِ غاصبينِ خلافت بود، و آنان هرگز اجازه چنين كارى را نمى دادند. البته جريان غدير به صورتى در سينه ها جا گرفت كه عده زيادى خطبه غدير يا قسمتى از آن را حفظ كرده و براى نسل هاى آينده به يادگار گذاشتند و هيچ كس قدرت كنترل و منع از انتشار چنين خبر مهمى را نداشت.

براى همين، واقعه عظيم غدير، شامل مراحل مقدماتىِ قبل از خطبه و متن خطبه و وقايعى كه همزمان با خطبه اتفاق افتاد و آنچه پس از خطبه به وقوع پيوست، به صورت يك روايت واحد و متسلسل به دست ما نرسيده است. بلكه هر يك از حاضرين در غدير، گوشه اى از مراسم يا قطعه اى از سخنان حضرت را نقل نموده اند. البته قسمت هايى از اين واقعه به طور متواتر به دست ما رسيده است، و خطبه غدير نيز به طور كامل در كتب حديث حفظ شده است.

خوشبختانه متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارك معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى شود:

طريق اول به روايت امام باقر عليه السلام است كه با اسناد معتبر در كتاب «اليقين» تأليف سيد ابن طاووس(1) نقل شده است.

طريق دوم به روايت زيد بن ارقم است كه با اسناد متصل در كتاب «التحصين» تأليف سيد ابن طاووس(2) روايت شده است.

طريق سوم به روايت حذيفة بن يمان است كه با اسنادِ متصل در كتاب «الاقبال» تأليف سيد ابن طاووس(3) به نقل از كتاب «النشر و الطىّ» است.

ص: 154

و اما تفصيل مطلب:

در اولين مراحل از مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن و پس از زمان ننگين منع از نقل و تدوين حديث، ائمه عليهم السلام از هر فرصت مناسبى براى تبليغ پيام غدير استفاده كرده و غدير را براى مردم بيان مى كردند. تا آنجا كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى مردم بازگو فرمود و امام رضا عليه السلام مناظراتى در اين باره برقرار نمود.

پس از انتشار خبر غدير و سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در شهرها، متأسفانه منع از نقل حديث در حكومت سقيفه باعث شد مردم غدير را به فراموشى بسپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

ولى در همين جو خفقان و در كنار ديگر معصومين عليهم السلام كه يكى پس از ديگرى تأكيد خاصى بر حفظ اين حديث داشتند و بارها در مقابل دوست و دشمن بدان احتجاج واستدلال مى فرمودند(1)، مى بينيم كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى اصحابشان بيان فرموده اند.

خوشبختانه متن مفصل و كامل خطبه غدير در نُه كتاب از مدارك معتبر شيعه كه هم اكنون در دست مى باشد و به چاپ هم رسيده، با اسناد متصل نقل شده است. رواياتِ اين نُه كتاب به سه طريق منتهى مى شود.

در تاريخچه كتاب هاى اسلامى، اولين بار در نقل خطبه غدير به صورت مستقل، به كتابى كه عالم شيعى استاد بزرگ ادبيات و علم نحو شيخ خليل بن احمد فراهيدى (م 175 ق) تأليف كرده بر مى خوريم، كه تحت عنوان «جزءٌ فيه خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير»(2) معرفى شده، و بعد از آن كتاب هاى بسيارى در اين زمينه تأليف شده است.

متن مفصل و كامل خطبه غدير در نه كتاب از منابع اصيل اسلامى با اسناد متصل نقل شده، كه هم اكنون چاپ شده و در دسترس است. اين كتاب ها عبارتند از: «روضة

ص: 155

الواعظين» ، «الاحتجاج» ، «اليقين» ، «نزهة الكرام» ، «الاقبال» ، «العدد القوية» ، «التحصين» ، «الصراط المستقيم» ، «نهج الايمان» .

الايمان» تأليف شيخ على بن حسين بن جبر(1)، هر دو به نقل از كتاب «الولاية» تأليف مورخ طبرى روايت شده است.

شيخ حر عاملى در كتاب «اثبات الهداة»(2) و علامه مجلسى در «بحار الأنوار»(3) و سيد بحرانى در كتاب «كشف المهم»(4) و ساير علماى متأخر، خطبه مفصل غدير را از مدارك اصلى و معتبر نقل كرده اند.

بدين ترتيب، متن كامل خطبه غدير به دست اين بزرگان شيعه حفظ شده تا به دست ما رسيده است، كه اين خود در عالم اسلام از افتخارات تشيع است.

حذيفه در طول عمر خود نيز چند بار به ماجراى غدير احتجاج كرده، و از كسانى است كه توانسته متن كامل و مفصل خطبه غدير را حفظ و به نسل هاى بعد برساند.(1)

و اما روايت حذيفه:

قالَ السَيِّدُ ابنُ طاووسٍ فى كِتابِ «الإقبالِ» : قالَ مُؤلِّفُ كِتابِ «النَشرِ وَ الطَىِّ» : عَنِ أحمدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلىِّ المُهَلَّبِ: أخبَرَنا الشَريفُ أبوالقاسِمِ عَلىُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عَلىِّ بنِ القاسِمِ الشَعرانىُّ، عَن أبيهِ: حَدَّثَنا سَلمَةُ بنُ الفَضلِ الأنصارىُّ، عَن أبى مَريَمَ، عَن قَيسُ بنِ حَيّانِ (حَنّانِ) ، عَن عَطيَّةِ السَعدىِّ، عَن حُذَيفَةِ بنِ اليَمانِ.

6 . على سورى، در مورد او سخنى به ميان نيامده است.

7. يحيى مكنى به ابومحمد علوى، او فردى متكلم و فقيه از اهالى نيشابور و صاحب كتاب هاى بسيارى بوده كه از آن جمله «المسح على الرجلين» و كتاب «التوحيد» است.(1)

8 . محمد بن موسى بن عيسى ابوجعفر همدانى سمّان. گر چه قمّيون او را تضعيف كردند، ولى او كتابى در ردّ غلات دارد.(2)

9. ابوعبداللّه محمد بن خالد طيالسى تميمى، ساكن كوفه، صاحب كتاب «نوادر» و متوفى مى باشد.(3) از او على بن حسن بن فضّال و سعد بن عبداللّه نقل حديث كرده اند، و لذا ابوعلى حائرى از تعليقه وحيد بهبهانى نقل كرده كه روايت بزرگان اصحاب از او دليل بر اعتماد است، و مؤيد آن اينكه حميد از او اصول بسيارى نقل كرده است.(4)

10. سيف بن عميره نخعى، كوفى، ثقه، از راويان از امام صادق و امام كاظم عليهماالسلام، داراى كتابى است كه جماعتى از اصحاب ما آن را روايت كرده اند.(5)

11. صالح بن عقبه بن قيس بن سمعان بن ابى ربيحه، كه گفته شده او از امام صادق عليه السلام نقل روايت كرده است.(6)

ابوعلى حائرى از جدش محمدتقى مجلسى نقل كرده: ظاهر آنكه غلوّى را كه ابن غضائرى به او نسبت داده به جهت اخبارى است كه دلالت بر جلالت قدر ائمه عليهم السلام دارد همانگونه كه مشاهده كرديم. و حال آنكه در آنها هيچ گونه غلوى مشاهده

ص: 161

نمى شود. و از كلام مصنف يعنى شيخ صدوق ظاهر مى گردد كه كتاب او مورد اعتماد اصحاب بوده است. و لذا اخبار آن را مشايخ ذكر كرده و بر طبق آنها عمل كرده اند.(1)

از كلام مجلسى استفاده مى شود كه تضعيف صالح بن عقبه از سوى برخى رجاليين به تضعيف ابن غضائرى بر مى گردد. در حالى كه غير از جهتى كه مجلسى در ردّ آن ذكر كرد، در انتساب كتاب «الضعفاء» نيز به اين ابن غضائرى اختلاف است و بسيارى از متخصصان كتابشناس انتساب آن را به او ردّ كرده يا مورد ترديد قرار داده اند.

آقا بزرگ طهرانى در كتاب «الذريعة» مى گويد: همانا نسبت كتاب «الضعفاء» به ابن غضائرى مشهور ... ، اجحاف بزرگى در حق او است. او اجلّ از آن است كه متعرض هتك حرمت اسطوانه هاى دين شود؛ به حدّى كه جرح به او احدى از علماى مشهور به تقوى و عفاف وصلاح در امان نماند.

پس ظاهر آن است كه مؤلف اين كتاب از معاندان بزرگان شيعه بوده است. و لذا اين كتاب را تأليف نموده، و در آن برخى از مقالات ابن غضائرى را به جهت ره گم كردن وارد كرده، تا از او قبول شود تمام آنچه اراده اثبات آن نموده از وقايع و قبائح.(2)

مرحوم خوبى نيز مى فرمايد: اما كتاب منسوب به ابن غضائرى، پس آن ثابت نمى باشد. و علامه متعرض آن در اجازاتش و ذكر طرقش به كتاب ها نشده، بلكه وجود اين كتاب در زمان نجاشى و شيخ نيز مشكوك بوده است. زيرا نجاشى متعرض آن نشده، با اينكه او - قدس سره - در صدد بيان كتاب هايى بوده كه اماميه آنها را تصنيف كرده اند.

حتى اينكه او ذكر مى كند كتاب هايى را كه نديده بلكه از ديگرى شنيده يا آن را در كتابش ديده است. حال چگونه كتاب استادش حسين بن عبدللّه يا فرزندش احمد را

ص: 162

ذكر نكند ؟ در حالى كه او - قدس سره - متعرض شرح حال حسين بن عبداللّه شده، ولى در آن كتاب رجال را ذكر نكرده است. همانگونه كه از احمد بن حسين در چند مورد حكايت كرده، ولى براى او كتاب رجال ذكر نكرده است.(1)

وانگهى از كلمات رجال شيعه استفاده مى شود كه او تخصصى در جرح و تعديل نداشته است.

علامه ميرداماد در مورد او چنين گفته است: همانا احمد بن حسين بن غضائرى صاحب كتاب رجال ... ، او در اكثر موارد سرعت در تضعيف با كمترين سبب داشته است.(2)

علامه محمدتقى مجلسى مى گويد: و تو دانايى به اينكه ابن غضائرى شناختى به بزرگان اصحاب ما و به جرح آنان نداشته است.(3)

علامه محمدباقر مجلسى مى گويد: اعتماد بر اين كتاب - يعنى كتاب ابن غضائرى - موجب ردّ بيشتر كتاب هاى مشهور مى شود.(4)

علامه وحيد بهبهانى مى گويد: كمتر كسى است كه جرح او سالم مانده يا فرد ثقه اى از قدح او نجات يابد. او بزرگان ثقه و اجلاء راويانى را تضعيف كرده كه با آنها تناسب نداشته است، و اين اشاره به عدم تحقق او در حال رجال دارد آنگونه كه حق آن است. يا اينكه بيشتر مواردى را كه اعتقاد دارد جرح است در حقيقت جرح به حساب نمى آيد ... . خلاصه اينكه شكى نيست ملاحظه حالش باعث سستى اعتماد به گفته اش مى شود.(5)

ص: 163

شيخ مرتضى انصارى مى گويد: ضعيف ابن غضائرى كه خدشه وارد كردن او مشهور است (كه ارزشى ندارد) .(1)

12. قيس بن سمعان، در مورد او سخنى به ميان نيامده است.

13. علقمة بن محمد حضرمى، برادر عبداللّه بن محمد حضرمى است.(2)

نكته اى باقى مى ماند و آن عدم تأثير جهالت راوى به طور مطلق در تضعيف روايت است. توضيح اينكه:

ميرداماد درباره راوى مجهول مى گويد: مجهول بر دو قسم است: يكى مجهول اصطلاحى است؛ يعنى آن راوى كه بزرگان رجال بر او حكم به جهالت كرده باشند، همچون اسماعيل بن قتبيه از اصحاب امام رضا عليه السلام و بشير مستنير جعفى از اصحاب امام باقر عليه السلام. و ديگرى مجهول لغوى است؛ يعنى آن راوى كه حالش معلوم نباشد، زيرا در كتاب هاى رجال ذكرى از او نشده و امرش معلوم و شناخته شده نيست، و اينكه از چه كسى نقل حديث مى كند معلوم نمى باشد.

قسم اول جهالت: از آن جهت كه تصريح به جهالت راوى شده حكم به ضعف روايت او مى شود و امر آن معلق بر اجتهاد و روشن شدن حال راوى آن روايت نيست. به خلاف مورد دوم، زيرا از آن جهت كه راوى مجهول است نمى توان حكم به ضعف يا صحت يا عنوان مقابل اين دو را بر آن نمود، تا به حال او يقين پيدا كنيم و از راه اجتهاد موقعيتش روشن گردد ... .

خلاصه اينكه: جهالت راوى به معناى عدم شناخت حال او، به جهت عدم دسترسى به ذكر او يا مدح يا ذمش در كتاب هاى رجالى مجوز حكم به ضعف سند يا طعن در آن نيست. همانگونه كه مجوز تصحيح يا تحسين يا توثيق او نمى باشد.

ص: 164

آرى، جهالت و اهمالى از اسباب طعن راوى است كه به معناى حكم رجاليان بر جهالت يا اهمال راوى باشد. لذا هر گاه چيزى از الفاظ جرح درباره يك راوى پيدا شد، وظيفه ما تفحص و تفتيش است. در اين صورت طعن در سند جايز نمى باشد.

ولى مجهول و مهمل غير اصطلاحى در نزد رجاليان يعنى مجهول نزد عرف عمومى مردم؛ به معناى مسكوت گزاردن نام و ياد او به طور كلى، يا مسكوت گزاردن مدح يا ذمّ او. در اين صورت بررسى و تفحص وظيفه مجتهد است؛ كه هر جا ممكن است و جاى بحث از حال او است؛ از طبقات و اسانيد و مشيخه ها و اجازات و احاديث و سيره ها و تواريخ و كتاب هاى انساب و هر جا كه ممكن است ذكر حال او شده باشد. و اگر بعد از آن به چيزى از احوال دسترسى پيدا كرد كه اعتماد بر آن صحيح است به آن حكم نمايد، و گرنه بايد در امر او توقف كرده و آن را مسكوت گذارد.

از غرائب عصر ما اين است: افرادى كه برخى از قوانين و اصول را در مدت اندكى فرا گرفته و مشغول تحصيل بوده، بدون آنكه شرايط سلوك علم و دقت در آن را داشته باشند، از حد و حدود تجاوز كرده و در دين جرأت پيدا كرده اند، چون چند ورق را جستجو كرده و آن را استنساخ نموده اند ! در حالى كه مهارت در راه علم و طريق شناخت آن را ندارند و مقصود از آن را دسترسى پيدا نكرده اند.

لذا به خود اجازه مى دهند تا در سندها طعن وارد كرده و بر احاديث حكم به ضعف نمايند ! و لذا كتاب هاى آنان را مشاهده مى كنى كه در مقابل هر سندى از روايات، در حاشيه آن نوشته اند: ضعف است، ضعيف است ! در حالى كه اكثر آنها مطابق با واقع نيست.

و به آنچه كه به تو فهمانديم پى به كلام شيخ ما شهيد سعيد در كتاب «الذكرى» خواهى برد، كه درباره كمترين نفراتى كه نماز جمعه به آنها منعقد مى شود فرمود: اظهر در فتوى اين است كه پنج نفر است؛ كه يكى از آنها امام مى باشد، و اين مطلبى است كه زراره آن را از امام باقر عليه السلام نقل كرده، و نيز منصور در سند صحيح از امام صادق عليه السلام روايت نموده است.

ص: 165

ولى محمد بن مسلم از حضرت نقل كرده است: نفرات نماز جمعه بايد هفت نفر باشد. آنگاه از علامه نقل كرده كه در «المختلف» فرمود: در طريق روايت محمد بن مسلم حكم مسكين است، كه وضعيت او الآن نزد من معلوم نيست، و لذا حكم به صحت سند آن نمى كنيم و آن را معارض روايات ديگر مى دانيم.

آنگاه شهيد بر او اعتراض كرده است: حكم را كشّى در رجالش ذكر كرده و متعرض مذمت او نشده است، و اين روايت جدا بين اصحاب مشهور است و مجرد مجهول بودن راوى نزد برخى از مردم موجب طعن او نمى شود ... .(1)

هر يك از فقرات خطابه به طور جداگانه و مستندسازى آنها نشان خواهد داد، كه گذشته از مستند بودن متن كامل خطبه غدير، هر يك از فرازهاى آن نيز در منابع شيعه و سنى وجود دارد و هيچ يك از مطالب آن قابل انكار نيست.

براى اين منظور از كتاب «نور الأمير فى تثبيت خطبة الغدير» تأليف دانشمند محترم آقاى امير تقدّمى معصومى استفاده شد، و بخشى از منابع هر يك از فرازهاى خطبه ذكر گرديد. براى تفصيل بيشتر و دستيابى به منابع ديگر به آن كتاب مراجعه شود.

براى تسهيل و تطبيق منابع با متن خطبه، فرازهاى خطبه شماره گذارى شده، تا در اين بخش طبق همان شماره ها، مستندات ذكر شود:

السمطين 116 / 1، باب 20، ح 81 . زين الفتى 174 / 2 ح 410، فصل پنجم. كنز العمال 598 / 11 ح 32879، و ص 602 ح 32907. مناقب على بن ابى طالب عليه السلام 37 ح 57 ، و 38 ح 59 . تاريخ الخلفاء 170. جمع الفوائد 511 / 3 ح 8682 . البداية و النهاية 348 / 7 حوادث سال 40. كفاية الطالب 194 باب 46. تيسير الوصول 180 / 3 ح 2. جامع المسانيد و السنن 34 / 19. اسنى المطالب، وصابى 14، باب سوم، ح 11، و ص 15، باب سوم، ح 12 و 15 و 16. الفردوس بمأثور الخطاب 123 / 4 ح 6380 . الجامع الصغير 176 / 2 ح 5589 . فيض القدير 355 / 4. سمط النجوم العوالى 30 / 3 ح 15، و ص 35 ح 34. اسد الغابه 91 / 4 شماره 3783 (ترجمة على بن ابى طالب عليه السلام. النوافح العطرة 206 ح 1125. محاضرات الادباء 463 / 4، حد بيستم. كنوز الحقائق 386 / 1 ح 4765. موضح اوهام الجمع و التفريق 88 / 2 (خيثمة بن سليمان) . شواهد التنزيل 479 / 1 ح 511 . ذخائر العقبى 63 . توضيح الدلائل: ورقه 205 - 206، قسم دوم، باب 13. تهذيب الكمال 484 / 20 شماره 4089. منابع ديگرى در شماره هاى 38 و 45 هم ذكر خواهد شد.

114 / 13 ح 36371، و ص 133 ح 36419. شواهد التنزيل 486 / 1 ح 514 ، و 280 / 2 ح 914. فرائد السمطين 54 / 1 باب 5 ح 19، و 243 / 2 باب 47 ح 517 . اسنى المطالب، وصابى 13 باب سوم، ح 2. معارج العلى 17 معراج اول. توضيح الدلائل: ورقه 203 قسم دوم باب 11. محاضرات الادباء 464 / 4 حد بيستم. منابع ديگرى در شماره 48 ذكر خواهد شد.

194 / 1 باب 39 ح 153. شواهد التنزيل 209 /

1 - 239 ح 216 - 240. اسباب النزول 133 ذيل همان آيه. كنز العمال 165 / 13 ح 36501. ذخائر العقبى 102. مجمع البحرين 233 / 3 ح 3304. مجمع الزوائد 17 / 7 سوره مائده. اسنى المطالب، وصابى 82 باب 13 ح 9.

فصل 6 . فضائل الصحابة 680 / 2 ح 1162. الرياض النضرة 285 / 2 باب 4 فصل 9. موضح اوهام الجمع و التفريق 273 / 2 (على بن الحزور) . مختصر اتحاف السادة المهرة 189 / 9 ح 7472. جامع الاحاديث 183 / 9 ح 27910. كفاية الطالب 66 باب 2. جواهر المطالب 166 / 1 باب 10. مجمع الزوائد 134 / 9 - 135. مفتاح النجاء: ورقه 51 باب 3 فصل 18. توضيح الدلائل: ورقه 189 قسم دوم باب 8 . الرياض النضرة 285 / 2 باب 4 فصل 9. وسيلة المآل 257 فصل 4. معارج العلى 77 معراج 6 .

لاحكام القرآن (تفسير القرطبى) 278 / 18 ذيل آيه اول سوره معارج. تفسير ابى سعود 29 / 9 ذيل همان آيه. الكشف و البيان (تفسير الثعلبى) ورقه 234 ذيل همان آيه. روح المعانى 55 / 29 ذيل همان آيه. تذكرة الخواص 36 باب دوم. مختصر المحاسن المجتمعة 168 باب 4. شواهد التنزيل 381 / 2 - 385 ح 1030 - 1034. الفصول المهمة 42 فصل اول. فيض القدير 218 / 6 ذيل ح 9000. جواهر العقدين قسم دوم 98 - 99 فصل 4. وسيلة المال 233 - 234 باب 4. معارج العلى 26 - 29 معراج دوم. الصراط السوى ورقه 159. توضيح الدلائل ورقه 314 - 315 قسم دوم، باب 2.

2، ح 26. اسد الغابة 4 / 94 شماره 3783 (على بن ابى طالب عليه السلام) . مناقب على بن ابى طالب عليه السلام 14 ح 17. الفردوس بمأثور الخطاب 3 / 433 ح 5331 .

اول. احياء علوم الدين، غزالى: 273 / 3 (بيان ايثار و فضل آن) . تذكرة الخواص 41، باب 2. جواهر المطالب 217 / 1، باب 34. كفاية الطالب 239، باب 62 . تاريخ الخميس 325 / 1. غرائب القرآن (تفسير النيسابورى) 577 / 1 ذيل آيه 207 سوره بقره. مختصر المحاسن الجمتمعة 168 - 169، باب 4. زين الفتى 423 / 2 ح 533 ، فصل 6 . فرائد السمطين 330 / 1، باب 60 ، ح 256. المناقب، خوارزمى: 127 ح 141 فصل 12. شواهد التنزيل 123 / 1 ح 133، و ص 130 - 131 ح 141 - 142. المستدرك على الصحيحين 4 / 3. تاريخ مدينة دمشق 67 / 42 (153 / 1 ح 187) . مسند احمد 573 / 1 ح 3241 (348 / 1) . معرفة الصحابة، ابونعيم اصفهانى 87 / 1 ح 343. مجمع الزوائد 27 / 7 (سوره انفال) . معالم التنزيل (تفسر البغوى) 244 / 2، آيه 30 سوره انفال. بحر العلوم (تفسير السمرقندى) 15 / 2 ذيل همان آيه.

خوارزمى 67 ، ح 40، فصل 6 ، و ص 302، ح 297، فصل 19. سمط النجوم العوالى 67 / 3 ح 152. كفاية الطالب 423 باب 8 پس از باب 100.

خوارزمى 152، ح 179، فصل 14. الاستيعاب 1098 / 3 شماره 1855 (على بن ابى طالب عليه السلام) . الرياض النضرة 220 / 2 باب 4، فصل 6 . جواهر المطالب 69 / 1، باب 10. المصنف، ابن ابى شبيه 369 / 6 ح 32070. كتاب فضائل المحاسن و المساوى 35 (مساوى تلك الحروب) . مختصر اتحاف السادة المهرة 188 / 9 ح 7468. نهاية الارب 4 / 20. بعضى از روايات اخوت در شماره 2 گذشت. منابع ديگرى در شماره 45 خواهد آمد.

حوادث سال 37. المستدرك على الصحيحين 139 / 3. كفاية الطالب 173 باب 38. المحاسن و المساوى 31 - 32 (مساوى تلك الحروب) . فرائد السمطين 281 / 1، باب 53 ، ح 220. المناقب، خوارزمى 190، ح 224 - 225، فصل 16. مطالب السؤول 24، باب اول، فصل 6 . توضيح الدلائل، ورقه 215، قسم دوم، باب 16.

العمال 624 / 11 ح 33041 - 33042. المناقب، خوارزمى 320 ح 326، فصل 19. المعجم الكبير 200 / 22 ح 526 . مجمع الزوائد 121 / 9. تهذيب الكمال 260 / 33 شماره 7327. حلية الاولياء 27 / 3 شماره 202. شواهد التنزيل 295 / 1 - 297 ح 302، 303. جواهر المطالب 92 / 1 باب 14. ذخائر العقبى 69 . الرياض النضرة 227 / 2، باب 4، فصل 6 . سمط النجوم العوالى 39 / 3 ح 45. مناقب على بى ابى طالب عليه السلام 201، ح 239. توضيح الدلائل ورقه 207، قسم دوم، باب 14. تاريخ بغداد 173 / 11 شماره 5877 (عيسى بن محمد ابوموسى) .

العمال 621 / 11 ح 33019، و 107 / 13 ح 36349. سمط النجوم العوالى 64 / 3 ح 139. كنوز الحقائق 91 / 1 ح 1051.

390 / 2 ح 513 فصل 6 ، و ص 392 ح 516 . كفاية الطالب 255، باب 62 . المناقب، خوارزمى 312، ح 313، فصل 19. مقتل الحسين عليه السلام 147 / 1، فصل 6 ، ح 24. ينابيع المودة 291، باب 56 ، ح 758، 594 باب 95، ح 4. توضيح الدلائل ورقه 225 - 226، قسم دوم، باب 17، ورقه 256، باب 35.

الكبير 107 / 1 ح 176. المستدرك على الصحيحين 126 / 3. تاريخ مدينة دمشق 5655 / 42 (129 / 1 ح 153) . نهج البلاغة 274 خطبه 150. شرح نهج البلاغة 132 /

9.

8347 . كنز العمال 615 / 11 ح 32983. تاريخ مدينة دمشق 387 / 42 (488 / 2 ح 1016 - 1018) . حلية الاولياء 63 / 1 شماره 4. فرائد السمطين 45 / 1 باب 27 ح 109.

آنجا كه «ندبه» به معناى عزادارى، سوگوارى، زارى و نوحه سرايى است، اين سؤال مطرح مى شود كه: چرا بر مزيّت خواندن آن در چهار عيد ياد شده تأكيد شده است ؟

در يك پاسخ كوتاه به اين سؤال، مى توان به روايتى از امام باقر عليه السلام استناد كرد كه فرموده اند:

هيچ عيدى براى مسلمانان وجود ندارد - نه عيد فطرى و نه عيد قربانى - جز اينكه غم و اندوه آل محمد عليهم السلام در آن تجديد مى شود، چرا كه مى بينند حق آنها در دست ديگران است.(1)

بنا بر اين، وقتى ما در روز جمعه يا اعياد ديگر اين دعا را مى خوانيم، يعنى اينكه خود را به گونه اى در غم و اندوه حقوق از دسته رفته آل محمد عليهم السلام شريك دانسته، و با ناله و شيون به درگاه خداوند خواهان ظهور هر چه زودتر آن منتقم حقيقى هستيم، كه بيايد و اعاده حق نمايد.

ولى درباره ماهيت اين حق، جا دارد كه از خود بپرسيم:

اين حق در اصل چه بوده و از چه زمانى به تاراج رفته است ؟

اين حق كجا و چگونه و طىّ چه مراحلى به شخص يا گروهى تفويض شده است ؟

آيا آنگونه كه امام باقر عليه السلام فرموده اند، اين حق هنوز در دست ديگران است ؟

آيا در دعاى تعليم داده شده از سوى امام صادق عليه السلام به شيعيانش، اشاره اى به اين موضوع شده است ؟

براى پاسخ به سؤال اول و دوم، كافى است خاطره غدير و تفويض حق جانشينى حضرت على عليه السلام پس از پيامبر صلى الله عليه و آله را از سوى خداوند به ياد آورده، و سپس به مرور ماجراى سقيفه و پيامدهايش در طول تاريخ تا به امروز بپردازيم.

ص: 193

براى پاسخ به سؤال سوم و چهارم - كه موضوع اصلى سخن ما در اينجا است - ترجيح مى دهيم ابتدا دو آيه از قرآن را همراه تأويل آنها از امام معصوم عليهم السلام يادآور شويم:

الف. «ظَهَرَ الفَسادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِما كَسَبَت أيدِى الناسِ»(1): «فساد در خشكى و دريا به خاطر كارهايى كه مردم كردند آشكار شد» . در تأويل آن آمده: به خدا سوگند تأويل آن باز مى گردد به زمانى كه انصار گفتند: از ما اميرى باشد و از شما اميرى !(2)

ب. «وِ الليلِ إذا يَغشى . وَ النَهارِ إذا تَجَلّى»(3): «سوگند به شب آن زمان كه سياهيش جهانى را بپوشاند و سوگند به روز آن زمان كه نورش جهانى را روشن سازد» . امام باقر عليه السلام در تأويل آن به محمد بن مسلم مى فرمايد: شب در اين آيه همان دومى است كه پرده سياهش را در دولتى كه برايش فراهم شده بود بر فراز ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام كشيد، و آن حضرت تا قيام قائم عليه السلام صبر مى كند تا مهلت او پايان پذيرد. و روز همان قائم ما اهل بيت است، كه هر گاه بپا خيزد، بر دولت باطل چيره مى شود.(4)

اين آيه به خوبى نشان مى دهد كه آنچه از حق اميرالمؤمنين عليه السلام به تاراج رفته، تا قيام قائم عليه السلام هرگز اعاده نخواهد شد. همچنين فسادى كه در روز سقيفه بر خشكى و دريا گسترده شد روز به روز بر ابعادش افزوده شده، تا اينكه سرتاسر زمين را فرا گيرد، و تنها با ظهور حضرت ولى عصر عليه السلام است كه بساط اين فساد برچيده خواهد شد.

بنا بر اين، اگر از هم اكنون به اين نتيجه قطعى برسيم چه بسا به خطا نرفته باشيم كه: غدير نقطه پايان رسالت بود و آغاز فصل تازه اى از دين، كه در پرده شب پنهان شد و ناتمام ماند تا ايام ظهور، و ظهور نقطه پايان دولت شب است و ادامه آن فصلِ ناتمام كه با نور محض آشكار مى گردد.

ص: 194

با اين همه، لازم است در تأييد و توجيه اين نتيجه قطعى، به نمونه هايى از هر دو مأخذ - يعنى خطبه غدير و دعاى ندبه - اشاره كنيم:

هدايت از گمراهى بود، و نورى در تاريكى جهل و رشته محكم ارتباط با خداوند و راه راست او بود. در خويشاوندى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله و پيشينه اش در دين جلوتر از او كسى نبود، و در مناقب كسى به گَرد منقبتى از او نمى رسيد.

اما گويى رسول خدا صلى الله عليه و آله اين واقعيت را مى دانست كه امتش پس از او حق على عليه السلام را رعايت نمى كنند و بناى ناسازگارى با او را مى نهند. چه اينكه مى دانيم على بن ابى طالب عليه السلام در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و همراه ايشان براى تنزيل قرآن جنگيدم. تا آنجا كه خون دلاوران عرب را ريخت، و پهلوانان آنها را كشت، و با گرگ صفتانشان جنگيد. از اين رو دل هاى آنان پُر از كينه هاى جنگ بدر و خيبر و حنين و جنگ هاى ديگر گرديد.

بنا بر اين، مسلّم است كه آنان به دنبال فرصتى مى گشتند تا انتقام خود را از فرزند ابوطالب بگيرند، و مرهمى بر زخم هاى كهنه خويش بگذارند. چه فرصتى بهتر از روزگارى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفته باشد !

و آنگاه در نسل او تا مهدى قائم عليه السلام كه حق خدا و حق ما را مى گيرد. يقينا كه خداوند عزّ و جلّ ما را حجت قرار داده است بر تمام سهل انگاران، دشمنان، مخالفان، خيانت پيشگان، گنهكاران و ستمگران از همه جهانيان.

حال امام صادق عليه السلام به ما آموخته است كه چگونه براى يادآورى آن حق از دست رفته - كه هنوز هم در دست ديگران است - مرثيه بخوانيم:

ما در دعاى ندبه مى خوانيم: أينَ الطالِبُ بِدَمِ المَقتولِ بِكَربَلاء ؟ كجاست خونخواهِ آن كشته دشت كربلا ؟ آرى ! دقيقا از همين كربلا است كه مرثيه غدير آغاز دوباره اى يافته و تا قيام قائم عليه السلام ادامه مى يابد. پس اگر سوگوارى بايد كرد اينگونه بايد:

فَعَلَى الأطائِبِ مِن أهلِ بَيتِ مُحَمَّدٍ وَ عَلىٍّ صَلَّى اللّه ُ عَلَيهِما وَ آلِهِما فَليَبكِ الباكونَ، وَ إيّاهُم فَليَندُبِ النادِبونَ، وَ لِمِثلِهِم فَلتُذرَفِ الدُموعُ، وَ ليَصرُخُ الصارُخونَ، وَ يَضِجَّ الضاجُّونَ، وَ يَعِجَّ العاجُّونَ:

تنها بر پاكانِ برگزيده اهل بيت محمد و على - كه درود خدا بر آن دو و خاندانشان - گريه كنندگان بايد بگريند، و تنها براى آنهاست كه سوگواران بايد سوگوارى كنند، و براى همچون ايشان اشك ها بايد ريزان شود و ناله ها از دل برآيد و فريادها به آسمان رسد و بانگ واويلا سر داده شود.

كجاست حسن عليه السلام ؟ كجاست حسين عليه السلام ؟ كجا هستند فرزندان حسين عليهم السلام ؟ آن شايستگان و راستگويانِ يكى پس از ديگرى ؟ كجاست راهى پس از راهى ؟ كجاست برگزيده اى پس از برگزيده اى ؟ كجا هستند خورشيدهاى تابان ؟ كجا هستند ماه هاى فروزان ؟ كجا هستند ستارگانِ درخشان ؟ كجا هستند نشانه هاى دين و پايه هاى دانش ؟ كجاست آن بقيه اللهى كه از عترت هدايتگر هرگز جدا نيست ؟ كجاست آن مهيّا شده اى كه رشته ستمگران را پاره مى كند ؟ كجاست آن ساماندهِ كژى ها و ناراستى ها كه انتظارش را مى كشند ؟ كجاست آن دور كننده ستم كه به اميدش دل بسته اند ؟

گرفته به سوى خود بالا مى برم و بازويش را گرفته و به شما اعلام مى دارم: هر كس كه من صاحب اختيار او هستم اين على صاحب اختيار او است.

اى مردم ! اين على برادر و جانشين و نگه دارنده علم من است. او وصى من در ميان امتم بر تفسير كتاب خدا و دعوت به آن مى باشد، و عمل كننده به آنچه خدا را راضى مى كند.

سليم بن قيس هلالى در كتاب خود روايتى را از سلمان فارسى چنين آورده است:

در شبِ همان روز (روز سقيفه) ، على عليه السلام همراه حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين عليهم السلام به درِ خانه مهاجرين و انصار رفته، حق از دست رفته اش را به آنان يادآورى فرمود و آنها را به يارى خويش فراخواند.

از اين ميان، تنها چهل و چهار نفر آمادگى خود را براى يارى آن حضرت اعلام كردند. حضرت به آنان فرمود: صبح فردا در حالى كه سرها را تراشيده و شمشيرهايشان را حمايل كرده اند نزد ايشان بيايند. اما صبح فردا به جز چهار نفر كه ساعاتى بعد به هفت نفر رسيدند كسى بر سر قولِ خود حاضر نشد. اين دعوت سه شب تكرار شد، ولى هر صبح نتيجه همان بود كه بود.(1)

بنا بر اين، وقتى على عليه السلام هيچ يار و ياورى به جز سه يا چهار يا هفت نفر نيافت، دست از مبارزه آشكار با غاصبان خلافت برداشت و فقط به جمع و تدوين قرآن پرداخت. اينگونه كه سلمان براى سُليم روايت مى كند:

وقتى اميرالمؤمنين عليه السلام عكس العمل يارانش را چنين ديد، از خانه بيرون نيامد و عبا بر دوش نيفكند مگر براى نماز. تا اينكه قرآن را آنگونه كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده بود جمع كرد، همراه تأويل و تفسيرش و مشخص نمودن آيات ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محكم و متشابه و ... .

ص: 200

و آن زمان كه كار به اتمام رسيد، آن حضرت قرآنِ تدوين شده اش را برداشته به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله رفت، در حالى كه ابوبكر و عمر در مسجد بودند و مردم در اطرافشان. اميرالمؤمنين عليه السلام وارد شد و نظرِ جمع را به خود معطوف داشته و با صدايى كه همه بشنوند فرمود:

بدانيد كه من پس از غسل و كفن و دفن پيامبر صلى الله عليه و آله به كارى روى نياوردم مگر به جمع و تدوين قرآن. اما در اين قرآن تمام آياتى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده آمده، و آيه اى نيست مگر آنكه تنزيلش را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله خوانده ام و آن حضرت تأويل و ظاهر و باطن و عام و خاص و ناسخ و منسوخش را به من آموخته است.

بنا بر اين، شما در فرداى قيامت نمى توانيد ادعا كنيد كه ما از اين موضوع آگاه نبوديم.(1) همچنين به درگاه خداوند عذرى نداريد كه بگوييد من شما را به يارى خود فرا نخواندم، و حق را به شما يادآورى نكردم، و شما را به كتاب خدا از ابتدا تا انتهايش دعوت ننمودم.

اينجا بود كه عمر برخاست و گفت: ما خود قرآنى داريم كه از قرآن تو بى نيازيمان مى كند. و على عليه السلام با قرآنى كه تدوين و تنظيم كرده بود به خانه بازگشت.(2)

اكنون به نظر شما آنچه كه امام صادق عليه السلام در دعاى ندبه به ما آموخته، مبيّن چه حقيقتى است ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه غدير از روى تفقّه باشد، نه صرفا از روى عادت يا ثواب ! و تنها در اين صورت است كه به مفهوم واقعى عباراتى چنين پى خواهيم برد:

وَ اعمُرِ اللّهُمَّ بِهِ بِلادَكَ وَ أحىِ بِهِ عِبادَكَ. فَإنَّكَ قُلتَ وَ قَولُكَ الحَقُّ: «ظَهَرَ الفَسادُ فِى البَرِّ وَ البَحرِ بِما كَسَبَت أيدِى الناسِ»(1). وَ اجعَلهُ اللّهُمَّ ... ، مُجَدِّدا لِما عُطِّلَ مِن أحكامِ كِتابِكَ وَ مُشَيِّدا لِما وَرَدَ مِن أعلامِ دينِكَ وَ سُنَنِ نَبيِّكَ(2):

پس اى فريادرسِ دادخواهان ! به فرياد اين بنده گرفتارِ كوچك ترينت عنايت كن و بزرگ آقايش را به او بنما، اى توانمندِ مطلق ! و بدين سان سوزِ دل و اندوه سينه اش را مرهمى بگذار و آتش درونش را فرو نشان، اى كسى كه بر عرش قرار گرفته و بازگشت و سرانجام كار به سوى او است.(3)

به خصوص كه روايت خديفه و زيد بن ارقم در اكثر متن، با حديث حضرت باقر عليه السلام تطابق دارد.

در كتب فوق، روايت از طريق و سلسله سند آمده كه به حضرت امام باقر عليه السلام و حذيفة بن يمان و زيد بن ارقم منتهى مى شود. تفصيل بيشتر را در كتاب «خطابه غدير در آينه اسناد» مى بينيم.(1)

مى دهم كه من بنده اى از بندگان او هستم كه مرا براى گزاردن پيامش به همه آفريدگانش فرستاد، تا هر كس به گمراهى هلاك مى شود به حجّتى روشن هلاك شود، و هر كس به هدايت زنده مى ماند به حجّتى روشن زنده بماند. و اينكه او مرا بر همه جهانيان؛ از پيشينيان و پسينيان برگزيد، و كليدهاى گنجينه هايش را به من بخشيد و با فرائضش بر رسالت من تأكيد كرد، و سرّش را به من سپرد، و مرا يارى رساند، و من براى او بينا گشتم. پس من آغاز كننده و به پايان رساننده ام. و هيچ نيرويى جز از جانب خدا نيست.

اى مردم، چنانكه سزاوار پروا كردن از خداست از او پروا كنيد، و جز مسلمان نميريد، و بدانيد كه خدا بر هر چيزى احاطه دارد. و اينكه پس از من مردمانى بر من دروغ خواهند بست و سخنشان پذيرفته خواهد گشت ! پناه بر خدا كه درباره خدا جز سخن حق بر زبان آورم، يا اينكه در امر او جز به راستى سخن بگويم. من تنها شما را به چيزى فرمان مى دهم كه خدا بدان فرمان داده، و شما را فقط به سوى خدا فرا مى خوانم. و آنان كه ستم كرده اند، به زودى خواهند دانست كه به كدام عاقبتى باز خواهند گشت.

پس از اين، عُبادة بن صامت پيامبر صلى الله عليه و آله برخاست و گفت: اين دروغ بستن ها چه زمانى خواهد بود و اين دروغگوها چه كسانى اند ؟ آنان را به ما بشناسان تا از ايشان دورى كنيم. رسول خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ فرمود: گروه هايى كه از نخستين روزشان براى مقابله با ما آماده شدند، و به زودى - آنگاه كه جان به گلو رسد - بر شما چيره گردند.

عباده گفت: اى رسول خدا، چون اين حادثه رخ دهد به چه كسى پناه بريم ؟ حضرتش فرمود: بر شما باد كه سخن پيشگامان خاندان و مؤمنان به پيامبرى مرا بپذيريد و از آنان فرمان بريد، زيرا ايشان شما را از گمراهى باز دارند و به خير فرا خوانند. آنان اهل حق و معدن راستى اند. در ميان شما كتاب خدا و سنت را زنده گردانند، و شما را از كج روى و بدعت دور بدارند، و با حق اهل باطل را ريشه كن كنند و درهم كوبند، و به دنبال نادان نروند.

ص: 206

اى مردم، خدا مرا و اهل بيت مرا از طينتى آفريده كه جز ما را از آن نيافريده است. ما نخستين آفريدگان خداييم. چون ما را آفريد، به نور ما هر ظلمتى را روشن ساخت و هر طينتى را به ما زنده گرداند.

سپس افزود: اينان برگزيدگان امت من و حاملان علم من و گنجينه داران سرّ من و سرور مردم زمين اند. به حق فرا مى خوانند و به راستى خبر مى دهند. شك نمى كنند و به ترديد نمى افتند و به پشت سر باز نمى گردند و پيمان نمى شكنند. اينان راهنمايان راهيافته و پيشوايانى اند كه به راه راست مى روند.

هدايت يافته كسى است كه با طاعت و ولايت آنان نزد من آيد و گمراه كسى است كه از آنان منحرف شود و با دشمنى آنان به نزد من آيد. دوست داشتن آنان ايمان و دشمنى شان نفاق است. آنان امامان هادى و ريسمان هاى استوار احكام اند.

كارهاى نيك به سبب آنان به سرانجام مى رسد، و آنان وصيت خدا به پيشينيان و پسينيان اند. آنان ارحامى هستند كه خدا براى پيوستن به آنها از شما پيمان گرفته و فرموده است: «از خدايى كه به نام او از يكديگر درخواست مى كنيد و از بريدن از ارحام پروا كنيد چرا كه خدا همواره مراقب شماست» .(1)

سپس شما را به دوستى آنان برانگيخت و فرمود: «بگو براى پيام آورىِ خود مزدى از شما نمى خواهم مگر دوستى خويشاوندانم را» .(2) آنان اند كه خدا پليدى را از ايشان دور كرده و از ناپاكى پاكشان ساخته است.(3) همانان كه چون سخن گويند راست گويند، و چون از ايشان پرسش شود به پاسخ دانايند، و چون امانتى نزدشان نهاده شود امانتدار اند.

ده ويژگى در آنان گرد آمده كه جز در عترت و خاندان من گرد نيامده است: بردبارى و دانش و پيامبرى و شرف و بخشندگى و دليرى و راستى و پاكى و پاكدامنى

ص: 207

و حكمت. از اين رو، آنان كلمه تقوى و وسيله هُدى و حجت عظمى و ريسمان استوار اند. ايشان بر پايه سخن خداوندتان اولياى شمايند، و آنچه شما را به آن فرمان مى دهم از قول خداوند شماست.

آگاه باشيد ! هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى فرما، و هر كس او را يارى كند يارى رسان، و هر كس او را وا نهد رهايش كن. خدا درباره على سه چيز را به من وحى كرده است: او آقاى مسلمانان و امام برگزيدگانِ باتقوى و پيشواى سفيدپيشانيان است. هر آينه، آنچه را مأمور رساندنش بودم از سوى خدا به شما رساندم، و آنان را در ميان شما به خدا مى سپارم و از خدا براى خود و شما آمرزش مى خواهم.

اين متن خطبه بود. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين خطبه هم فرموده است: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است، و هم فرموده است: او آقاى مسلمانان و امام برگزيدگان باتقوى و پيشواى سپيدپيشانيان است. معلوم است كه تنها يكى از اين صفات كافى است تا براى اثبات امامت و خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام به آن استدلال شود.

«نزهة الخواطر» وى با شيعيان مناظره داشته و بزرگانشان را مغلوب كرده است. همچنين شيخ محسن بن يحيى ترهتى در «اليانع الجنىّ» بسيار وى را ستوده است.(1)

بنا بر اين، كسى كه به دنبال ردّ شيعه است و با آنان گفتگو و مناظره مى كند و چنان كه گفته اند بزرگان شيعه را مغلوب مى كند، هرگز كتاب مؤلف شيعى يا مايل به تشيع را به اهل سنت نسبت نمى دهد و با اخبار و روايات آن موافقت نمى كند.

و فقهى و اخلاقى و غيره جارى است، و در هيچ يك از اين موارد مسئله نقل در قرن خاصى يا توسط علماى خاصى به عنوان رد يا قبول حديثى پذيرفته نشده است. بنا بر اين - بر فرض كه خطبه غدير در قرن اول هم نقل نشده باشد - وقتى در قرون بعدى با اسناد معتبر نقل شده باشد، براى صحت و اعتبار آن كافى است.

ديدگاه سوم: در اسناد خطبه مفصل غدير افرادى وجود دارند كه از نظر اهل تسنن مورد اعتماد هستند، و از اين ديدگاه نيز بايد نقل اهل تسنن نسبت به خطبه غدير را در نظر داشت.

ديدگاه چهارم: آنچه به عنوان مستندسازى خطبه غدير در كتاب «نور الأمير فى تثبيت خطبة الغدير» انجام شده، دقيقا اين هدف را دنبال مى كند؛ كه اگر هم خطبه مفصل غدير در منابع اهل تسنن نقل نشده باشد، با تفكيك مطالب آن و نشان دادن استناد هر يك به روايات آنان ثابت مى شود كه آنچه در اين خطبه آمده از نظر پذيرفتن اصل مطلب جاى شبهه اى ندارد، اگر چه به صورت خطبه هم نباشد.

معناى سند موثّق آن است كه بر ما لازم است آن حديث و نقل را بپذيريم و طبق مفاد آن عمل كنيم، چه با قواعد فصاحت تطابق داشته باشد و چه نداشته باشد. اين بدان جهت است كه معصومين عليهم السلام با در نظر گرفتن مخاطب يا مخاطبين سطح گفتار را تغيير مى دادند، اگر چه قادر به فصاحت اكمل بودند.

نكته دوم: تشخيص عربى خالص كار بسيار پيچيده اى است كه حتى بسيارى از اهل تخصص از آن عاجز اند، و اين مسئله در هر زبانى جارى است. دوران هايى كه هر زبانى گذرانده و تغييرات خواسته يا ناخواسته اى كه در آن ايجاد شده، مسائلى است كه تشخيص خالص بودن هر زبانى را بسيار مشكل مى سازد. پس ما نمى توانيم ادعاهاى مطرح شده در اين زمينه را بپذيريم.

شخصى به نام «معروف» خدمت امام باقر عليه السلام رسيد و داستان غدير را به نقل از ابى الطفيل براى حضرت نقل كرد. حضرت آن را تأييد كرد و فرمود: «اين مطلب را در كتاب على عليه السلام ديده ايم و نزد ما صحيح است» .(1)

در مورد مقابله نسخه هاى خطبه غدير دو نكته قابل توجه است:

شرائط خاص تقيه در راويان خطبه است. نمونه آن مسئله «اصحاب صحيفه» و نام اولين بيعت كنندگان است كه در بعضى نُسخ صراحتا نيامده است.

آن كتبى را به رشته تحرير در آورده اند. البته كتاب هاى بسيارى چاپ شده كه خطبه غدير را با ترجمه فارسى يا زبان هاى ديگر آورده اند، و گاهى با مقدمه اى كوتاه و يا همراه با شعر و تصوير و در شكل ها و اندازه هاى مختلف است.

همچنين خطبه غدير بارها و بارها به صورت شعر سروده شده و گاهى در قالب غديريه ارائه شده، و اين اشعار در كتابى مستقل به چاپ رسيده است. كتاب هايى هم تنظيم شده كه جمع آورى اين غديريه ها است. اين كتاب ها در صفحات بعدى و در عنوان «غديريه ها، سندى مجزّى براى خطبه غدير» به عنوان كتابشناسى شعر غدير معرفى شده؛ كه 39 كتاب است.

و اما مورد اصلى كه در مورد خطبه غدير زمينه تحقيق و تأليف قرار گرفته، تحقيق در متن شناسى و مقابله، ويرايش، ترجمه، شرح، تفسير خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير و نيز كتب مربوط به غدير، شاهد آوردن براى فرازهاى خطبه از آيات و روايات، بررسى مدارك و منابع و نسخه هاى خطبه، جمع آورى عبارات مختلف جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » است.

جا دارد در اينجا و در مبحث اسناد منابع و خطبه غدير، كتاب هاى برگزيده و علمى كه مستقلاً درباره خطبه غدير و شرح و جوانب مختلف آن تأليف شده معرفى گردد:

جمله به جمله خطبه در قالب 260 جمله آورده شده، و توضيحى مختصر براى آن بيان شده است.

3 - شرح خطابه غدير خم، 5 ج، محمدرضا شريفى، فارسى، چاپى، نور الحيات، اصفهان، غديرستان، اصفهان، 1404 ش، 1446 ق، وزيرى: ج 1: 549 ص، ج 2: 481 ص، ج 3: 498 ص، ج 4: 485 ص، ج 5 : 485 ص. اين كتاب شرحى مفصل بر خطبه غدير است، كه مهم ترين پشتوانه غدير است. اين اثر صرفا جنبه الفاظ و ادبى خطبه نيست و بيشتر به مفاهيم پرداخته، و هدف تحقيق است كه انجام نشده است. در اين كتاب براى هر فراز يك موضوع اصلى انتخاب شده و پيرامون آن صحبت شده است، و اگر در ادامه خطبه موردى درباره آن موضوع بوده در كنار يكديگر قرار داده شده، و نيز شواهدى هم از آيات و روايات آورده شده است. اين اثر پس از تكميل حدودا 5 جلد و هر جلد حدود 500 صفحه خواهد شد. اجمالى از كتابشناسى اين كتاب از اين قرار است:

جلد اول اين كتاب مقدمه چينى براى خطبه است، كه اين مباحث در آن آمده است: ويژگى هاى خطبه غدير، اهميت خطبه غدير، لزوم پرداختن به خطبه غدير، تبليغ مهندسى شده خطبه غدير، جايگاه خطبه غدير به عنوان پشتوانه تبليغى غدير، مستند سازى براى خطبه غدير از آيات و روايات، سند خطبه، خطبه غدير در كتب مخالفين. از جلد دوم شرح خطبه شروع شده است. در اين جلد فراز اول خطبه آمده؛ كه حمد و ثنا و توحيد و صفات خدا است. همه موضوعات توحيدى كه در خطبه غدير اشاره شده و ارتباط آنها با ولايت و امامت - و نه بحث مستقل توحيد - به طور مفصل توضيح داده شده است. در جلد سوم و چهارم و پنجم فراز دوم خطبه غدير آمده كه آيه ابلاغ است، و مباحث درباره اين آيه مطرح شده است، و سپس فراز سوم تا يازدهم خطبه غدير به ترتيب آمده است.

4 - شرح خطبة الغديرية، على بن محمد نراقى (جلال الدين، كاشانى) ، عربى، خطى.

ص: 222

5 . شرح الخطبة الغديرية، سيد محمدتقى بن باقر نقوى (خراسانى، قائنى) ، عربى، خطى.

6 - شرح خطبه غدير، سيد محمد امين، فارسى، چاپى، طيب، تهران، اول، 1404 ش، 1446 ق، وزيرى.

7 - شرح و تفسير خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير خم، سيد محمدتقى نقوى، فارسى، چاپى، مقدمه و ويرايش و تنظيم و پاورقى: مهدى جعفرى، منير، جليل، تهران، اول، 1374 ش، 1415 ق، 1995 م، وزيرى، 512 ص. اين كتاب شامل شرح خطبه غدير در هفتاد و چهار قطعه، و در هر قطعه همراه با توضيحات و مطالب مربوط، و در پايان خاتمه اى شامل توضيح پى آمدهاى غدير و وقايع بعد از آن است. مطالب مهم كتاب از اين قرار است:

پيشگفتار: واقعه غدير خم، اسناد حديث غدير، روات حديث غدير از صحابه و علما و دانشمندان. توحيد و مباحث مربوط به آن، واقعه غدير خم، خصائص على عليه السلام، شامل شش خصيصه، فضيلت على عليه السلام بر ديگران، درباره پيامبر صلى الله عليه و آله، درباره قرآن، حديث ثقلين.

جنگ هاى اميرالمؤمنين عليه السلام: جنگ جمل در هفت بخش، جنگ صفين در يازده بخش، جنگ نهروان در سه بخش، مناقب و امتيازات مخصوص به اميرالمؤمنين عليه السلام امل نُه امتياز از حضرت بقيه اللّه عليه السلام شامل سه حديث، پيرامون امام و امامت، خصائص امام زمان عليه السلام شامل بيست خصيصه، نماز و روزه، امربه معروف و نهى ازمنكر، پنجاه آيه در حق على عليه السلام.

خاتمه: حارث بن نعمان و نزول آيه «سأل سائل بعذاب واقع»(1)، اجمالى از وقايع پس از غدير: داستان عقبه، در خانه ام سلمه، صحيفه ملعونه، رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، سقيفه بنى ساعده، سكوت على عليه السلام، اعراض مردم از على عليه السلام.

ص: 223

8 - شرحى بر خطبه غدير، احمد حبيبيان، فارسى، چاپى، بركت كوثر، همدان، اول، 1394 ش، رقعى، 218 ص. اين كتاب شرحى بر خطبه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در غدير است. نگارنده براى بررسى خود آن را به دو بخش تقسيم كرده است:

يك بخش مربوط مى شود به حمد و ثناى الهى از زبان رسول اكرم صلى الله عليه و آله كه به عالى ترين شكل و اسلوب صورت گرفته است. در بخش دوم با عبارت «معاشرالناس» شروع شده، و تا پايان خطبه حدودا 56 بار تكرار شده است، و مضامين همگى مربوط به فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام و ترغيب امت بر اطاعت و پيروى از حضرت على عليه السلام است.

9 - شرحى بر سروش آفتاب، 6 ج، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1398 ش، رقعى، ج 1: 190 ص، ج 2: 192 ص، ج 3: 174 ص، ج 4: 182 ص، ج 5 : 168 ص، ج 6 : 182 ص. سر فصل عناوين اين كتاب از اين قرار است:

ج 1: مقدمه، گفتار اول: معرفى خطابه غدير، گفتار دوم: حمد و ثناى الهى، گفتار سوم: توحيد تنزيهى، گفتار چهارم: علم و قدرت خداوند، گفتار پنجم: شناخت فطرى، گفتار ششم: نفى تشبيه و تعطيل، گفتار هفتم: عظمت خداوند، گفتار هشتم: عزيز و غفار، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 2: گفتار نهم: انجام رسالت، گفتار دهم: ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار يازدهم:

ابلاغ الهى، گفتار دوازدهم: مسير ولايت، گفتار سيزدهم: برترى اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار چهاردهم: هم جوار اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار پانزدهم: دو يادگار گرانبهاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، گفتار شانزدهم: امير مؤمنان، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 3: گفتار هفدهم: القابى براى اميرالمؤمنين على عليه السلام، گفتار هجدهم: جانشين

رسالت خداوند، گفتار نوزدهم: اكمال دين و اتمام نعمت، گفتار بيستم: امامت على عليه السلام و فرزندان ايشان، گفتار بيست و يكم: برترين اوصيا، گفتار بيست و دوم: راضى به حق و آراسته به صبر، گفتار بيست و سوم: جانشين بر حق، پرسش هايى از متن كتاب.

ص: 224

ج 4: گفتار بيست و چهارم: حبّ و بغض نسبت به على عليه السلام، گفتار بيست و پنجم:

توحيد، حق خداوند متعال، گفتار بيست و ششم: ائمه نور و ائمه نار، گفتار بيست و هفتم: فرمان بردارى از على عليه السلام، گفتار بيست و هشتم: صراط مستقيم، گفتار بيست و نهم: دوستان و دشمنان ائمه عليهم السلام، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 5 : گفتار سى ام: آخرين امام عجل اللّه تعالى فرجه الشريف، گفتار سى و يكم: آخرين حجت الهى، گفتار سى و دوم: حافظ دين، گفتار سى و سوم: دين، برنامه الهى، گفتار سى و چهارم: فرمان پايدار، گفتار سى و پنجم: سنجش اعمال، پرسش هايى از متن كتاب.

ج 6 : گفتار سى و ششم: فرزندان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، گفتار سى و هفتم: پيمان پايدار، گفتار سى و هشتم: شرط بندگى خداوند، گفتار سى و نهم: فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام، گفتار چهلم: راه رستگارى، پرسش هايى از متن كتاب.

4 - بايسته ها در مقام بيان خطبه غدير، على انصارى بويراحمدى، فارسى، چاپى، وزيرى، 206 ص. در اين كتاب طى 23 بخش جوانب مختلف غدير و امامت را مورد بررسى قرار داده است.

5 - پيام ماندگار غدير، يونس حبيبى افروزى، فارسى، چاپى، بوستان كتاب، قم، 1394 ش، رقعى، 176 ص. اين كتاب گذرى موضوعى بر خطبه غدير طى شش فصل است: 1. واقعه غدير 2. جايگاه امامت در خطبه غدير 3. جايگاه امام على عليه السلام در خطبه غدير 4. مهدويت در خطبه غدير 5 . فنون خطابه در خطبه غدير 6 . متن كامل خطبه غدير.

6 - پيام نگار، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، نگار، تهران، اول، 1383 ش، و چاپ هاى متعدد ديگر: 1384 تا 1388 ش، قطع هاى مختلف: وزيرى، نيم رحلى، رحلى، رحلى بزرگ، بياضى، پالتويى، جيبى و ... ، همچنين صفحات اين چاپ ها متغاير است: 44 ص، 95 ص، 50 ص، و بيشتر. اين كتاب احياى خطبه غدير به انواع و اقسام مختلف و كيفيت بالا است. محتواى اين كتاب در چاپ هاى مختلف با كمى تفاوت است. آنچه در همه چاپ ها آمده متن خطبه غدير همراه با ترجمه شيوا، با مقدمه اى مختصر در مورد امامت و واقعه غدير و خطبه آن و راهكارهاى تبليغى خطبه غدير است. در بعضى از چاپ ها ابتدا زيارت امين اللّه، و در بعضى ترجمه انگليسى آورده شده، و در برخى مختصرتر است. آنچه در اين كتاب مهم است، چاپ هاى متعدد و متنوع با كيفيت بسيار بالا از هر نظر است. نوع چاپ كتاب، جنس ورق، چاپ با بهترين كيفيت و رنگ آميزى و طراحى، تصاوير هنرى، گرافيكى و نقاشى، معطر بودن كتاب، جلدهاى بسيار زيبا و متين و ... .به عنوان مثال، در چاپ رحلى و رحلى بزرگ، جلد كتاب چرم خالص با كيفيتى بسيار بالا است.

7 - پيام ها و هدايت ها در خطبه غدير، على اصغر رضوانى، فارسى، چاپى، صبح اميد ياران، قم، اول، 1392 ش، وزيرى، 480 ص. در اين كتاب پس از بررسى كوتاه سند و اعتبار خطبه غدير مقدمه و متن خطبه را به شكل قطعه هاى كوتاه و با ترجمه

ص: 226

فارسى آورده، و در هر مورد نكات متعدد و ارزشمندى را از آن قطعه استخراج كرده، كه گاهى بيش از چهل نكته است. اين كتاب در نوع خود كارى بديع و ارزشمند و بسيار قابل استفاده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: سند خطبه، سند خطبه غدير به نقل از احتجاج طبرسى، بررسى سند خطبه غدير به روايت احتجاج، عدم تأثير جهالت راوى به طور مطلق در تضعيف روايت، تأييد مضمون خطبه با احاديث ديگر، تواتر مضمون خطبه غدير، شهرت خطبه غدير، خطبه غدير به نقل كتاب «نور الهدى» ، مقدمه خطبه، متن خطبه.

8 - پيمان آسمانى (طرح نوين از متن و ترجمه خطبه غدير) ، محمدحسين رحيميان، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، چاپ اول، سال 1386 ش، رقعى، 128 ص. در اين كتاب پس از مقدمه چينى در مورد غدير، واقعه و خطبه غدير به صورت قطعه قطعه، همراه با مقدمه اى بسيار كوتاه و ترجمه آن در 102 قسمت آمده است. در پايان، خاتمه بحث و جمع بندى بيان شده است. اين كتاب در واقع طرحى نو در ايراد خطبه غدير و بيان آن است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

سرآغاز، پايان رسالت، واقعه غدير از زبان امام باقر عليه السلام، خداشناسى، مهر بى پايان، قدرت بى كران، خداى حكيم، گواهى به خداى توانا، گواهى با همه وجود، پروردگار آمرزنده، سپاس و ايمان، اقرار به بندگى، ابلاغ پيام، عدم كوتاهى، على عليه السلام ولى خدا، درخواست از جبرئيل، تهديد به افشا، پيشواى واجب الاطاعه، آخرين جايگاه، على عليه السلام امام مبين، هدايتگر به حق، نخستين مؤمن، برترى خدايى، امام از جانب الهى، مژده پيامبران عليهم السلام.

كرامت الهى، برترين مردم، هشدار الهى، على عليه السلام جنب اللّه، انديشه در قرآن، بيانگر حقيقى قرآن، همگامى قرآن و عترت، او تنها اميرمؤمنان است، على عليه السلام در دستان نبوت، جانشين حقيقى، راز و نياز با آفريدگار، نيايش ديگر، گواهى بر ابلاغ، اكمال دين، ياور پيامبر صلى الله عليه و آله، ياور دين خدا، فرزندان پيامبر صلى الله عليه و آله، حسد نورزيد، مؤمن مخلص كيست، زيانكار واقعى، فرمان خدا ابلاغ شد، تقوا و پرهيزكارى، ايمان و باور حقيقى.

ص: 227

بهشتيان، ورود بدون بازرسى، دشمنان على عليه السلام و عترت من، دوزخيان، تكذيب گران و گمراهان، پاداش بزرگ، تفاوت ره از كجاست تا به كجا، بيم دهنده و هدايتگر، نبوت و وصايت، پايان بخش پيشوايان، روشنگر مردم، فراخوانى به بيعت رسمى، پيمان با خدا، شعائر الهى، زيارت خانه خدا، آمرزش گناهان، پاداش نيكوكاران، توبه از گناه، نور مطلق، هشدار مهم، شكيبا و سپاسگزار، منّت و غضب، پيشوايان آتش.

توطئه صحيفه، امامت وراثتى، ابلاغ پيام و رسالت نسل ها، غصب خلافت، آزادى در عمل، هلاكت ستمكاران، پيشينيان گمراه، ايمنى و رستگارى، صراط مستقيم الهى، دوستان خدا، دشمنان على عليه السلام و برادران شياطين، دوستان على عليه السلام و عترت من، ايمن شدگان و رهايافتگان.

روشنگر احكام، حلال و حرام هاى الهى، اتمام حجّت، گفتار قطعى، حفظ گفتار، بازگويى فرمان، بالاترين امر به معروف، قرآن معرّف امامان، بيم از روز رستاخيز، در دادگاه عدل، اقرار زبانى، تلفيق اقرار و بيعت رسمى، بيعت با خدا، بيعت به عنوان اميرمؤمنان، سلام به عنوان اميرمؤمنان، سپاس و رستگارى، نگاهى ديگر به فضايل بى كران على عليه السلام، رستگارى بزرگ، پيشى گيرندگان در بيعت، خشنودى خدا، دعاى پايانى، پايان مراسم باشكوه، سخن پايانى و ره پويان غدير.

9 - پيمان غدير بيعت با مهدى عليه السلام، سيد محمد بنى هاشمى، فارسى، چاپى، چاپ اول: منير، تهران، سال 1383 ش، رقعى، 63 ص. چاپ دوم: همان، سال 1384 ش، چاپ سوم: همان، سال 1386 ش، رقعى، 160 ص. عناوين اين كتاب چنين است:

فصل 1: پيام غدير در كتاب و سنّت: عهد الهى در قرآن، سابقه عدم وفا به عهد خداوند، جزئيات عهد الهى در مورد امامت، ضرورت وفا به عهد امامت در همه زمان ها، آخرين و مهمترين اعلان عهد امامت، لزوم آشنايى با پيام غدير و عمل به آن، حجّيّت پيام غدير براى همه انسان ها تا روز قيامت، محتواى اصلى پيام: اعلام ولايت همه ائمه عليهم السلام تا قيامت، بيعت خواستن پيامبر صلى الله عليه و آله از مردم در روز غدير، لزوم پيمان

ص: 228

بستن همه مخاطبان غدير بر محتواى آن، تجلّى محتواى دقيق پيام غدير در متن پيمان.

فصل 2: اهميّت التزام به پيمان غدير: معانى و شؤون مولى و عبد، عبوديّت و سرورى، مراتب عبوديّت در برابر مولى، نتيجه سرپيچى از فرمان خداوند در غدير، عملكر مسلمانان در برابر پيمان غدير، لببيك گفتن به دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله در عيد غدير، دعا بر تعجيل فرج در روز غدير.

فصل 3: وفا به پيمان بندگى: دعاى روز غدير سرلوحه اعمال شيعيان، چهار تقاضاى امام صادق عليه السلام در دعاى عيد غدير، آرزوى خدمت به حضرت ولى عصر عليه السلام از زبان امام صادق عليه السلام، سبب لزوم خدمت به امام عصر عليه السلام، تفاوت بين نصرت و خدمت، مباشرت در خدمت به امام زمان عليه السلام، اظهار فروتنى در خدمت به حضرت مهدى عليه السلام، مراتب خدمتگزارى به مولا.

اظهار عبوديت سيد بن طاووس در پيشگاه امام عصر عليه السلام، عبدالمهدى شدن فرزند سيد بن طاووس، آقايى مولا در حق بنده خود، اظهار بندگى نسبت به امام عصر عليه السلام در كلام صدرالاسلام همدانى، ضرورت معاهده بنده با مولاى غايب خود، نقض پيمان بندگى با ارتكاب گناه، چگونگى محاسبه و تطهير نفس از گناهان، مناقشه خداوند نسبت به گناهان، عدم مناقشه در مورد گناهان به سبب تجديد عهد با ائمه عليهم السلام، طلب مغفرت از مولا براى پاكى از گناهان، توبه از گناه در هنگام عرض اعمال، خشوع بنده در برابر مولا، اولويّت مولا نسبت به بنده در همه امور.

فصل 4: چگونگى خدمت مقبول به مولا: مصاديق خدمتگزارى به امام غايب عليه السلام، گستره خدمت به حضرت ولى عصر عليه السلام، اهميت صداقت و اداى امانت در خدمت به امام عصر عليه السلام، تعهّدآور بودن انتساب به ائمه عليهم السلام، شكر نعمت انتساب به ائمه عليهم السلام، راه هاى مختلف دعوت به امام زمان عليه السلام، فضيلت رسيدگى علمى به ايتام آل محمد عليهم السلام، ارزش دستگيرى علمى از ايتام امام عصر عليه السلام در زمان غيبت، همدل شدن شيعيان بر وفاى به عهد امامت.

ص: 229

محفوظ ماندن خدمت خالصانه و صحيح، تلاش براى تداوم توفيق در خدمتگزارى، جديّت و اخلاص: دو عامل اساسى براى تداوم خدمتگزارى، تعريف اخلاص و اهميّت آن، ضرورت حسن فعلى و فاعلى براى اصابه عمل، شرط سوم اصابه عمل: خشيت از خداوند، مراقبت از عمل تا هنگام مرگ، سه شرط لازم براى خدمتگزارى صحيح، يادى از شب عاشوراى امام حسين عليه السلام، ذكرى از مصائب كودك شرخوار اباعبداللّه عليه السلام، زيارت اباعبداللّه بن الحسين عليه السلام. فهرست منابع.

10 - تجلى مهدويت در غدير، رضاعلى عزيزى، فارسى، چاپى، ستاد مردمى مهدويت خراسان رضوى، مشهد، 1389 ش، جيبى، 17 ص. در اين كتاب فرازهايى از خطبه غدير كه با امام زمان عليه السلام مرتبط است، همراه با ترجمه و بيان پيام ها به طور مختصر آمده است.

11 - تفسير آيات در خطابه غدير، حسين ضرّابى مقدم، فارسى، چاپى، استوار، مشهد، دوم، 1388 ش، رقعى، 80 ص، چاپ ديگر: واژگان خرد، مشهد، اول، 1387 ش، رقعى، 75 ص. در اين كتاب پس از مقدمه، آياتى كه در خطبه غدير آمده همراه با فرازهاى خطبه كه مربوط به آن است به عنوان تفسير آيه آمده و كلاً 45 آيه است. در آخر پاسخ به چند سؤال آورده شده است.

12 - تكنولوژى تبليغ در خطابه غدير، سيد حسينى حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1396 ش، رقعى، 264 ص. در اين كتاب طى دوازده گفتار، مفصل در مورد شيوه هاى تبليغى كه در ماجرا و خطبه غدير به كار گرفته شده، و نيز انواع راهكارها و شيوه هاى مؤثر در اين زمينه صحبت كرده، و مطلب را از هر جهت تمام كرده است. فهرست اين كتاب از اين قرار است:

مقدمه

گفتار اول: جايگاه تبليغ در اسلام، پيام غدير، سخنان معصومين عليهم السلام در طول فرمان خداست، اختيار و ابتكار معصومين عليهم السلام، شأن رسول خدا صلى الله عليه و آله.

ص: 230

گفتار دوم: خصوصيات مبلّغ، تكنولوژى تبليغ، توجه به خدا و مبدأ خلقت، نشاط و اعتقاد به كار، قاطعيت همراه با ايمان به محتوا در تبليغ.

گفتار سوم: تكنيك هاى تبليغ، اتكاى به خداوند، اتصال به منبع و مركز بى انتها و مقبول، بهره گيرى از ادبيات و تأثير آن بر مخاطب، ايجاد انگيزه، بلاغ مبين، اهميت جايگاه سخنران، به وجود آوردن محيط مناسب براى تبليغ.

گفتار چهارم: مخاطب شناسى، اهميت مخاطب شناسى در تبليغ، توجه به موقعيت مخاطبان، ايجاد رابطه عاطفى با مخاطبان، تحريك احساسات مخاطبان، ارتباط همه جانبه با مخاطب.

گفتار پنجم: فروتنى و تواضع، فروتنى و تواضع نسبت به مخاطبان، خيرخواهى، آثار خيرخواهى مبلغ، خيرخواهى در تبليغ كالاهاى تجارى، خيرخواهى در تبليغ سيستم هاى علمى، ضمير خيرخواهى مبلغ.

گفتار ششم: سعه صدر در تبليغ، ارائه ملاك جهت شناخت و معرفى مخالفان، صبر در برابر انديشه هاى مخالف در تبليغ، رحمت، مظهر ديانت اسلام.

گفتار هفتم: نحوه بيان مبلغ، بيان مفهوم در قالب هاى متنوع براى همه سطوح فكرى، ساده گويى در تبليغ، دسته بندى موضوعات، سؤالى كردن برخى مفاهيم، پرسش از مخاطبين، براعت استهلال، يكنواخت نبودن نحوهى القاء تبليغ، با ايمان و توكل به خدا، وظيفه تبليغ را انجام دهيم و منتظر نتيجه نباشيم، نتيجه تبليغ و وظيفه ما، عدم پذيرش مخاطب.

گفتار هشتم: برجسته كردن نكته ها و بعضى قسمت ها، موضوع ها و احكام، حساس نمودن مخاطبان روى نكات خاص، نقش واژه هاى هشدارى در تبليغ.

گفتار نهم: تكيه بر مسائل فطرى، پيوند زدن محتواى تبليغ به مسائل فطرى، انذار و تبشير در تبليغ.

ص: 231

گفتار دهم: پشتوانه قوى در بيان مفاهيم، پيوند دادن محتواى تبليغ به بى نهايت، شروع كردن تبليغ همراه پيوند با بى نهايت، ناظر دانستن خدا در تبليغ دين، نقش معنويات در تبليغ، انفاق، موجب رشد سريع تبليغ.

گفتار يازدهم: جامعيت در تبليغ، جامع معرفى كردن محتواى تبليغ، ارائه محتوا و موضوع به صورت زنده، تناسب شعارها با شعور، قالب ها با قلب، بدنه با محتوا، انجام كارهايى براى نشان دادن اهميت تبليغ، آينده نگرى در تبليغ، خوب و خلاصه معرفى كردن محتوا، بروشور و خلاصه مطلب.

گفتار دوازدهم: جهانى ديدن محتوا و عمل كردن در محدوده منطقه، ديد وسيع، بى نهايت ديدن و محدود عمل كردن، جاودانه كردن طرح، اصل تضمين و تضمين محتواى تبليغ، تعهد و پيمان بستن و قول همكارى گرفتن از مخاطبان.

13 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى) ، فارسى، چاپى، شهاب الدين، تهران، چاپ اول، سال 1386 ش، پالتويى، 130 ص. در اين كتاب، ماجراى غدير همراه با خطبه غدير در قالب شعر فارسى و با عنوان گذارى هاى متعدد آورده شده است.

14 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ، فارسى، چاپى، اسلام، تهران، اول، 1386 ش، بياضى، 176 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

15 - خطابه غدير در آينه اسناد، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا دهم: دليل ما، قم، 1385 - 1398 ش، رقعى، 108 ص. در اين كتاب واقعه غدير، متن كامل خطبه غدير، ترجمه خطبه غدير، اسناد و منابع خطبه غدير و مدارك حديث غدير آمده است. تحقيق جديد در اين كتاب، جمع آورى قطعات خطبه غدير است، كه به طور پراكنده در كتب مختلف از عامه و شيعه آمده، و همراه با آدرس هاى فراوان است.

ص: 232

16 - خطبه غدير نگاه فورى، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى الله عليه و آله، اصفهان، عطر عترت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 220 ص. در اين كتاب طى 4 بخش نكات ارزشمند و كاربردى در مورد خطبه غدير بيان شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. زمينه خطبه غدير، 2. ساختار خطبه غدير 3. قرائن خطبه غدير 4. نتايج خطبه غدير.

17 - درآمدى بر خطبه غدير، سيد عباس طباطبائى فر، فارسى، چاپى، ميراث فرهيختگان، تهران، 1402 ش، رقعى، 96 ص. در اين كتاب طى 3 بخش مواردى در مورد خطبه غدير آمده است: 1. گزارشى جامع از خطبه غدير 2. برخورد نويسندگان مذاهب با غدير 3. مناظره.

18 - درسنامه خطبه غدير، اكبر روستايى، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 232 ص. در اين كتاب، جوانب مختلفى از غدير را مورد بررسى قرار داده، و در ضمن به مباحثى مربوط به آن اشاره نموده است. عناوين اصلى اين كتاب از اين قرار است:

درس اول: تواتر حديث غدير. درس دوم: آيه بلاغ. درس سوم: حديث منزلت. درس چهارم: امامت دوازده امام عليهم السلام. درس پنجم: حديث يوم الدار. درس ششم: ليلة المبيت. درس هفتم: حديث اخوت. درس هشتم: آيه اكمال. درس نهم: غصب و ارتداد. درس دهم: صفات شيعه. درس يازدهم: امام زمان عليه السلام. درس دوازدهم:

پيامدهاى انكار غدير

19 - سخنرانى استثنائى غدير، محمدباقر انصارى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1387 ش، وزيرى، 256 ص. در اين كتاب ابعاد مختلف خطبه غدير همانند تداركات پيش از خطبه و پيش بينى هاى متن و بعد از خطابه، همراه با متن خطبه غدير و ترجمه آن آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: 1. برنامه ريزى جامع براى سخنرانى استثنائى: تداركات قبل از سخنرانى، پيش بينى هاى متن خطابه، پيش بينى هاى بعد از خطابه، اكنون ... ما و ... و غدير 2. گام هاى سخن در خطابه غدير

3. نتايج ابدى خطابه غدير.

ص: 233

20 - غدير و مهدويت، محمدرضا شريفى، فارسى، خطى. اين كتاب شرح موضوعى فراز مهدويت از خطبه غدير است، با اين تكميل كه در غدير بايد به مفصل به مهدويت پرداخته شود، و اينكه اگر مهدويت را در غدير نبينيم غدير ابتر خواهد ماند، و اگر در مهدويت غدير را لحاظ نكنيم بحث مهدوى بى ريشه خواهد بود.

21 - فرازى از خطبه شريف غدير درباره حضرت ولى عصر عليه السلام، غلامرضا حاتمى، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: الماس شرق، مشهد، 1388 و 1389 ش، جيبى، 32 ص. در اين كتاب فرازى از خطبه غدير كه مرتبط با امام زمان عليه السلام هست همراه با ترجمه فارسى آمده و در ادامه و به عنوان تأييد و مستندسازى آن فراز روايات و دعا و داستان آورده شده است.

22 - فرهنگ فراگير غدير، محمدرضا رفيعى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1388 - 1393 ش، وزيرى، 255 ص. در اين كتاب سعى شده فرهنگ اسلام حقيقى و اصيل - كه همان تشيع باشد - از خطبه و ماجراى غدير استخراج شود و همراه با شواهد و روايات ديگر عرضه گردد. در اين كتاب طى 12 بخش جوانب مختلفى از غدير را به عنوان پيام هاى جاودان غدير مورد بحث و بررسى قرار داده، و در آخر خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى آن را آورده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پيشگفتار، 1. غدير تجليگاه توحيد ناب 2. غدير آئينه تمام نماى على عليه السلام شناسى 3. غدير نماد امامت و ولايت آل اللّه عليهم السلام 4. غدير باور جدايى ناپذيرى قرآن و عترت 5 . غدير رمز و راز خاتميت 6 . غدير، ضامن دوام و كمال اسلام 7. غديرفرهنگى غنى و سرشار و پايدار 8. غدير زنده و هميشه جارى 9. غدير بيعت و ميثاق ماندگار 10. غدير محور وحدت پايدار و الفت استوار محمدى 11. غدير بزرگ ترين و مهم ترين «معروف» 12. غدير بنيان حماسه موعود جهانى، اسناد و مدارك خطبه غدير: خطابه غدير در كتب عامه. خطابه جاودانه غدير، ترجمه كامل خطابه غدير.

ص: 234

23 - كعبه در پيام آفتاب، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، چاپ اول تا سوم: منير، تهران، 1391 - 1395 ش، بياضى، 246 ص. در اين كتاب طى 12 بخش فرازهايى از خطبه غدير كه مربوط به امام زمان عليه السلام است، همراه با توضيحات و مستند سازى آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

مرواريد 1: موعود خاندان نور، مرواريد 2: روشنگر آئين رستگارى، مرواريد 3: كانون بخش انديشه ها، مرواريد 4: ياور آئين حنيف: نور الهى چيست ؟ مرواريد 5 : ژرف ترين دريا: حقيقت عظمت خداوند، علم غيب، علم و قدرت ائمه عليهم السلام، مرواريد 6 : نيكوى برگزيده، مرواريد 7: وارث نور علم امام مبين، مرواريد 8 : تحكيم بخش آيات بارى، مرواريد 9: باليده ترين رهنما، مرواريد 10: اختياردار جهان و جهانيان، مرواريد 11: بشارت نور، مرواريد 12: امانتدار آشكار و نهان.

24 - كلام هادى، سيد محمود هاشمى، آشيانه برتر، اصفهان، 1394 ش، فارسى، چاپى، رقعى، 262 ص. اين كتاب نگاه آمارى به خطبه غدير، همراه با متن خطبه و ترجمه منثور و موزون آن بوده، و در نوع خود كارى بديع و زيباست.

25 - مرواريد فضائل در صدف غدير، حبيب عباسى، فارسى، چاپى، رقعى، 120 ص. در اين كتاب فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام كه در خطبه غدير آمده همراه با سنديابى آنها در كتب عامه آورده شده است.

26 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى، به كوشش: اميرحسين رضايى، نيلوفر فرحزادى، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، دوم، 1402 ش، رقعى، 241 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با منظومه آن و توضيحات آمده است.

27 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)، فارسى، چاپى، شانى، كرج، اول، 1401 ش، رقعى، 221 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در سمت چپ آمده است.

ص: 235

28 - موعود غدير، اصغر صادقى، فارسى، چاپى، چاپ چهارم تا هشتم: آفاق، تهران، 1381 - 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب 5 بخش آمده است: 1. جايگاه ارزشى حديث غدير 2. خطبه غدير در يك نگاه 3. همپاى نور 4. سيماى حضرت مهدى عليه السلام به روايت غدير 5 . تا كِى انتظار. در طى اين بخش ها گذرى كوتاه بر خطبه غدير و مسئله ولايت و سپس معرفى امام زمان عليه السلام در خطبه غدير و شواهد ديگر، و در پايان درد دلى از زمان غيبت آمده است.

29 - مهدويت در خطبه غدير، سميه حسين جواد، فارسى، خطى، 194 ص. در اين كتاب آنچه در خطبه غدير درباره امام زمان عليه السلام آمده را شرح و توضيح داده است. اين كتاب پايان نامه مدرسه علميه عقيله بنى هاشم عليهاالسلام به سال 1386 ش است.

30 - ناگفته هايى از اسناد خطبه غدير، محمدعلى موحدى، فارسى، چاپى، معارف، قم، 1393 ش، رقعى، 200 ص. اين كتاب جامع ترين تحقيق در موضوع اسناد خطبه غدير و حاوى تحقيقات رجالى دقيق و مفصل در اسناد خطبه غدير بوده و از اين هر حيث مطلب را تمام كرده و كتابى بى نظير است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مقدمه 1: پيشينه تحقيق و وجه تمايز اين اثر، مقدمه 2: گونه هاى مختلف ضبط سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير، مقدمه 3: اصل خطابه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير. فصل 1:

خطبه كوتاه غدير، فصل 2: خطبه طولانى غدير، فصل 3: خطبه متوسط غدير. نتايج محصّل از بحث.

31 - نگاه آمارى به خطبه غدير، سيد محمود هاشمى، فارسى، چاپى، رقعى، 262 ص. در اين كتاب كارهاى آمارى در زمينه هاى مختلف در مورد خطبه غدير آمده است.

32 - نور الامير فى تثبيت خطبة الغدير، امير تقدمى معصومى ، عربى، چاپى، مولود كعبه، قم، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 590 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه در 10 قسمت آمده، كه طى آن حجة الوداع و خطبه غدير و مطالبى در مورد حديث غدير آمده است. سپس مقدمه چينى خطبه غدير آمده، و بعد خطبه غدير آورده شده

ص: 236

است. بعد از آن، خطبه غدير به صد قسمت تقسيم شده و هر قسمتى جداگانه و به طور مفصل توضيح داده شده، و براى هر قسمت شواهد و احاديث به عنوان تأييد از كتب عامه آورده شده، كه بسيار مفصل و مستدل و همراه با آدرس هاى مفصل و نسبتا جامع است. در پايان چند حديث به مناسبت آورده شده است. اين كتاب كارى جديد و در نوع خود بسيار جالب و قابل استفاده است.

سه كتاب ديگر از مؤلف در غدير است كه با جمع و تحقيق اين مؤلف تدوين شده است و دو كتاب به نام «طرق حديث الغدير» يكى به روايت ابن عساكر و ديگرى به روايت سه تن از بزرگان عامه است و كتاب سوم به نام «حديث الولاية» است.

تمام غديريه ها، به خصوص آنها كه خطبه غدير را هم به شعر آورده اند، خود نوعى نقل خطبه غدير است. حجم غديريه ها در شعر عربى، فارسى، و ... به قدرى زياد است كه تا كنون چندين كتاب مستقل و مفصل در مورد جمع آورى غديريه ها و شرح حال شاعران غديرى تأليف شده كه در ادامه معرفى خواهد شد.

براى تفصيل مطلب در مورد اشعار در مورد غدير و نام شاعران و... ، مراجعه شود به فصل چهارم «مسائل فرهنگى غدير» ، بخش دوم «ادبيات غدير» .

در ادامه چند نكته در اين باره بيان مى شود:

قرن چهارم

16. ابن طباطبا علوى (ابوالحسن محمد بن احمد بن محمد اصفهانى) ، م 322 ق.

17. ابوالاسود كاتب (ابن الاسود احمد بن علويه اصفهانى) ، ت 212 ق، م سيصد و بيست و اندى ق.

18. محمد بن احمد بن عبداللّه مُفجَّع (ابوعبداللّه بصرى كاتب نحوى) ، م 327 ق.

19. صنوبرى (احمد بن محمد بن حسن ضبّى) ، ت و م قرن 4 ق.

20. قاضى تنوخى (ابوالقاسم على بن محمد بن ابى فهم) ، ت 278 ق، م قرن 4 ق.

21. ابوالقاسم زاهى (على بن اسحاق بن خلف قطّان بغدادى) ، ت 318 ق، م 352 ق.

22. ابوفراس حمدانى (حارث بن ابى المعالى سعيد بن حمدان تغلبى) ، ت 320 يا 321 ق، م 357 ق.

23. كشاجم (ابوالفتح محمود بن حسين بن سندى رملى) ، م 330 يا 350 يا 360 ق.

24. ناشى ء صغير (ابوالحسين على بن عبداللّه بن وصيف بغدادى) ، ت 271 ق، م 365 ق.

25. بشنوى كردى (ابوعبداللّه حسين بن داود) ، ت و م قرن 4 ق.

26. صاحب بن عبّاد (اسماعيل بن ابى الحسن عبّاد بن عباس بن عبّاد) ، ت 326 ق، م 385 ق.

27. جوهرى جرجانى (ابوالحسن على بن احمد) ، ت و م قرن 4 ق.

28. ابن حجّاج بغدادى (ابوعبداللّه حسين بن احمد بن محمد كاتب محتسب نيلى) ، م 391 ق.

29. ابوالعباس ضبّى (احمد بن ابراهيم كافى اوحد) ، م 398 ق.

30. ابوالرقعمق انطاكى (ابوحامد احمد بن محمد) ، م 399 ق.

31. ابوالعلاء سَرَوى (محمد بن ابرهيم) ، ت و م قرن 4 ق.

ص: 240

32. طلحة بن عبيداللّه عونى (ابومحمد غسّانى) ، ت و م قرن 4 ق.

33. ابن حمّاد عبدى (ابوالحسن على بن حمّاد بن عبيداللّه عدوى بصرى) ، ت و م قرن 4 ق.

34. ابوالفرج رازى (محمد بن هندو) ، ت و م قرن 4 ق.

35. جعفر بن حسين و شاعران ديگر، ت و م قرن 4 ق.

قرن پنجم

36. ابونجيب طاهر جزرى (شدّاد بن ابراهيم بن حسن) ، ت و م قرن 5 ق.

37. شريف رضى (ابوالحسن محمد بن طاهر) ، ت 395 ق، م 406 ق.

38. عبدالمحسن بن محمد بن احمد صورى (ابومحمد) ، ت 339 ق حدودا، م 419 ق.

39. مِهيار بم مَرزويه ديلمى (ابوالحسن) ، ت 334 ق حدودا، م 428 ق.

40. شريف مرتضى (ابوالقاسم على بن حسين بن موسى) ، ت 355 ق، م 436 ق.

41. ابوعلى بصير (حسن بن مظفر نيشابورى) ، ت و م قرن 5 ق.

42. ابوالعلاء معرّى (احمد بن عبداللّه بن سليمان) ، ت 363 ق، م 449 ق.

43. المؤيد فى الدين (هبه اللّه بن موسى بن داود شيرازى) ، ت 390 ق حدودا، م 470 ق.

44. ابن جبر مصرى و شاعران ديگر، ت 420 ق، م 487 ق.

قرن ششم

45. على بن احمد فنجكردى (ابوالحسن نيشابورى) ، ت 433 ق، م 513 ق.

46. ابن منير طرابلسى (ابوالحسين احمد بن منير بن مفلح) ، ت 473 ق، م 548 ق.

47. قاضى ابن قادوس (جلال الدين ابوالفتح محمود بن قاضى اسماعيل بن حميد مصرى دمياطى) ، ت و م قرن 6 ق.

ص: 241

48. ملك صالح (ابوالغارات طلائع بن رزّيك بن صالح ارمنى) ، ت 495 ق، م 556 ق.

49. ابن عودى نيلى (ابوالمعالى سالم بن على بن سلمان تغلبى) ، ت ت 478 ق، م 558 ق حدودا.

50 . قاضى جليس (ابوالمعالى عبدالعزيز بن حسين بن حبّاب اغلبى سعدى تميمى صَقلى) ، م 561 ق.

51 . ابن مكى نيلى (سعيد بن احمد بن مكى مؤدِّب) ، م 565 ق.

52 . خطيب خوارزمى (ابوالمؤيد موفق بن احمد بن ابى سعيد) ، ت 484 ق، م 568 ق.

53 . فقيه عماره يمنى (نجم الدين ابومحمد عُمارة بن ابى الحسن على بن زيدان بن احمد حكمى) ، ت و م قرن 6 ق.

54 . سيد محمد بن على بن فخرالدين اقساسى، م 575 ق.

55 . قطب الدين راوندى (ابوالحسين سعد بن هبه اللّه بن حسن) ، م 573 ق.

56 . سبط بن تعاويذى (ابوالفتح محمد بن عبيداللّه بغدادى) ، ت 519 ق، م 583 ق.

قرن هفتم

57 . ابوالحسن المنصور باللّه (عبداللّه بن حمزة بن سليمان) ، ت 561 ق، م 614 ق.

58 . مجدالدين بن جميل (ابوعبداللّه محمد بن منصور بن جميل فزارى) ، م 616 ق.

59 . شوّاء كوفى حلبى (ابوالمحاسن يوسف بن اسماعيل بن على) ، ت 562 ق، م 635 ق.

60 . كمال الدين شافعى (ابوسالم محمد بن طلحة بن محمد قرشى عدوى نصيبى) ، ت 582 ق، 652 ق.

ص: 242

61 . ابومحمد المنصور باللّه (حسن بن احمد بن يحيى يمنى) ، ت 596 ق، م 670 ق.

62 . ابوالحسين جزّار (جمال الدين يحيى بن عبدالعظيم بن يحيى بن محمد) ، ت 601 ق، م 672 يا 679 ق.

63 . قاضى نظام الدين (محمد بن قاضى القضاة اسحاق بن مظهر اصفهانى) ، م 678 ق.

64 . شمس الدين محفوظ بن وشاح بن محمد ابومحمد حلّى اسدى، م 667 ق.

65 . بهاءالدين اربلى (ابوالحسن على بن فخرالدين عيسى بن ابى الفتح) ، م 692 يا 693 ق.

قرن هشتم

66 . ابومحمد بن داود حلّى (تقى الدين حسن بن على بن داود) ، ت 647 ق، بعد از 741 ق.

67 . جمال الدين خلعى (ابوالحسن على بن عبدالعزيز بن ابى محمد موصلى حلّى) ، م 750 ق حدودا.

68 . سريجى اوالى (سيد عبدالعزيز بن محمد بن حسن حسينى) ، م 750 ق حدودا.

69 . صفى الدين حلّى (عبدالعزيز سرايا بن على طائى سنبسى) ، ت 677 ق، م 749 يا 750 يا 752 ق.

70. شيبانى شافعى (تقى الدين ابوعبداللّه محمد بن احمد بن ابى بكر ربعى شيبانى اَسوانى اسكندرانى) ، ت 703 ق، م 777 ق.

71. شمس الدين ابن جابر اعمى مالكى (ابوعبداللّه محمد بن احمد بن على هوارى اندلسى نحوى) ، ت 698 ق، م 780 ق.

ص: 243

72. ابن الشَفهيَّه علاءالدين حلى (ابوالحسن على بن حسين شفيهى) ، ت و م قرن 8 ق.

قرن نهم

73. ابن عرندس حلى (صالح بن عبدالوهاب) ، م 740 ق حدودا.

74. ابن داغر حلى (مغامس بن داغر) ، ت و م قرن 9 ق.

75. حافظ بُرسى حلى (رضى الدين رجب بن محمد بن رجب) ، م 813 ق حدودا.

76. سيد ضياءالدين هادى (سيد جمال بن ابراهيم بن على يمنى صنعانى زيدى) ، ت 758 ق، م قرن 9 ق.

77. حسن آل عبدالكريم مخزومى، ت و م قرن 9 ق.

قرن دهم

78. تقى الدين كفعمى (ابراهيم بن زين الدين على بن بدرالدين حسن حارثى) ، م 905 ق.

79. شيخ عزالدين عاملى (حسين بن عبدالصمد بن شمس الدين محمد حارثى همدانى جبعى، پدر شيخ بهائى) ، ت 918 ق، م 984 ق.

قرن يازدهم

80 . ابن ابى شافين بحرانى (داود بن محمد بن ابى طالب بحرانى) ، م 1001 ق.

81 . زين الدين حميدى (عبدالرحمن بن احمد بن على) ، م 1005 ق.

82 . بهاءالدين عاملى (محمد بن حسين بن عبدالصمد جبعى شيخ بهائى) ، ت 953 ق، م 1031 ق.

83 . حرفوشى عاملى (محمد بن على بن احمد حريرى شامى) ، م 1059 ق.

84 . ابن ابى الحسن عاملى (سيد نورالدين على بن نورالدين على بن حسين موسوى جبعى) ، م 1068 ق.

ص: 244

85 . حسين بن شهاب الدين بن حسين كركى شامى (محقّق كركى) ، م 1076 ق.

86 . قاضى شرف الدين (حسن بن قاضى جمال الدين على بن جابر هبلى خولانى يمنى صنعانى) ، م 1079 ق.

87 . سيد ابوعلى انسى يمنى (احمد بن محمد حسنى) ، م 1079 ق.

88 . سيد شهاب بن احمد موسوى (ابومعتوق حويزى) ، ت 1025 ق، م 1087 ق.

89 . سيد على خان بن خلف مشعشعى (حويزى) ، م 1088 ق.

90. سيد ضياءالدين يمنى (جعفر بن مطهر بن محمد حسين جرموزى حسنى) ، م 1096 ق.

91. محمدطاهر بن محمدحسين قمى (شيرازى نجفى) ، م 1098 ق.

92. قاضى جمال الدين مكى (محمد بن حسن بن دراز) ، م بعد از 1012 ق.

93. ابومحمد بن شيخ صنعان، ت و م قرن 11 ق.

قرن دوازدهم

94. محمد بن حسن بن على حرّ عاملى، ت 1033 ق، م 1104 ق.

95. احمد بن حاجى بلادى، م اوائل قرن 12 ق.

96. سيد شمس الأدب يمنى (احمد بن احمد بن محمد حسنى انسى) ، م 1119 ق.

97. سيد على خان مدنى (صدرالدين سيد على خان مدنى شيرازى) ، ت 1052 ق، م 1120 ق.

98. عبدالرضا بن احمد بن خليفه كاظمى (ابوالحسن مقرى) ، م 1120 ق حدودا.

99. علم الهدى (محمد بن محمدمحسن بن مرتضى كاشانى) ، ت 1039 ق، م 1115 ق.

100. على بن احمد عاملى (فقيه عادلى غروى) ، م قرن 12 ق.

101. مسيحا فسوى محمدمسيح بن اسماعيل فدشكويى، م 1127 ق.

ص: 245

102. ابن بشاره غروى (ابوالرضا محمد بن على بن بشاره) ، م 1138 ق.

103. ابراهيم بلادى (ابورياض ابراهيم بن على بن حسن بحرانى) ، م قرن 12 ق.

104. ابومحمد شويكى (عبداللّه بن محمد بن حسين خطى) ، م قرن 12 ق.

105. سيد حسين بن اميررشيد بن قاسم رضوى (هندى نجفى) ، م 1156 ق.

106. سيد بدرالدين يمنى (محمد بن حسن بن المنصورباللّه صنعانى) ، ت 1062 ق، م قرن 12 ق.

قرن هفتم

14. بابا افضل الدين كاشانى، ت 582 ق، م 664 ق.

13. جلال الدين محمد مولوى، م 670 ق.

15. مصلح الدين سعدى شيرازى، ت 605 ق، م 690 ق.

قرن هشتم

16. ابن يمين فريومدى (امير فخرالدين محمود) ، ت 685 ق، م 769 ق.

17. مولانا كاشى (محمد حسن افضل المتكلمين) ، م قرن 8 ق.

18. نصرت محمد علوى رازى، م قرن 8 ق.

19. حمزه كوچك ورامينى، م قرن 8 ق.

قرن نهم

20. واعظ قاينى (مير سيد على) ، م بعد از 803 ق.

21. مولانا لطف اللّه نيشابورى، م 816 ق.

22. شاه نعمت اللّه ولى (سيد نورالدين كرمانى) ، ت 731 ق، م 834 ق.

23. ابن حسام خوسفى (محمد بن حسام الدين) ، ت 783 ق، م 857 ق.

24. آذرى طوسى (فخرالدين حمزه) ، ت 784 ق، م 866 ق.

قرن دهم

25. ملا حسين واعظ كاشفى (سبزوارى) ، م 910 ق.

26. مولانا نظام استرآبادى، م 921 ق.

27. بابا فغانى شيرازى، م 925 ق.

28. اهلى شيرازى (محمد) ، ت 858 ق، م 942 ق.

29. خواند مير خواجه غياث الدين، ت 880 ق، م 942 ق.

30. مولانا نثارى تونى، م 968 ق.

ص: 247

31. وحشى بافقى (كمال الدين محمد) ، م 991 ق.

32. سائل كاشانى، م قرن 10 ق.

قرن يازدهم

33. نظيرى نيشابورى (محمدحسين) ، م 1023 ق.

34. على نقى كمره اى، ت 953 ق، م 1029 ق.

35. حكيم شفايى اصفهانى (شرف الدين حسن) ، ت 966 ق، م 1037 ق.

36. فياض لاهيجى، م 1072 ق.

37. ناظم هروى (ملا فرخ حسين) ، ت 1011 ق، م 1081 ق.

38. ميرسند كاشانى، م 1083 ق حدودا.

39. صائب تبريزى (محمدعلى) ، ت 1016 ق، م 1086 ق.

40. محمدطاهر قمى، م 1098 ق.

قرن دوازدهم

41. نجيب كاشانى (نورالدين محمد) ، م 1106 ق.

42. تأثير تبريزى (محسن) ، ت 1060 ق، م 1129 ق.

43. دردمند اودگيرى (فقيه صاحب) ، م قبل از 1136 ق.

44. لامع درميانى (محمدرفيع) ، ت 1076 ق.

45. ميرجليل (سيد عبدالجليل حسينى واسطى بلگرامى) ، ت 1071 ق، م 1138 ق.

46. الماسى اصفهانى (ميرزا محمدتقى شمس آبادى) ، م 1159 ق.

47. محسن تتوى (محمد محسن) ، ت 1121 ق، م 1163 ق.

48. طبيب اصفهانى (ميرزا عبدالباقى) ، ت 1127 ق، م 1171 ق.

49. حزين لاهيجى (محمدعلى) ، ت 1103 ق، م 1181 ق.

ص: 248

50 . عاشق اصفهانى (محمد) ، ت 1111 ق، م 1181 ق.

51 . فقير دهلوى (مير شمس الدين) ، ت 1115 ق، م 1183 ق.

52 . آذر بيگدلى (لطفعلى بيك) ، ت 1134 ق، م 1195 ق.

53 . هاتف اصفهانى (سيد احمد) ، م 1198 ق.

54 . آزاد بلگرامى (ميرغلام على واسطى) ، ت 1116 ق، م 1200 ق.

55 . قادر گرامى پنجابى (شيخ غلام) ، م 1200 ق حدودا.

قرن سيزدهم

56 . قانع تتوى (مير على شير) ، م 1203 ق.

57 . مظفر عليشاه كرمانى (ميرزا محمدتقى) ، م 1215 ق.

58 . طراز يزدى (عبدالوهاب) ، م 1261 ق.

59 . وصال شيرازى، ت 1197 ق، م 1262 ق.

60 . وامق يزدى (سيد محمدعلى) ، ت 1200 ق، م 1262 ق.

61 . رشحة اصفهانى (محمدباقر) ، ت 1203 ق، م 1266 ق.

62 . قاآنى شيرازى (ميرزا حبيب) ، ت 1222 ق، م 1270 ق.

63 . داورى شيرازى (محمد) ، ت 1238 ق، م 1283 ق.

64 . سروش اصفهانى (شمس الشعراء ميرزا محمدعلى) ، ت 1228 ق، م 1285 ق.

65 . غالب دهلوى (اسداللّه) ، ت 1212 ق، م 1285 ق.

66 . هماى شيرازى (ميرزا محمدعلى) ، ت 1212 ق، م 1290 ق.

67 . افسر كرمانى (ميرزا مهدى قليخان) ، ت 1259 ق، م 1300 ق.

قرن چهاردهم

68 . جيحون يزدى (محمد تاج الشعراء) ، م 1301 ق.

69 . نقيب شيرازى (ميرزا احمد) ، ت 1238 ق، م 1302 ق.

ص: 249

70. جودى خراسانى (عبدالجواد) ، م 1302 ق.

71. شمس الادباء ميرزا سيد محمد اصفهانى، ت 1252 ق، م 1302 ق.

72. روشن اردستانى (ميرزا صادق) ، م 1305 ق.

73. عنقاى اصفهانى (محمدحسين) ، م 1308 ق.

74. خرد كرمانى (محمدعلى خان) ، زنده در سال 1308 ق.

75. صباى كاشانى (محمودخان ملك الشعراء) ، ت 1228 ق، م 1311 ق.

76. ميرزا حبيب اصفهانى، م 1311 ق.

77. پروين همدانى (محمد ملا پروين) ، زنده در 1312 ق.

78. صفى عليشاه (ميرزا حسن اصفهانى) ، ت 1251 ق، م 1316 ق.

79. قدرت قمى (سيد على رضوى) ، ت 1274 ق، م 1316 ق.

80 . محيط قمى (ميرزا محمد) ، م 1317 ق.

81 . مشتاقى نائينى (ميرزا على خان) ، ت 1246 ق، م 1318 ق.

82 . آسوده شيرازى (محمدمهدى) ، م 1320 ق.

83 . حكيم ساوجى (ميرزا على رضا) ، م 1322 ق.

84 . عمان سامانى (ميرزا نوراللّه) ، ت 1264 ق، م 1322 ق.

85 . صبورى كاشانى (محمدكاظم) ، ت 1259 ق، م 1322 ق.

86 . شكيب اصفهانى (محمدرضا) ، زنده در 1323 ق.

87 . شباب شوشترى (ملا عباس) ، ت 1250 ق، م 1324 ق.

88 . داور شيرازى (شيخ مفيد) ، ت 1251 ق، م 1325 ق.

89 . لعلى تبريزى (ميرزا على شمس الحكماء) ، ت 1261 ق، م 1325 ق.

90. فروغى اصفهانى (ميرزا محمدحسين ذكاءالملك) ، ت 1255 ق، م 1325 ق.

91. ميرزا حبيب خراسانى، ت 1266 ق، م 1327 ق.

92. شوكت شيرازى (فضل اللّه) ، م 1329 ق.

ص: 250

93. طرب اصفهانى (ابوالقاسم محمدنصير) ، ت 1274 ق، م 1330 ق.

94. حضورى سلماسى (ميرزا حسين خان) ، ت 1263 ق، م 1330 ق.

95. عنقاى طالقانى (جلال الدين ابوالفضل) ، ت 1266 ق، م 1333 ق.

96. اختر طوسى (ميرزا غلام حسين) ، ت 1268 ق، م 1334 ق.

97. سيد محمد جدّاى قمى، م 1336 ق.

98. شيخ الرئيس قاجار (ميرزا ابوالحسن حيرت) ، ت 1264 ق، م 1336 ق.

99. اديب الممالك فراهانى (سيد محمدصادق متخلص به اميرى) ، ت 1277 ق، م 1336 ق.

100. اديب خلوت (ميرزا على آشوب آشتيانى) ، ت 1285 ق، م 1337 ق.

101. حكيم هيدجى (محمد بن معصوم على) ، ت 1270 ق، م 1339 ق.

102. فرصت شيرازى (سيد ميرزا محمدنصير حسينى) ، ت 1271 ق، م 1339 ق.

103. منزوى تهرانى (شيخ على) ، ت 1290 ق، م بعد از 1341 ق.

104. ربانى گرگانى (حاج ميرزا محمدحسين) ، ت 1271 ق، م بعد از 1341 ق.

105. حكمت تهرانى (على نقى مشيرالكُتّاب) ، ت 1293 ق، م 1344 ق.

106. ايرج ميرزا، ت 1291 ق، م 1344 ق.

107. دروديان تفرشى (شيخ محمدرضا) ، ت 1284 ق، م 1344 ق.

108. غمگين اصفهانى (محمدكاظم) ، ت 1280 ق، م 1345 ق.

109. اديب پيشاورى (سيد احمد) ، ت 1260 ق، م 1349 ق.

110. خوشدل تهرانى (على اكبر صلح خواه) ، ت 1293 ق، م 1349 ق.

111. پروانه (سلطان محمود ميرزا) ، ت 1280 ق، م 1349 ق.

112. يحيى مدرس اصفهانى، ت 1254 ق، م 1349 ق.

113. مايل تهرانى (ميرزا حبيب اللّه) ، ت 1288 ق، م 1350 ق.

114. رفعت سمنانى (محمدصادق) ، م 1350 ق.

ص: 251

115. دانش تبريزى (صدرالافاضل) ، ت 1268 ق، م 1350 ق.

116. فقير شيرازى (ميرزا على معين الشريعه) ، ت 1296 ق، م 1351 ق.

117. نادرى مشهدى (محمدحسين ميرزا اميرالشعراء) ، ت 1299 ق، م 1356 ق.

118. غروى اصفهانى (محمدحسين كمپانى) ، ت 1296 ق، م 1361 ق.

119. عبرت نائينى (محمدعلى مصاحبى) ، ت 1283 ق، م 1362 ق.

120. ملك الشعراء بهار (محمدتقى) ، ت 1304 ق، م 1370 ق.

121. بنائى يزدى (على اصغر) ، ت 1301 ق، م 1370 ق.

122. صغير اصفهانى (محمدحسين) ، ت 1312 ق، م 1390 ق.

123. حائرى مازندرانى (محمدصالح) ، ت 1298 ق، م 1391 ق.

124. الهى قمشه اى (مهدى محى الدين) ، ت 1319 ق، م 1393 ق.

125. امينى تبريزى (سليمان) ، ت 1341 ق، م 1394 ق.

126. نجومى خراسانى (اسماعيل نجوميان) ، ت 1302 ق، م 1397 ق.

127. حشمت شيرازى (عبدالرحيم) ، م قرن 14 ق.

128. فارس بروجردى، م قرن 14 ق.

قرن پانزدهم (معاصر)

129. سيد محمدحسن ميرجهانى (حيران) ، ت 1319 ق، م 1412 ق.(1)

130. عبدالعلى فائز تبريزى، زنده در سال 1300 ش.

131. گلزار اصفهانى (متخلص به رجاء) ، ت 1263 ش، م 1325 ش.

132. نصرت خراسانى (ميرزا عبدالحسين خان منشى باشى) ، ت 1251 ش، م 1334 ش.

133. مفتون همدانى (ميرآقا كبريائى) ، ت 1268 ش، م 1334 ش.

ص: 252

134. اورنگ مازندرانى (عبدالحسين) ، ت 1282 ش، م 1337 ش.

135. سيد صادق سرمد، ت 1286 ش، م 1339 ش.

136. مهدين صور اسرافيل (على اكبر) ، ت 1280 ش، م 1340 ش.

137. مُكرَم اصفهانى (محمدعلى حبيب آبادى) ، ت 1283 ش، م 1344 ش.

138. منشى كاشانى (حسين على) ، ت 1271 ش، م 1349 ش.

139. عارف بجنوردى (سيد مرتضى رضوى نژاد) ، ت 1284 ش، م 1353 ش.