دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 6

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

فهرست فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير: ج 6 - 11

بخش اول: حديث غدير

ج 6 و 7 و 8

قسمت اول: اسناد حديث غدير··· ج 6 : ص 15 - 394

اول: بحثى سلسه وار در اسناد حديث غدير··· 17 - 323

دوم: نكاتى در اسناد حديث غدير··· 325 - 394

قسمت دوم: منابع حديث غدير··· 395 - 499

اول: بحثى سلسه وار در منابع حديث غدير··· 395 - 486

دوم: نكاتى در منابع حديث غدير··· 487 - 499

قسمت سوم: دلالت حديث غدير··· ج 7 و 8

اول: بحثى سلسه وار در دلالت حديث غدير··· ج 7: ص 9 - 503

دوم: شبهات حديث غدير··· ج 8 5 - 168

سوم: نكاتى در مورد «اولى» ، «ولى» ، «مولى» و «ولايت»··· 169 - 395

قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير··· 397 - 515

بخش دوم: خطبه غدير

ج 9 و 10 و 11

قسمت اول: اسناد و منابع خطبه غدير··· ج 9 : ص 7 - 274

اول: بحثى سلسه وار در اسناد خطبه غدير··· 7 - 151

دوم: نكاتى در اسناد و منابع خطبه غدير··· 153 - 274

قسمت دوم: متن كامل ومقابله شده خطبه غديرباترجمه فارسى··· 275 - 342

قسمت سوم: گام هاى سخن در خطبه غدير··· 343 - 392

قسمت چهارم: محور سخن و عصاره خطبه غدير: حديث غدير

و امامت··· 393 - 430

قسمت پنجم: شرح خطبه غدير··· 431 - 505

قسمت ششم: نكاتى در مورد خطبه غدير··· 507 - 645

قسمت هفتم: آيات در خطبه غدير··· ج 10 و 11

ص: 4

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

معرفى فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير

در مبحث غدير، دو پايه و اساس و ركن ركين وجود دارد؛ و آن عبارت است از: حديث غدير و خطبه غدير.

اما حديث غدير، همان جمله طلايى و كلام فوق تواتر بين شيعه و اهل سنت از لسان مبارك رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله است: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ.

امامان معصوم عليهم السلام به هر مناسبت به اين گلواژه غدير اشاره داشته و آن را بيان فرموده اند.

به پيروى از آنحضرات، اصحاب معصومين عليهم السلام و سپس علماى ربانى در چهارده قرنِ گذشته بر غدير، به طور مفصل در مورد حديث غدير و اسناد و مدارك و دلالت آن سخن گفته و حتى كتاب هاى مستقل نگاشته اند.

و اما خطبه غدير، همان سخنرانى يك ساعته و وحى گونه اى است، كه پيامبر صلى الله عليه و آله در بازگشت از حجه الودع به سوى مدينه، جمعيت صد و بيست هزار نفرى حاجيان را در صحراى غدير متوقف كرد، و بر فراز منبر غدير خطبه اى غرّا و مفصل بيان فرمود.

ص: 5

خطبه غدير، اساسنامه تشيع و مكتب اهل بيت عليهم السلام است، كه رسول خاتم صلى الله عليه و آله در سال آخر عمر خود به عنوان ختمِ رسالت خود، و براى اكمال دين و اتمام نعمت خداى متعال براى مسلمانان، بلكه با عبارت «مَعاشِرَ الناس» براى همه مردم جهان تا قيامت ايراد فرمود.

در «دائرة المعارف غدير» ، فصلى جداگانه (فصل دوم) براى حديث غدير و خطبه غدير در نظر گرفته شده؛ كه در اين فصل جوانب مختلف اين دو پايه غدير بلكه مكتب تشيع به طور كامل و مفصل واكاوى شده است.

در اين فصل، طى شش جلد در دو بخش: بخش اول حديث غدير و بخش دوم خطبه غدير، اسناد و مدارك و استدلال و شبهات هر كدام آمده است.

همچنين به آنچه مرتبط با اين دو مبحث است؛ مثل آيات در خطبه غدير پرداخته ايم، و هيچ موردى از قلم نيفتاده است.

ص: 6

ص: 8

جمعيت حاضر در غدير حكمفرما بود و دل ها پله پله با كلام رسول صلى الله عليه و آله مدارج كمال را مى پيمود و با كوه استوار نبوت تا اوج ولايت پيش مى رفت. اين در حالى بود كه طبق اشاره پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازهاى قبلى خطابه، همه چشم بر دست و بازوى پيامبر و على عليه السلام داشتند كه هنگام بالا رفتنشان كى فرا مى رسد.

اكنون غدير به قله خود رسيده و صد و بيست هزار نفر چشم بر لبان گل وجود دوخته اند. پيامبر صلى الله عليه و آله در آن حساس ترين لحظات دستان يد اللهى خود را به بازوان رشيد على عليه السلام نزديك كرد و او نيز دستان خود را بالا نگاه داشت. در يك لحظه او را تا آنجا بلند كرد كه كف پاى على عليه السلام به زانوان پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد.

همان طور كه على عليه السلام را بر سر دست نگه داشته بود، در بديع ترين شكل اعلام جانشينى خود را به انجام رساند. سؤالى كوتاه و جمله اى پر معنى ! ! پرسيد: گفتيد كه چه كسى بر شما اولى به نفس است ؟ مردم فورا پاسخ دادند: خدا و رسولش. فرمود:

أَلا فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

آگاه باشيد، كه هر كس من صاحب اختيار و اولى به نفس او بوده ام اين على صاحب اختيار و اولى به نفس اوست. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند، و خوار كن هر كس على را خوار كند.

اكنون با نشان دادن على عليه السلام و اشاره «هذا» به سوى او دقيق ترين معرفى خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله صورت گرفت؛ و به دنبال آن پرچم دوستى و يارى او بر فراز غدير برافراشته شد.

حضرت با پايان اين سخن على عليه السلام را از فراز دست بر منبر فرود آورد؛ و با ظرافتى لايق شأن نبوت نگذاشت در خطابه اش وقفه ايجاد شود و سخنان خود را ادامه داد و به تبيين ابعاد «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » پرداخت.

ص: 11

سپس اشاره اى به آينده كفر ستيز على بن ابى طالب عليه السلام با ناكثين و قاسطين و مارقين نمود، و تصريح كرد جنگ او با آن گروه ها به امر خداوند است.

در اينجا با قرائت آيه 5 سوره ق «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ» : «سخن نزد من تغيير يافتنى نيست» ، اشاره به مقام تغيير نيافتنى على عليه السلام نمود و بار ديگر جمله اى را كه هنگام بلند كردن اميرالمؤمنين عليه السلام فرموده بود تكرار كرد، اما جالب بود كه قبل از ذكر آن يادآور شد كه: خدايا به امر تو مى گويم. و سپس فرمود: اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. و در پى آن افزود: خدايا لعنت كن هر كس او را انكار كند و غضب نما بر هر كسى كه حق او را انكار نمايد.

از آنجا كه بحث هاى علمى درباره سند و متنِ حديث غدير بسيار مفصل است، اشاره اى گذرا به جنبه سند و متن خواهيم داشت.

علماى بزرگ بحث هاى كافى و وافى در اين دو زمينه نموده اند، طالبين مى توانند به كتبى كه در همين بخش (حديث غدير) به آنها اشاره مى شود مراجعه نمايند.

واقعه عظيم غدير، شامل مراحل مقدماتىِ قبل از خطبه و متن خطبه و وقايعى كه همزمان با خطبه اتفاق افتاد و آنچه پس از خطبه به وقوع پيوست، به طور يك روايت واحد و متسلسل به دست ما نرسيده است. بلكه هر يك از حاضرين در غدير، گوشه اى از مراسم يا قطعه اى از سخنان حضرت را نقل نموده اند. البته قسمت هايى از اين جريان به طور متواتر بدست ما رسيده است، و خطبه غدير نيز به طور كامل در كتب حديث حفظ شده است.

از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده و قطعه اصلى خطبه غدير كه جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» است در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير نيز به دقت مورد بررسى قرار گرفته اند. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.

ص: 12

اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار همچنان پيش رفته، و آثار برجسته اى از اين قرون در دست است.

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نموده اند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت.

ارتباط غدير با قرآن، بحث هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد و در هر مورد كتاب هايى تدوين گرديد.

ص: 14

در چند مورد نيز از اين كتاب ها استفاده شده است: الغدير فى مصادر الفريقين (قطيفى) : ص 51 - 530 . حديث ولايت در روايت صحابه (طلوعى گوگانى) : كل كتاب. غدير خم (دشتى) : ص 49 - 153. بر ساحل غدير: ص 143 - 192. چهارده قرن با غدير: ص 76، 120، 121، 125، 135، 136، 140 - 143، 153 - 157. اسرار غدير: ص 104، 105، 107، 111، 121، 280. هزار و يك نكته درباره غدير و فضائل اميرالمؤمنين على عليه السلام: ص 531 - 536 . غدير در آئينه كتاب.

ص: 16

شخص اميرالمؤمنين و فاطمه زهرا عليهماالسلام كه ركن غدير بودند، و نيز ائمه عليهم السلام يكى پس از ديگرى تأكيد خاصى بر حفظ اين حديث داشتند و بارها در مقابل دوست و دشمن بدان احتجاج واستدلال مى فرمودند(1)، و در آن شرايط خفقان مى بينيم كه امام باقر عليه السلام متن كامل خطبه غدير را براى اصحابشان بيان فرموده اند.

همچنين بيش از دويست نفر از صحابه و عده زيادى از تابعين، با آن كه در شرايط سخت تقيه بوده اند و نقل حديث غدير براى آنان به قيمت حيثيت و جانشان تمام مى شده، آن را نقل كرده اند.

از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسما آزاد اعلام شد، تبليغ غدير نيز شكلى تازه بخود گرفت و كم كم از شكل روايت به صورت تأليف در آمد. در اواسط قرن دوم اولين تأليف مستقل درباره غدير را مى بينيم كه از فراهيدى است. در ادامه اين راه كتاب هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى در موضوع غدير تدوين شد.

ابوالمعالى جوينى از قرن پنجم مى گويد: در بغداد در دست صحافى كتابى ديدم كه بر جلد آن نوشته بود: جلد بيست و هشتم از اسناد حديث من كنت مولاه فعلى مولاه، و بعد از اين جلد بيست و نهم خواهد بود ! !

همچنين ابن كثير دمشقى مى گويد: كتابى در دو جلد ضخيم ديدم كه محمد بن جرير طبرى احاديث غدير خم را در آن جمع آورى كرده بود !(2)

آنچه در اين مرحله مشهود است اينكه اكثر كتب، مربوط به اسناد و رجال خطبه است و هدف اول مؤلفين استحكام اصل مطلب بوده است. آنان كه جو خاص فرهنگى را به خوبى لمس مى كردند در مرحله اول دست به كار محكم كارى در اسناد و حفظ متون شدند تا نسل هاى آينده مدارك لازم براى تحقيق و موشكافى و بحث و بررسى داشته باشند.

ص: 18

اين دوران در طول قرن دوم و سوم و چهارم و پنجم اوج خاص داشته و حق آن به خوبى ادا شده است.

اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا زمان حاضر همچنان پيش رفته، و آثار برجسته اى از اين قرون در دست است.

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نموده اند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت.

ارتباط غدير با قرآن، بحث هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى هاى عميق در متن حديث غدير، جمع آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد و در هر مورد كتاب هايى تدوين گرديد.

به همين جهت در بين قاطبه مسلمين، هيچ حديثى به اندازه «حديث غدير» روايت كننده ندارد، و گذشته از تواتر آن، از نظر علم رجال و درايت اسنادِ آن در حد فوق العاده اى است.

از روايات را با ذكر سند از پدرانشان نقل مى كردند. از جمله حديث غدير را حضرت از پدرشان حضرت موسى بن جعفر از امام صادق از امام باقر از امام سجاد از امام حسين از اميرالمؤمنين عليهم السلام از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كردند كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

و اما پاسخ سخنان دهلوى به طور مختصر:

نخستين اشكال در سخن دهلوى اين است كه احاديث شريف نبوى را - كه به جانشينى و ولايت مطلق اميرمؤمنان عليه السلام دلالت مى كنند - در دوازده حديث منحصر كرده است.

اين خود انكار حقيقتى آشكار است. ما نمى دانيم كه آيا اين حصرى عقلى است يا استقرايى ؟ اما عقل، كه در مانند اين قضايا و مباحث راهى به حكم و داورى ندارد. و اما اگر اين حصر استقرايى است، واقعيت خلاف كلام دهلوى است، چرا كه نصوص وارد شده در اين موضوع چندين برابر عددى است كه دهلوى گفته است. اين حقيقت بر فرد آگاه و منصف روشن است.

اما احاديثى كه نشان دهنده برترى و افضليت سرورمان اميرالمؤمنين عليه السلام از ديگر صحابه است، فوق حدّ حصر و شمارش است. ما از دانشمندان شيعه و از مخالفانى كه از دروغ و خيانت پرهيز مى كنند، كسى را نيافته ايم كه به استقصاى اينگونه احاديث اقدام كند و بپردازد. مرورى اجمالى به كتاب هاى آنان - كه در همه جا موجود است - به وضوح اين واقعيت را آشكار مى سازد. دانشمندان شيعه در بحث پيرامون اين موضوع و اثبات برترى اميرالمؤمنين عليه السلام به احاديث چندى بسنده كرده اند، كه آن احاديث اندكى از بسيار و دانه اى از خروار است.

با نگرش به اين حقيقتِ راستين است كه مى بينيم نصراللّه كابلى، با وجود تعصّب شديدش، به صراحت ادعا نكرده كه احاديث مورد استدلال در باب امامت در عدد خاصى منحصر است. هر چند كه سخن او در اين باره به تصريح مى ماند؛ آنجا كه در كتاب «الصواقع»(1) مى نويسد: مطلب چهارم: در ابطال استدلال رافضه به اينكه امامِ پس از پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام است، به احاديث اهل سنت كه شمارش دوازده حديث است. نخست: حديثى است كه بُرَيدة بن حُصَيب و ديگران روايت كرده اند ... .

ص: 22

ولى دهلوى از شدت امانتدارى اش ! اين احاديث را به تصريح در عددى كه ياد كرده منحصر كرده است. آرى، روش او در ديگر قضاياى روشن و مسائل آشكار چنين است.

افزون بر اين، در اين باره احاديثى هست كه شيعيان در اثبات مطلوبشان به آنها متمسّك مى شوند، و از حيث سند قوى تر، و در دلالت رساتر و روشن تر از احاديث دوازده گانه اى است كه دهلوى به پيروى از كابلى ياد كرده است. پس علاوه بر اينكه ادعاى حصر اين احاديث در عدد ياد شده باطل است، ناديده گرفتن احاديث اقوى از حيث سند و دلالت - كه به امامت و خلافت عظمى دلالت مى كنند - جاى سؤال دارد.

اين آغاز ردّ گفتار دهلوى و ديگران، و بيان نادرستى سخنان آنان پيرامون حديث غدير است. و اما تفصيل مطلب و رسيدگى به جزئيات شبهات آنان در ادامه خواهد آمد.

احتمال داد كه تبانى باشد. مثلاً كسى مى رود به جنوب شهر خود و ماجرايى مى شنود. سپس به شرق مى رود و همان ماجرا را مى شنود. بعد به غرب مى رود و مى بيند همان را مى گويند. در اينجا حتى احتمال هم نمى دهد كه همه اينها با يكديگر تبانى كرده اند. اين را تواتر مى گويند.

شيعه مدعى است كه نقل خبر غدير در حدّى است كه حتى احتمال تبانى هم در آن راه ندارد. اين امكان ندارد كه بگوئيم مثلاً چهل نفر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله بر يك دروغ تبانى كرده اند.

خصوصا كه بسيارى از ناقلان اين خبر جزو دشمنان على عليه السلام بوده، يا حداقل از طرفداران ايشان شمرده نشده اند. اگر ناقلان فقط امثال سلمان و ابوذر و مقداد و از ارادتمندان على عليه السلام بودند، باز هم مى شود احتمال داد كه اينها علاقه مفرطى به على عليه السلام داشتند و با تبانى چنين حرفى زده اند. در حالى كه اين خبر را كسانى نقل كرده اند كه علاقه اى به على عليه السلام نشان نداده اند.(1)

مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى تبريزى درباره دلالت احاديثى مانند «حديث غدير» مى گويد: قسم به آن كسى كه دانه و حبّه را آفريده و از شكافتن آنها گياه را مى روياند، فضائل على اميرالمؤمنين عليه السلام - كه آن را مخالفان بلكه ناصبيان هم روايت كرده اند - از حد تواتر گذشته است. بلكه حديث غدير و تصريح پيامبر صلى الله عليه و آله به اولويّت آن حضرت به تنهايى در روايات آنها نيز بيش از حدّ تواتر است، چه رسد به روايات شيعه.

حتى ابن حجر عسقلانى(2) با اينكه ناصبى شديد است درباره حديث غدير حكم مى كند به اينكه بيشتر از سى نفر از صحابه به طرق صحاح و حَسَن آن را روايت كرده اند.

ص: 24

هر كس تفصيل تمام آن و بيشتر و بالاتر را بخواهد به كتاب «عبقات الانوار»(1) تأليف سيد العلماء الاعلام مير حامدحسين مراجعه كند، زيرا نه در اسلام و نه در ساير اديان مانند اين كتاب در اثبات وصايت و جانشينى نوشته نشده است.(2)

از سوى ديگر، همان طور كه داستان غدير با يك سند واحد به دست ما نرسيده، خطبه آن نيز به صورت قطعه هاى قابل جمع نقل شده است، و به علل مختلفى از قبيل شرائط تقيه و امثال آن و نيز طولانى بودن خطبه و عدم امكان حفظ كامل آن براى همگان، اكثر راويان غدير گوشه هايى از آن را نقل كرده اند. ولى جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» و چند جمله ديگرِ آن را همه راويان به اشاره يا صريحا نقل كرده اند.

با اين همه، متن خطبه به طور كامل به دست ما رسيده است، چنان كه در قسمت اول اين بخش بيان شد، واين از توجهات صاحب ولايت است كه اين سند بزرگ اسلام را براى ما حفظ كرده است.

معجزه غدير و آنجاست كه با وجود منع از نقل حديث در حكومت سقيفه، معصومين عليهم السلام(3) و بيش از دويست نفر از صحابه و عده زيادى از تابعين، با آن كه در شرايط سخت تقيه بوده اند و نقل حديث غدير براى آنان به قيمت حيثيت و جانشان تمام مى شده، آن را نقل كرده اند.

اين يكى از عظمت هاى غدير است كه به اقرار عامه و خاصه حديث غدير متواتر است، تا جايى كه كمتر حديثى داريم كه در طول چهارده قرن اين همه روايت كننده داشته باشد. اگر معناى آن به قدرى مبهم است كه هنوز كسى معناى واقعى آن را نيافته و بين چندين احتمال نامتناسب مانده، چه داعى بر نقل آن بوده و اين راويان بزرگ كه بسيارى از آنان از علما و مؤلفين بوده اند چه داعى در نقل داشته اند ؟ !

ص: 25

حديث مبهم كه نقل كردن ندارد ! حديث مبهم كه احتياج به جمع آورى اسناد بيشتر ندارد ! پس بايد گفت: به خاطر معناى مهمى كه از «مولى» براى همه واضح بوده اين همه بدان اهتمام ورزيده اند.

طرق حديث غدير به حدّ تواتر قطعى رسيده است، امرى كه براى كمتر حديثى از احاديث منقول از رسول خدا صلى الله عليه و آله رخ داده است. از اين رو محققان بزرگ اهل سنت ناچار به تواتر آن اقرار كرده، و به قطعيت صدورش از پيامبر صلى الله عليه و آله تصريح كرده اند. در اينجا چند نمونه از كسانى كه به تواتر حديث غدير تصريح كرده اند مى آوريم:

عبدالمطّلب، زيد بن ارقم، بَراء بن عازب، بُرَيدَة بن حُصَيب، ابوهريره، ابوسعيد خُدرى، جابر بن عبداللّه، عبداللّه بن عباس، حُبشى بن جُنادَه، عبداللّه بن مسعود، عمران بن حصين، عبداللّه بن عمر، عمّار بن ياسر، ابوذر غِفارى، سلمان فارسى، اسعد بن زراره، خُزَيمَة بن ثابت، ابوايّوب انصارى، سهل بن حُنَيف، حُذَيفَة بن يمان، سَمُرَة بن جُندَب، زيد بن ثابت، اَنَس بن مالك و صحابه ديگر.

بارى، اين حديث به گونه صحيح از جماعتى از صحابه - كه قطع و يقين به دست مى آيد - نقل و ثابت شده، كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير چنين سخنى گفته است.(1)

شرح حال و توثيق ابن جَزَرى و اعتماد به او: حافظ سيوطى در «حسن المقصد بعمل المولد» و «ميزان المعدلة فى شأن البسملة» و «الإتقان فى علوم القرآن» در تقسيم قرائات، مفتاح كنز دراية المجموع، دهلوى در بستان المحدثين، ابن حَجَر، بَرزَنجى، سهارنپورى، كاتب چَلَبى.(2)

شرح حال و توثيق سيوطى و اشاره به دو كتاب او و حكم او به تواتر حديث غدير نموده اند: مُناوى، عزيزى، شامى (صاحب سيره) ، شاه ولى اللّه دهلوى، دهلوى، كاتب چَلَبى، علامه مُناوى، علامه عزيزى.(1)

آيا به اين جماعت نمى نگريد كه چنين نصوص معتبرى را به چيزى بر مى گردانند كه عقل هيچ خردمند و انسان منصفى آن را نمى پذيرد، و حتى طبعِ هيچ نادانى آن را نمى پسندد ؟ !

با اين همه، ما را به آن سبب كه عدم دلالت حديث غدير به نفى خلافت ابوبكر و اثبات خلافت بلافصل على عليه السلام را روا مى داريم سرزنش و نكوهش مى كنند، و افزون بر اين مى گويند كه حديث غدير نصّ جلىّ است و منكرش كافر است.

اگر از من درباره حديث متواتر غدير بپرسى، چكيده آنچه را شيخِ مفيد اينان ياد كرده است برايت مى گويم ... .(1)

البته نويسنده «مصائب النواصب فى الردّ على النواقض على الروافض» پاسخ زيبايى به ميرزا داده است.(2) شرح حال و توثيق نام كتاب او: بَرزَنجى، رشيدالدين دهلوى، حيدرعلى فيض آبادى، سهارنپورى.(3)

و متواتر بوده و سى تن از صحابه آن را روايت كرده اند و شكى در آن راه ندارد.(1) دانشمندان سنى ملا على قارى را ستوده اند و به نوشته هايش اعتماد كرده اند، به ويژه به كتاب «المرقاة فى شرح المشكاة» .(2)

هشتم. صالح بن مهدى مقبلى، ضياءالدين

وى حديث غدير را همراه با توضيحات و اسامى روايان و ناقلين آن در كتبشان آورده، و در مورد آن مى گويد: طرق اين روايت بسيار زياد است، و از همين رو شمارى از دانشمندان بر اين باورند كه اين حديث علاوه بر تواتر معنوى، تواتر لفظى دارد. اين حديث با اينكه از حيث لفظ خبر واحد به شمار مى رود، ولى از حيث معنى متواتر است.(3) شرح حال مقبلى: محمد بن اسماعيل، سِندى، شوكانى.(4)

همچنين مرحوم سيد شرف الدين عاملى در كتاب خود «المراجعات» و در گفتگويى هايى كه با رئيس الازهر مصر داشته، از جمله شبهه اى كه در مورد حديث غدير مطرح كرده بود را پاسخ داده است. او در مورد سند حديث غدير مى گويد:

اهل سنت در اثبات امامت به هر حديث صحيحى استدلال و احتجاج مى كنند؛ خواه متواتر باشد يا غير متواتر. ما نيز در برابر آنها به آن استدلال مى كنيم، زيرا از طريق آنها اين حديث صحيح است، تا آنها را به آنچه خود به آن ملتزم هستند ملزَم كنيم. اما اگر در بين خودمان بر اثبات امامت به حديث غدير استدلال كنيم، به خاطر آن است كه اين حديث از طرق ما متواتر است، چنانكه بر كسى مخفى نيست.

حديث غدير را كه بيش از صد تن از صحابه و دست كم و به اعتراف ابن حجر هشتاد صحابى راوى آن هستند انكار كرده است ! !

5 . همانگونه كه پيشتر گذشت، نسبت طعن در صحت حديث غدير به ابوداوود دروغى صريح و بهتانى آشكار است.

اضافه بر اينكه اگر فرض شود كه اين حديث نزد اهل سنت متواتر نيست، بى گمان استدلال شيعه به آن صحيح است، زيرا: اولاً كه اين حديث نزد شيعه متواتر است و به كمك روايات مخالفان قطع و يقين به همراه مى آورد. ثانيا نزد اهل تسنن استدلال به اخبار آحاد جايز است. پس الزام مخالفان و احتجاج در برابر آنان به حديث غدير در هر حال درست است.

«ألَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» را - كه قرينه است بر اينكه «مولى» به معناى أولى به تصرف است - روايت نكرده اند.

اين سخن بسيار عجيب است، زيرا بنا بر آن شمار بسيارى از كسانى كه حديث غدير را روايت كرده اند از پيشوايان ثقه نخواهند بود؛ افرادى مانند احمد و نسايى و تِرمذى و ابن ماجه و نظير اينان.

اشكال ديگر اين است كه هروى نام واقدى و ابن خُزيمه را به فهرست خيالى خرده گيران بر حديث غدير اضافه كرده است ! حال آنكه پيشينيان او - كه خود جيره خور آنان است - نام اين دو تن را در شمار خرده گيران بر اين حديث شريف ياد نكرده اند. همچنين جدّ او ميرزا عبدالباقى به تواتر حديث غدير تصريح كرده است.

افزون بر اين، در آن اختلاف شده (هر چند كه اين اختلافات در بعضى از خصوصيات آن است) و برخى از پيشوايانِ حديث و مراجع عادلِ اين موضوع مانند ابوداوود سِجِستانى و ابوحاتِم رازى و ديگران به صحّت آن خرده گرفته اند و اهل حفظ و اتقان مانند بخارى و مسلم و واقدى و ديگر بزرگان اهل حديث - كه براى طلب حديث در سرزمين ها گشته و به شهرها سفر كرده اند - آن را قبول نذاشته اند. درست است كه اينها گردى بر دامان صحّت اين حديث نمى نشاند، ولى ادعاى تواتر درباره آن از عجايب است.

و اما جواب كلام دهلوى از چند جهت:

1. ديديم كه دهلوى منكران صحت حديث غدير را به شدت رد مى كند، ولى در عين حال منكر تواتر آن مى شود ! او در عين اينكه به كثرت طرق حديث اعتراف مى كند و مى افزايد كه شانزده تن صحابى راوى آن هستند و بيشر طرق آن صحيح و حسن است، منكر تواتر آن مى شود ! ؟

اين چه اشكالى است كه به تواتر چنين حديثى گرفته مى شود ؟ ! در حالى كه اهل تسنن حديثى را كه راويان كمترى از اين داشته باشد را متواتر مى دانند، و بنا بر آنچه در «الصواعق» آمده معتقدند حديثى را كه هشت صحابى نقل كرده باشند متواتر است.

2. ضمن اينكه خود او اقرار كرده كه در روايت احمد سى تن از صحابه اين حديث را از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده اند و به راستى و درستى آن به سود اميرالمؤمنين عليه السلام شهادت داده اند. البته اينها بر پايه سخنى است كه عبدالحق گفته، و گرنه شمار صحابه راوى حديث غدير بيش از صد نفر است.

3. در كنار اينها، ابومحمد على بن احمد بن حزم در كتاب «المُحَلّى» در مسئله «عدم جواز فروش آب» حديثى را كه چهار صحابى روايتش كرده باشند متواتر دانسته است. آيا روايتى كه چهار صحابى راوى اش باشند متواتر است، ولى آنچه را شانزده يا

ص: 37

سى يا شمار بيشترى از صحابه روايتش كنند متواتر نيست ؟ ! بماند كه خود عبدالحق به تصريح پيشوايان محقق اهل سنت مانند ذهبى و ابن حجر اشاره نموده است.

4. از ديگر شگفتى هاى سخن عبدالحق اين است كه به اختلاف موجود در حديث غدير استناد مى كند و تواتر آن را نفى مى كند، در حالى كه خود اعتراف كرده كه اين اختلاف باطل است ! سپس مى گويد كه وقتى اختلاف در حديث باشد تمسك به آن نيز نادرست خواهد بود !

اين گفتار او هم واضح البطلان است، چرا كه دهلوى از سويى براى انكار تواتر حديث غدير به كلام منتقدان اين حديث استناد مى كند، و از سوى ديگر تصريح مى كند كه اختلاف در اين حديث مردود است، و از سوى ديگرى كسانى كه اين حديث را ردّ مى كنند مى ستايد و آنان را پيشواى حديث مى خواند و جرح و ردّ آنان را ملاك و مستندِ نفىِ تواتر حديث غدير مى داند ! ؟

5 . واقعا اگر اين تناقضات و اشكالات بر حديث غدير و تواتر آن وارد باشد، پس اشكالات مخالفان اسلام و اشكالشان بر تواتر معجزات پيامبر صلى الله عليه و آله هم درست است ! و اگر بگويند منكرين حديث غدير عادل و منكران اسلام افرادى ملحد و بى دين هستند پس قياس مع الفارق است، در جواب مى گوييم:

اولاً نزد شيعه اين دو دسته از منكرين همسان اند. ثانيا با فرض پذيرش تفاوت سخن هر دو دسته در اين دو موضوع از جهت نادرست بودن يكسان است، چرا كه در تواتر هر گاه شروط آن در هر موردى محقّق شود به تواتر آن حكم مى شود.

البته نبود منكر و خرده گير بر نقلى هرگز از شروط تواتر آن نيست، و انكار يك يا چند نفر آن حديث را از اعتبار و تواتر ساقط نمى كند. بلكه بالعكس؛ آنان را بى اعتبار مى گرداند، هر چند از پيشوايان بزرگ باشند. بنا بر اين، اگر مثلاً ابوحاتم و كسانى مانند او بر وجوب روزه ايراد كنند سبب طعن و قدح خودشان خواهد بود، نه اينكه وجوب روزه زير سؤال برود !

ص: 38

6 . مورد ديگر اينكه نسبت قدح در حديث غدير به ابوداوود هم دروغ است، چرا كه پيشتر دانسته شد كه وى خود از راويان اين حديث است.

7. در آخر به دو مورد اشاره مى كنيم كه از متواترات است، ولى بعضى از بزرگان اهل سنت آن را انكار كرده اند و در عين حال كسى به انكارشان اهميت نداده است:

مورد اول: ابن مسعود و تواتر در فاتحه الكتاب و معوّذتين

مسلمانان در اينكه سوره هاى فلق و ناس متواتر و جزء قرآن هستند اتفاق نظر دارند و هر كس منكر اين باشد كافر است. چناچه سيوطى از قول نَوَوى در «شرح المهذّب» آورده است. با اين حال، ابن مسعود فاتحه الكتاب و معوّذتين را جزء قرآن نمى دانست و اين دو سوره اخير را از مصحفش حذف كرده بود ! !

آيا مى توان تواتر اين سوره ها را با قدح و انكار ابن مسعود رد كرد ؟ ! هرگز ! پس استناد به قدح ابوحاتم و پيروانش براى انكار تواتر حديث غدير نيز باطل خواهد بود، چرا كه ابوحاتم و امثالش در شرف و كرامت نزد اهل سنت خاك پاى ابن مسعود هم نيستند.

با اين توضيح كه نظر ابن مسعود درباره اين سوره ها نزد بزرگان اهل سنت بسيار مشهور است، از جمله:

راغب اصفهانى، سيوطى، عبد بن حُمَيد، احمد، بَزّار، طَبَرانى، ابن مَردَوَيه، احمد بن حنبل، بخارى، نَسايى، ابن ضريس، ابن انبارى، ابن حبّان، ابوعُبَيده، ابن سيرين، محب الدين طبرى شافعى، حسين دياربكرى، مولوى محسن كشميرى، ابن حجر عسقلانى، قاضى ابوبكر باقلانى، نَوَوى، ابن حزم، ابن قُتَيبه.(1)

ص: 39

مورد دوم: حليمى و انكار تواتر حديث شقّ القمر

در كتاب «نِهاية العقول» فخر رازى و ديگر كتب تراجم آمده كه حليمى - كه از دانشمندان بزرگ اهل سنت است - رخداد شقّ القمر را نپذيرفته است. همچنين شاه ولى اللّه دهلوى نيز شقّ القمر را انكار كرده است.(1) در حالى كه اين ماجرا قطعا متواتر است و بزرگان اهل سنت به تواتر آن شهادت داده اند، از جمله: شهاب قسطلانى از ابن عبدالبرّ، ابن سُبكى در شرح خود بر «المختصر» ، سيوطى.(2)

ابن حجر عسقلانى در شرح حديث شقّ القمر مى گويد كه اگر كسى بپرسد: چرا منجّمان از اين رخداد ياد نكرده اند ؟ پاسخ خواهيم گفت: از هيچ يك از ايشان نقل نشده كه اين واقعه را نفى كند و همين كافى است، زيرا حجت در سخن كسى است كه چيزى را اثبات مى كند، نه در سخن كسى كه نفى صريحى از او يافت نمى شود.(3)

حال سؤال اين است: چگونه مى شود كه انكار حليمى نسبت به حديث شقّ القمر نيز سبب قدح در تواتر اين معجزه بزرگ و قطعى پيامبر صلى الله عليه و آله نيست، ولى انكار ابوحاتم و پيروانش نسبت به حديث غدير تواتر آن را زير سؤال مى برد ؟ !

پيشوايان بزرگ اهل حديث هستند؛ كسانى مانند ابوداوود سجستانى و ابوحاتم و ديگران.(1)

3. جالب تر اينكه خود سهارنپورى پيش از اين سخنان، در همين كتاب و در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام حديث غدير را از احمد بن حنبل روايت كرده است !

علاوه بر اين، پيشتر به بخشى از زشتى هاى بخارى و كاستى هاى كتابش، آن هم به اعتراف بزرگان اهل سنت اشاره شد، و در ادامه با بخش هاى ديگر نيز آشنا خواهيم شد. به عنوان مثال از بدترين كارها و زشت ترين گناهان او اين است كه به پيروى از يحيى بن سعيد قطّان در شمارى از احاديث امام صادق عليه السلام شك و ترديد كرده است !

ابن تيميه درباره مالك و ابوحنيفه و شافعى و احمد بن حنبل مى گويد كه فقه را از امام صادق عليه السلام فرا نگرفته اند ! و در ادامه حديث زُهرى را از حيث استوارى و كثرت به مراتب از حديث امام صادق عليه السلام برتر مى داند ! همچنين ابن تيميه مى گويد كه وقتى بخارى شنيد يحيى بن سعيد قطّان بر احاديث جعفر عليه السلام خرده مى گيرد، در بعضى از احاديث وى شك كرد و از نقل آنها خوددارى نمود. محال است كه جعفر عليه السلام در حفظ حديث در جايگاه كسانى باشد كه بخارى به آنها احتجاج كرده است.(1)

3. همچنين ابن تيميه به انكار ابراهيم حربى در مورد حديث غدير استناد كرده است. پاسخ انكار و ردّ ابراهيم در مبحث ردّ ابن ابى داوود گذشت. اضافه بر آنچه گفته شد حربى شخص معتبرى نيست، چرا كه عده اى از جمله صلاح الدين كتبى در شرح حالش نوشته اند كه او عشق به پسران نمكين را نيكو مى شمرد !(2) در حالى كه عشق به پسركان به غايت زشت و بى آبرويى است.

شيخ محمد حيات سِندى - كه از بزرگ دانشمندان متبحّر است - رساله اى در نهى از عشق پسركان و زنان نوشته، و به نقل دانشمند معاصرش قنوجى در «إتحاف النبلاء» در آن مفصل در زشتى اين كار سخن گفته است.

همچنين از ديگر عيوب ابراهيم حربى، طعن او نسبت به على بن مدينى (م 234 ق) - استاد بخارى - است كه ذهبى آن را نقل كرده است.(3) در حالى كه بزرگان

ص: 43

اهل سنت على بن مدينى را بسيار ستوده اند؛ از جمله: نَوَوى، عبدالغنى بن سعيد مصرى، سفيان بن عُيَينه، حفص بن محبوب، محمد بن يحيى، عباس عنبرى، اعين، بخارى، يحيى قطّان، عبدالرحمن بن مهدى، ابوحاتِم.(1)

مجتهد بوده است ! ! (1) علامه اميرمحمد بن اسماعيل بن صلاح اين كلام ابن حزم را با زبان شعر پاسخ داده است.(2)

پس روشن شد كه انكار حديث صحيح و متواترِ غدير از سوى ابن حزم تنها از سرِ تعصّب و كينه توزى و دشمنى شديد او و انكارش نسبت به فضائل علوى و تلاش براى پنهان كردن آنهاست.

ابن حزم كسى است كه از اين ميان احاديث بى شمار در فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام تنها سه حديث را صحيح دانسته است ! و البته ابن تيميه هم سخن ابن حزم را در اين باره آورده و آن را تأييد كرده است ! و آن سه حديث از اين قرار است: حديث منزلت، حديث رايت در خيبر (لاُعطِيَنَّ الرايَةَ غَدا ... ) ، حديث: إنَّ عَليا لا يُحِبُّهُ إلا مُؤمِنٌ وَ لا يُبغِضُهُ إلا مُنافِقٌ: بى گمان تنها مؤمن على عليه السلام را دوست مى دارد و فقط منافق با او دشمنى مى كند.

در ادامه مى گويد كه و اما حديث: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلى مَولاهُ، هرگز از طريق راويان ثقه ثبت و ضبط نشده است. ديگر احاديثى كه رافضيان به آنها تمسك مى كنند همه ساختگى است، و هر كس اندك دانشى به اخبار و ناقلان آن داشته باشد اين را مى داند. حتى ابن تيميه در ادامه از ابن حزم دفاع هم مى كند ! !(3)

جالب اينجاست كه اينان در دلالت حديث منزلت نيز مناقشه مى كنند ! حتى يوسف اعور آن را دالّ بر نكوهش دانسته است، نه فضل و ستايش ! ابن حزم فضيلت موجود در حديث خيبر را نيز از آنِ هر مسلمان مؤمن و فاضل دانسته است ! و فضيلت و منزلت مذكور در حديث سوم نيز به زعم او اختصاصى به اميرالمؤمنين عليه السلام ندارد و مانندش درباره انصار نيز نقل شده است ! آيا عنادى از اين روشن تر هست ؟ !

ص: 45

4. كشميرى «مسند احمد بن حنبل» را آميخته اى از احاديث صحيح و ضعيف دانسته است. سخنى كه نزد جماعتى از محققان مانند سُبكى و ديگران باطل است.

5 . كشميرى مى گويد حديث غدير به تصريح اهل فن صحيح نيست. اين خود دروغ ديگرى است، زيرا آنگونه كه پيشتر گفته شد بسيارى از طرق حديث غدير به تصريح بزرگان فن حديث صحيح است.

6 . كشميرى مدّعى است كه حديث غدير خبر واحد ضعيفى است كه شايستگى حجيت را ندارد. در حالى كه صحت و تواتر اين حديث بنا بر سخنان روشن محققين و استوانه هاى حديث آشكار گشت.

7. كشميرى مى نويسد: راويان ثقه تنها بخش پايانى آن يعنى «اللهُمَّ والِ مَن والاهُ» را نقل كرده اند. كذب اين سخن نزد غير متخصصان هم روشن است، چه رسد به متخصصان.

همچنين شافعى گفته كه ابوسعيد خُدرى مردى را ديد و او را به يكى از سخنان نبى اكرم صلى الله عليه و آله آگاه كرد، ولى آن مرد با آن سخن مخالفت كرد. ابوسعيد به او گفت: به خدا سوگند هرگز سقف هيچ خانه اى من و تو را با هم پناه نخواهد داد.(1)

و دوزخى مى دانند، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از بهشتى بودن عثمان خبر داده است. پس بتريه كافر هستند چون در درستى خبر آن حضرت شك كرده اند، و چنين كسى كافر است.(1) اگر شك در خبر پيامبر صلى الله عليه و آله مساوى با كفر است، پس منكر خبرى مانند حديث غدير قطعا و به طريق اولى كافر خواهد بود.

ج. خبر واحد: خبرى است كه راوى واحدى از راوى واحد ديگر نقل كرده باشد. منكر خبر واحد كافر نيست، اما اگر خبر واحد صحيح يا حسن باشد، منكر آن به سبب انكار آن گناه كرده است.(1)

اگر انكار جواز وضو با شراب خرما باعث كفر مى شود، آن هم به اين دليل كه اين حكم بر پايه احاديث روايت شده از رسول خدا صلى الله عليه و آله ثابت شده است، پس چرا منكرين حديث غدير تكفير نمى شوند ؟ ! آيا حديث غدير مثل روايت جواز وضو با شراب خرما هم نيست ؟ !

اضافه بر اين، در اينجا هماهنگى سفيان ثورى و عكرمه با ابوحنيفه در اين فتوا دليل درستى آن و نادرستى مخالفان بيان شده است. پس در مورد حديث غدير چه بايد گفت ؟ ! حديثى كه به شكل متواتر از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده و بين همه محدثان مشهور است و همه آنان از قديم و جديد و در همه طبقات آن را روايت و به آن اعتنا كرده اند، و طرق آن را جمع آورى كرده و الفاظش را در كتاب هاى گوناگون و نوشته هاى معتبر ثبت نموده اند.

انكار مى كند. لكن سخن در اثبات نصّ است، و اين حديث اثبات كننده آن نيست. پس منكر حديث غدير قطعا و به طريق اولى بيمارِ در انديشه و سست ايمان است.(1)

خاندان ابوطالب ولىّ نيستند، بلكه تنها خدا و مؤمنانِ صالح ولى اند. اهل سنت در پاسخ مى گويند: نام ابوطالب در كتاب هاى صحاح ما نيست و لفظ حديث چنين است: «خاندان فلان» . بنا بر اين شايد مقصود آن حضرت ابولهب باشد.

اعتقاد بيشتر اهل سنت همين است؛ آنان پنج تن از خاندان ابوطالب جز فرزندان او را استثنا كرده اند (يا خمس را به كسانى جز فرزندان او اختصاص داده اند) . همچنين آمدن نام ابوطالب در روايتى كه ناصبيان نقل كرده اند بر ما حجت نيست.

نواصب مى گويند: در روايت صحيحى نقل شده كه عمرو بن عاص نام ابوطالب را آورده است. پاسخ ما اين است كه اين روايت نزد شما صحيح است نه پيش ما. و به فرض صحت، مراد از خاندان ابوطالب كسانى اند كه در آن روزگار مؤمن نبودند؛ مانند ابوطالب و برخى پسرانش. هرگز مراد از اين حديث سرور و مولاى ما على عليه السلام و برادرشان جعفر و عقيل نيستند تا ادعاى شما مبنى بر نسخ حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» به حديث مذكور درست باشد. همچنين ادعاى نسخ تنها زمانى ممكن است كه تاريخ صدور هر دو حديث معلوم باشد.

پاسخ برخى ديگر از اهل سنت اين است كه اين دو حديث از باب پيشگويى است، و پيشگويى نسخ نمى شود. ناصبيان در جواب گفته اند كه هر گاه خبر متضمّن حكمى باشد نسخ آن درست است. مانند آيه «كُتِبَ عَلَيكُم إذا حَضَرَ أحَدَكُمُ المَوتُ إن تَرَكَ خَيرا الوَصيَّةُ لِلوالِدَينِ وَ الأقرَبينَ» : بر شما واجب شد كه هر گاه مرگِ يكى از شما برسد اگر مالى باقى گذارده براى پدر و مادر و خويشان وصيت كند.(1) حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» نيز - به فرض صحت - همين گونه است، زيرا متضمّن وجوب محبت است.(2)

پس روشن شد كه ردّ حديث غدير از كارهاى ناصبيان است. ولى رازى و پيروانش بدتر از ناصبيان اند، زيرا آنان به بطلان حديث غدير معتقدند و با تمام توان

ص: 54

مى كوشند كه آن رد كنند. لكن ناصبيان فقط بر آن ايراد گرفته اند، و در پاسخ به آن فرض صحتش را محتمل دانسته و به شكل واضح و با صراحت مدعى بطلانش نشده اند.

دادن نادرستى و سستى اش به اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله استدلال كرده اند: قريش، انصار، جُهَينَه، مُزَينَه، اَسْلَم و غِفار و نه ديگر مردم، موالى اند و جز خدا و فرستاده اش مولاى ديگرى ندارند.

دومين دليل ما اين است كه شيعيان مى پندارند پيامبر صلى الله عليه و آله اين سخن را در غدير خم و هنگام بازگشت از حج بر زبان آورد، حال آنكه در آن زمان على عليه السلام همراه نبى صلى الله عليه و آله نبود، زيرا وى در يمن بود.(1)

اين بود سخن فخر رازى در ردّ حديث غدير. كسى كه نزد اهل تسنن امام ناميده مى شود ! هر چند در صفحات گذشته مشخص شد كه حديث غدير از ضروريات است، ولى باز هم اشاراتى به نادرستى هاى سخن فخر رازى و انكار حقايق توسط او خواهيم داشت.

به عنوان مقدمه مى گوييم: فخر رازى به اشكال بر اين حديث صحيح كه به تواتر و با طرقِ پر شمار از بيش از صد صحابى روايت شده بسنده نكرده، و حتى پنداشته است كه احاديثِ فضائل صحابه - با وجودِ علم به ساختگى بودن بيشتر آنها به اعتراف اهل دانش و انصاف - از حديث غدير قوى تر اند !

سخن فخر رازى مى رساند كه در نظر وى، همه احاديث فضائل صحابه از حديث غدير قوى تر اند ! چرا كه واژه احاديث در كلام وى با «ال» معرفه شده و به صورت «الأحاديث» آمده است. اگر از اين هم كوتاه بياييم، دستِ كم حملِ لفظ «الأحاديث» بر «بيشتر» چنين نتيجه مى دهد كه قطعا علم به صحت بيشتر احاديث منقول در فضائل صحابه از علم به صحت حديث غدير - كه در فضل على عليه السلام وارد شده - قوى تر است.

در حالى كه اين كلام با اين اطلاق ! باطل است، زيرا با چشم پوشى از خرافات واهى و ساختگىِ بى شمار در ميان احاديث فضائل صحابه، در ميان اين احاديث حتى يك حديث يافت نمى شود كه در سند و دلالت مانند حديث غدير باشد.

ص: 56

افزون بر اين، بر كسى كه چنين ادعاى بزرگى دارد، واجب است كه نخست برخى از اين احاديث غير يقينى را بياورد و صحيح بودن زنجيره اتصال آنها را تا جماعتى از صحابه از زبان پيشوايان بزرگ حديث و دانشمندان جرح و تعديل باز گويد - همان چيزى كه در حديث غدير محقّق شده است - و سپس نتيجه علم به صحت اين احاديث را روشن سازد و ميزان دلالت آنها را به مطلوبش نشان دهد.

ضمن اينكه اين استدلال آنگاه به فرجام مى رسد كه اين احاديث، همگى يا بعضى از طرق شيعه به گونه متواتر يا قوى با اسانيدِ بسيار آمده باشد، همانگونه كه حديث غدير نزد فريقين چنين وضعيتى دارد.

از اين هم چشم مى پوشيم و از فخر رازى و پيروانش مى خواهيم تا فقط اثبات كنند كه شمارى از احاديث فضائل صحابه در يقين به صحت با حديث غدير برابرى مى كنند، اثبات قوى تر بودن اين احاديث از حديث غدير پيش كش !

خلاصه آنكه سخن رازى كه مى گويد: «ادعاى شيعيان مبنى بر علم ضرورى به درستى اين حديث ياوه است» ، اين كلام خود ياوه است، زيرا هيچ حديثى نيست كه اهل سنت مدّعى تواتر و علم ضرورى به صحّتش باشند، جز آنكه حديث غدير از آن قوى تر و بزرگ تر است.

صِرفِ نپذيرفتن و لانُسَلِّم گفتن در چنين امورى راه به جايى نمى برد، زيرا در اين صورت فرد منكر مى تواند حتى وجود مكه و مدينه و محمد نبى صلى الله عليه و آله را هم نپذيرد ! مگر اينكه كسانى همچون فخر رازى، ميان حديث غدير و ديگر متواترات و ضروريّات تفاوتى را بيان كنند.

علامه ملا سيد محمدقلى(1) در اين باره سخن بسيار نيكويى دارد. وى مى گويد:

شكى نيست هر كس انصاف دهد و در كثرت طرق حديث غدير و بلند آوازگى اش ميان خاصه و عامه، با وجود انگيزه هاى بسيار براى پنهان داشتن آن و فراوانى موانع

ص: 57

نقلش نيك بياندشيد، به صحّت اين حديث علم ضرورى پيدا مى كند. چگونه چنين نباشد ؟ حال آنكه معمولاً براى مسلمانان در امور دينى بسيارى كه از حيث تواتر به مراتب پايين تر از حديث غدير جاى مى گيرند قطع و يقين به دست مى آيد؛ مانند آيات تحدّى و مبارزطلبى با آنها در پيش چشم كافران و دين ستيزان، با اينكه در اين موارد انگيزه هاى معارضه فراوان بوده و مانعى هم بر سر راه نبوده است.

صدور معجزات نيز همين گونه است. با اينكه كفّار همگى تمام اينها را انكار مى كنند و مدّعى اند كه مسلمانان همه در دروغ گفتن و ساختن اين گزارش ها همداستان شده اند، زيرا مسلمين براى ساختن اين گزارش ها انگيزه دارند و هدفى را مى جويند.

اهل اسلام نيز درباره گزارش هاى ويژه صاحبان مذاهب باطل، همچون جهودان و ترسايان و صابئان و گبران و بت پرستان و ديگر مشركان چنين ادعايى دارند. پس چگونه روا باشد كه مسلمان منصفى تفاوت ميان دو بديهى را انكار كند ؟ چرا كه گاهى يكى از آن دو از ديگرى روشن تر و آشكارتر است. چگونه چنين نباشد ؟ در حالى كه اگر چنين نبود رها كردن بسيارى از متواترات لازم مى آمد.(1)

اكنون ببينيم رازى در ردّ حديث غدير به چه چيزى تمسك جسته است. رازى گفته كه بسيارى از اصحاب حديث، حديث غدير را روايت نكرده اند ! ولى اين سخن پذيرفته نيست.

در همين عنوان نام كسانى كه حديث غدير را در كتاب هايشان آورده اند و راويان و نيز ناقلان آن را نقل مى كنيم، تا هر كس اين فهرست از نام هاى دانشمندان بزرگ اهل سنت را بنگرد، در مى يابد كه بسيارى از ايشان اين حديث را روايت كرده، و آشكارا به بزرگى و صحت و تواترش اقرار نموده و به حصول علم ضرورى برايشان به صدورش اين حديث از رسول خدا صلى الله عليه و آله تصريح كرده اند.

ص: 58

تعجب از رازى است كه مى گويد: «بى گمان بسيارى از اصحاب حديث اين حديث را نقل نكرده اند» ، و آنگاه از اين «شمار بسيار» تنها نام چهار تن را مى آورد ! اى كاش او حداقل نام سى يا بيست تن از محدّثان سرشناس را ياد مى كرد، تا اين شماره با آن ادعا سازگار باشد ! چرا كه عدم نقل چهار بلكه ده نفر، با نقل حديث غدير توسط اين گروه پرشمار و جماعت بسيار معارضه نمى كند.

با اين همه، اگر بپذيريم كه بسيارى از اصحاب حديث، حديث مشهور و متواتر غدير را نقل نكرده اند، اين عدم نقل تنها براى دورى شان از اميرمؤمنان عليه السلام بوده است.

آنان براى رسيدن به اهداف نارواى خود فضائل حضرتش را پنهان مى كنند، زيرا در همين حال كه فضائل آن را نقل نمى كنند، در شأن خلفاء و پيشوايانشان خرافات عجيبى روايت مى كنند ! افزون بر اين، آنگاه كه به دليل وجود مُثبِت به سخن نافى وقعى نهاده نمى شود، ساكت و مُعرِض به بى اعتنايى سزاوارتر اند.

بارى، مهم ترين دستاويز انكار فخر رازى عدم نقل حديث غدير از سوى بخارى و مسلم و واقدى و ابن اسحاق است. اينك بررسى اين اشكال:

به قاعده «تقدّم مُثبِت بر نافى» شناخته شده است. بر اساس اين قاعده، اگر شخصى با وجود كسى كه خبرى را اثبات مى كند به صراحت آن خبر را نفى كند به سخنش اعتنا نمى شود.

در اين صورت، چگونه سكوت محض و عدم سخن گفتن از نفى و اثبات درباره حديثى، خدشه اى بدان وارد خواهد كرد ؟ دانشمندان بزرگ، فراوان به اين قاعده و به اين اصل مسلّم استناد كرده، و در گفتگوهاى گوناگون خود به آن استدلال كرده اند. از جمله اين دانشمندان است:

1. حلبى: در ماجراى ورود پيامبر صلى الله عليه و آله به كعبه پس از فتح مكه و نماز گذاردن در كعبه، روايتى كه مى گويد حضرت نمازگزارد را بر روايتى كه نافى نماز گذاردن حضرت در كعبه است مقدم گردانيده است.(1)

2. ابن قيّم: در مورد حالت نشستن در نماز، روايتى كه نشستن به شكل مايل در آن آمده را بر روايت نافى آن مقدم دانسته است.(2)

3. مَنينى (ت 1098 - م 1172 ق) : در مورد ضبط كلمه «مشورت» و معناى آن، قولى كه دلالت بر يك نوع ضبط و معنى دارد را بر قولى كه نافى آن معنى است ترجيح داده است.(3)

4. ابن وزير: صنعانى گويد: كسى كه حديث را تضعيف مى كند، تا وقتى سبب ضعف را روشن نسازد نافى به شمار مى رود، و مُثبِت از نافى شايسته تر است.(4)

ابن قيّم در مورد حكم سلامِ نماز و روايتى كه زُهرى نشنيده همين قاعده را اجرا كرده است. اگر نشنيدن زهرى دليل بر رد روايت نيست، عدم نقل حديث غدير توسط بخارى و مسلم - آن هم بدون انكار توسط آنها - به طريق اولى دليل رد نيست.(1)

مى كردند، چرا كه زنجيره هاى راويان اين احاديث همان زنجيره هايى است كه اين دو در صحيحين با آن زنجيره ها حديث روايت كرده اند.

دارقطنى و ابوذر هروى كتاب هايى نگاشته و احاديث ياد شده را در آنها آورده اند. به خصوص بخارى و مسلم تصريح كرده اند كه شمارى از احاديث صحيح را گردآورده اند.(1)

4. شمس عَلقَمى(2): شرط صحت حديث آمدنش در صحيحين يا يكى از اين دو كتاب نيست.(3)

5 . ابن قيّم: او نيز در مورد حديثى در باب طلاق مى گويد كه عدم نقل بخارى اشكال بر حديث وارد نمى كند، و تصريح مى كند چه بسيار احاديثى كه بخارى آنها را صحيح دانسته ولى احاديث در صحيح او نيست.(4)

6 . حيدر على فيض آبادى: وى به كلام خود بخارى و مسلم استناد مى كند كه همه احاديث صحيح را در كتابشان نياورده اند.(5)

حديث منزلت كه در صحيحين آمده است: ابوالحسن آمِدى، ابن حَجَر مكّى و عضد الدين ايجى و ابوالثناء اصفهانى، شارحِ مطالع، سعدالدين تَفتازانى.

حديث رويگردانى حضرت فاطمه عليهاالسلام از ابوبكر تا لحظه شهادت كه در صحيحين آمده است(1): سهارنپورى و دهلوى.(2)

حديث خوددارى اميرالمؤمنين عليه السلام از بيعت با ابوبكر به مدت شش ماه(3): حيدرعلى فيض آبادى، ابن حجر عسقلانى.(4)

حديثِ قِرطاس(5): حيدرعلى فيض آبادى.(6)

در اين باره مولوى فيض آبادى نام بزرگان اهل سنت همانند ابوزكريا نَوَوى(1) و كمال الدين ابن همام را مى برد. همچنين از قول على گيلانى شيعى(2) آورده كه فخر رازى در رساله اى كه در برترى مذهب شافعى نوشته، به شمارى از احاديث بخارى خرده گرفته است.

همچنين گفته كه برترى صحيحين بر ديگر كتب تنها از سرِ تقليد از مجتهدان پيشين است، و در اين باره از امامان چهارگانه سخنى نقل نشده است.(3)

پس معلوم شد كه عالمان اهل سنت در هنگامِ ناچارى در برابر شيعيان و براى مغلوب كردن ايشان به احاديث صحيحين خرده گرفته اند ! در ادامه اسامى چند نمونه از پيشوايان و حافظان بزرگ اهل سنت را مى آوريم كه بر احاديثى كه در صحيح بخارى و مسلم آمده خُرده گرفته اند:

1. عبدالقادر بن محمد قرشى حنفى، محى الدين (ت 676 - م 775 ق)

عبدالقادر قرشى - كه حافظ سيوطى و محمود بن سليمان كفوى او را بسيار ستوده اند(4) - حديث ابوحميد ساعدى در وصف نشستن رسول خدا صلى الله عليه و آله (تَوَرُّك) در نماز - كه در صحيح مسلم و ديگر كتاب ها آمده - را بى اعتبار مى داند.

همچنين به احاديث ضعيف يا متعارض و حتى دروغ قطعى در صحيح مسلم اشاره دارد. حتى گفته كه حافظ رشيد عطّار كتابى نوشته و احاديث مقطوعِ(5) منقول در صحيح مسلم را در آن گرد آورده و نامش را «غرر الفوائد المجموعة فى بيان ما وقع

ص: 64

فى مسلم من الأحاديث المقطوعة» نهاده است. همچنين نام چند راوى ضعيف و نيز مواردى كه باعث ضعف در حديث مى شود را از صحيح مسلم بيان كرده است.(1)

2. على بن سلطان قارى، ملا على قارى

ملا على قارى نيز شبيه سخنان عبدالقادر قرشى را گفته است. على قارى در كتاب «الرجال» اشاره دارد كه مسلم بن حجّاج احاديثى را روايت كرده كه هنگام تعارض استوار نمى مانند. او مواردى از احاديث و يا رجال صحيح مسلم را بى اعتبار مى داند. همچنين به احاديث ضعيف يا متعارض و حتى دروغ قطعى در صحيح بخارى و مسلم اشاره دارد !

3. ابوالفضل اُدفُوى شافعى (ت 680 - م 748 ق)

اُدفُوى شافعى - كه ابن حجر عسقلانى، صفدى، بدر نابلسى، جمال اِسنَوى، قاضى ابوبكر، ابن قاضى شُهبه اسدى او را بسيار ستوده اند(2) - در اين باره تحقيقى دارد كه آن را در ردّ سخن ابن صلاح به نگارش در آورده است.

وى اشاره نموده كه امت هر حديث صحيح يا حَسَن را پذيرفته، و در صورت نبودِ معارض به آن عمل كرده است و اين امر اختصاصى به صحيحين ندارد. امت كتاب هاى پنج يا شش گانه را به ديده قبول نگريسته و جماعتى بر اين كتاب ها نام «صحيح» نهاده اند، و حتى برخى از آنان بعضى از اين كتب را به صحيح مسلم و غير آن ترجيح داده اند.

وى همچنين عده اى از بزرگان مثل دارقطنى را نام برده كه مواردى از احاديث و يا رجال صحيح بخارى و مسلم را بى اعتبار مى دانند. همچنين به احاديث ضعيف يا متعارض و حتى دروغ قطعى در صحيح بخارى و مسلم اشاره دارد.(3)

ص: 65

4. ابوزرعه رازى (ت 190 - م 264 ق)

ابوزرعه رازى كسى است كه بزرگان اهل سنت وى را ستوده و توثيق كرده اند. از جمله: ذهبى، حافظ ابن حَجَر، سمعانى، سيوطى، عبدالغنى مَقدِسى، نَوَوى، ابوبكر خطيب، دهلوى.(1) ابوزُرعه رازى يكى ديگر از كسانى كه بخارى و مسلم و كتاب اين دو را به شدت زير سؤال برده است:

ابوزُرعه و مسلم

چنانچه در بالا از سخن اُدفُوى و ديگران معلوم شد، ابوزرعه رازى نگارش كتابِ مسلم بن حجّاج را نكوهش مى كرد، و به سبب تأليف اين كتاب به مسلم اعتراض مى كرد و به او مى گفت: چگونه اين را صحيح مى نامى، حال آنكه فلان و فلان در ميان راويان آن اند ؟ ذهبى نيز چند مورد از گفتار ابوزرعه در ردّ صحيح مسلم آورده است.(2)

ابوزُرعه و بخارى

ابوزُرعه در برابر محمد بن اسماعيل بخارى و كتاب «الجامع الصحيح» او نيز آرام نگرفته و او و كتابش را به شدت جرح و قدح نموده است. او همچنين ابوحاتم را همانند بخارى مورد قدح قرارد داده است. عده اى از بزرگان اهل سنت گفتار ابوزرعه را در ردّ صحيح بخارى و بعضى از رجال آن و نيز در مورد خود بخارى نقل كرده اند. از جمله: ذهبى، شيخ عبدالوهاب سُبكى در «الطبقات» ، شيخ الاسلام تقى الدين بن دقيق العيد در كتاب «الاقتراح» ، شيخ عبدالرئوف مُناوى.(3)

ص: 66

5 . ابوحاتِم رازى

چنانچه اشاره شد، ابوحاتِم رازى مانند ابوزرعه رازى بخارى را متروك دانسته است. شرح حال و توثيق ابوحاتم هم با ابوزرعه رازى مشترك است.

6 . عبدالرحمن بن ابى حاتم، ابن ابى حاتم (ت 240 يا 241 - م 327 ق)

ابن بن ابى حاتم، بخارى را در كتاب «الجرح و التعديل» ياد كرده است. ذهبى از قول ابن ابى حاتم گفته كه آنچه او از قرآن به زبان مى آورد مخلوق است و حديث او را فرو نهادند و ترك گفتند.(1)

ذهبى شرح حال وى را از قول چندين تن از بزرگان نوشته، و خود نيز او را ستوده است.(2) همچنين صلاح الدين كتبى و يافعى او را ستوده اند.(3)

7. محمد بن يحيى ذُهلى

قدح و ردّ ذُهلى نسبت به بخارى از سخنان دانشمندان سنّى آشكار مى شود؛ ذهبى و ابن حجر - در آغاز شرحش بر صحيح بخارى - آورده اند كه ذهلى قائل به مخلوق بودن قرآن را كافر مى دانست، و هر كس اين عقيده را نه تأييد و نه رد كند سخنى شبيه كفر گفته است. بنا بر اين هر كس نزد محمد بن اسماعيل بخارى رود متّهمش كنيد، چرا كه تنها كسى به مجلس او مى رود كه مذهبى همچون مذهب او داشته باشد.(4)

همچنين ذهبى نقل كرده كه محمد بن يحيى مى گفت: اين بخارى قول لفظيّه را آشكار ساخت و نزد من لفظيّه از جَهميّه بدتر است.(5) اين در حالى است كه پيشوايان اهل سنت و حافظان بزرگ آنان به كفر جَهميّه و گمراهى و هلاكتشان تصريح كرده اند. از جمله: ذهبى، على بن مدينى، ابن عمّار موصلى.(6)

ص: 67

و نيز موارد ديگرى از اختلاف شديد بين ذهلى و بخارى به نقل ذهبى و ابن حجر ثبت شده است.(1)

و اما بسيارى از بزرگان اهل سنت محمد بن يحيى ذُهلى را ستوده و توثيق نموده اند، از جمله: حافظ ابوبكر خطيب (از قول چند تن از اعلام) ، ذهبى، سمعانى، بدخشانى، سيوطى.(2)

8 . ابوبكر بن اعين

حافظ ذهبى كلامى از ابن اعين آورده كه اشاره به عقيده بخارى در مورد قرآن دارد و به وضوح طعن گونه است. سپس نظر امام احمد را در مورد اين عقيده و رد شديد و كفر بودن آن و اينكه بخارى تفكر جَهمى داشته آورده است.(3)

در اينجا بد نيست اشاره كنيم كه بزرگان عامه در مورد مسلك جهميّه و نيز لفظيّه عبارات تندى دارند و حكم كفر آنها را صادر كرده اند، كه ذهبى همه را در كتاب هايش آورده است. افرادى مثل حافظ احمد بن صالح و ذُهلى و احمد بن حنبل.(4) هر چند ذهبى و بعضى ديگر تلاش نموده اند تا اين قضيه را اصلاح كنند، ولى سعى بيهوده نموده اند و چشم خود را به روى حقيقت بسته اند.

9. عبدالعلى انصارى هندى سهالى

از ديگر كسانى كه به صحيح بخارى و مسلم خرده گرفته اند و قبول روايات اين دو كتاب بدون هيچ بررسى را كاملاً رد كرده مولوى عبدالعلى انصارى است.(5)

ص: 68

حديث سوم

حديث سوم حديثى است كه بخارى در مورد خواستگارى عايشه توسط پيامبر صلى الله عليه و آله از ابوبكر آورده است.(1) ابن حجر كلام حافظ علاءالدين مُغَلْطاى بن قَليج بن عبداللّه حنفى (ت 698 - م 762 ق) در مورد عدم صحت اين حديث را نقل كرده است.(2)

حافظ مُغلطاى كسى است كه صاحب تأليفات بوده بزرگان اهل سنت وى را ستوده اند. از جمله: سيوطى، زُرقانى مالكى، ابن قُطْلوبُغا.(3)

حديث چهارم

حديثى كه بخارى در كتاب التفسير، پيرامون شفاعت حضرت ابراهيم عليه السلام در حق پدرش نقل كرده است. به نقل ابن حجر، ابوبكر احمد بن ابراهيم بن اسماعيل جرجانى معروف به حافظ اسماعيلى (م 371 ق) اين حديث را رد كرده است.(4) عده اى از بزرگان حافظ اسماعيلى را ستوده اند. از جمله: سمعانى، يافعى، حافظ ذهبى.(5)

حديث پنجم

حديثى كه بخارى در كتاب الصلح، در مورد رفتن پيامبر صلى الله عليه و آله نزد عبداللّه بن اُبَىّ و نزول آيه «وَ إن طائِفَتانِ مِنَ المُؤمِنينَ اقتَتَلُوا ... »(6) آورده است.(7) بدرالدين زَركَشى (ت 745 - م 794 ق) - كه ابن حجر و دهلوى او را ستوده اند(8) - كلام امام ابن بطّال را

ص: 70

نقل كرده كه اين حديث را معارض با حديث ديگرى از صحيح بخارى در «كتاب الاستيذان»(1) مى داند و آن را باطل مى داند.(2)

حديث ششم

ماجراى مردن عبداللّه بن اُبَىّ و آمدن پسرش عبداللّه بن عبداللّه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و نماز خواندن حضرت بر او و اعتراض عمر و نزول آيات در اين باره، كه بخارى در «كتاب التفسير» در سه مورد آورده است.(3) ولى بزرگان اهل سنت صحت اين حديث را رد كرده اند، كه ابن حجر و شِهاب الدين قَسطَلانى به اين ردّ علما را اقرار كرده اند.(4) از جمله اين بزرگان است: امام ابوبكر باقِلانى، امام الحرمين جوينى، امام ابوحامد غزّالى طوسى، امام داوودى.(5)

حديث هفتم

حديثى كه بخارى در مورد دير ايمان آوردن قريش و رفتن ابوسفيان نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و نزول آيات در اين باره نقل كرده، و سپس به نقل از اسباط ماجراى استسقا و نزول باران را افزوده است.(6) به نقل عَينى (ت 762 - م 855 ق) - كه سيوطى و ديگران او را و كاتب چَلَبى كتابش «عمدة القارى» را بسيار ستوده اند(7) - گروهى از بزرگان اهل سنت اين افزوده منقول از اسباط را ناروا و نادرست دانسته اند.(8) كسانى همچون: بدرالدين

ص: 71

عَينى شارح بخارى، امام داودى، امام ابوعبدالملك، امام دِمياطى و امام كرمانى. حتى ابن حجر با وجود كوشش بسيار براى دفاع از مرويات صحيح بخارى و تأييد مؤلفش، در اينجا چاره اى نديده جز اينكه به منكَر بودن اين حديث اعتراف كند.(1)

حديث هشتم

حديث عرضه احاديث به قرآن و ردّ مخالف با قرآن، كه بخارى در صحيحش آورده است. تَفتازانى (ت 712 - م 791 ق) - كه سيوطى و محمد بن سليمان كفوى و ديگران وى را ستوده اند(2) - اين حديث را خبر واحد دانسته و افزوده كه محدثان بر آن خرده گرفته اند.(3)

حديث نهم

كلام عبداللّه بن عمر در مورد برترى خلفاى ثلاثه بر همه صحابه است.(4) حافظ ابن عبدالبَرّ قُرطبى (م 463 ق) - كه ذهبى وى را بسيار ستوده است(5) - آن را نادرست دانسته، از اين جهت كه برترى عثمان بر على بن ابى طالب عليه السلام يقينى نيست.(6)

حديث دهم

حديثى كه شريك درباره معراج نقل كرده و بخارى و مسلم هر دو نقل كرده اند.(7) گروهى از بزرگان اهل سنت اين حديث را ردّ كرده اند؛ از جمله: حافظ ابوزكريا نَوَوى

ص: 72

(ت 631 - م 676 يا 677 ق)(1)، حافظ عبدالحق(2)، محمد بن يوسف كرمانى (ت 717 - م 786 ق)(3)، ابن قيّم جوزيّه(4).

حديث يازدهم

كلام عمرو بن ميمون كه گفت: در جاهليت بوزينگانى را ديدم كه بوزينگانى زناكار گرد آنها جمع شده بودند. آنها بوزينگان زناكار را سنگسار كردند و من هم با آنها همراهى كردم.(5) به نقل ابن حجر، حافظ حُمَيدى و حافظ ابن عبدالبرّ اين حديث را منكر دانسته اند.(6)

حديث دوازدهم و سيزدهم و چهاردهم

بخارى سه حديث از ابن عباس نقل كرده است: يك حديث در «كتاب الطلاق» و در مورد جايگاه مشركان و مؤمنان نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و نيز زنان اهل حرب است. دوم نيز در «كتاب الطلاق» و چند نمونه از طلاق صحابه است.(7) سوم در «كتاب التفسير» آمده و در مورد بت هايى بوده كه در عرب مشهور بوده است.(8)

ص: 73

حافظ ابن حجر - كه هميشه مدافع بخارى است - اسامى چند تن را مى آورد كه اين احاديث بخارى را رد كرده اند: ابومسعود دمشقى، ابوعلى، على بن مدينى، يحيى قطّان، و سپس با بيانات واهى از بخارى دفاع مى كند ! !(1)

حديث پانزدهم

حديث پانزدهم حديثى است كه بخارى در كتاب «المغازى» از امّ رومان مادر عايشه در مورد عايشه و تب كردن او نقل كرده است.(2)

عده اى از بزرگان و حفّاظ اهل سنت اين حديث را رد كرده اند. از جمله:

حافظ ابوبكر خطيب بغدادى، حافظ ابوعمرو ابن عبدالبَرّ قرطبى، حافظ ابوالفضل قاضى عياض يحصبى، حافظ ابراهيم بن يوسف «صاحب مطالع الأنوار على صحاح الآثار» ، حافظ ابوالقاسم سهيلى (شارح السيرة) ، حافظ ابوالفتح ابن سيدالناس اندلسى، حافظ جمال الدين مِزّى، حافظ شمس الدين ذهبى، حافظ ابوسعيد صلاح الدين علائى (ت 694 - م 761 ق) ، حافظ ابن السَّكَن.(3)

همچنين ابن حجر و ابن قيّم جوزيّه اقوال رد كنندگان اين حديث را آورده و در موردش بحث كرده اند.(4)

حديث شانزدهم

حديثى كه بخارى در كتاب «المغازى» و كتاب «الذبائح» و كتاب «الحيل» و نيز مسلم با پنج سند نقل كرده اند و در مورد ازدواج موقت و خوردن گوشت الاغ است.(5)

ص: 74

محققان اهل سنت و بزرگان حديث اين روايت را از اوهام فاحش شمرده اند ! از جمله: حافظ سهيلى، ابن قيّم جوزيّه، بدرالدين عَينى، شِهاب الدين قَسطَلانى، امام شافعى.(1)

پس آنچه از اين نمونه و نظيرش به دست مى آوريم آن است كه اين قوم را قاعده اى نيست ! كه بدان ملتزم باشند و هنگام بحث و مناظره در برابر آن توقّف كنند. بلكه اينان جز انكار فضائل على بن ابى طالب عليه السلام و دفاع از دشمنان حضرتش هدفى ندارند.

براى مثال، هر گاه كه بخارى و مسلم حديث باطلى را روايت كنند يا از حديث حقى روى گردانند، اينان كتاب هاى اين دو را پس از قرآن كريم مصدر نخست و صحيح ترين كتاب ها در اسلام مى نامند.

اما هر گاه حديثى را نقل كنند كه شيعه به آن استناد كند و مطلوب آنان را تأييد نمايد، به قدح و طعن راويان آن حديث دست مى يازند و از حال رجالِ اسانيدش كاوش مى كنند و مى گويند: اين ضعيف است، ديگرى مجهول است، آن يكى كذّاب است و ... .

همچنين فخر رازى در پاسخ به اين كلام كه: «چون بخارى و مسلم در كتاب خود از شافعى نقل نكرده اند پس او ثقه نيست» سخنان بسيارى گفته، و با پنج جواب از اين اشكال از شافعى دفاع كرده است.(1)

اين در حالى است كه تمسك به عدم نقل حديث غدير توسط بخارى و مسلم براى قدح در اين حديث، به سخن خرده گيران بر شافعى به اين سبب كه شيخين از او روايت نكرده اند بسيار شبيه است. اكنون از رازى مى پرسيم كه آيا پاسخ هاى خود را در مورد قضيه حديث غدير فراموش كرده است ؟ زيرا همانگونه كه آنجا عدم روايت دليل بى اعتبارى نيست، اينجا نيز همين طور است.

و همانگونه كه سخن خرده گيران بر شافعى با روايت ابوداوود و تِرمِذى از او معارض است، سخن رازى نيز با روايت تِرمِذى و عبدالرحمن بن ابى حاتِم و ... معارض است، زيرا اينان حديث غدير را روايت كرده اند. در ادامه نيز مى آيد كه گروهى از مشايخ بخارى و مسلم، حديث غدير را روايت كرده اند.

ص: 76

همچنين، اگر روايت نكردن حديث غدير توسط بخارى و مسلم نشان دهنده ضعف يا عدم تواتر آن است، پس طعن شديد بر ابوحنيفه منقول از اعمش و ديگران دالّ بر وهنِ عظيم او است. و اگر اين تصريحات اثرى ندارد، سخنان رازى نيز در وهن حديث غدير بى اثر است.

بنا بر اين، روشن شد كه روايت نكردن حديث غدير توسط بخارى و مسلم در كتاب هايشان، به ضعف يا عدم تواتر اين حديث دلالت نمى كند. پس استدلال فخر رازى به اين امر باطل است.

4. تقسيم اموال مسلمين بين خويشاوندان

علامه حلّى مى گويد: واقدى روايت كرده كه عثمان دارايى هاى مسلمانان را به خويشاوندان خود و فرزندان پدرش اختصاص مى داد.(1)

نتيجه: اگر چنانكه قاضى عبدالجبّار معتزلى و فضل بن روزبهان و بعضى ديگر گفته اند واقدى رافضى متعصّب است، اشكال فخر رازى به عدم روايت حديث غدير توسط او اعتبارى ندارد. و اگر وى در آنچه روايت مى كند عادل و ثقه و راستگو است، بايد روايات فراوان وى درباره مطاعن خلفاء پذيرفته شود.

جالب اينجاست كه كمال الدين جهرمى در كتاب «البراهين القاطعة فى ترجمة الصواعق المحرقة» نام ابن اسحاق را از عبارت ابن حجر (صاحب الصواعق) انداخته تا رسوايى فخر رازى را مخفى كند !

حتى اگر همه دانشمندان در وثاقت ابن اسحاق همداستان بودند و او حديثى از احاديث را نقل نكرده باشد، باز هم عمل او موجب بى اعتبارى آن حديث نيست، چه رسد به اينكه اقوال درباره او مختلف است.

اعتماد كرده و آنها را در «تحفه اثنى عشريه» ، در برابر مطاعن منقول از نواصب در پاسخ به دليل ششم از ادله عقلى امامت اميرالمؤمنين عليه السلام آورده است.

مثبتى ندارند و او را از درجه اعتبار ساقط دانسته و به او اعتمادى ندارند. از جمله: حافظ ذهبى، ابن حجر عسقلانى، ابن قُتيبه، نديم، ابن حزم، ابومنصور ازهرى.(1)

از سوى ديگر، ثبت شده كه نظّام معتقد بوده عمر بن خطاب سبب شد كه جنين فاطمه عليهاالسلام سقط شود، و نيز به امورى باور داشته كه اهل سنت آنها را نمى پذيرند.(1)

بنا بر اين، اگر رواست كه فخر رازى به ترك روايت حديث غدير توسط جاحظ يا طعن او بر اين حديث استدلال كند، رواست كه اماميه به سخن استاد وى نظّام در باب طعن او به عمر بن خطاب و خلافتش استدلال كند.

همان گونه كه دهلوى خود به پيروى از ابن حزم اندلسى به سخن نظّام در طعن مؤمن طاق، و حافظ ابن حَجَر در «لسان الميزان» به اشعارى كه نظّام بر سر قبر قاضى ابويوسف يعقوب بن ابراهيم - شاگرد ابوحنيفه - در نكوهش وى سروده اعتماد كرده اند.

جاحظ و طعنى ديگر بر عمر

همچنين اگر جاحظ مورد اعتماد باشد، چنانچه شريف مرتضى از كتاب جاحظ «العباسية» نقل كرده وى معتقد بوده ابوبكر و عمر به سبب اينكه حضرت فاطمه عليهاالسلام را از ميراث پدرش رسول خدا صلى الله عليه و آله بازداشتند، به او ستم كردند.(2)

جاحظ و طلحه و زبير و عايشه

جاحظ دو بيت شعر آورده كه در آن به طلحة بن عبيداللّه و زبير بن عوّام و عايشه دختر ابوبكر و ماجراى جنگ جمل اشاره كرده، و آنان را به سختى نكوهيده است. جاحظ طلحه و زبير را به شقى ترين و عايشه را به ماده گربه تشبيه كرده، چرا كه ماده گربه فرزندان خود را مى خورد ! چنانچه سيوطى هم از جاحظ نقل كرده است:

جاءَت مَعَ الأشقَينِ فى هَودَجٍ *** تُزجِى إلَى البَصرَةِ أجنادَها

كَأنَّها فى فِعلِها هِرَّةٌ *** تُريدُ أن تَأكُلَ أولادَها(3)

ص: 85

عايشه سوار بر كجاوه همراه با دو مرد شقى آمد، در حالى كه سپاهيان خود را به سوى بصره مى راند. گويا او در اين كارش ماده گربه اى بود كه مى خواست فرزندانش را بخورد.

عجيب اينجاست كه فضل بن روزبهان و رشيدالدين دهلوى به جاى پذيرش حق، سعى در دفاع از جاحظ و دشمنى هاى او با اميرالمؤمنين عليه السلام و حمايت هاى او از دشمنان اهل بيت عليهم السلام نموده اند ! به خصوص رشيدالدين دهلوى كه بسيار مفصل دفاع كرده است(1) !

اين دو وجه بى پايه و سستى در توجبه دشمنى هاى جاحظ عنوان كرده اند، كه هر دو مردود است و هر كدام چندين پاسخ دارد. در طرف مقابل شريف رضى (ت 359 - م 406 ق) و علامه حلّى در «نهج الحقّ» و قاضى نوراللّه شوشترى دشمنى هاى جاحظ را بيان كرده و او را مفتضح ساخته اند.(2)

2. اگر كسى كه از اجماع بيرون مى رود از كسانى است كه سخنش در نفى و اثبات اجماع معتبر نيست، خللى در اجماع ايجاد نمى كند.

3. اگر اجماع پيش از مخالفت آن مخالفِ اجماع وجود داشته باز هم تأثيرى در اجماع ندارد.

4. ابن ابى داوود خبر غدير را انكار نكرده، بلكه وجود مسجدى در غدير خم را آن هم پيش از رخداد حجة الوداع انكار كرده است.

5 . نقل كرده اند كه او از قدح در خبر غدير خوددارى مى كرده و حتى از سخنى كه طبرى درباره اين حديث مى گفته تبرّى مى كرده است.

6 . حتى جاحظ نيز جرأت نكرده خبر غدير را به صراحت رد كند، بلكه تنها شمارى از راويان آن را نامعتبر خوانده و مدّعى شده كه در الفاظ اين حديث اختلاف هست.(1)

1. ابن ابى داوود خودستا و متكبر و شيخى خودپسند بوده است.

2. او ناصبى و دشمن اميرالمؤمنين عليه السلام بوده، و حديثى روايت كرده كه جز ناصبى چنين حديثى نقل نمى كند.

3. ابن ابى داوود در سخن پيرامون حديث بسيار خطا مى كرده است.

4. گروهى از پيشوايان بزرگ از جمله پدرش بر او خرده گرفته اند.

5 . همانگونه كه پدرش و ابراهيم اصفهانى گفته اند او كذّاب بوده است.

6 . آنطور كه بَغَوى گفته، وى از دانش به دور بوده است.

گذشته از اين، سه تن از حافظان بزرگ شهادت داده اند كه ابن ابى داوود حديث ساختگى روايت كرده است: محمد بن يحيى بن مَنده، ابوجعفر محمد بن عباس اخرم و احمد بن على بن جارود.

البته ذهبى سعى كرده با حرف هاى بى اساس و از سر تعصب، ابن ابى داود را بزرگ و ثقه جلوه دهد(1) ! در حالى كه خود در «سير اعلام النبلاء» اقرار كرده كه او و طبرى دشمن يكديگر بوده اند ! و نيز مخالفت ابن ابى داود با حديث طير را نقل كرده است.(2)

كرده، و در مجلس معاويه گفته كه خود آن را در غدير خم از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده است، تا جايى كه معاويه را به خشم آورد !(1)

2. دميرى و ابن اثير و محمدطاهر گُجَراتى فَتَّنى نقل كرده اند كه ابوهريره شطرنج و قماربازى مى كرده است !(1) شطرنجى كه حتى ابن تيميه به شدت آن را حرام مى داند.(2)

3. ابن كثير دمشقى از مسلم بن حجاج و او با سند از بشر بن سعيد نقل كرده كه ابوهريره حرف ديكران و كلام پيامبر صلى الله عليه و آله را به هم در مى آميخت.(3) همچنين ابن كثير از قول شعبه مى نويسد كه ابوهريره تدليس مى كرد.(4)

4. ابن كثير مى گويد: شريك از مغيره و نيز ديگران، از ابراهيم نقل كرده اند كه اصحاب ما حديث ابوهريره را صحيح نمى دانستند.(5)

5 . ابن قتيبه و ابن كثير از ابورافع نقل كرده اند كه ابوهريره از سر لودگى خود را ميان كودكانِ در حال بازى مى افكند !(6) زمخشرى نيز نوشته كه او بسيار مَضيره دوست داشت و آن را با معاويه مى خورد، ولى نماز را پشت سر على عليه السلام مى خواند. چون دليل كارش را مى پرسيدند مى گفت: مَضيره معاويه چرب تر و خوشبوتر است، ولى نماز پشت سر على بهتر است. به همين سبب به او مى گفتند: شيخ المضيرة. و نيز عبارات و جراياناتى مشابه و البته مضحك در مورد خوردن از ابوهريره !(7)

6 . در آخر دشمنى ابوهريره با على عليه السلام و دوستى او با دشمنان حضرت اظهر من الشمس است و شواهد فراوان دارد.

است كه به عنوان معارض گزيده مى شود. با چشم پوشى از دلايلى كه در بى اعتبارى حديث ياد شده گذشت، اين حديث خود از حيث سند مخدوش است:

1. در سند اين حديث به نقل بخارى و مسلم سفيان ثورى هست.(1) سفيان ثورى صوفى مسلك بوده، و كسى است كه با امام صادق عليه السلام رابطه خوبى نداشت و حتى بعضا توهين هم مى كرد !

مثل ماجراى اعتراض او به جبّه اى كه امام صادق عليه السلام پوشيده بود. شعرانى، حافظ ابونُعَيم، ذهبى، ابن طلحه، سبط بن جوزى، ابن صبّاغ مالكى و عيدروس اين ماجرا را نقل كرده اند.(2)

2. ذهبى و ابن حجر و سبط بن عجمى و ابراهيم بن محمد مكّى نَوَوى و سيوطى و خطيب و علايى و على قارى گفته اند كه سفيان ثورى تدليس مى كرده و راويان ضعيف را از سند حديث حذف مى كرده است.(3) حرمت و زشتىِ تدليس هم كه شكى در آن نيست و مورد پذيرش همگان است.(4)

3. بخارى اين حديث را به يعقوب بن ابراهيم نيز نسبت داده است(5)، ولى ابومسعود دمشقى اين نسبت را دروغ شمرده(6)، و نيز گروهى از دانشمندان اهل سنت بر پدر يعقوب - يعنى ابراهيم بن سعد - خرده گرفته اند، كه ابن حجر كلمات ابوداوود سِجِستانى و خطيب و ابن عُيَينه و ابن عدى را در مورد او آورده است.(7)

ص: 95

4. در سند حديث نام «سعد بن ابراهيم» آمده، در حالى كه ابن حجر گفته كه مالك بن انس روايت سعد را صحيح نمى دانست.(1)

ما در پاسخ مى گوييم: آيا در ولايت خدا و فرستاده اش بر اين قبيله ها ترديد و نزاعى بود كه به ادات حصر احتياج باشد ؟ ! هرگز ! پس در حديثى كه فخر رازى به آن استدلال كرده حصر نيست تا با حديث غدير تعارض داشته باشد.(1)

بنا بر اين، ولايت در حديث ابوهريره به معنايى غير از اولويت در تصرف است، و لذا منافاتى با حديث غدير ندارد.

و اما پاسخ صحيح در جمع بين حديث ابوهريره - به فرض صحتش و با الفاظى كه فخر رازى آورده - و حديث غدير اين است كه ممكن است رد حديث ابوهريره مراد نفى ولايت غير خدا و رسول صلى الله عليه و آله بر اين قبيله ها در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله باشد، و در حديث غدير به استقرار ولايت مستقيم على عليه السلام پس از نبى اكرم صلى الله عليه و آله دلالت مى كند.

همچنين فخر رازى مى گويد: على عليه السلام در آن وقت همراه نبى صلى الله عليه و آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت اميرالمؤمنين عليه السلام از يمن و همراهى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل هاى تواريخ معتبر و آثار مشهور امرى مسلّم است. نمونه هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.(1)

مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى كند و مى گويد كه على عليه السلام در يمن بوده و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل هاى معتبر ثابت مى كند كه على عليه السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى الله عليه و آله حج گزارد.(2)

اصل ماجرا اينگونه است:

قبل از حركت پيامبر صلى الله عليه و آله براى سفر حجة الوداع، اميرالمؤمنين عليه السلام با لشكرى از طرف آن حضرت به نَجْران و سپس يمن رفته بودند كه هدف آن دعوت به اسلام و نيز جمع آورى خمس و زكات و جِزيه بود، و اين جزيه قرادادى بود كه اهل كتاب (يهوديان و مسيحيان و زرتشتيان) طبق آن مبلغى به حكومت اسلامى مى پرداختند. اين قرار بين مسيحيان نجران و پيامبر صلى الله عليه و آله هم در سال قبل از حج برقرار شده بود.

اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از حركت از مدينه، نامه اى براى اميرالمؤمنين عليه السلام در يمن فرستاد و ضمن اعلان سفر حج براى آن مناطق، دستور داد آن حضرت نيز براى سفر حج حركت كند.

لذا اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پايان كارهاى محوَّله در نجران و يمن، با لشكر همراه و دوازده هزار نفر از اهل يمن عازم مكه شدند، كه حدود 800 كيلومتر راه بود. آنان

ص: 99

پس از احرام در ميقات «يَلَمْلَم» در جنوب مكه به سوى اين شهر حركت كردند تا براى ايام حج در آنجا حضور داشته باشند.

با نزديك شدن پيامبر صلى الله عليه و آله به مكه از طرف مدينه، اميرالمؤمنين عليه السلام هم از طرف يمن به اين شهر نزديك شدند. حضرت جانشينى در لشكر براى خود تعيين كردند و خود پيشتر به ملاقات پيامبر صلى الله عليه و آله شتافتند و در نزديكى مكه خدمت حضرت رسيدند و گزارش سفر را دادند.

پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار مسرور شدند و دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه را به مكه بياورد.

اميرالمؤمنين عليه السلام به محل لشكر بازگشتند و همراه آنان - همزمان با قافله پيامبر صلى الله عليه و آله روز سه شنبه پنجم ذى الحجه وارد مكه شدند.

با رسيدن ايام حج در روز نهم ذى الحجه، حضرت به موقف عرفات و سپس به مشعر و منى رفتند. بعد از آن اعمال حج را يكى پس از ديگرى انجام دادند، و در هر مورد واجبات و مستحبات آن را براى مردم بيان فرمودند.

و اما پاسخ به اين شبهه:

ظاهرا اولين كسى كه اين شبهه را مطرح كرده و در اين باره ترديد كرده، قاضى عبدالرحمن بن احمد لايجى (م 756 ق)(1) در كتاب «المواقف» است. او مى گويد: على عليه السلام در روز غدير با پيامبر صلى الله عليه و آله نبود، زيرا در يمن حضور داشت.(2)

ص: 100

ردّ سخن قاضى لايجى:

بسيار جاى تأسف است كه قاضى براى سخنش هيچ دليلى نياورده و هيچ شاهدى براى اين ادعاى بزرگ ذكر نكرده است !

در اينجا در ردّ اين ادعاى بى دليل مى گوييم: آيا او به تاريخ مراجعه كرده و اين اشكال را كرده است ؟ ! بعيد است كه گفته شود امثال قاضى از تاريخ آگاهى ندارند. ظاهر اين است كه خود را در اين باره به نادانى زده باشد، زيرا ما در پيشگاه صاحبان سيره هاى صحيح نزد مسلمانان هستيم. تاريخ به ما مى گويد كه اميرمؤمنان عليه السلام به دستور رسول اعظم صلى الله عليه و آله در يمن حاضر بوده، كه اين را قاضى نيز بيان كرده است.

ولى خود تاريخ - كه از اين ماجرا سخن مى گويد - از بازگشت حضرت از يمن و پيوستنش به نبى مكرم صلى الله عليه و آله در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج نيز سخن مى گويد. بنا بر اين، براى چه قاضى ماجراى اول را ذكر مى كند و از دومى ياد نمى كند و خود را

ص: 101

به فراموشى مى زند ؟ ! واقعا انسان نمى داند اينگونه تحريف تاريخِ صحيح را چه بنامد ! ؟ پس در اين مجال، ابتدا روايتى را مى آوريم كه به عكس ادعاى قاضى در كتاب «المواقف» تصريح مى كند:

قسمت كرد و بر سهمى از آن نوشت كه اين از آن خداست. حضرت على عليه السلام قرعه انداخت. اولين سهم، سهم خمس بود و بقيه غنائم را بين يارانش تقسيم كرد. آنگاه حركت كرد و به پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه ملحق شد، كه براى حج سال دهم به آنجا آمده بود.(1)

از ابن اثير جزرى (م 663 ق) نقل شده است: على بن ابى طالب عليه السلام به نجران فرستاده شد(2)، تا صدقات و جزيه آنان را جمع كند و باز گردد. پس چنين كرد و بازگشت، و با پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه در حجة الوداع ديدار كرد، و بر فرماندهى سپاهى كه همراهش بود يكى از يارانش را گماشت و پيش از همه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و در مكّه به ايشان رسيد.(3)

واقدى (م 270 ق) پس از آنكه سريه امام اميرمؤمنان عليه السلام را به يمن ياد كرده مى گويد: عمر بن محمد بن عمر بن على از پدرش براى من نقل كرد كه على عليه السلام تمام غنائمى را كه به دست آورده بود به پنج بخش تقسيم كرد، و براى آن قرعه انداخت، و در يكى از سهم هاى آن نوشت: از آنِ خدا. كه اولين سهم، سهم خمس خارج شد. به كسى چيزى غنيمت نداد و نبخشيد.

فرماندهان پيشين به ياران حاضر (و نه ديگران) از خمس مى دادند و سپس به رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى گفتند، كه ايراد نمى گرفت. اين كار را از على عليه السلام خواستند.

ص: 103

اما آن حضرت خوددارى كرد و فرمود: خمس را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله مى برم تا حضرت دستور دهد. اينك رسول خدا صلى الله عليه و آله در موسم حج است. او را ديدار مى كنيم و در مورد خمس هر چه را خدا بخواهد انجام مى دهد.

پس بازگشت و خمس را با خود برد، و نيز باقى اموال و غنائم را. چون به فُتُق(1) رسيد، عجله كرد و ابورافع را بر يارانش و خمس گمارد. در ميان خمس، لباسى از لباس هاى يمنى بود. همچنين بارهاى بسته و چهارپايانى كه غنيمت گرفته بود؛ چهارپايانى كه صدقه اموال يمنى ها بود.(2)

جزرى شافعى در «اسنى المطالب» گفته است: سبب اين خطبه در روز غدير مطلبى است كه ابن اسحاق ذكر كرده است: كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام و خالد بن وليد را به يمن به عنوان امير فرستاد. امام بازگشت و در مكه هنگام حج آخرين پيامبر صلى الله عليه و آله با حضرت ديدار كرد، و در مورد امام قيل و قال زيادى شده بود. برخى از همراهان امام بر ضد ايشان سخن مى گفتند، چرا كه بازگشت و جانشين امام غنائم را به سپاهان بخشيد. امام شتابان به سوى رسول اللّه صلى الله عليه و آله رفت. چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از حج فارغ شد، به غدير خم فرود آمد و اين خطبه را خواند، تا ارزش على عليه السلام را به مردم برساند و گفته ديگران را در مورد او ردّ كند.(3)

ص: 104

هر كس در اين نصوص و مطالب به دور از تعصب و جانبدارى بينديشد، آشكارا در مى يابد كه امام اميرمؤمنان على عليه السلام بعد از آنكه كار مهمى را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله بدان فرمان داده بود انجام داد، از يمن پيروزمندانه بازگشت و در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج به پيامبر صلى الله عليه و آله پيوست.

خودشان شايسته ترم ؟ گفتند: آرى ! فرمود: پس هر كس من مولاى اويم على عليه السلام مولاى او است. به او گفتم: آيا فرمود: خدايا، دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد ؟ گفت: چنان كه شنيدم به تو خبر مى دهم.(1)

بسيار جاى تأسف است كه اين صحابى به روشنى تمام حديث را نقل نكرده و رعايت امانت را ننموده است ! چگونه ممكن است بگوييم كه زيد صدر حديث را شنيده ولى ذيل و پايان حديث را نشنيده است ؟

اين سخن او كه «چنان كه شنيدم به تو خبر مى دهم» چه معنى دارد ؟ ! عجيب است كه ذيل روايت: «خدايا دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دشمنش بدار كسى كه او را دشمن دارد» .

احمد نيز از زيد بن ارقم در همين كتاب نقل كرده است: زيد بن ارقم گفت و من شنيدم: با رسول خدا صلى الله عليه و آله در منطقه اى فرود آمديم كه به آن خُمّ مى گفتند. حضرت فرمان نماز داد كه در گرماى سخت نماز خوانده شد. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما سخن فرمود. براى رسول اللّه صلى الله عليه و آله پارچه اى از درختى كه از خورشيد زرد شده بود پهن گشت، و فرمود: آيا نمى دانيد يا گواهى نمى دهيد كه من شايسته تر به هر مؤمنى از خود او هستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: پس هر كس مولاى اويم، اين على عليه السلام مولاى او است.

خدايا ! دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد، و دوست بدار كسى كه او را دوست دارد.(2)

عجيب است كه نسائى در «الخصائص» اين روايت را كه در آن «خدايا دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد» آمده است، از عامر بن واثله روايت مى كند:

ص: 106

على عليه السلام مردم را در ميدان كوفه گرد آورد و فرمود: هر كسى كه از رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيد: آيا نمى دانيد از هر مؤمنى شايسته تر به اويم ... . سپس در حالى كه ايستاده بود، دست مرا (على عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس مولايش هستم، على مولاى او است. خدايا ! دوست بدار دوست بدار هر كس او را دست بدارد ... ، گواهى دهد. ابوالطفيل مى گويد: خارج شدم و هنوز در ذهنم درباره امام اشكال وجود داشت. پس با زيد بن ارقم ملاقات كردم و به من خبر داد و گفت: شك دارى ؟ حديث را از رسول اللّه صلى الله عليه و آله شنيدم.(1)

پس در اينجا زيد بن ارقم، عامر بن واثله صحابى را - كه هنوز در ذهنش شكى بود - مخاطب ساخت و او را از ترديد در حديث بيرون آورد. ولى وقتى از او در مورد اين اضافه «خدايا دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن بدارد» مى پرسند، مى گويد: چنان كه شنيدم خبر مى دهم ! ؟

گويى زيد عبارت را نشنيده و خواسته در ذيل روايت تشكيك كند و آن را پنهان سازد، اما صدر و ابتداى روايت را تأييد مى كند ! شايد ترديد او سبب شده كه بعضى از محدثان و راويان و اهل حديث و رجال و مانند ابن تيميه(2) و ابن ابى داوود و ابن ابى حاتم در عبارت ترديد كنند.

در كتاب «المصنّف» ابن ابى شيبه آمده است: شريك براى ما از ابويزيد، و وى از پدرش نقل كرد: ابوهريره وارد مسجد شد. نزد او آمديم. در مقابل او جوانى برخاست و گفت: تو را به خدا قسم مى دهم، آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه فرمود: هر كس من مولاى اويم، پس اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمنش بدار هر كس او را دشمن دارد ؟ گفت: آرى. جوان گفت: اما من از تو بيزارم. گواهى مى دهم كه دشمنى كرده اى با كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دوستى نموده اى با كسى كه على عليه السلام را دشمن مى دارد. مردم او را با سنگريزه زدند.(3)

ص: 107

مورد دوم

همچنين احمد به سند خويش از براء بن عازب نقل كرده است: با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع حركت كرديم تا به غدير رسيديم. در اين هنگام ندا داده شد كه براى نماز جمع شويد، و زير درختى را براى پيامبر جارو و تميز كردند.(1)

حضرت دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: آيا به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ گفتند: چرا اى رسول خدا. فرمود: اين (على عليه السلام) مولاى كسى است كه من مولا و سرپرست اويم. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد. پس از آن عمر به على عليه السلام برخورد و گفت: اى فرزند ابى طالب، مباركت باد، مولاى هر مرد و زن مؤمن گرديدى.(2)

مورد سوم

احمد بن سند خويش از ابوليلى كندى(3) نقل مى كند: از زيد بن ارقم شنيدم: منتظر تشيع جنازه اى بوديم كه كسى از اباعامر پرسيد: آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه روز غدير خم به على عليه السلام بگويد: هر كس من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است ؟ گفت:

بله. ابوليلى گفت: به زيد بن ارقم گفتم: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود ؟ گفت: بله، آن را چهار مرتبه فرمود.(4)

ص: 108

مورد چهارم

در «تاريخ مدينة دمشق» آمده است: ابوعبداللّه خلاّل و ام مجتبى دختر ناصر به نقل از ابراهيم بن منصور، از ابوبكر بن مقرى، از ابويعلى، از ازرق بن على، از حسان، از محمد بن سلمه، از پدرش، از ابوعبداللّه شامى گفته است: وقتى نزد زيد بن ارقم نشسته بوديم و او در مجلس بنى ارقم نشسته بود، مردى از قبيله «مراد» بر استرى وارد شد و گفت: ميان شما زيد كسيت ؟ قوم گفتند: اين شخص زيد است. گفت: تو را به خدايى كه جز او خدايى نيست قسم مى دهم، آيا از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى كه فرمود:

هر كس من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد ؟ گفت: آرى.(1)

مورد پنجم

ميمون راوى مى گويد: يكى براى من از زيد نقل كرد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا دوست بدار هر كس على عليه السلام را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد.

مورد ششم

ام مجتبى علوى به ما خبر داد: بر ابراهيم بن منصور خوانده شد: ابوبكر بن مقرى نقل كرد: هدبة بن خالد، از حمّاد - يعنى ابن سلمه - از على بن (زيد) ، از عدى بن ثابت، از براء نقل كرد: با رسول خدا صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بوديم. وقتى به غدير خم رسيديم، زير دو درخت را براى رسول خدا صلى الله عليه و آله جارو كردند، و در ميان مردم ندا داده

ص: 109

شد براى نماز جمع شوند. رسول خدا صلى الله عليه و آله على عليه السلام را فراخواند و دست او را گرفت و او را از جانب راست خويش بلند كرد و فرمود: آيا از هر مؤمنى شايسته تر و اولى از خود وى نيستم ؟ گفتند: آرى. و در يكى از دو حديث آمده: آيا همسرانم امّ المؤمنين نيستند ؟ - . پس اين (يعنى حضرت على عليه السلام) دوستدار كسى است كه من دوستارش هستم و مولاى شخصى است كه من مولايش هستم. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس او را دشمن بدارد دشمنش باش.(1)

مورد هفتم

ابوالقاسم سمرقندى، از ابوالحسن بن نقور و ابوالقاسم بن بسرى و ابومحمد احمد بن على بن حسن بن ابى عثمان، از ابوالحسن احمد بن محمد بن قاسم بن موسى بن قاسم بن صلت، از ابوبكر احمد بن عبداللّه (نحاس) دوست ابى صخره نقل مى كنند كه املا كرد، از محمد بن زنجويه، از حميدى، از يعقوب بن جعفر بن ابى كثير مدنى، از مجاهر بن مسمار، از ابن ابى نقور، از عايشه دختر سعد، از سعد:

همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله در راه مكه بوديم كه بدان سو مى رفت. وقتى به غدير خم رسيد - كه در منطقه خُمّ است - مردم توقف كردند. كسانى كه رفته بودند بازگشتند و كسانى كه عقب مانده بودند رسيدند. وقتى مردم گرد آمدند، رسول خدا فرمود: اى مردم ! آيا فرمان هاى خدا را به شما رساندم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا شاهد باش.

دوباره فرمود: مردم، آيا فرمان خدا را به شما ابلاغ كردم ؟ گفتند: آرى. فرمود: خدايا،

ص: 110

گواه باش. بار سوم پرسيد: مردم، چه كسى ولىّ (سرپرست) شماست ؟ سه بار گفتند: خدا و رسولش. سپس دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و برخيزاند.

ابن نقور مى افزايد: سپس فرمود: هر كس خدا و رسولش صلى الله عليه و آله ولىّ او است، پس اين نيز ولى او است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس با وى دشمن باشد دشمنش باش.(1)

مورد هشتم

ابن عساكر نيز به سند خود از سهم بن حصين اسدى نقل مى كند: من و عبداللّه بن علقمه به مكه آمديم، روزگارى عبداللّه علقمه به على عليه السلام ناسزا مى گفت. به ابوسعيد خدرى گفتم: در اين باره حديثى دارى ؟ مقصودم سخن از عهد و زمان پيشين بود. گفت: آرى. اگر برايت نقل كردم، در اين باره از مهاجرين و انصار و قريش بپرس. رسول اللّه صلى الله عليه و آله روز غدير خم برخاست و فرمان خدا را ابلاغ كرد و فرمود: اى مردم ! آيا از مؤمنان به خودشان سزاوارتر نيستم ؟ عبداللّه بن علقمه پرسيد: آيا اين را از رسول اللّه صلى الله عليه و آله شنيدى ؟ ابوسعيد گفت: آرى، و به گوش و سينه اش اشاره كرد و گفت: با دو گوشم شنيدم و به دلم سپردم.(2)

مورد نهم

ابوهريره مى گويد: هر كس روز هجدهم ذى الحجه را روزه بگيرد، پاداش روزه شصت ماه برايش نوشته مى شود. كه روز غدير خم است؛ وقتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت.(3)

ابن كثير در «البداية» به نقل از ابوهريره افزون بر مطلب فوق آورده است: پس خدا اين آيه را نازل كرد: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» .(4)

ص: 111

مورد دهم

جرير بن عبداللّه بجلى(1): رسول اللّه صلى الله عليه و آله با دست بر بازوى على عليه السلام زد و او را برخيزاند، كه بازويش كشيده شد. پس دستانش را گرفت و فرمود: ... .(2)

مورد يازدهم

ابوسعيد خدرى: وقتى رسول اللّه صلى الله عليه و آله على عليه السلام را در غدير منصوب فرمود ... .(3)

مورد دوازدهم

عبداللّه: ديدم پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت ... .(4)

اين بود شمارى از نصوص و متونى كه تصريح دارد پيامبر صلى الله عليه و آله دست امام اميرمؤمنين على عليه السلام را در غدير گرفت. با ملاحظه اينها، آيا مجالى هست بگوييم على عليه السلام در يمن بود و در غدير خم حاضر نبوده است ؟ واقعا علت اين كينه ها در حق امام اميرمؤمنان عليه السلام و سرور اوصيا و صاحب ولايت كبرى پس از پيامبر صلى الله عليه و آله چيست ؟ !

و همراهش بر بعضى غنائم دست يافتم. وقتى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، حضرت على عليه السلام عرض كرد: ديدم فاطمه عليهاالسلام خانه را با مواد خوشبوكننده خوشبو كرده است.(1) بدين سبب از كنار خانه گذر كردم (چون حاجى نبايد در حال احرام خوشبو كننده استفاده كند) . فاطمه عليهاالسلام پرسيد: چه دارى ؟

رسول اللّه صلى الله عليه و آله به اصحابش دستور داد و مُحلّ شدند (از احرام در آمدند) . پاسخ دادم: با همان كه پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى كرد، قربانى مى كنم. پس خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدم و رسول اللّه صلى الله عليه و آله به من فرمود: چه كردى ؟ عرض كردم: با قربانى شما حج را به پايان رساندم. پس قربانى آورده و روى آنها علامت گذاردم.

پيامبر صلى الله عليه و آله به يارانش فرمود: اگر سال آينده به حج آيم (چنان كه امسال ميسر گشت) ، همان كارى را مى كنم كه اصحاب كردند. اما قربانى كرده و روى آنها علامت گذارده ام. به من فرمود: 67 - يا 66 - شتر قربانى كن. براى خود 33 - يا 34 - تا را نگهدار. از هر قربانى برايم مقدارى نگهدار.(2)

طبرانى به سند خويش به نقل از مروان اصغر، از انس ابن مالك مى گويد: وقتى على بن ابى طالب عليه السلام از يمن آمد، پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: با چه قربانى كردى ؟ عرض كرد: با قربانى (شما اى) پيامبر. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر همراهم قربانى نبود، مُحِلّ مى شدم(3)

چنانچه مى بينيم اين احاديث نيز دلالت دارد كه در حجة الوداع امام حضور داشت و همراه پيامبر صلى الله عليه و آله قربانى كرد. پس در غدير نيز بود.

ص: 113

مى آيد و خدا هر كس را در قبر است بر مى انگيزاند ؟ گفتند: بلى، شهادت مى دهيم. فرمود: خدايا، گواه باش ... .

سپس به تمسّك و چنگ زدن به كتاب خدا تشويق فرمود، و سفارش اهل بيتش عليهم السلام را كرد، و افزود: ميانتان دو چيز گرانبها به جاى مى گذارم؛ كتاب خدا و عترت (اهل بيتم) . هرگز از هم جدا نمى شوند تا كنار حوض كوثر نزد من آيند.

به طور مكرر سه بار در حق على عليه السلام فرمود: آيا از خودتان به شما اَولى و سزاوارتر نيستم ؟ مردم با تصديق و پذيرش پاسخ مى دادند. دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: هر كس مولايش منم على عليه السلام مولايش است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و دشمن كسى باش كه وى را دشمن بدارد. هر كس به وى محبت داشته باشد به او محبت داشته باش. اما هر كس از وى كينه به دل داشته باشد بر او خشم گير. هر كس وى را يارى دهد يارى اش ده، و هر كس كمكش كند كمكش كن. اما هر كس وى را تنها گذارد و يارى ندهد ياريش مده. هر جا گردد، حق را همراهش گردان.

اين محكم ترين دليلى است كه شيعه اماميه و رافضه بدان تمسك مى كنند؛ كه على عليه السلام از هر كس ديگرى به امامت شايسته تر است، و مى گويند: اين نص صريحى بر خلافت او است، كه سى صحابى آن را شنيده و بر آن گواهى دادنده اند. گفتند: بنا بر اين، براى على عليه السلام بر ايشان همانند ولايتى است كه براى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. به دليل فرمايش حضرت رسول صلى الله عليه و آله: آيا شايسته تر به شما نيستم ؟

اين حديث صحيحى است كه با سندهاى صحيح و حسن نقل شده است، و به كسانى مثل ابوداوود و ابوحاتم رازى(1) كه در صحت حديث اشكال كرده اند اعتنايى نمى شود. عده اى كه گفته اند: عبارت «خدايا، دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست

ص: 115

بدارد ... » جعلى و مردود است، جوابشان اين است كه اين عبارت از راه هايى روايت شده كه ذهبى بسيارى از آنها را صحيح دانسته است.

وارد شده كه على عليه السلام خطبه اى خواند، و در آن حمد و ثناى الهى را به جا آورد. سپس فرمود: هر كس كه روز غدير حاضر بود را به خدا سوگند مى دهم برخيزد. كسى برنخاست بگويد. با واسطه خبردار شدم يا شنيدم: بلكه كسانى برخاستند كه با دو گوش خود شنيده و به دل سپرده بودند. هفده تن از اصحاب و در روايتى سى صحابى و در «المعجم الكبير» شانزده و در روايتى آمده: دوازده تن از اصحاب برخاستند. حضرت فرمود: آنچه را شنيديد بيان كنيد. آنان حديث را ذكر كردند، و بخشى از آن عبارت بود از «هر كس من مولاى اويم پس على عليه السلام مولاى او است» . و در روايتى «اين مولاى او است» .(1)

از زيد بن ارقم نقل شده است: من از كسانى بودم كه اين ماجرا را كتمان كردم. به همين خاطر خدا بينايى ام را گرفت، و على عليه السلام كسانى را كه كتمان كرده بودند نفرين كرد.(2)

از ابن كثير نقل شده كه در حديث جابر آمده است: على عليه السلام از يمن با شترى (جهت قربانى) نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد. در سياق عبارت ابن اسحاق آمده است كه حضرت على عليه السلام را در قربانى اش شريك قرار داد، و خدا آگاه تر است. غير ابن كثير ذكر كرده اند كه حضرت و امام على عليه السلام در روز كشتار صد شتر قربانى كردند. بنا بر اين قربانى را همراهش از منطقه ذى حليفه آورده است. بعضى از آن شتران را بعد از اين ماجرا و در حالى كه محرم بود خريد.(3)

ص: 116

باز ابن كثير گفته است: در اين ايام على بن ابى طالب عليه السلام از يمن با گروهى از مسلمانان و اموالى كه همراه او بود وارد شدند.(1)

اين نصوص و شواهد تاريخى دلالتى روشن بر بازگشت امام اميرالمؤمنين على عليه السلام از يمن دارد، و اينكه به پيامبر صلى الله عليه و آله ملحق شد. با اين مطالب، سخن قاضى در كتاب «المواقف» از درجه اعتبار ساقط مى شود، چون قائل شده كه حضرت على عليه السلام هنگام واقعه غدير در يمن بود.

همچنين روشن است كه مرحله عربى چهار بُرُد است، مانند فاصله ميان حَدَّه(1) تا مكه. دليل اين مدعى مطلبى است كه بخارى در دنباله حديث ابن عباس و ابن عمر آورده، مبنى بر اينكه اين دو از مكه تا عرفات نماز خود را شكسته مى خواندند.

همچنين، اندازه گذارى چهار برد به يك مرحله، بر پايه حديثى كه شافعى به سند صحيح روايت كرده است ثابت مى شود: به ابن عباس گفتند: آيا از مكه تا عرفات نمازت را شكسته مى خوانى ؟ گفت: نه، اما تا عسفان و تا حدّه و تا طائف را شكسته مى خوانم، كه مسافت ميان هر يك از اين مناطق تا مكه يك مرحله است.

پس اگر هر مرحله چهار بُرُد و بريد دوازده ميل باشد، هر مرحله چهل و هشت ميل خواهد بود. اين كه معلوم شد، مشخص مى شود كه از مكه تا جُحفه كمتر از دو مرحله كامل است، زيرا فاصله بين اين دو 82 ميل(2) است.

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله روز پانزدهم ذى الحجه از مكه بيرون آمده باشد، روز هجدهم چهارمين روز سفرش خواهد بود. پس حضرت هجدهم را در جُحفه گذرانده و نماز ظهر را در آنجا گذارده، و پس از نماز در آنجا خطبه خوانده است.

حتى اگر بگويند اين كار در زمان كنونى ممكن نيست، در پاسخ خواهيم گفت: اگر سفرهاى مرفّهان يا بيماران و زمينگيران مقصود باشد اعتبارى به آنها نيست، و اگر مقصود اين است كه در سفرهاى عرب چنين امرى ممكن نيست بايد دانست كه عرب در اين زمان، سواره در چهار روز از مكه به مدينه مى رسد، و مردم مدينه در عصر ما روز پنجم يا چهارم ذى الحجه از مدينه براى سفر حج حركت مى كنند و به موقع به عرفات مى رسند. پيامبر صلى الله عليه و آله هم به روش عرب عمل مى كرد و در اين حج بنا بر روايات مختلف، هفت يا هشت روزه از مدينه به مكه رسيد.(3)

ص: 118

اين مسئله عجيبى نيست، چرا كه آنچه دانشمندان سنّى درباره حديث غدير گفته اند و پژوهش هاى آنان پيرامون آن، نسبت به شأن اين حديث و عظمتش اندك و بسيار ناچيز است. زيرا واقعه غدير رخدادى است كه ده ها هزار تن از مسلمانان و صحابه سرشناس از مرد و زن در آن حاضر و از نزديك شاهدش بوده اند. با اين همه، آنچه از اخبار غدير و نام راويان اين ماجرا از صحابى و تابعى و طبقات پس از آنان به دست ما رسيده كم و ناچيز و اندكى از بسيار است، چرا كه مخالفان آن را از سر حسد و دشمنى و دوستان آن را از سر ترس و تقيّه پنهان داشته اند.

در اينجا عناوين ذيل به ترتيب ارائه مى شود:

فهرستواره اى از مضامين حديث غدير.

راويان حديث غدير از صحابه (144 نفر) و تابعين ( 88 نفر) .

راويان حديث غدير از اهل سنت از قرن دوم تا چهاردهم (350 نفر) .

حديث غدير در كتب شيعه و اهل سنت در طول چهارده قرن ( 508 كتاب) .

و اما تفصيل اين عناوين:

حديث غدير را حذف كرده و در اينجا ليستى از موارد بيان حديث غدير توسط راويان و مؤلفان را بيان مى كنيم، و در هر مورد نيز اشاره مى كنيم كه كدام يك از اين موارد نقل شده است. در مواردى هم كه به هيچ موردى اشاره نشده، صرفا حديث غدير نقل شده و در جريان خاصى نبوده است.

و اما ليست موارد نقل حديث غدير:

در بعضى موارد هم در مسجد كوفه بيان شده، و در بعضى عده اى سواره وارد كوفه شدند كه از صحابه بودند و حضرت ايشان را سوگند داد براى شهادت دادن به حديث غدير و آنها شهادت دادند.

در آن ماجرا عده اى برخاستند و شهادت دادند، از جمله: خُزَيمة بن ثابت، سهل بن سعد، عدىّ بن حاتِم، عُقبة بن عامر، ابوايوب انصارى، ابوسعيد خُدرى، ابوشريح خُزاعى، ابوقدامه انصارى، ابوليلى، ابوالهيثم بن تَيِّهان، ابوهريره، يزيد (يا زيد) بن شراحيل انصارى، ابوزينب، عبدالرحمن بن مدلج و مردانى ديگر از قريش.

در بعضى نقل ها عدد شهادت دهندگان چند ده نفر، و در بعضى نقل ها 12 يا 16 يا 17 يا 18 نفر آمده است. در بعضى نقل ها هم شاهدان، ماجراى غدير را به همراه حديث غدير با ابتدا و انتهاى آن نقل كرده اند. همچنين چند نفر از شهادت دادن خوددارى كردند كه مبتلا به كورى و برص شدند.

در چنين موقع بى نظير كه جمعيتى انبوه از اقوام و قبايل مختلف مسلمين گرد آمده بودند، در يك نقطه غيرعادى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمان توقف داد. همچنين حضرتش دستور داد آنان كه پيشتر رفته اند باز گردند و آنان كه در دنبال اين كاروان بزرگ مى آيند زودتر برسند.

سپس آن حضرت با صداى رسا خطبه اى حساس ايراد كرد، و فرياد خود را به همه آنها رساند. پس از اين همه مقدمات و تشريفات و پس از ابلاغ ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه السلام توسط رسول خدا صلى الله عليه و آله، حضرتش امر كرد كه حاضرين به غائبين ابلاغ كنند تا همه آن افراد - كه بيش از يكصد هزار تن بودند - مأمور ابلاغ و راويان اين حديث و رخداد بى نظير باشند.

حتى خداوند به اين مقدار هم اكتفا نفرمود، بلكه آيات كريمه در اين خصوص فرستاد، تا در هر صبح و شام تلاوت شود و همه مسلمانان عالم با تلاوت مداوم آن آيات در همه وقت و همه جا متذكر و متوجه اين امر باشند؛ تنها طريق رشد و سعادت خود را بشناسند و مرجع واقعى و پيشواى حقيقى خود را براى دريافت معالم دين و احكام آئين اسلام تشخيص دهند.

گويا رسول خدا صلى الله عليه و آله پيش بينى فرموده بود كه در اين مسافرت نبأ عظيم در پيش است كه اعلام عمومى داد، تا همه افراد و طبقات مسلمين براى آموختن و عمل به آداب و مناسك حج از منازل خويش بيرون شوند و گروه گروه به آنجناب ملحق گردند، و با تحقق اين امر خطير پايه هاى دين حنيف و بنيان آئين مقدس اسلام استوار گردد، و در زير اين پرچم افراشته الهى امت اسلامى بر ساير امم جهان سرورى نموده و برترى يابند، و سلطنت اين دين شرق و غرب جهان را فرا گيرد.

براى همين پيشوايان دين سلام اللّه عليهم اجمعين پيوسته واقعه غدير خم را در هر موقع و به هر مناسبت بازگو كرده و به آن استدلال و احتجاج مى فرمودند، و با اين مبناى راسخ و نص صريح امامت و وصايت را آشكار و مستدلّ مى داشتند.

ص: 126

چنانچه شخص اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در طول دوران زندگى خود پيوسته به اين امر احتجاج مى فرمود، و شنوندگان اين حديث از صحابه كه در حجه الوداع حضور داشته اند را در مجامع عمومى سوگند مى داد و از آنها بر اين امر گواهى مى طلبيد. اين جدّيت ها و اهتمام ها همه براى اين بوده كه اين تاريخ روشن و خاطره مقدس پيوسته تازه و شاداب بماند، و گذشت زمان به تدريج اين واقعه را متروك و مخفى نسازد.

و باز به همين منظور شيعيان و محبين خود را پيوسته سفارش مى فرمودند كه روز غدير خم را عيد بگيرند و مجالس تهنيت و تبريك تشكيل دهند، و با ادامه اين روش و اعاده مستمر و ساليانه آن، اين واقعه بزرگ را هميشه زنده نگاه دارند.

در كتب و آثار اماميه در حديث و تفسير و تاريخ و كلام نيز مملوّ است از اين واقعه و اثبات قضيه غدير و استدلال و احتجاج به آن. از روايات مسند كه نام راويان سلسله وار ثبت شته شده كه همه منتهى مى شود به شخص پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، و نيز روايات بى شمار ديگر كه به عنوان روايتى قطعى و با حذف سلسله سند ضبط گرديده و حاكى از اين است كه اين موضوع مورد اتفاق تمام فرقه هاى مسلمين است.

تا جايى كه دانشمندان اهل سنت نيز در ثبت و ضبط و روايت اين حديث از اماميه دست كمى نداشته اند؛ آنان نيز واقعه و حديث غدير را قطعى دانسته و به صحت آن معترف و به تواتر آن اذعان دارند. مگر فرد يا افراد اندكى كه از روى عصبيّت، كوركورانه نسبت به اين واقعه ياوه اى گفته اند ! حتى واقعه و حديث غدير در نظر علماى اهل سنت نيز ثابت و محقق بوده و از متواترات و مسلّمات است.

در اينجا نام راويان حديث غدير را از صحابه و تابعين بيان مى كنيم(1):

1. ابن ارقم

مغازلى در «المناقب» و ابن طاووس در «الطرائف» و مجلسى در «بحار الانوار» و ابن بطريق در «العمدة» حديث غدير را از فردى به نام ابن ارقم نقل كرده اند.(1)

2. ابوبسطام خادم اسامة بن زيد

ابن عساكر حديث غدير را از ابوبسطام نقل كرده است.(2)

3. ابوبكر بن ابى قحافه تيمى (م 13 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابوبكر جعابى «نخب المناقب» و منصور رازى در كتابى كه در موضوع غدير نوشته، حديث غدير را از ابوبكر روايت كرده اند. همچنين شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» و ابن مغازلى در «المناقب» او را در شمار راويان حديث غدير از صحابه ذكر نموده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

ابوذويب = خويلد (خالد) بن خالد بن محرث هذلى، ابوذويب

4. ابورافع قبطى، مولى رسول اللّه صلى الله عليه و آله

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در مقتل، ابورافع قبطى را در شمار راويان حديث غدير از صحابه ذكر كرده اند.(5) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس حديث غدير را از وى نقل كرده است.(6)

ص: 128

ابورفاعه = تميم بن اسد عدوى، ابورفاعه

5 . ابوزينب بن عوف انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و نيز جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده اند. همچنين در «اسد الغابة» و «الاصابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از اصبغ بن نباته نقل كرده اند، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ابوزينب انصارى است.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

6 . ابوشريحه غفارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» او را از راويان حديث غدير شمرده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

7. ابوعبيده جرّاح

ابن مغازلى در «المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5)

ابوعمره = بشير بن عمرو بن محصن انصارى، ابوعمره

8 . ابوفضاله انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و بهجت افندى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» حديث غدير را از او نقل كرده اند. در «اسد الغابة» و «حديث الولاية» نيز حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از اصبغ بن نباته نقل كرده اند،

ص: 129

كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ابوفضاله انصارى است.

همچنين قاضى بهلول بهجت در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» او را در شمار راويان حديث غدير ذكر نموده است.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس حديث غدير را از او نقل كرده است.(2) ابوفضاله انصارى در جنگ بدر حاضر بوده و در جنگ صفين نيز با اميرالمؤمنين عليه السلام بوده و شهيد شده است.(3)

ابوقتاده = حارث (عمرو، نعمان) بن ربعى سلمى خزرجى انصارى، ابوقتاده

9. ابوقدامه انصارى

در «اسد الغابة» و «جواهر العقدين» و «الاصابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از كتاب «الموالاة» ابن عقده نقل كرده اند، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ابوقدامه انصارى است.(4)

10. ابوكامل احمس

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.

11. ابوكاهل

جعابى در «نخب المناقب» او را از راويان حديث غدير شمرده است.(5)

ابولبابه = بشير بن عبدالمنذر اوسى انصارى، ابولبابه

ص: 130

12. ابوليلى بن سعيد انصارى (م 37 ق)

خوارزمى در «المناقب» حديث غدير را همراه با ماجراى خيبر به سند خود از ابوليلى نقل كرده است. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» و سمهودى در «جواهر العقدين» حديث غدير را از ابوليلى نقل كرده اند.(1)

13. ابوهريره دوسى (م 58 يا 59 ق)

خطيب بغدادى در تاريخش حديث غدير را با دو سند از مطر وراق از شهر بن جوشب از ابوهريره نقل كرده است. همچنين در اين موارد حديث غدير با سند متصل از ابوهريره نقل شده است:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» ، ابوالحجاج مزّى در «تهذيب الكمال فى اسماء الرجال» ، خوارزمى در مناقب خود، جزرى در «اسنى المطالب» ، سيوطى در «الدرّ المنثور» از ابن مردويه و در «تاريخ الخلفاء» به نقل از ابى يعلى موصلى به سلسله سند خود، خطيب و ابن عساكر هر يك به سلسله سند خود، حموينى در «فرائد السمطين» به اسنادش از شهر بن جوشب، متقى هندى در «كنز العمال» به طريق ابن ابى شيبه از ابوهريره و از دوازده تن ديگر از صحابه و نيز از عميرة بن سعد از ابوهريره، ابن عبدالبر در «الاستيعاب» ، ابن كثير دمشقى در «البداية و النهاية» به نقل از حافظ ابى يعلى و حافظ ابن جرير به اسناد آن دو از ادريس و داود از پدر آنها (يزيد) از ابوهريره و نيز از شهر بن جوشب و عميرة بن سعد از ابرهريره، و در «نزل الابرار» از طريق ابى يعلى موصلى و ابن ابى شيبه.(2)

در شيعه نيز شيخ صدوق در «الامالى» و ابن طاووس در «الطرائف» و ثقفى در «الغارات» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(3)

ص: 131

14. ابوالهيثم بن التيهان (م 37 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در مقتل خود و نيز در كتاب «تاريخ آل محمد عليهم السلام» ، ابوالهيثم بن التيهان را از راويان حديث غدير از صحابه ذكر كرده اند. همچنين سمهودى در «جواهر العقدين» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه نقل كرده، كه از كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ابوالهيثم بن التيهان است.(1)

ابويعلى = شداد بن اوس بن ثابت خزرجى انصارى، ابويعلى

15. ابىّ بن كعب انصارى خزرجى، سيد القرّاء (م 30 يا 31 يا 32 ق)

ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» با سند خود حديث غدير را از ابىّ بن كعب روايت كرده است.(2)

16. اسامة بن زيد بن حارثه كلبى، ابوزيد (م 54 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از اسامة بن زيد بن حارثه كلبى نقل كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در كتاب «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

17. اسعد بن زراره نجارى خزرجى انصارى، ابوامامه (م 1 ق)(5)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» با سند خود و ابوسعيد منصور سجستانى در «كتاب

ص: 132

الولاية» با سند خود و شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» امرتسرى) در «ارجح المطالب» حديث غدير را از اسعد بن زراره روايت كرده اند.(1)

در شيعه نيز ابن طاووس در «اليقين» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

18. اسماء بنت عميس خثعميّه (م 55 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از اسماء بنت عميس نقل كرده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

19. امّ سلمه، همسر پيامبر صلى الله عليه و آله (م 59 يا 61 يا 62 يا 63 ق)

ابن عقده حديث غدير را همراه با حديث ثقلين با سند خود از ام سلمه روايت كرده است. همچنين سمهودى شافعى در «جواهر العقدين» به نقل كتاب «ينابيع المودة» ، و نيز شيخ احمد بن فضل بن محمد باكثير مكى شافعى در «وسيلة المآل» حديث غدير را از طريق ابن عقده از ام سلمه روايت كرده اند. امرتسرى نيز در «ارجح المطالب» و شهاب الدين خفاجى در «تفسير آية المودة» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

در كتب شيعه نيز شيخ طوسى در «اختيار معرفة الرجال» و سيد بن طاووس در «الطرائف» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(6)

ص: 133

20. امّ هانى بنت ابى طالب

بزّار در مسند خود حديث غدير را با ذكر سند از ام هانى نقل كرده است. همچنين بنا بر آنچه قندوزى حنفى در «ينابيع المودة» ذكر نموده، سمهودى شافعى حديث غدير را از ام هانى روايت كرده، و نيز ابن عقده به اسناد خود در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» اين حديث را از ام هانى نقل كرده اند.(1)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

21. انس بن مالك انصارى خزرجى، ابوحمزه، خدمتكار رسول خدا صلى الله عليه و آله (م 93 ق)

خطيب بغدادى در تاريخش و ابن قتيبه دينورى در «المعارف» و ابن عقده در به كتاب «الموالاة» اسناد خود و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در مقتل و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» به طريق طبرانى و متقى هندى در «كنز العمال» و بدخشى در «نزل الابرار» از طريق طبرانى و خطيب و ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، همگى حديث غدير را از انس روايت كرده اند. همچنين جزرى در «اسنى المطالب» او را در شمار راويان حديث غدير ذكر كرده است.(3)

در كتب شيعه نيز شيخ صدوق در «معانى الاخبار» و شيخ طوسى در «الامالى» و مجلسى در «بحار الانوار» و ابن مغازلى در «المناقب» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(4)

ص: 134

22. براء بن عازب انصارى اوسى (م 72 ق)

افراد و كتبى كه ذيلاً آورده مى شود حديث غدير را از براء بن عازب روايت كرده اند؛ بعضى به سند خود تا او و بعضى به نقل از كتب مصدر:

احمد بن حنبل در مسند، ابن ماجه در سنن، نسائى در «الخصائص» ، خطيب در «تاريخ بغداد» ، طبرى در تفسير، «تهذيب الكمال فى اسماء الرجال» ، ثعلبى در «الكشف و البيان» ، ابن عبدالبر در «الاستيعاب» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» و «ذخائر العقبى» ، خوارزمى در «المناقب» ، ابن صبّاغ مالكى در «الفصول المهمة» ، حافظ گنجى شافعى در «كفاية الطالب» ، فخر رازى در تفسير، نيشابورى در تفسير، جمال الدين زرندى در «نظم درر السمطين» ، «الجامع الصغير» ، «مشكات المصابيح» ، ميبدى در «شرح ديوان اميرالمؤمنين عليه السلام» ، «فرائد السمطين» ، «كنز العمال» ، «سنن ابن ابى شيبه» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، حافظ ابومحمد عاصمى در «زين الفتى» ، «نزل الابرار» ، مقريزى در «الخطط» ، «مناقب الثلاثة» ، «روح المعانى» ، تفسير «المنار» ، جزرى در «اسنى المطالب» .(1)

در كتب شيعه نيز طبرى در «بشارة المصطفى صلى الله عليه و آله» و مجلسى در «بحار الانوار» و همدانى در «مودة القربى» و محقق كركى در «نفحات اللاهوت» و ابن شهرآشوب در «مناقب آل ابى طالب» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

ص: 135

23. بريدة بن حصيب اسلمى، ابوسهل (م 63 ق)

افراد و كتبى كه ذيلاً آورده مى شود حديث غدير را از بريده روايت كرده اند؛ بعضى به سند خود تا او و بعضى به نقل از كتب مصدر: «مستدرك حاكم» با دو سند، «حلية الاولياء» ، ابن عبدالبرّ در «الاستيعاب» ، مقتل خوارزمى، جزرى شافعى در «اسنى المطالب» ، «تاريخ الخلفاء» ، «الجامع الصغير» ، «كنز العمال» ، «مفتاح النجا» ، «نزل الابرار» ، «المنار» .(1) در كتب شيعه نيز اربلى در «كشف الغمة» و مجلسى در «بحار الانوار» و ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

24. بشير بن عبدالمنذر اوسى انصارى، ابولبابه

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

25. بشير بن عمرو بن محصن خزرجى انصارى، ابوعمره

ابن اثير در «اسد الغابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از كتاب «الموالاة» ابن عقده نقل كرده است، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ابوعمره بن عمرو بن محصن انصارى است.(4) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5)

ص: 136

26. تميم بن اسد عدوى، ابورفاعه (م 44 ق)

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده است.(1)

27. ثابت بن وديعه انصارى خزرجى مدنى، ابوسعيد

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن اثير در «اسد الغابة» و در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه نقل كرده اند، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند ثابت بن وديعه انصارى است. همچنين جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

28. ثابت بن يزيد بن وديعه انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند، و او غير از ثابت بن وديعه انصارى است.(4)

29. جابر بن سمرة بن جناده سوائى، ابوسليمان (م 66 يا 74 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را ضمن واقعه غدير از جابر بن سمرة نقل كرده است. همچنين خوارزمى در مقتل خود و جعابى در «نخب المناقب» او را در شمار راويان حديث غدير ذكر كرده، و متقى هندى در «كنز العمال» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(6)

ص: 137

30. جابر بن عبداللّه سلمى انصارى (م 73 يا 74 يا 78 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» و ابن عبدالبرّ در «الاستيعاب» حديث غدير را ضمن واقعه غدير از جابر بن عبداللّه انصارى نقل كرده است. همچنين در كتب و موارد زير حديث غدير را از وى نقل كرده اند:

ابوالحجاج در «اسماء الرجال» ، «تهذيب التهذيب» ، «كفاية الطالب» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، سمهودى در «جواهر العقدين» ، قندوزى حنفى در «ينابيع المودة» ، وصابى شافعى در «الاكتفاء» ، ابن ابى شيبه در سنن، ابن المغازلى در مناقب خود، ابن بطريق در «العمدة» ، ثعلبى در تفسير خود، «ضياء العالمين» ، خوارزمى در مقتل خود، جزرى در «اسنى المطالب» و قاضى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» .(1)

در كتب شيعه نيز مجلسى در «بحار الانوار» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

31. جابر بن نضر بن حارث بن كلده عبدرى

ابن شهرآشوب در «مناقب آل ابى طالب» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(3)

32. جبلة بن عمرو انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از جبلة بن عمرو نقل كرده است. در كتب شيعه سيد بن طاووس در كتاب «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

ص: 138

33. جبير بن مطعم بن عدى قرشى نوفلى (م 57 يا 58 يا 59 ق)

قاضى بهلول بهجت در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» و همدانى در «مودة القربى» و نيز در «ينابيع المودة» حديث غدير را از جبير بن مطعم روايت كرده اند.(1)

34. جرير بن حميد حميرى

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.

35. جرير بن عبداللّه بن جابر بجلى (م 51 يا 52 يا 53 يا 54 ق)

هيثمى در «مجمع الزوائد» و طبرانى در «المعجم الكبير» و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» و ابن كثير در «البداية و النهاية» و متقى هندى در «كنز العمال» و وصابى در «الاكتفاء» و بدخشى در «مفتاح النجا» حديث غدير را ضمن واقعه غدير از جرير بن عبداللّه نقل كرده است. همچنين خوارزمى در مقتل خود و ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و وى را از راويان حديث غدير شمرده است.(2)

همچنين سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

36. جُندب انصارى

شهاب الدين در «تشنيف الآذان» حديث غدير را از او نقل كرده است.

37. جندب بن جناده غفارى، ابوذر (م 31 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و در «فرائد السمطين» و خطيب خوارزمى در مقتل خود و شمس الدين جزرى شافعى در «اسنى المطالب» و قندوزى در «ينابيع المودة» همگى حديث غدير را از ابوذر نقل كرده اند.(4)

ص: 139

در كتب شيعه نيز سليم «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(1)

38. جُندب بن عبداللّه بن سفيان بجلّى عقلى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و قاضى بهجت در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(3)

39. جندع بن عمرو بن مازن اوسى مازنى انصارى، ابوجنيده

ابن اثير در «اسد الغابة» و شيخ محمد صدر عالم در «معارج العلى» و فقير عينى در «مناقب سيدنا على عليه السلام» و احمد عبدالرحمن بنا در «بلوغ الامانى» و سيد محمد بن حسين جلال در «كشف الاستار» حديث غدير را از جندع بن عمرو نقل كرده اند. در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» نيز وى را در شمار راويان حديث غدير ذكر كرده است.(4)

40. حارث (عمرو، نعمان) بن ربعى سلمى خزرجى انصارى، ابوقتاده

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

41. حبّاب بن عتبه

جعابى در «نخب المناقب» وى را از راويان حديث غدير معرفى كرده است.(6)

42. حَبّة بن جوين عَرَنى بجلى، ابوقدامه (م 76 تا 79 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و دولابى در «الكنى و الاسماء» و ابن المغازلى در

ص: 140

«المناقب» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از حَبّه عَرَنى نقل كرده اند. همچنين خطيب خوارزمى در مقتل خود و ابن اثير در «اسد الغابة» و ابوموسى و ابن حجر در «الاصابة» و قندوزى در «ينابيع المودة» ، همگى حديث غدير را از او روايت كرده اند.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2) هيثمى و خطيب

خوارزمى(3): او را توثيق كرده اند.

43. حَبشى بن جناده سلولى

در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه به نقل اصبغ بن نباته، وى از جمله كسانى است كه به حديث غدير گواهى دادند.

همچنين در مدارك زير حديث غدير را از حَبشى بن جناده نقل كرده است: ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، ابن اثير در «اسد الغابة» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» ، سيوطى در «جمع الجوامع» ، طبرانى در «المعجم الكبير» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، حافظ هيثمى در «مجمع الزوائد» ، طبرانى، سيوطى در «تاريخ الخلفاء» ، بدخشى در «نزل الابرار» و «مفتاح النجا» ، شيخ ابراهيم وصابى شافعى در «الاكتفاء فى فضل الاربعة الخلفاء» ، جزرى در «اسنى المطالب» .(4) در كتب شيعه نيز علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

ص: 141

44. حبيب بن بديل بن ورقاء خزاعى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» به اسنادش حديث غدير را از حبيب بن بديل روايت كرده است. همچنين ابن اثير در «اسد الغابة» از كتاب «الموالاة» ابن عقده به اسنادش از زرّ بن حبيش حديث غدير را ضمن ماجراى سلام به حضرت با لقب «اميرالمؤمنين» روايت كرده، كه ابن حجر اين روايت را در «الاصابة» به طور خلاصه ذكر آورده است. قندوزى نيز در «ينابيع المودة» حديث غدير را ازوى نقل كرده است.(1)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

45. حذيفة بن اسيد غفارى، ابوسَريحه (م 40 يا 41 يا 42 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را همراه با حديث ثقلين از حذيفة بن اسيد - كه از اصحاب شجره است - روايت كرده است. همچنين در منابع زير حديث غدير از او نقل شده، كه گاهى همراه با ماجراى غدير و حديث ثقلين است:

«ينابيع المودة» ، طبرانى در دو مورد از «المعجم الكبير» ، ضياء در «المختارة» ، ترمذى در صحيح خود و در «نوادر الاصول» ، ابن اثير در «اسد الغابة» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمة» ، ابوالفتوح اسعد بن ابى الفضايل عجلى در «الموجز فى فضائل الخلفاء الاربعة» ، «مناقب الثلاثة» ، حافظ ابوالفتوح در «الموجز» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، ابن كثير در دو مورد از «البداية و النهاية» ، ابن حجر در «الصواعق» ، حلبى در «السيرة الحلبية» ، «مفتاح النجا فى مناقب آل العباء عليهم السلام» ، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، «نزل الابرار» ، قرمانى در «اخبار الدول» ، سيوطى در «تاريخ الخلفاء» ، خطيب خوارزمى در مقتلش، قاضى در «تاريخ

ص: 142

آل محمد عليهم السلام» .(1) در كتب شيعه نيز شيخ صدوق در «الخصال» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

46. حذيفة بن يمان يمانى عبسى (م 36 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» و حاكم حسكانى در «دعاء الهداة الى اداء حق الموالات» حديث غدير را از حذيفة بن يمان روايت نموده اند. همچنين جزرى در «اسنى المطالب» او را جزو راويان حديث غدير شمرده است.(3)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «اقبال الاعمال» و فرات كوفى در «تفسير فرات الكوفى» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(4)

47. حسّان بن ثابت انصارى (م 36 يا 40 يا 50 يا 54 ق)

او يكى از حاضرين در غدير است و شعر او در غدير و در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله كه حديث غدير هم در آن آمده در محل خود مفصل توضيح داده شده است. به عنوان نمونه:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و مرزبانى در «مرقاة الشعر» و خركوشى در «شرف المصطفى صلى الله عليه و آله» و ابونعيم اصفهانى در «الاوائل» و سجستانى در «كتاب الولاية» و خوارزمى در «المناقب» و ابن جوزى در «تذكرة

ص: 143

خواص الامة» و گنجى شافعى در «كفاية الطالب» و حموئى در «فرائد السمطين» و زرندى در «نظم درر السمطين» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(1) طبرى امامى نيز در «المسترشد» و علامه امينى در «الغدير» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

48. امام حسن بن على المجتبى عليه السلام

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از امام مجتبى عليه السلام روايت كرده اند. همچنين خوارزمى آن حضرت را در شمار راويان حديث غدير ذكر كرده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

49. امام حسين بن على الشهيد عليه السلام (م 61 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از امام مجتبى عليه السلام روايت كرده اند. همچنين خوارزمى آن حضرت را در شمار راويان حديث غدير ذكر كرده است.(5) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(6)

50 . خالد بن زيد خزرجى، ابوايوب انصارى (م 50 يا 51 يا 52 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از ابوايوب انصارى نقل كرده است. همچنين در مدارك زير حديث غدير از او نقل شده است:

ص: 144

جعابى در «نخب المناقب» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» ، ابن اثير «اسد الغابة» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، سيوطى در «جمع الجوامع» و در «تاريخ الخلفاء» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، طبرانى در «المعجم الكبير» ، ضياء مقدسى، ابن حجر عسقلانى در «الاصابة» ، سمهودى در «جواهر العقدين» ، بدخشى در «نزل الابرار» ، جزرى در «اسنى المطالب» و فقير عينى در «مناقب سيدنا على عليه السلام» و سيد محمد بن حسين جلال در «كشف الاستار» و هيثمى در «مجمع الزوائد» و متقى هندى در «كنز العمال» .(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

51 . خالد بن وليد بن مغيره مخزومى، ابوسليمان (م 21 يا 22 ق)

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را همراه با ماجراى غدير از خالد بن وليد نقل كرده است.(3)

52 . خباب بن سَمره

جعابى در «نخب المناقب» او را از روايان حديث غدير به شمار آورده است.(4)

53 . خزيمة بن ثابت انصارى، ذوالشهادتين (م 37 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و سمهودى در «جواهر العقدين» حديث غدير را خزيمة بن ثابت نقل كرده اند. همچنين ابن اثير در «اسد

ص: 145

الغابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از اصبغ بن نباته نقل كرده، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند خزيمة بن ثابت است. جزرى در «اسنى المطالب» و قاضى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» نيز وى را از جمله صحابه راويان حديث غدير شمرده اند.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

54 . خويلد (خالد) بن خالد بن محرث هذلى، ابوذويب (م در خلافت عثمان)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» خود حديث غدير را از ابوذويب روايت كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4) وى از شعراى زمان جاهليت و عصر اسلام است.

55 . خويلد بن عمرو خزاعى، ابوشريح (م 68 ق)

به نقل سمهودى در «جواهر العقدين» در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه، از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند خويلد بن عمرو خزاعى است.(5)

56 . رفاعة بن رافع انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(6)

ص: 146

57 . رفاعة بن عبدالمنذر انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» حديث غدير را از رفاعة بن عبدالمنذر انصارى نقل كرده اند. در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(1)

58 . زبير بن عوام قرشى (م 37 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» حديث غدير را از زبير روايت كرده اند. زبير يكى از «عشره مبشّره» است كه حافظ ابن المغازلى آنان را در شمار راويان غدير ذكر كرده، و جزرى شافعى نيز در «اسنى المطالب» او را در شمار راويان حديث غدير ثبت نموده است.(2) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(3)

59 . زيد بن ارقم انصارى خزرجى (م 66 يا 67 يا 68 ق)

احمد بن حنبل در سه مورد از مسند خود حديث غدير را از زيد بن ارقم روايت نموده است. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او نقل كرده اند؛ كه بعضا همراه با بيان ماجراى غدير و يا حديث ثقلين است، و در بعضى مدارك با چند نقل و اسناد متعدد آمده است:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و نسائى در «الخصائص» ، دولابى در «الكنى و الاسماء» ، مسلم در صحيح خود، بغوى در «مصابيح السنة» ، ترمذى در صحيح خود، حاكم در «المستدرك» ، عاصمى در «زين الفتى» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» ، ذهبى در «تلخيص» و «ميزان الاعتدال» ، ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمة» ،

ص: 147

ابن طلحه شافعى در «مطالب السئول» ، ابوبكر هيثمى در «مجمع الزوائد» ، زرقانى مالكى در «شرح المواهب» ، خوارزمى در «المناقب» ، ابن عبدالبر در «الاستيعاب» ، ابوالحجاج در «تهذيب الكمال فى اسماء الرجال» ، ابن كثير شامى در «البداية و النهاية» ، حافظ گنجى شافعى در «كفاية الطالب» ، سيوطى در «جمع الجوامع» و «تاريخ الخلفاء» و «الجامع الصغير» ، ابن حجر در «تهذيب التهذيب» ، «رياض الصالحين» ، «البيان و التعريف» ، «كنز العمال» ، طبرانى در «المعجم الكبير» ، طبرى در «حديث الولاية» ، «مشكاة المصابيح» ، «تذكرة خواص الامة» ، احمد در «الفضائل» ، محمد بن اسماعيل يمنى در «الروضة الندية» ، حميد محلى در «محاسن الازهار» ، ابن مغازلى در «المناقب» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، آلوسى در «روح المعانى» .(1)

در كتب شيعه نيز صدوق در «اكمال الدين» و شيخ طوسى در «الامالى» و طبرى در «بشارة المصطفى صلى الله عليه و آله» و عياشى در «تفسير العياشى» و ابن طاووس در «الطرائف» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» و محقق كركى در «نفحات اللاهوت» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

ص: 148

60 . زيد بن ثابت خزرجى انصارى نجّارى، ابوسعيد (م 45 يا 46 يا 47 يا 48 يا بعد از 50 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابوبكر جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده اند. همچنين جزرى شافعى در «اسنى المطالب» وى را در شمار راويان حديث غدير آورده است.(1) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

61 . زيد بن حارثه انصارى، شهاب الدين

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و نيز در كتاب «تشنيف الآذان» وى را از راويان حديث غدير بر شمرده اند.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

62 . زيد (يزيد) بن شراحيل انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه نقل كرده اند، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند زيد بن شراحيل انصارى است. همچنين در مقتل خوارزمى و «تاريخ آل محمد عليهم السلام» و فقير عينى در در «مناقب سيدنا على عليه السلام» و سيد محمد بن حسين جلال در «كشف الاستار» وى را در شمار روايان حديث غدير از صحابه آورده اند.(5)

ص: 149

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(1)

63 . زيد بن عبداللّه انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از زيد بن عبداللّه انصارى نقل كرده است. سيد بن طاووس نيز در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

64 . سعد بن ابى وقاص، ابواسحق (م 54 يا 55 يا 56 يا 58 ق)

حافظ نسائى در «الخصائص» حديث غدير را در چهار مورد؛ در ماجراى غدير و نيز همراه با حديث منزلت از سعد بن ابى وقاص نقل كرده است. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او روايت كرده اند:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، ابن ماجه در سنن خود، حاكم در «المستدرك» ، حافظ ابونعيم در «حلية الاولياء» ، «فضائل الصحابة» ، طحاوى حنفى در «مشكل الاثار» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، خوارزمى در مقتل خود، جزرى در «اسنى المطالب» ، گنجى در «كفاية الطالب» در دو مورد، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» در دو مورد، سيوطى در «جمع الجوامع» و «تاريخ الخلفاء» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، وصابى در «الاكتفاء فى فضائل الاربعة الخلفاء» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، فقير عينى در «مناقب سيدنا على عليه السلام» ، سيد محمد بن حسين جلال در «كشف الاستار» .(3)

ص: 150

در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى و طبرى در «بشارة المصطفى صلى الله عليه و آله» و شيخ مفيد در «الامالى» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(1)

65 . سعد (سعيد) بن جناده عوفى، پدر عطيه عوفى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از سعد بن جناده روايت كرده اند. خوارزمى نيز در مقتل خود او را در شمار راويان حديث غدير از صحابه ثبت كرده است.(2) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(3)

66 . سعد بن عباده انصارى خزرجى (م 14 يا 15 ق)

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از سعد بن عباده - كه يكى از نقباء دوازده گانه است - روايت كرده است.(4)

67 . سعد بن مالك انصارى خدرى، ابوسعيد (م 63 يا 64 يا 65 يا 74 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و نيز ابوبكر بن مردويه حديث غدير را از ابوسعيد خدرى نقل كرده اند. همچنين در مدارك زير حديث غدير از او نقل شده است:

جعابى در «نخب المناقب» حافظ ابونعيم در «ما نزل من القرآن فى على عليه السلام» ، حافظ ابوسعيد مسعود بن ناصر سجستانى در «كتاب الولاية» ، حافظ ابوالقاسم عبداللّه حسكانى، حافظ ابوالفتح محمد بن على نطنزى در «الخصائص العلوية» ، نيشابورى در تفسير خود، حموينى در «فرائد السمطين» ، خوارزمى در «المناقب» ، ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمة» ، و هيثمى در «مجمع الزوائد» ، طبرانى در «المعجم

ص: 151

الاوسط» ، ابن كثير در تفسيرش و نيز در «البداية و النهاية» ، سيوطى در «جمع الجوامع» و «تاريخ الخلفاء» و «الدرّ المنثور» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، آلوسى در «روح المعانى» ، «تفسير المنار» ، بدرالدين عينى در «عمدة القارى» ، جزرى در «اسنى المطالب» .(1)

در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و شيخ صدوق در «الامالى» و شيخ طوسى در «الامالى» و سيد بن طاووس در «الطرائف» و علامه مجلسى «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

68 . سعيد بن زيد قرشى عدوى (م 51 يا 52 ق)

او يكى از عشره مبشّره است كه ابن مغازلى در «المناقب» آنها را از جمله يكصد تن راويان حديث غدير به طُرُق خود به شمار آورده است.(3)

69 . سعيد بن سعد بن عباده انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از او روايت كرده است.(4) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5)

70. سلمان فارسى، ابوعبداللّه (م 36 يا 37 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و حموينى «فرائد

ص: 152

السمطين» و قاضى بهلول بهجت در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» حديث غدير را از سلمان روايت كرده اند. همچنين شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» وى را در شمار راويان حديث غدير از صحابه شمرده است.(1) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

71. سلمة بن عمرو بن اكوع اسلمى، ابومسلم (م 74 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از مسلمة بن عمرو روايت كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

72. سمرة بن جندب فزارى، ابوسليمان هلالى (م 58 يا 59 يا 60 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» ، سمرة بن جندب را يكى از راويان حديث غدير شمرده اند. همچنين ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(6)

73. سهل بن حنيف انصارى اوسى (م 38 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از سهل بن حنيف نقل كرده اند. همچنين ابن اثير در «اسد الغابة» حديث غدير را در ماجراى

ص: 153

احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از اصبغ بن نباته نقل كرده، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند سهل بن حنيف است. جزرى شافعى نيز در «اسنى المطالب» او را از جمله راويان حديث غدير از صحابه به شمار آورده است.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

74. سهل بن سعد انصارى خزرجى ساعدى، ابوالعباس (م 91 ق)

سمهودى در «جواهر العقدين» از طريق ابن عقده و قندوزى در «ينابيع المودة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه نقل كرده اند، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند سهل بن سعد است. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» وى را در شمار راويان حديث غدير ثبت كرده است.(3)

سيد بن طاووس نيز در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

75. شداد بن اوس بن ثابت خزرجى انصارى، ابويعلى (م 58 ق)

بهجت افندى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» وى را از راويان حديث غدير شمرده است.(5)

76. صدى بن عجلان باهلى، ابوامامه (م 86 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را با ذكر سند از صدى بن عجلان

ص: 154

روايت كرده است.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

77. ضميره اسدى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و منصور رازى در «كتاب الغدير» و جعابى ذر «نخب المناقب» حديث غدير را از ضمرة بن حديد نقل كرده اند. ظاهرا وى همان ضميرة بن جندب يا ضميرة بن حبيب باشد.(3)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

78. طلحة بن عبيداللّه تميمى (م 36 ق)

مسعودى در «مروج الذهب» و حاكم «المستدرك» و خوارزمى در «المناقب» و حافظ هيثمى در «مجمع الزوائد» و سيوطى در «جمع الجوامع» و ابن حجر در «تهذيب التهذيب» و حافظ نسائى و متقى هندى در «كنز العمال» و ابن عساكر، همه نقل كرده اند كه طلحه در جنگ جمل براى اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير شهادت داده است.

همچنين در مدارك زير حديث غدير را از طلحة بن عبيداللّه نقل كرده اند: ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، جعابى در «نخب المناقب» ، خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، سيد محمد بن حسين جلال در «كشف الاستار» ، بزّاز در «المسند» ، حافظ عاصمى در «زين الفتى فى شرح سورة هل اتى» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، ابن مغازلى در «المناقب» ، جزرى شافعى در «اسنى المطالب» ، مزّى در «تهذيب الكمال» ، حاكم در «المستدرك» ، ذهبى در «تلخيص المستدرك» ،

ص: 155

حسام الدين حميد بن احمد محلى در «الحدائق الوردية» ، احمد بن عبدالرحمن بنا در «بلوغ الامانى» ، سيد جميلى در «العشرة المبشّرون بالجنة» .(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

79. عامر بن عمير نميرى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را عامر بن عمير نقل كرده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

80 . عامر بن ليلى بن ضمره غفارى

ابن حجر در «الاصابة» و ابن اثير جزرى در «اسد الغابة» حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه نقل كرده، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند عامر بن ليلى غفارى است.

همچنين در مدارك زير حديث غدير همراه با ماجراى غدير از او نقل شده است: ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، ابن اثير در «اسد الغابة» ، ابن صباغ مالكى، اسعد بن

ص: 156

ابى الفضائل در «الموجز» ، ابن حجر در «الاصابة» ، سمهودى، احمد ابوالفضل بن محمد باكثير مكى شافعى در «وسيلة المآل فى مناقب الآل عليهم السلام» ، خطيب خوارزمى در مقتل خود، در كتاب «الفصول المهمة» .(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

81 . عامر بن واثله ليثى، ابوالطفيل (م 100 يا 102 يا 108 يا 110 ق)

احمد بن حنبل در مسند خود حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از عامر بن واثله نقل كرده است. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او روايت كرده اند:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، نسائى در «الخصائص» ، حاكم در «المستدرك» ، ابومحمد عاصمى در «زين الفتى» ، ابن اثير در «اسد الغابة» ، خوارزمى در «المناقب» ، گنجى شافعى در «كفاية الطالب» ، طبرى در «الرياض النضرة» ، ابن حمزه حنفى دمشقى در «البيان و التعريف» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، ابن حجر در «الاصابة» و «تعجيل المنفعة» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، سمهودى در «جواهر العقدين» ، قندوزى حنفى در «ينابيع المودة» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، ذهبى در «تلخيص المستدرك» ، سيد محمد بن حسين جلالى در «كشف الاستار» ، المرشد باللّه يحيى بن حسين شجرى در «الامالى الخميسيّة» ، مباركفورى در «تحفة الاحوذى» ، بدخشانى در «نزل الابرار» .(3)

ص: 157

سيد بن طاووس نيز در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(1)

82 . عايشه بنت ابى بكر بن ابى قحافه (م 57 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «حديث الغدير» حديث غدير را با ذكر سند از عايشه نقل نموده است.(2) ابن طاووس نيز در «الطرائف» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(3)

83 . عبادة بن صامت سالمى خزرجى انصارى (م 34 ق)

جعابى در «نخب المناقب» وى را از راويان حديث غدير بر شمرده است.(4)

84 . عباس بن عبدالمطلب بن هاشم قرشى هاشمى (م 32 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از عباس بن عبدالمطلب نقل كرده است، و جزرى در «اسنى المطالب» او را از جمله راويان حديث غدير ذكر كرده است.(5) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(6)

85 . عبدالاعلى بن عدى بهرانى

جعابى در «نخب المناقب» او را از راويان حديث غدير بر شمرده، و ابن اثير جزرى در «اسد الغابة» حديث غدير را از او نقل كرده است.(7)

ص: 158

86 . عبدالرحمن بن عبدرب انصارى

ابن عقده حديث غدير را در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه از اصبغ بن نباته نقل كرده، كه از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند عبدالرحمن بن عبدرب انصارى است. همچنين ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را از او نقل كرده اند. قاضى نيز در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» او را از جمله راويان حديث غدير ثبت كرده است.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

87 . عبدالرحمن بن عوف قرشى زهرى، ابومحمد (م 31 يا 32 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» حديث غدير را از عبدالرحمن بن عوف روايت كرده است. همچنين ابن مغازلى او را از عشره مبشره مى داند كه آنها را از جمله يكصد تن راويان حديث غدير به طُرُق خود شمرده است. جزرى نيز «اسنى المطالب» او را از جمله راويان حديث غدير ذكر نموده است.(3) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(4)

88 . عبدالرحمن بن مدلج

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(5) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(6)

ص: 159

89 . عبدالرحمن بن يعمر ابوالاسود دُئَلى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» حديث غدير را از عبدالرحمن بن يعمر روايت كرده اند.(1) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

90. عبداللّه بن انيس

جعابى در «نخب المناقب» او را از راويان حديث غدير بر شمرده است.(3)

91. عبداللّه بن بديل بن ورقاء، سيد خزاعه

در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه، از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند عبداللّه بن بديل است.

92. عبداللّه بن بشير (بُسر) مازنى

ابن عقده، عبداللّه بن بشير را از راويان حديث غدير به شمار آورده است.(4) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5)

93. عبداللّه بن ثابت انصارى

در «اسد الغابة» آمده كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه، از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند عبداللّه بن ثابت است. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و نيز در كتاب در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» او را از جمله راويان حديث غدير شمرده اند.(6) سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(7)

ص: 160

94. عبداللّه بن جعفر بن ابى طالب هاشمى (م 80 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از عبداللّه بن جعفر روايت كرده است.(1) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و طبرسى در «الاحتجاج» احتجاج او با حديث غدير بر معاويه و نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

95. عبداللّه بن حنطب قرشى مخزومى

سيوطى در «احياء الميت» و هيثمى در «مجمع الزوائد» و ابن اثير در «اسد الغابة» و نيز حافظ طبرانى خطبه پيامبر صلى الله عليه و آله در غدير و حديث غدير را از عبداللّه بن حنطب روايت كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز شيخ صدوق در «الامالى» و طبرى «بشارة المصطفى صلى الله عليه و آله» و فرات در «تفسير فرات الكوفى» و ابن طاووس در «الطرائف» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(4)

96. عبداللّه بن ربيعه

جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در مقتلش عبداللّه بن ربيعه را از راويان حديث غدير شمرده اند.(5)

97. عبداللّه بن عباس قرشى هاشمى (م 68 ق)

نسائى در «الخصائص» ماجرايى مفصل از ابن عباس نقل كرده، كه در آن ابن عباس حديث غدير را نقل كرده است. اين ماجرا را در مدارك زير نيز نقل كرده اند:

ص: 161

احمد در مسند خود و در «فضائل على بن ابى طالب عليه السلام» ، حاكم در «المستدرك» ، خوارزمى در «المناقب» ، حافظ بيهقى، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» و «ذخائر العقبى» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، ابن كثير شامى در «البداية و النهاية» ، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، گنجى در «الكفاية» ابن عساكر در «الاربعين الطوال» ، ابن حجر در «الاصابة» ، طبرانى در «المعجم الكبير» قاضى يوسف بن موسى حنفى در «المعتصر من المختصر» ، ابن منظور در «مختصر تاريخ دمشق» .

همچنين در مدارك زير حديث غدير را از ابن عباس نقل كرده اند: ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، جعابى در «نخب المناقب» ، محاملى در امالى خود، وصابى شافعى در «الاكتفاء» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، سيوطى در «تاريخ الخلفاء» ، قرشى در «شمس الاخبار» ، المرشد باللّه در «الامالى» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، سجستانى در «كتاب الولاية» ، ابن كثير در تاريخش، ابوبكر شيرازى در «فى ما نزل من القرآن» ، ابواسحاق ثعلبى در «الكشف و البيان» ، حاكم حسكانى در «شواهد التنزيل» ، فخرالدين رازى در تفسيرش، عزالدين موصلى حنبلى، نظام الدين نيشابورى در تفسيرش، آلوسى در «روح المعانى» ، بدخشانى در «مفتاح النجا» ، جزرى در «اسنى المطالب» ، قاضى بهلول بهجت در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» .(1)

ص: 162

در كتب شيعه نيز به عنوان نمونه سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(1)

98. عبداللّه بن عبدالاسد (ابى عبدالاسد) بن هلالى مخزومى، برادر رضاعى پيامبر صلى الله عليه و آله و همسر ام سلمه (م حدود 2 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از عبداللّه بن عبدالاسد روايت كرده است. در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

99. عبداللّه بن علقمه (ابى اوفى) اسلمى (م 80 يا 86 يا 87 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن مغازلى در «مناقب على بن ابى طالب عليه السلام» و حسكانى در «شواهد التنزيل» حديث غدير را از عبداللّه بن ابى اوفى نقل كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و ابن طاووس در «الطرائف» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(4)

100. عبداللّه بن عمر بن خطاب عدوى، ابوعبدالرحمن (م 72 يا 73 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در كتابى كه در موضوع غدير نوشته و هيثمى در «مجمع الزوائد» و ابن ابى شيبه در سنن خود و وصابى شافعى در «الاكتفاء» و سيوطى در «جمع الجوامع» و در «تاريخ الخلفاء» و متقى هندى در «كنز العمال» و طبرانى در «المعجم الكبير» و بدخشانى در «نزل الابرار» و در «مفتاح النجا» و خطيب خوارزمى در مقتل خود و جزرى در «اسنى المطالب» ، ابن عدى جرجانى در «الكامل» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، همگى حديث غدير را از عبداللّه بن عمر نقل كرده اند.(5)

ص: 163

در كتب شيعه نيز سليم در كتابش و ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(1)

101. عبداللّه بن مسعود هذلى، ابوعبدالرحمن (م 32 يا 33 ق)

حافظ ابن مردويه به اسنادش نزول آيه تبليغ را در روز غدير از عبداللّه بن مسعود روايت كرده، كه در مدارك زير آمده است: سيوطى در جلد «الدر المنثور» ، قاضى شوكانى در «فتح القدير» ، آلوسى بغدادى در «روح المعانى» . همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» و شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» او را از جمله راويان حديث غدير از صحابه شمرده است.(2)

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

102. عبداللّه بن ياميل

ابن عقده در كتاب «المفرد فى الحديث» حديث غدير را از عبداللّه بن ياميل نقل كرده است. همچنين در مدارك زير اين روايت را نقل كرده اند: ابن اثير در «اسد الغابة» ، ابن حجر در «الاصابة» ، قندوزى حنفى در «ينابيع المودة» .(4)

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

ص: 164

103. عبيداللّه بن عباس قرشى هاشمى (م 58 يا 87 ق)

سليم بن قيس در كتابش ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير را نقل كرده، كه يكى از شهادت دهندگان براى حضرت عبيداللّه بن عباس است.(1)

104. عبيد بن عازب انصارى، برادر براء بن عازب

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از او نقل كرده است. همچنين ابن اثير جزرى عبيد بن عازب را از كسانى بر شمرده كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه به حديث غدير گواهى دادند.(2) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

105. عثمان بن حنيف اوسى انصارى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(4)

106. عثمان بن عفان اموى (م 35 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» حديث غدير را با ذكر سند از عثمان بن عفان روايت كرده اند. همچنين او يكى از عشره مبشّره است كه ابن مغازلى به طُرق خود آنها را از جمله يكصد تن راويان حديث غدير شمرده است.(5) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(6)

ص: 165

107. عدى بن حاتم طائى، ابوطريف (م 68 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» نقل كرده كه عدى بن حاتم از كسانى است كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه به حديث غدير گواهى دادند. همچنين اين ماجرا در مدارك زير نقل كرده اند: سيد نورالدين سمهودى در «جواهر العقدين» ، قندوزى در «ينابيع المودة» ، احمد مكى شافعى در «وسيلة المآل فى مناقب الآل عليهم السلام» . جعابى در «نخب الناقب» و قاضى بهلول بهجت در «تاريخ آل محمد صلى الله عليه و آله» نيز او را در شمار راويان حديث غدير ثبت كرده است.(1)

108. عروة بن ابى الجعد ازدى بارقى

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

109. عطية بن بسر مازنى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را با ذكر سند از عطية بن بسر روايت كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

110. عقبة بن عامر جهنى (م 60 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» نقل كرده كه عقبة بن عامر از كسانى است كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه به حديث غدير گواهى دادند. همچنين جعابى در «نخب المناقب» و قاضى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» او را در شمار راويان حديث غدير ثبت كرده است.(5)

ص: 166

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از عقبة بن عامر نقل كرده است.(1)

111. عقبة بن عمرو بدرى، ابومسعود

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.

112. على بن ابى طالب عليه السلام، اميرالمؤمنين

اميرالمؤمنين عليه السلام در چند مورد و به چند شكل حديث غدير را بيان فرموده است:

يك. شعر حضرت در غدير كه حديث غدير هم در آن آمده، و راويان مورد وثوق و اعتماد آن را ذكر نموده اند.

دو. احتجاج آن حضرت به حديث غدير در روز شورى.

سه. احتجاج آن حضرت به حديث غدير در جنگ جمل.

چهار. احتجاج آن حضرت به حديث غدير و سوگند دادنش براى گواهى دادن به آن در رحبه كوفه.

پنج. نقل حديث غدير به طور كلى.

حديث غدير به روايت حضرت و در موارد ياد شده در مدارك زير آمده است:

ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، جعابى در «نخب المناقب» ، خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» ، احمد بن حنبل در مسند، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، سيوطى در «جمع الجوامع» و «تاريخ الخلفاء» ، ابن حجر در «تهذيب التهذيب» و «المطالب العالية» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، «مفتاح النجا» ، طحاوى در «مشكل الآثار» ، متقى هندى در «كنز العمال» ، حاكم در «المستدرك» ، طبرانى در «المعجم الكبير» ، ضياء مقدسى، محاملى در «الامالى» . وصابى در «الاكتفاء» ، «سنن

ص: 167

ابن ابى عاصم» ، «سنن سعيد بن منصور» ، ذهبى در «ميزان الاعتدال» ، حموينى در «فرائد السمطين» ، «حلية الاولياء» ، عقيلى در «الضعفاء الكبير» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، ابن مغازلى در «المناقب» .(1)

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل كرده است.(2)

113. عمّار بن ياسر عنسى، ابواليقظان (م 37 ق)

نصر بن مزاحم در «كتاب صفّين» و در «شرح نهج البلاغة» ، احتجاج عمّار بن ياسر بر عمرو بن عاص به حديث غدير را نقل كرده اند.

همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و حموينى «فرائد السمطين» و خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» و شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» و حسكانى در «شواهد التنزيل» و سيوطى در «الدرّ المنثور» و هيثمى در «مجمع الزوائد» او را در شمار راويان حديث غدير از صحابه ذكر كرده اند. او از ركبان است كه براى اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير شهادت دادند.(3)

ص: 168

در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(1)

114. عمارة بن حزم خزرجى انصارى

حافظ هيثمى در «مجمع الزوائد» و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» و بدخشانى در «مفتاح النجا» و «نزل الابرار» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

115. عمران بن حصين خزاعى كعبى، ابونجيد (م 52 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از عمران بن حصين روايت كرده است. همچنين مولوى محمدسالم بخارى و ترمذى نموده و خطيب خوارزمى و شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» حديث غدير را از عمران بن حصين نقل كرده اند.(3) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

116. عمر بن ابى سلمة بن عبدالاسد مخزومى، ربيب پيامبر صلى الله عليه و آله، پسر ام سلمه (م 83 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از عمر بن ابى سلمه روايت كرده اند.(5) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از عمر بن ابى سلمة نقل كرده اند.(6)

117. عمر بن خطاب عدوى (م 23 ق)

در مدارك زير حديث غدير از عمر بن خطاب روايت شده است: ابن عقده در

ص: 169

كتاب «الموالاة» ، جعابى در «نخب المناقب» ، ابن مغازلى در «المناقب» ، سمعانى در «فضائل الصحابة» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» ، احمد بن حنبل در «المناقب» ، ابن سمان، «ذخائر العقبى» ، محمد خوارجه پارسا در «فصل الخطاب» ، خطيب خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» ، ابن كثير شامى در «البداية و النهاية» ، ابن جرير طبرى در «كتاب غدير خم» ، شمس الدين جزرى در «اسنى المطالب» ، شهاب الدين همدانى «مودة القربى» ، قندوزى حنفى در «ينابيع المودة» ، ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» ، مناوى در «فيض القدير» ، ابن حجر هيتمى در «الصواعق المحرقة» .(1)

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» و مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

118. عمرو بن حريث قرشى مخزومى (م 55 يا 98 ق)

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(3)

119. عمرو بن حمق بن كاهن خزاعى كوفى (م 50 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و خوارزمى در مقتلش حديث غدير را از عمرو بن حمق روايت كرده اند.(4) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در

«الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

ص: 170

120. عمرو بن ذى مرّ

هيثمى در «مجمع الزوائد» و شهاب الدين در «تشنيف الآذان» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(1)

121. عمرو بن شراحيل

ابن اثير در «اسد الغابة» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(2)

122. عمرو بن شرحبيل

خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» عمرو بن شرحبيل را از جمله راويان حديث غدير از صحابه به شمار آورده است.(3)

123. عمرو بن عاص بن وائل سهمى (م 43 يا 47 يا 48 يا 51 ق)

يكى از شعراى غدير عمرو بن عاص است. همچنين ابن قتيبه در «الامامة و السياسة» ماجراى استدلال و احتجاج شخصى به نام «برد» با حديث غدير بر عمرو عاص و اعتراف او را نقل كرده است. خوارزمى نيز در «المناقب» نامه اى كه عمرو در مورد حديث غدير به معاويه نوشت را روايت كرده است.(4)

124. عمرو بن مرّه جهنى، ابوطلحه، ابومريم (م در خلافت معاويه)

احمد بن حنبل و طبرانى در «المعجم الكبير» حديث غدير را از عمرو بن مره روايت كرده اند. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او نقل كرده اند: «كنز العمال» ، ابراهيم وصابى شافعى در «الاكتفاء» ، محمد صدر عالم در «معارج العلى» ، بدخشانى در «مفتاح النجا» ، «نزل الابرار» .(5)

ص: 171

125. فاطمه بنت حمزة بن عبدالمطلب

ابن عقده و جعابى در «نخب المناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» حديث غدير را از فاطمه بنت حمزه روايت كرده است.(1) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

126. فاطمه عليهاالسلام بنت محمد صلى الله عليه و آله، صديقه (م 11 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب الناقب» و منصور رازى در «كتاب الغدير» و شهاب الدين همدانى در «مودة القربى» حديث غدير را از حضرت زهرا عليهاالسلام روايت كرده اند. همچنين ابوموسى اصفهانى در «نزهة الحفاظ» و جزرى شافعى در «اسنى المطالب» و حافظ مقدسى احتجاج حضرت به حديث غدير را نقل كرده اند.(3)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

127. فضل بن عباس

سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

128. فضلة (نضلة) بن عتبه (عبيد) اسلمى، ابوبرزه (م 65 ق)

ابن عقد در كتاب «حديث الولاية» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از فضلة بن عتبه روايت كرده است.(6) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(7)

ص: 172

129. قيس بن ثابت بن شماس انصارى

قيس بن ثابت از جمله كسانى است كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در كوفه به حديث غدير شهادت داد. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» و محمد صدر عالم در «معارج العلى» حديث غدير را از قيس بن ثابت نقل كرده اند.(1)

در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2)

130. قيس بن سعد بن عباده انصارى خزرجى (م 59 يا 60 ق)

قيس بن سعد بن عباده يكى از شعراى غدير، و نيز يكى از كسانى است كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در كوفه براى حضرت شهادت داد. همچنين او به حديث غدير بر معاوية بن ابى سفيان احتجاج كرده است. از جمله كسانى كه حديث غدير را از او نقل كرده اند جعابى در «نخب المناقب» است.(3)

در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» و حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

131. قيس بن عاصم

جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

132. كعب بن عجره (عجزه) انصارى مدنى، ابومحمد (م 51 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از كعب

ص: 173

بن عجره روايت كرده اند.(1) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

133. مالك بن حويرث ليثى، ابوسليمان (م 74 ق)

احمد بن حنبل در «المناقب» و ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از مالك بن حويرث روايت كرده اند. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او نقل كرده اند: ابن عقده در كتاب «الموالاة» ، جعابى در «نخب المناقب» ، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، طبرانى در «المعجم الكبير» ، جلال الدين سيوطى در «تاريخ الخلفاء» ، بدخشانى در «مفتاح النجا» و «نزل الابرار» ، محمد صدر عالم در «معارج العلى» ، وصابى شافعى در «الاكتفاء» ، ابونعيم در «فضائل الصحابة» ، خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» ، ابن عدى در «الكامل» ، ابن عساكر در «تارخ مدينة دمشق» .(3)

در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

134. محمد بن ابى بكر

سليم در كتاب خود به نام «كتاب سليم بن قيس الهلالى» حديث غدير را از وى نقل كرده است.

135. محمد بن مسلمه انصارى (م 43 يا 46 يا 47 ق)

سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

ص: 174

136. مقداد بن عمرو كندى زهرى (م 33 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و حموينى در «فرائد السمطين» حديث غدير را از مقداد روايت كرده اند.(1) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

137. ناجية بن عمرو خزاعى

ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» روايت كرده اند كه ناجية بن عمرو يكى از كسانى است كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در كوفه براى حضرت شهادت داد. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و خطيب خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» او را از جمله روايان حديث غدير از صحابه به شمار آورده است.(3) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(4)

138. نعمان بن عجلان زرقى انصارى

ابن اثير جزرى در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» نقل كرده اند كه در ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه به نقل اصبغ بن نباته، از جمله كسانى كه در مناشده حضرت به حديث غدير گواهى دادند نعمان بن عجلان است. همچنين ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و قاضى در «تاريخ آل محمد عليهم السلام» وى را از جمله راويان حديث غدير از صحابه شمرده است.(5) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(6)

ص: 175

نضلة بن عتبه (عبيد) اسلمى، ابوبرزه = فضلة (نضلة) بن عتبه (عبيد) اسلمى، ابوبرزه

139. نيط بن شريط

شهاب الدين در «تشنيف الآذان» حديث غدير را از وى نقل كرده است.

140. هاشم بن عتبة بن ابى وقاص مرقال زهرى مدنى (م 37 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابن اثير در «اسد الغابة» و قندوزى در «ينابيع المودة» ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در كوفه را نقل كرده اند، كه هاشم مرقال از جمله كسانى است كه به حديث غدير شهادت دادند. ابن حجر نيز در «الاصابة» اين ماجرا را روايت كرده، ولى قسمتى از اول آن را انداخته و نام هاشم مرقال را ذكر نكرده است ! البته از اين قبيل سقط و تحريف در كتب و تأليفات ابن حجر بسيار مشاهده مى شود !(1) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

141. هلال بن حارث، ابوحمراء خادم رسول خدا صلى الله عليه و آله

جعابى در «نخب المناقب» و همدانى در «مودة القربى» و امرتسرى در «ارجح المطالب» و نيز در «احقاق الحق» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(3)

142. وحشى بن حرب حبشى حمصى، ابووسمه (ابودسمه)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» حديث غدير را از وحشى بن حرب روايت كرده، و خوارزمى در مقتلش او را از جمله راويان حديث

ص: 176

غدير از صحابه به شمار آورده است.(1) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

143. وهب بن حمزه

خوارزمى در «مقتل الحسين عليه السلام» خود وهب بن حمزه را از جمله راويان حديث غدير از صحابه شمرده است. همچنين ابن حجر در «الاصابة» و ابن اثير در «اسد الغابة» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3)

144. وهب بن عبداللّه سوائى (شوائى) ، ابوحجيفه، وهب الخير (م 64 يا 74 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از وهب بن عبداللّه روايت كرده است.(4) در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(5)

145. يزيد بن خطيب اسلمى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» وى را از راويان حديث غدير بر شمرده است.

يزيد بن شراحيل انصارى = زيد (يزيد) بن شراحيل انصارى

146. يزيد بن وديعه

ابن اثير در «اسد الغابة» حديث غدير را از او نقل كرده است.(6)

147. يعلى بن مرّة بن وهب ثقفى، ابومُرازم

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و جعابى در «نخب المناقب» و حافظ ابوموسى

ص: 177

و حافظ ابونعيم و ابن اثير در «اسد الغابة» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را از يعلى بن مره روايت كرده اند.(1)

در كتب شيعه نيز ابن طاووس در «الطرائف» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2)

اينها يكصد و چهل و هفت تن از بزرگان صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله هستند كه به شكل هاى مختلف و جريان هاى متفاوت حديث غدير را نقل كرده اند، كه هر كدام با اسناد بسيار و در كتب متعدد آمده است. بسا آنچه به دست نياورده ايم يا به دست ما نرسيده بسيار بيش از اين باشد، چرا كه با توجه به جمعيتى كه در غدير خم وجود داشته، حتما راويان حديث غدير چندين برابر نامبردگان بوده است.

اجتماعى كه در آن روز به اين داستان گوش فرا داده و آن را درك كردند بيش از يكصد هزار تن بوده اند. بالطبع تك تك اين گروه عظيم پس از بازگشت به وطن خود از اين واقعه عظيم سخن گفته و آن را نقل كرده اند.

همان طور كه هر مسافرى پس از بازگشت به وطن، آنچه از حوادث مهم و غير عادى در طى مسافرت ديده را براى خويشان و دوستان خود بيان مى كند. اين گروه عظيم هم چنين بوده اند و اين داستان تاريخى و مهم را همگى بازگو كرده اند. البته آنانكه كينه در دل داشتند، حِقد درونى آنها مانع شد كه اين داستان مهم را نقل و اشاعه دهند.

بنا بر اين، اين تعداد كه نام آنها برده شد از جمله اشخاصى هستند كه اين واقعه را از آن جماعت نقل كرده اند، و چه بسيار كسانى هم كه پس از درك اين مجمع بزرگ و شنيدن اين امر مهم قبل از آنكه به وطن و مسكن خود برسند و يا پيش از آنكه موفق ببيان مشهودات و مسموعات خود شوند، دست حوادث آنها را نابود ساخته، يا در

ص: 178

بيابان ها و پهنه صحراى حجاز مرگ گريبانشان را گرفته و يا سوانح و حوادث گوناگون آنها را از يادآورى و بيان اين خاطره بزرگ باز داشته است.

در روايت زيد بن ارقم تلويحا به اين معنى اشاره شده كه قسمتى از حاضرين در آن روز و در آن مكان از جمله صحرانشينان بوده اند كه سخنى از آنان در دسترس ديگران قرار نگرفته و منشأ نشر و اِسناد اين خبر واقع نشده اند. با همه اين امور و حوادث و موانع، در اثبات و تواتر اين حديث آنچه كه به آن دست يافته و ذكر كرديم كافى است.

3. ابوسليمان (ابوسلمان) مؤذّن

ابوسليمان مؤذّن از جمله راويان احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه به حديث غدير است.(1) مؤلف كتاب «التقريب» : وى را توثيق كرده و ستوده است.

4. سمان (ذكوان) مدنى، ابوصالح (م 101 ق)

ابوصالح از راويان نزول آيه تبليغ در غدير است. ذهبى: او را توثيق كرده است.(2) وى آزاد كرده جويريه بانوى غطفانى است.

5 . ابوعنفوانه مازنى

در «اسد الغابة» حديث غدير را از ابوعنفوانه نقل كرده است.(3)

6 . ابوعبدالرحيم كندى

ابوعبدالرحيم كندى از جمله راويان احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه به حديث غدير است.

7. اصبغ بن نباته تميمى كوفى، ابوالقاسم

در «اسد الغابة» ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه به حديث غدير را از اصبغ بن نباته نقل كرده است.(4) عجلى و ابن معين: اصبغ بن نباته را توثيق كرده و ستوده اند.

8 . ابوليلى كندى

احمد بن حنبل در «المناقب» حديث غدير را از ابوليلى كندى نقل كرده است. مؤلف كتاب «التقريب»(5): وى را توثيق كرده است.

ص: 180

9. اياس بن نذير

اياس بن نذير ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه به حديث غدير را نقل كرده است. عجلى و ابن معين و ابن حبّان: وى را توثيق كرده و ستوده اند.

10. جميل بن عماره

ابن جرير طبرى در «كتاب غدير خم» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از جميل بن عماره و او از عمر بن خطاب نقل كرده اند.(1)

11. حارثة بن نصر

حارثة بن نصر از جمله افرادى است كه ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در رحبه كوفه به حديث غدير را نقل كرده است.

12. حبيب بن ابى ثابت اسدى كوفى (م 117 يا 118 يا 119 ق)

نسايى در «الخصائص» و حاكم در «المستدرك» و ابن كثير در «البداية و النهاية» و احمد بن حنبل در مسند خود حديث غدير را از حبيب بن ابى ثابت و او از زيد بن ارقم نقل كرده اند.(2) ذهبى و ابن حجر(3): او را توثيق كرده اند.

13. حرث بن مالك

گنجى در «كفاية الطالب» حديث غدير را از حرث بن مالك و او از سعد بن ابى وقاص نقل كرده است.(4)

14. حسن بصرى

سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(5)

ص: 181

15. حسن بن حسن بن على عليه السلام

بيهقى در «الاعتقاد» و نيز در كتاب «منتخب تاريخ دمشق» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(1)

16. حسين بن مالك بن حويرث

احمد بن حنبل در «المناقب» و ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از حسين بن مالك بن حويرث و او از پدرش روايت كرده اند. همچنين در مدارك زير حديث غدير را از او نقل كرده اند: هيثمى در «مجمع الزوائد» ، طبرانى، جلال الدين سيوطى در «تاريخ الخلفاء» ، بدخشانى در «مفتاح النجا» و «نزل الابرار» ، محمد صدر عالم در «معارج العلى» ، وصابى شافعى در «الاكتفاء» ، ابونعيم در «فضائل الصحابة» .(2)

17. حكم بن عيينه (عتيبه) كوفى كندى (م 114 يا 115 ق)

در «حلية الاولياء» حديث غدير را از او نقل كرده است.(3) ذهبى(4): او را توثيق كرده است.

18. حميد بن عماره خزرجى انصارى

حافظ هيثمى در «مجمع الزوائد» و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» و بدخشانى در «مفتاح النجا» و «نزل الابرار» حديث غدير را از حميد بن عماره و او از پدرش نقل كرده است.(5)

19. حميد بن ابى حميد بصرى، ابوعبيده، حميد طويل (م 143 ق)

حميد بن ابى حميد حديث غدير را در ماجراى تهنيت نقل كرده است. ذهبى(6): وى را توثيق كرده است.

ص: 182

20. خيثمة بن عبدالرحمن جعفى كوفى (م 80 ق)

حاكم در «المستدرك» خديث غدير را از وى و او از سعد بن ابى وقاص نقل كرده است.(1) ابن حجر(2): ابن معين و نسائى و عجلى او را توثيق كرده اند.

21. ربيعه جرشى (م 60 يا 61 يا 74 ق)

عبداللّه بن احمد بن حنبل در «العمدة» حديث غدير را از ربيعه و او از سعد بن ابى وقاص نقل كرده است.(3) كتاب «التقريب»(4): او فقيهى است كه دارقطنى و ديگران توثيقش كرده اند.

22. رياح بن حارث نخعى كوفى، ابوالمثنى

رياح بن حارث حديث غدير را در ماجراى ركبان نقل كرده است. شهاب الدين در «تشنيف الآذان» حديث غدير را از وى نقل كرده است. ابن حجر(5): مورد وثوق تابعين بوده و عجلى و ابن حبان نيز او را توثيق كرده اند.

23. زاذان بن عمر كندى كوفى، ابوعمرو بزار (بزاز) (م 82 ق)

زاذان بن عمر ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. ذهبى و ابن حجر(6): او را توثيق كرده اند.

24. زر بن حبيش اسدى، ابومريم (م 81 يا 82 يا 83 ق)

وى ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه و نيز ماجراى ركبان را نقل كرده است. ذهبى و ابن حجر و ابونعيم(7): وى را توثيق كرده اند.

ص: 183

25. زياد بن ابى زياد

زياد بن ابى زياد ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. هيثمى و ابن حجر(1): او را توثيق كرده اند.

26. زيد بن على

شيخ صدوق در «الامالى» و «معانى الاخبار» و علامه مجلسى در «بحار الانوار» حديث غدير را از وى نقل كرده اند.(2)

27. زيد بن يثيع همدانى كوفى

زيد بن يثيع ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. ابن حجر(3): وى را توثيق كرده است.

28. سالم بن عبداللّه بن عمر بن خطاب قرشى عدوى مدنى (م 106 ق)

بخارى در تاريخ خود و ابن كثير در «البداية و النهاية» و ابن جرير در «كتاب غدير خم» حديث غدير را از سالم بن عبداللّه نقل كرده اند.(4) ذهبى و ابن حجر(5): او را توثيق كرده و بسيار ستوده اند.

29. سعيد بن جبير اسدى كوفى

ابن كثير در تاريخش حديث غدير را از سعيد بن جبير و او از ابن عباس نقل كرده است.(6) ذهبى و خزرجى و ابن حجر(7): او را توثيق كرده اند.

ص: 184

30. سعيد بن ابى حُدّان (ذى حدّان) كوفى

سعيد بن ابى حُدّان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. ابن حجر(1): ابن حبان او را توثيق كرده است.

31. سعيد بن مسيب قرشى مخزومى، داماد ابوهريره (م 94 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و ابومحمد عاصمى در «زين الفتى» و گنجى شافعى در «كفاية الطالب» حديث غدير را از سعيد بن مسيب و او از سعد بن ابى وقاص نقل كرده اند.(2) ذهبى و ابن مدنى و ابونعيم(3): احمد بن حنبل و ديگران او را توثيق كرده اند.

32. سعيد بن وهب همدانى كوفى (م 76 ق)

بسيارى از پيشوايان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را از سعيد بن وهب نقل كرده است. ابن معين(4): او را توثيق كرده است.

33. سلمة بن كهيل حضرمى كوفى، ابويحيى (م 121 ق)

دولابى در «الكنى و الاسماء» و ترمذى در صحيح خود و حاكم در «المستدرك» و ابن عبدالبرّ در «الاستيعاب» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از سلمة بن كهيل نقل كرده اند.(5) احمد و عجلى(6): او را توثيق نموده اند.

34. سليم بن قيس هلالى، ابوصادق (م 90 ق)

سليم بن قيس در مواضع متعدد از كتابش حديث غدير را روايت نموده است. سليم از جمله كسانى است كه به او و كتابش - كه هم اكنون هم موجود و در دسترس است - در نزد شيعى و سنى استدلال مى شود.

ص: 185

35. سليمان بن مهران اعمش، ابومحمد (م 147 يا 148 ق)

نسايى در «الخصائص» و خوارزمى در «المناقب» و احمد بن حنبل در مسند خود ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه و نيز نزول آيه تبليغ در غدير را از سليمان بن مهران نقل كرده است.(1) ذهبى و ديگران(2): او را توثيق كرده و اينكه از شدت راستى و درستى او را مصحف مى نامند.

36. سهم بن حصين اسدى

ابن عقده در كتاب «الموالاة» حديث غدير را از سهم بن حصين نقل كرده است.

37. شريط بن انس بن مالك اشجعى

ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(3)

38. شهر بن جوشب

شهر بن جوشب نزول آيه اكمال در غدير و نيز حديث تهنيت در غدير و حديث روزه غدير را نقل كرده است.

39. ضحاك بن مزاحم هلالى، ابوالقاسم (م 105 ق)

حموينى در «فرائد السمطين» حديث غدير را از ضحاك بن مزاحم و او از ابن عباس روايت كرده است.(4) احمد و ابن معين و ابوزرعه: او را توثيق كرده اند.

40. طاووس بن كيسان يمانى جندى (م 106 ق)

ابونعيم در «حلية الاولياء» و احمد بن حنبل در «الفضائل» و صنعانى در «المصنّف» حديث غدير را از طاووس بن كيسان نقل كرده است.(5) ابونعيم(6): توثيقش كرده است.

ص: 186

41. طلحة بن مصرف ايامى (يمامى) كوفى (م 112 ق، يا بعد آن)

طلحة بن مصرف ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. ابن حجر: وى را توثيق كرده است.

42. عامر بن سعد بن ابى وقاص مدنى (م 104 ق)

عامر بن سعد از راويان حديث غدير است. ابن حجر(1): وى را توثيق كرده و از طبقه سوم تابعين معرفى كرده است.

43. عايشه بنت سعد (م 117 ق)

نسايى در «الخصائص» و حموينى در «فرائد السمطين» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(2) ابن حجر(3): وى را توثيق كرده است.

عايشه بنت سعد بيشتر روايت هايش را از پدرش سعد بن ابى وقاص(4) نقل مى كند.

نسايى در «الخصائص» و حموينى در «فرائد السمطين» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از عايشه بنت سعد نقل كرده اند.(5) و اما روايت حديث غدير توسط او:

يك. او روايت غدير را از زبان پدرش چنين بازگو مى كند: كُنّا مَعَ رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِطَريقِ مَكَّةَ وَ هُوَ مُتَوَجِّهٌ إلَيها (كَذا فِى النُسَخ وَ الصَحيح: وَ هُوَ مُتَوَجِّهٌ إلَى المَدينَةِ) . فَلَمّا بَلَغَ غَديرَ خُمٍّ، وَقَفَ لِلناسِ، ثُمَ رَدَّ مَن تَبِعَهُ وَ لَحِقَهُ مَن تَخَلَّفَ. فَلَمّا اجتَمَعَ الناسُ إلَيهِ قالَ: أيُّهَا الناس، مَن وَليُّكُم ؟ قالوا: اللّه ُ وَ رَسولُهُ، ثَلاثا. ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَأقامَهُ، ثُمَّ قالَ: مَن كانَ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَليُّهُ فَهذا وَليُّهُ. اللهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ(6):

ص: 187

با رسول خدا صلى الله عليه و آله در راه مكه بوديم و او به سوى مكه توجه داشت (در نسخه هاى صحيح مى خوانيم كه به مدينه توجه داشت) . وقتى به غدير خم رسيد ايستاد، تا آنان كه جلو بودند رسيدند. مردم پيرامونش گرد آمدند و حضرت فرمود: اى مردم، سرپرست شما كيست ؟ حاضران سه بار گفتند: خدا و پيامبرش. آنگاه دست على عليه السلام را بلند كرد و فرمود: هر كس خدا و رسول او سرپرستش هستند اين سرپرست او است. خدايا، هر كس او را دوست دارد دوست بدار، و آن كس كه با او دشمنى مى ورزد دشمن بدار.

دو. عايشه بنت سعد حديث ديگرى نيز از پدرش روايت كرده كه ولايت حضرت على عليه السلام را آشكار مى سازد:

سَمِعتُ أبى يَقولُ: سَمِعتُ رَسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله يَومَ الجُحفَةِ؛ فَأخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَخَطَبَ فَحَمَدَ اللّه َ وَ أثنى عَلَيهِ، ثُمَّ قالَ: أيُّهَا الناس، إنّى وَليُّكُم. قالوا: صَدَقتَ يا رَسولَ اللّه ِ. ثُمَّ أخَذَ بِيَدِ عَلىٍّ عليه السلام فَرَفَعَها، فَقالَ: هذا وَليّى وَ يُؤدّى عَنّى دَينى، وَ أنا مُوالى مَن والاهُ، وَ مُعادى مَن عاداهُ(1):

شنيدم پدرم گفت كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز جحفه دست على عليه السلام را گرفت؛ خطبه خواند، و خداى را سپاس گفت و ستايش كرد و فرمود: اى مردم، من ولى شما هستم. گفتند: راست گفتى اى رسول خدا. سپس دست على عليه السلام را گرفت و بالا برد و فرمود: اين جانشين من است و دِين مرا ادا مى كند. من دوست دار كسى هستم كه او را دوست دارد، و دشمن كسى هستم كه با او دشمنى بورزد.

44. عبدالحميد بن منذر بن جارود عبدى

عبدالحميد بن منذر ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را از ابى الطفيل نقل كرده است. نسائى و ابن حجر(2): او را توثيق كرده اند.

ص: 188

45. عبدخير بن يزيد همدانى كوفى مخضرمى، ابوعماره

عبدخير بن يزيد ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را نقل كرده است. ابن معين و عجلى و ابن حجر(1): او را توثيق كرده و از بزرگان تابعين به شمار آورده اند.

46. عبدالرحمن بن ابى ليلى (م 82 يا 83 يا 84 ق)

خوارزمى در «المناقب» ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را از عبدالرحمن بن ابى ليلى نقل كرده است. همچنين ابونعيم در «حلية الاولياء» حديث غدير را از او نقل كرده است.(2) در كتب شيعه نيز سليم در «كتاب سليم بن قيس الهلالى» حديث غدير را از او نقل كرده است. ذهبى و ابن حجر(3): وى را توثيق كرده و و از تابعين بزرگ مى دانند.

47. عبدالرحمن بن سابط (عبدالرحمن بن عبداللّه بن سابط) جمحى مكى (م 118 ق)

نسايى در «الخصائص» و ابن ماجه در سنن و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از عبدالرحمن بن سابط نقل كرده اند.(4) ابن حجر(5): او را توثيق كرده و او را از طبقه متوسط تابعين به شمار آورده است.

48. عبداللّه بن اسعد بن زراره

سجستانى در كتاب «الولاية» و خطيب بغدادى در «موضح اوهام الجمع و التفريق» حديث غدير را از عبداللّه بن اسعد روايت كرده اند.(6) در كتب شيعه نيز سيد بن طاووس در «اليقين» حديث غدير را از وى نقل كرده است.(7)

ص: 189

49. عبداللّه بن زياد اسدى كوفى، ابومريم

عبداللّه بن زياد از راويان حديث غدير است. ابن حبان و خزرجى و ابن حجر(1): او را توثيق كرده اند.

50 . عبداللّه بن شريك عامرى كوفى

از جمله راويان حديث غدير عبداللّه بن شريك عامرى كوفى است. احمد و ابن معين و ابن حجر و ذهبى و ديگران(2): او را توثيق كرده اند.

51 . عبداللّه بن محمد بن عقيل هاشمى مدنى، ابومحمد (م بعد از 140 ق)

حموينى در «فرائد السمطين» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از عبداللّه بن محمد نقل كرده اند. همچنين وى ماجراى احتجاج مرد عراقى با جابر در مورد حديث را نقل كرده است.(3) ابن حجر و ترمذى و احمد و اسحاق و حميدى(4): او را توثيق كرده اند.

52 . عبداللّه بن يعلى بن مره

ابن حجر در «الاصابة» ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را از عبداللّه بن يعلى نقل كرده است.(5)

53 . عدى بن ثابت انصارى كوفى خطمى (م 116 ق)

احمد بن حنبل در مسند و ابن ماجه در سنن خود و خوارزمى در «المناقب» و گنجى در «كفاية الطالب» و در «مشكاة المصابيح» و ميبدى در «شرح ديوان اميرالمؤمنين عليه السلام» و حموينى در «فرائد السمطين» و ابن كثير در «البداية و النهاية»

ص: 190

و عاصمى در «زين الفتى» ، همگى حديث غدير را از عدى بن ثابت نقل كرده اند.(1) احمد و عجلى و نسائى و ذهبى(2): او را توثيق كرده اند.

54 . عطية بن جناده عوفى كوفى، ابوالحسن (م 111 ق)

احمد بن حنبل در مسند خود و در «مشكاة المصابيح» و ابن جوزى در «تذكرة الخواص» و متقى هندى در «كنز العمال» حديث غدير را از عطية بن جناده نقل كرده اند.(3) سبط بن جوزى و هيثمى و ابن معين و يافعى(4): او را توثيق كرده اند.

55 . على بن زيد بن جدعان بصرى (م 129 يا 131 ق)

افراد و كتبى كه ذيلاً آورده مى شود حديث غدير و داستان تهنيت در غدير را از على بن زيد و او از براء بن عازب و انس روايت كرده اند؛ بعضى به سند خود تا او و بعضى به نقل از كتب مصدر:

مسند احمد بن حنبل، سنن ابن ماجه، نسائى در «الخصائص» ، خطيب در «تاريخ بغداد» ، طبرى در تفسير، «تهذيب الكمال فى اسماء الرجال» ، ثعلبى در «الكشف و البيان» ، ابن عبدالبر در «الاستيعاب» ، محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» ، خوارزمى در «المناقب» ، ابن صبّاغ مالكى در «الفصول المهمة» ، محب الدين طبرى در «ذخائر العقبى» ، حافظ گنجى شافعى در «كفاية الطالب» ، فخر رازى در تفسير، نيشابورى در تفسير، جمال الدين زرندى در «نظم درر السمطين» ، «الجامع الصغير» ، «مشكات المصابيح» ، ميبدى در «شرح ديوان اميرالمؤمنين عليه السلام» ، «فرائد السمطين» ، «كنز العمال» ، «سنن ابن ابى شيبه» ، ابن كثير در «البداية و النهاية» ، حافظ ابومحمد

ص: 191

عاصمى در «زين الفتى» ، «نزل الابرار» ، مقريزى در «الخطط» ، «مناقب الثلاثة» ، «روح المعانى» ، تفسير «المنار» ، جزرى در «اسنى المطالب» .(1) ابن ابى شيبه و ترمذى و ذهبى: او را توثيق كرده و ستوده اند.

56 . عمارة بن جوين عبدى، ابوهارون (م 134 ق)

افراد و كتبى كه ذيلاً آورده مى شود حديث غدير و نزول آيه اكمال در غدير و نيز ماجراى تهنيت در غدير را از عمارة بن جوين روايت كرده اند:

ابن ماجه در سنن خود، نطنزى در «الخصائص العلوية» ، نيشابورى در تفسير خود، حموينى در «فرائد السمطين» ، خوارزمى در «المناقب» ، ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمة» ، و هيثمى در «مجمع الزوائد» ، طبرانى در «المعجم الاوسط» ، ابن كثير در تفسيرش و نيز در «البداية و النهاية» ، سيوطى در «جمع الجوامع» و «تاريخ الخلفاء» و «الدرّ المنثور» ، بدخشانى در «نزل الابرار» ، آلوسى در «روح المعانى» ، «تفسير المنار» ، جزرى در «اسنى المطالب» .(2)

57 . عمر بن عبدالعزيز، خليفه اموى (م 101 ق)

عمر بن عبدالعزيز در ماجرايى به حديث غدير استدلال كرده است.

ص: 192

58 . عمر بن عبدالغفار

عمر بن عبدالغفار ماجراى سوگند دادن جوانى بر ابى هريره در مورد حديث غدير را نقل كرده است.

59 . عمر بن على عليه السلام

ابن كثير در «البداية و النهاية» و متقى هندى در «كنز العمال» و حاكم در «المستدرك» و طبرانى در «المعجم الكبير» و ضياء مقدسى و محاملى در «الامالى» حديث غدير را از عمر بن على عليه السلام نقل كرده اند.(1) ابن حجر(2): او را توثيق كرده است.

60 . عمرو بن جعدة بن هبيره

ابن عقده حديث غدير را همراه با حديث ثقلين از عمرو بن جعده روايت كرده است. همچنين سمهودى شافعى در «جواهر العقدين» به نقل كتاب «ينابيع المودة» ، و نيز شيخ احمد بن فضل بن محمد باكثير مكى شافعى در «وسيلة المآل» حديث غدير را از طريق ابن عقده از ام سلمه روايت كرده اند.(3)

61 . عمرو بن مره كوفى همدانى، ابوعبداللّه، ذومرة (م 116 ق)

ذهبى در «ميزان الاعتدال» و حموينى در «فرائد السمطين» حديث غدير را از عمرو بن مره نقل كرده اند. همچنين او يكى از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه است، كه بسيارى اين ماجرا از او نقل كرده اند.(4)

ص: 193

ابن حجر و عجلى و ذهبى(1): او را توثيق كرده اند.

62 . عمرو بن عبداللّه سبيعى همدانى، ابواسحاق (م 127 ق يا بعد از آن)

عمرو بن عبداللّه يكى از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه و داستان تهنيت است، كه بسيارى اين ماجرا را از او نقل كرده اند. همچنين احمد بن حنبل در مسند خود و عاصمى در «زين الفتى» و حموينى در «فرائد السمطين» و محب الدين طبرى در «الرياض النضرة» و ذهبى در «تلخيص» و «ميزان الاعتدال» و ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمة» ، همگى حديث غدير را از عمرو بن عبداللّه نقل كرده اند.(2) ذهبى و ابن حجر عسقلانى(3): او را توثيق كرده و ستوده اند.

63 . عمرو بن ميمون (ميمونه) اودى، ابوعبداللّه (م 74 ق يا بعد از آن)

عمرو بن ميمون از راويان حديث غدير و نيز ماجراى احتجاج ابن عباس به حديث غدير است. نسائى در «الخصائص» ماجرايى مفصل از ابن عباس نقل كرده كه در آن ابن عباس حديث غدير را نقل كرده است.

همچنين اين ماجرا را در مدارك زير نقل كرده اند:

احمد در مسند خود، حاكم در «المستدرك» ، خوارزمى در «المناقب» ، حافظ بيهقى، محب الدين طبرى «الرياض» ، «ذخائر العقبى» ، حموينى در «فرائد السمطين» ،

ص: 194

ابن كثير شامى در «البداية و النهاية» ، هيثمى در «مجمع الزوائد» ، گنجى در «الكفاية» ، ابن عساكر در «الاربعين الطوال» ، ابن حجر در «الاصابة» .(1) ذهبى و ابن حجر(2): او را توثيق كرده اند.

64 . عميرة (عمرو) بن سعد همدانى كوفى

عميرة بن سعد از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه است، كه طُرق بسيارى به او منتهى مى شود. همچنين متقى هندى در «كنز العمال» و سيوطى در «الدرّ المنثور» حديث غدير را از عميرة بن سعد روايت كرده اند.(3) ابن حبّان و ابن حجر: او را توثيق كرده است.(4)

65 . عميرة بنت سعد بن مالك مدنى، خواهر سهل و مادر رفاعة بن مبشر

عميرة بنت سعد از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه است.

66 . عيسى بن طلحة بن عبيداللّه تميمى مدنى، ابومحمد

عاصمى در «زين الفتى» و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از عيسى بن طلحة بن عبيداللّه تميمى نقل كرده است.(5) ابن معين و خزرجى: او را توثيق كرده اند.(6)

ص: 195

67 . فطر بن خليفه مخزومى حناط، ابوبكر، آزاد شده بنى مخزوم (م 150 يا 153 ق)

ابن عقده در كتاب «الموالاة» و نسايى «الخصائص» حديث غدير و احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه را از او نقل كرده اند، كه طُرق بسيارى به او منتهى مى شود.(1) احمد و ابن معين و عجلى و ابن سعد: او را توثيق كرده اند.

68 . قبيصة بن ذويب

قبيصة بن ذويب از راويان حديث غدير است. ذهبى و ابن حبان(2): او را توثيق كرده اند.

69 . قيس ثقفى مدائنى، ابومريم

احمد بن حنبل در مسند خود و نسائى و ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از قيس ثقفى نقل كرده اند.(3) نسائى(4): او را توثيق كرده است.

70. محمد بن عمر بن على عليه السلام (م حدود 100 يا 130 ق)

طحاوى در «مشكل الآثار» و ابن كثير در «البداية و النهاية» و ابونعيم در «حلية الاولياء» حديث غدير را از محمد بن عمر بن على عليه السلام نقل كرده اند.(5) ابن حبّان و ابن حجر: او را توثيق كرده اند.

71. مسلم بن صُبيح همدانى كوفى عطار، ابوالضحى

ابن جرير در «حديث الولاية» و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(6) ابن معين و ابوزرعه و ابن حجر و خزرجى(7): او را توثيق كرده اند.

ص: 196

72. مسلم ملائى

در «الكنى و الاسماء» و نيز ابن حجر در «الاصابة» و ابن عقده در كتاب «الموالاة» و قندوزى در «ينابيع المودة» حديث غدير را از مسلم ملائى نقل كرده اند.(1)

73. مصعب بن سعد بن ابى وقاص زهرى مدنى، ابوزراره (م 103 ق)

مصعب بن سعد از راويان حديث غدير است. ابن حجر(2): او را توثيق كرده است.

74. مطلب بن عبداللّه قرشى مخزومى مدنى

طبرانى و نيز سيوطى در «احياء العلوم» حديث غدير را از مطلب بن عبداللّه نقل كرده اند. ابوزرعه و دارقطنى: او را توثيق كرده اند.

75. مطر وراق

مطر وراق از راويان حديث غدير و نيز نزول آيه اكمال در غدير و ماجراى تهنيت است.

76. معروف بن خربوذ (خربود)

معروف بن خربوذ يا خربود از راويان حديث غدير است. ابن حبان: او را توثيق كرده است.

77. منصور بن ربعى

منصور بن ربعى ماجراى نزول آيه «سأل سائل» را نقل كرده است.

78. مهاجر بن مسمار زهرى مدنى

ابن جرير و نيز شمس الدين ذهبى در «البداية و النهاية» و نسائى در «الخصائص» حديث غدير را از مهاجر بن مسمار زهرى مدنى نقل كرده اند.(3) ابن حبان: او را توثيق كرده است.

ص: 197

79. موسى بن اكتل (اكيل) بن عمير نميرى

ابن عقده در «حديث الولايد» و ابن حجر در «الاصابة» حديث غدير را از موسى بن اكتل نقل كرده اند.(1)

80 . ميمون بصرى، ابوعبداللّه، آزاد كرده عبدالرحمن بن سمره

احمد بن حنبل در مسند خود و نسائى در «الخصائص» و ذهبى در «ميزان الاعتدال» و ابن عبدالبرّ در «الاستيعاب» حديث غدير را از ميمون بصرى نقل كرده اند.(2) ابن حبّان و ابن حجر(3): او را توثيق كرده اند.

81 . نذير ضبى كوفى

نذير ضبى ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام در روز جمل به حديث غدير را نقل كرده است.

82 . هانى بن هانى همدانى كوفى

هانى بن هانى از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه است. ابن حجر و نسائى(4): او را توثيق كرده است.

83 . يحيى بن سليم فزارى واسطى، ابوبلج

نسائى در «الخصائص» و احمد بن حنبل در مسند خود و هيثمى در «مجمع الزوائد» حديث غدير را از يحيى بن سليم نقل كرده اند.(5) ابن معين و نسائى و دارقطنى و هيثمى(6): او را توثيق كرده اند.

ص: 198

84 . يحيى بن جعدة بن هبيره مخزومى

وى از جمله راويان حديث غدير است. ابن حجر(1): او را توثيق كرده است.

85 . يزيد بن ابى زياد كوفى (م 136 ق)

يزيد بن ابى زياد از راويان ماجراى احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام به حديث غدير در رحبه كوفه است.

86 . يزيد بن حيّان تيمى كوفى عاصمى

مسلم در صحيح خود و سيوطى در «تاريخ الخلفاء» و عاصمى در «زين الفتى» حديث غدير را از يزيد بن حيّان نقل كرده اند.(2) عاصمى و نسائى و خزرجى و ابن حجر(3): او را توثيق كرده اند.

87 . يزيد بن عبدالرحمن بن اودى كوفى، ابوداود

يزيد بن عبدالرحمن ماجراى احتجاج جوانى بر ابوهريره با حديث غدير را نقل كرده است. همچنين ابويعلى و ابن جرير و نيز ابن كثير در «البداية و النهاية» حديث غدير را از او نقل كرده اند.(4) خزرجى و ابن حبّان(5): يزيد بن عبدالرحمن را توثيق كرده اند.

88 . يسار ثقفى، ابونجيح (م 109 ق)

احمد بن حنبل در مسند خود و نيز در كتاب «العمدة» حديث غدير را از يسار ثقفى نقل كرده است.(6) خزرجى و ابن معين: او را توثيق كرده اند.(7)

ص: 199

نكته آخر اينكه اعداد مذكور در كنار نام ها و داخل پرانتز تاريخ درگذشت راويان است، و اگر در اين باره اختلافى بوده تمام موارد آورده شده است:

19. عبيداللّه بن عمر بن حفص بن عاصم بن عمر بن خطّاب عدوى عمرى مدنى

20. نعيم بن حكيم مدائنى

21. طلحة بن يحيى بن طلحة بن عبيداللّه تَيمى كوفى

22. كثير بن زيد اسلمى، ابومحمد، ابن ماقَبَه

23. مِسعَر بن كِدام كوفى احول

24. حَكَم بن ابان عدنى، ابوعيسى

25. عبداللّه بن شَوذَب بلخى

26. شعبة بن حجّاج واسطى

27. كامل بن علاء تميمى كوفى، ابوعلاء

28. سفيان بن سعيد ثورى

29. جعفر بن زياد كوفى احمر

30. مسلم بن سالم نهدى كوفى، ابوفَروه

31. قيس بن ربيع اودى اسدى كوفى، ابومحمد

32. حمّاد بن سَلَمه بصرى، ابوسَلَمه

33. عبداللّه بن لَهيعه مصرى، ابوعبدالرحمن، ابن لهيعه

34. وضّاح بن عبداللّه يَشكُرى واسطى بزّاز، ابوعوانه

35. نوح بن قيس حَدّانى بصرى، ابوالروح

36. مطّلب بن زياد بن ابى زهير كوفى، ابوطالب

37. حسّان بن ابراهيم عَنَزى كرمانى، ابوهاشم

38. فضل بن موسى مَروَزى سينانى، ابوعبداللّه

39. اسماعيل بن ابراهيم بن مقسم بصرى اسدى، ابن عُلَيَّه، ابوالبشر، پسر خواهر حميد طويل

40. محمد بن ابراهيم سلمى بصرى، ابوعمرو، ابن ابى عدى

ص: 202

41. محمد بن خازم تميمى ضرير، ابومعاويه

42. محمد بن فضيل بن غزوان كوفى، ابوعبدالرحمن

43. سفيان بن عُيَينه بن ميمون هلالى كوفى، ابومحمد

44. حَنَش بن حارث بن لقيط نخعى اشجعى

45. موسى بن يعقوب زمعى مدنى، ابومحمد

46. علاء بن سالم عبدى كوفى عطّار

47. ازرق بن على بن مسلم كوفى، ابوجَهم

48. هانى بن ايّوب حنفى كوفى

49. فُضَيل بن مرزوق اَغَرّ رَقاشى رُؤاسى كوفى، ابوعبدالرحمن

50 . موسى بن مسلم حزامى شيبانى كوفى طحّان، ابوعيسى، موسى صغير

51 . يعقوب بن جعفر بن ابى كثير انصارى مدنى

52 . سعد بن عُبَيده سلمى كوفى، ابوحمزه

62 . ابراهيم بن حجّاج سامى - «س» - (231 يا 232) .

63 . على بن حكيم اودى - «م» و «س» - (231) .

64 . على بن محمد طَنافِسى - «عس» و «ق» - (223) .

65 . هُدبَة بن خالد بصرى - «خ» و «م» و «د» - (235 يا 236) .

66 . عبداللّه بن محمد بن ابى شَيبه عَبسى - «خ» و «م» و «د» و «س» و «ق» - (235) .

67 . عبيداللّه بن عمر قواريرى - «خ» و «م» و «د» و «س» - (235) .

68 . اسحاق بن ابراهيم، ابن راهَوَيه - «خ» و «م» و «د» و «ت» و «س» - (238) .

69 . عثمان بن محمد بن ابى شَيبه - «خ» و «م» و «د» و «ق» - (239) .

70. قُتَيبة بن سعيد بلخى - «ع» - (240) .

71. احمد بن محمد بن حنبل - «ع» - (241) .

72. هارون بن عبداللّه حمّال، ابوموسى - «م» و «4» - (243) .

73. محمد بن بشّار عبدى، بُندار - «ع» - (252) .

74. محمد بن مثنّى عَنَزى، ابوموسى - «ع» - (252) .

75. حسن بن عَرَفه عبدى - «ت» و «ق» - (257) .

76. محمد بن يحيى ذُهلى - «خ» و «4» - (258) .

77. حجّاج بن يوسف، ابن شاعر بغدادى - «م» و «د» - (259) .

78. اسماعيل بن عبداللّه اصفهانى، سَمّويَه - (267) .

79. حسن بن على بن عفّان عامرى - «ق» - (270) .

80 . محمد بن يزيد بن ماجه قزوينى - (273) .

81 . احمد بن يحيى بَلاذُرى - (279) .

82 . عبداللّه بن مسلم دينورى، ابن قُتَيبه - (276) .

83 . محمد بن عيسى بن سوره تِرمِذى - (279) .

84 . احمد بن عمرو شيبانى، ابن ابى عاصم - (287) .

ص: 204

85 . زكريا بن يحيى سِجزى خيّاط - «س» - (289) .

86 . عبداللّه بن احمد بن محمد بن حنبل - «س» - (290) .

87 . على بن محمد مَصّيصى - «س» .

88 . ابراهيم بن يونس بغدادى، حَرَمى - «س» .

89 . احمد بن عمرو بن عبدالخالق بَزّار - (292) .

استدراك محقق:

90. ضَمرة بن ربيعه قرشى مدنى

91. مُصعَب بن مِقدام خثعمى كوفى، ابوعبداللّه

92. زيد بن حباب خراسانى كوفى عكلى زاهد، ابوالحسين

93. شَبابة بن سوار فَزارى مدائنى

94. محمد بن خالد بن عثمه حنفى بصرى

95. خلف بن تميم تميمى كوفى، ابوعبدالرحمن

96. حسين بن حسن اشقر فزارى كوفى، ابوعبداللّه

97. حسن بن عطيّة بن نجيح قرشى كوفى بزّاز

98. عبداللّه بن يزيد عدوى مُقرى قصير، ابوعبدالرحمن

99. عبيداللّه بن موسى عَبسى كوفى، ابومحمد

100. على بن قادم خُزاعى كوفى، ابوالحسن

101. محمد بن سليمان بن ابى داوود حرّانى، ابوعبداللّه، بومه

102. عبداللّه بن داوود خريبى همدانى كوفى، ابوعبدالرحمن

103. على بن حسن بن دينار عبدى، ابوعبدالرحمن

104. يحيى بن حمّاد شيبانى مصرى

105. حجّاج بن منهال سلمى انماطى بصرى، ابومحمد

ص: 205

105. على بن عيّاش الهانى حمصى بكاء، ابوالحسن

107. مالك بن اسماعيل بن درهم نهدى كوفى، ابوغسّان

108. قاسم بن سلام هروى، ابوعُبَيد

109. محمد بن كثير عبدى بصرى، ابوعبداللّه

110. موسى بن اسماعيل منقرى بصرى تبوذكى

111. قيس بن حفص بن قعقاع دارمى بصرى، ابومحمد

112. يحيى بن عبدالحميد حِمّانى كوفى، ابوزكريا

113. خلف بن سالم مهلّبى مخرمى بغدادى

114. احمد بن عمر بن حفص جلاب وكيعى، ابوجعفر

115. ابراهيم بن منذر بن عبداللّه حزامى مدنى، ابواسحاق

116. يحيى بن سليمان كوفى جعفى مُقرى، ابوسعيد

117. يعقوب بن حميد بن كاسب مدنى، ابويوسف

118. حسن بن حمّاد بن كسيب سجاده بغدادى، ابوعلى

119. حسين بن حُرَيث مَروَزى، ابوعمّار

120. هلال بن بشر بصرى، ابوالحسن

121. احمد بن عثمان بصرى، ابوالجوزاء

122. محمد بن علاء همدانى كوفى، ابوكُرَيب

123. يوسف بن عيسى بن دينار زُهرى مَروَزى، ابويعقوب

124. نصر بن على بن نصر جهضمى، ابوعمرو

125. يوسف بن موسى قّطان كوفى، ابويعقوب

126. محمد بن عبدالرحيم بغدادى بزّاز، ابويحيى، صاعقه

127. محمد بن عبداللّه عدوى مُقرى

128. محمد بن اسماعيل بخارى، ابوعبداللّه، صاحب صحيح

ص: 206

129. عبداللّه بن سعيد بن حصين كِندى كوفى، ابوسعيد، اَشَجّ، صاحب تفسير

130. احمد بن عثمان بن حكيم اودى، ابوعبداللّه

131. عمر بن شبه نُمَيرى بصرى، ابوزيد

132. احمد بن يوسف بن خالد سلمى نيشابورى، ابوالحسن، حمدان

133. عبيداللّه بن عبدالكريم مخزومى رازى، ابوزُرعه

134. احمد بن منصور بن سيّار رمادى، ابوبكر

135. محمد بن عوف بن سفيان طائى حمصى، ابوجعفر

136. سليمان بن سيف بن يحيى طائى حرّانى، ابوداوود

137. عبدالملك بن محمد رَقاشى، ابوقِلابه

138. احمد بن حازم غِفارى كوفى، ابن ابى غرزه، ابن عزيزه)

139. ابراهيم بن حسين كِسائى همدانى، ابواسحاق، ابن دَيزيل، دابّة عَفّان، سيفَنَه

140. ابراهيم بن عبداللّه بن مسلم كجى بصرى

141. صالح بن محمد بن عمرو بغدادى، جَزَره

142. محمد بن عثمان بن ابى شَيبه عَبسى كوفى

143. محمد بن ايّوب واسطى، ابوهريره

150. احمد بن محمد بن سلامه طَحاوى - (321) .

151. احمد بن محمد بن عبدربّه قُرطُبى، ابوعمر - (328) .

152. حسين بن اسماعيل مَحاملى - (330) .

153. احمد بن محمد بن سعيد، ابوالعباس، ابن عقده - (332) .

154. يحيى بن عبداللّه عَنبَرى - (344) .

155. دَعلَج بن احمد سِجِستانى - (351) .

156. محمد بن عبداللّه بَزّار شافعى - (354) .

157. محمد بن حِبّان بُستى، ابوحاتم - (354) .

158. سليمان بن احمد طَبَرانى - (360) .

159. احمد بن جعفر قَطيعى - (368) .

160. على بن عمر دارقُطنى - (385) .

161. عبيداللّه بن عبداللّه، ابن بَطّه - (387) .

162. محمد بن عبدالرحمن مخلّص ذهبى - (393) .

استدراك محقق:

163. عبداللّه بن صقر بن نصر سكرى بغدادى، ابوالعباس

164. احمد بن محمد ضُبَعى احول، ابوجعفر

165. محمد بن جمعة بن خلف قهستانى، ابوقريش

166. محمد بن احمد دولابى، ابوبشر

167. احمد بن عبداللّه بن احمد بزّاز نيرى، ابوجعفر، ابن نيرى

168. ابراهيم بن عبدالصمد بن موسى هاشمى، ابواسحاق

169. عبدالرحمن بن ابى حاتِم رازى، ابن ابى حاتم

170. حَبشون بن موسى خلاّل، ابونصر

ص: 208

171. محمد بن على بن خلف عطّار كوفى، ابوعبداللّه

172. هيثم بن كُلَيب چاچى، ابوسعيد

173. محمد بن صالح بن هانى ورّاق نيشابورى، ابوجعفر

174. على بن حسين مسعودى بغدادى

175. محمد بن احمد بن تميم خيّاط قنطرى حنظلى، ابوالحسين

176. جعفر بن محمد بن نصير خواصّ، ابومحمد خلدى

177. محمد بن على شيبانى كوفى، ابوجعفر

178. محمد بن حسن بن محمد نقّاش مفسّر موصلى بغدادى، ابوبكر

179. احمد بن جعفر بن محمد بن سلم ختلى، ابوبكر

180. زبير بن عبداللّه (عبيداللّه، عبدالواحد) بن موسى بغدادى توزى، ابويَعلى

181. محمد بن احمد بن بالويه نيشابورى معدّل

182. حسن بن ابراهيم مصرى، ابومحمد، ابن زولاق

183. احمد بن سهل فقيه بخارى

184. عباس بن على بن عباس نَسايى

185. يحيى بن محمد بن عمر بن عبداللّه بن عمر بن حف بن عمر بن بيان بن دينار اخبارى بغدادى كاتب، ابوعمر

191. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى - (427) .

192. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونُعَيم - (430) .

193. اسماعيل بن على بن حسين، ابن سَمّان - (445) .

194. احمد بن حسين بن على بيهقى - (458) .

195. يوسف بن عبداللّه نمرى قُرطُبى، ابن عبدالبَرّ - (463) .

196. احمد بن على بغدادى، خطيب - (463) .

197. على بن احمد واحدى، ابوحسن - (468) .

198. مسعود بن ناصر سِجِستانى - (477) .

199. على بن محمد جُلاّبى، ابن مَغازلى - (483) .

200. عبيداللّه بن عبداللّه حَسكانى، ابوالقاسم.

201. منصور بن محمد سمعانى، ابوالمظفّر - (489) .

202. على بن حسن بن حسين خِلَعى - (492) .

استدراك محقق:

203. محمد بن طيّب بن محمد (جعفر) بصرى مالكى باقِلاّنى، قاضى ابوبكر

204. احمد بن محمد بن موسى بن قاسم بن صلت مجبّر بغدادى، ابوالحسن

205. محمد بن احمد بن محمد بن سهل بن ابى الفوارس، ابوالفتح

206. احمد بن حسين بن احمد بغدادى، ابوالحسن، ابن سمّاك

207. عبداللّه بن على بن محمد بن عبداللّه بن بشران، ابومحمد، ابن بشران شاهد

208. عبدالملك بن محمد ثعالبى نيشابورى، ابومنصور

209. حسن بن على تميمى واعظ، ابوعلى، ابن مُذهِب

211. حسين بن مسعود بَغَوى - (516) .

212. رزين بن معاويه عَبدَرى - (535) .

213. احمد بن محمد عاصمى.(1)

214. محمود بن عمر زَمخشرى - (537) .

215. محمد بن على بن ابراهيم نطنزى، ابوالفتح.

216. موفّق بن احمد خوارزمى مكّى، اخطب خوارزم - (568) .

217. عمر بن محمد بن خضر اردبيلى، ملاّ عمر.

218. على بن حسن بن هبه اللّه دمشقى، ابن عساكر - (571) .

219. محمد بن عمر بن احمد مدينى اصفهانى، ابوموسى - (581) .

220. فضل اللّه بن ابى سعيد حسن بن حسن تورِبِشتى.(2)

221. ابوالفتح اسعد بن محمود بن خلف عِجلى - (600) .

استدراك محقق:

222. محمد بن على كوفى نَرسى، ابوالغنائم

223. يحيى بن عبدالوهّاب اصفهانى، ابوزكريا، ابن منده

224. هبه اللّه بن محمد بن عبدالواحد (حصين) شيبانى

225. محمد بن عبيداللّه بن نصر، ابوبكر، ابن زاغونى

226. عياض بن موسى يحصبى

227. محمد بن عبدالكريم شهرستانى، ابوالفتح، متكلّم اشعرى

229. مبارك بن محمد بن محمد، ابوالسعادات، ابن اثير جَزَرى - (606) .

230. على بن محمد بن محمد، ابوالحسن، ابن اثير - (630) .

231. محمد بن عبدالواحد مَقدِسى حنبلى، ضياءالدين - (643) .

232. محمد بن طلحه نصيبى - (652) .

233. يوسف بن محمد بَلَوى، ابوالحجاج، ابن الشيخ.

234. يوسف بن قِزُغلى، سبط بن جوزى - (654) .

235. محمد بن يوسف گنجى شافعى - (658) .

236. عبدالرزاق بن رزق اللّه رَسعَنى - (661) .

237. يحيى بن شرف نَوَوى - (676) .

238. احمد بن عبداللّه طبرى مكّى، محب الدين - (694) .

239. ابراهيم بن عبداللّه وصابى يمنى شافعى.

240. محمد بن احمد فَرغانى - (699) .

استدراك محقق:

241. محمد بن احمد بن ابى بكر بن فرج انصارى خزرجى قُرطُبى، ابوعبداللّه

242. زيد بن حسن بن زيد بن حسن كِندى بغدادى، ابويمن، تاج الدين

243. على بن حميد بن احمد بن جعفر بن وليد قرشى

244. حنبل بن عبداللّه بن سعاده مكبّر رُصافى، ابوعبداللّه

245. عبداللّه بن محمود بن مودود حنفى موصلى، مجدالدين

246. عبداللّه بن عمر بَيضاوى شافعى، ابوالخير ناصرالدين

249. يوسف بن عبدالرحمن مِزّى - (742) .

250. محمد بن احمد ذهبى - (748) .

251. حسن بن حسين اعرج نيشابورى، نظام الدين.

252. محمد بن عبداللّه خطيب تبريزى، ولى الدين.

253. عمر بن مظفّر، ابن الوردى - (749) .

254. احمد بن عبدالقادر بن مكتوم قيسى، تاج الدين - (749) .

255. محمد بن يوسف زرندى (هفتصد و پنجاه و اندى) .

256. محمد بن مسعود كازرونى - (758) .

257. عبداللّه بن اسعد يمنى يافعى - (768) .

258. اسماعيل بن عمر دمشقى، ابن كثير - (774) .

259. عمر بن حسن مراغى، ابوحفص - (778) .

260. على بن شِهاب الدين همدانى - (786) .

261. محمد بن عبداللّه بن احمد مَقدِسى - (789) .

استدراك محقق:

262. عبدالرحمن بن احمد بن عبدالغفّار ايجى شيرازى شافعى، عضدالدين

263. محمد بن احمد بن على هوارى مالكى، ابوعبداللّه، شمس الدين، ابن جابر اندلسى

264. مسعود بن عمر تَفتازانى، سعدالدين

268. شهاب الدين بن شمس الدين دولت آبادى - (849) .

269. احمد بن على بن محمد، ابن حَجَر عَسقَلانى - (852) .

270. على بن محمد بن احمد، ابن صبّاغ مالكى - (855) .

271. محمود بن احمد عَينى حنفى - (855) .

272. حسين بن معين الدين يزدى ميبدى - (870) .(1)

273. عبداللّه بن عبدالرحمن، اصيل الدين محدّث - (833) .

274. فضل اللّه بن روزبهان خُنجى شيرازى.

استدراك محقق:

275. على بن ابى بكر بن سليمان هيثمى

276. عبدالرحمن بن محمد، ابن خلدون، ولى الدين

277. على بن محمد بن على حسينى حنفى، شريف جرجانى

278. محمد بن خِلفه وشتانى اُبّى (اَبى) مالكى، ابوعبداللّه، مخلوف

279. محمد بن عبداللّه بن عبدالرحمن اذرعى (زرعى) دمشقى شافعى، نجم الدين، ابن عَجلون

280. على بن محمد قوشچى، علاءالدين

281. محمد بن يوسف بن شعيب حسينى سَنوسى تِلِمسانى، ابوعبداللّه

284. عطاءاللّه بن فضل اللّه شيرازى، جمال الدين محدث.(1)

285. عبدالوهاب بن محمد بن رفيع الدين احمد - (932) .

286. احمد بن محمد بن على بن حجر هيتمى مكّى - (973) .

287. على بن حسام الدين متّقى - (975) .

288. محمدطاهر فَتَّنى - (981) .

289. مخدوم بن عبدالباقى، ميرزا - (حدود 995) .

استدراك محقق:

290. احمد بن محمد بن ابى بكر قَسطَلانى مصرى شافعى، ابوالعباس

291. عبدالرحمن بن على شيبانى، ابوالفرج، ابن دَيبَع

292. محمد شَربينى قاهرى شافعى، شمس الدين

293. احمد بن محمد وَتَرى شافعى رِفاعى، ابومحمد ضياءالدين

294. عبدالرحمن بن عبدالسلام بن عبدالرحمن بن عثمان صَفّورى شافعى

301. عبدالحق بن سيف الدين بخارى دهلوى - (1052) .

302. محمد بن محمد مصرى.

303. محمد بن صفى الدين جعفر، محبوب عالم.

304. صالح بن مهدى مقبلى.(1)

استدراك محقق:

305. احمد بن يوسف بن احمد چَلَبى قَرَمانى دمشقى، ابوالعباس، ابن سِنان

306. حسين بن امام المنصور باللّه قاسم بن محمد بن على يمنى

307. احمد بن محمد بن عمر خَفاجى مصرى حنفى، شِهاب الدين قاضى القضاة

استدراك محقق:

317. ابراهيم بن محمد بن محمد حنفى، كمال الدين ابن حمزه حَرّانى دمشقى

318. محمد بن عبدالباقى بن يوسف ازهرى زُرقانى مالكى، ابوعبداللّه

319. حامد بن على بن ابراهيم بن عبدالرحيم حنفى دمشقى، عمادى