شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»

ص: 3

كه نه على عليه السلام و نه غير على عليه السلام، هيچ كس نمى توانست به حديث استدلال كند. كسى گوش شنيدن يا امكان انعطاف به طرف مضمون حديث نداشت.

آيا در زمان ما چند نفر مى توانند با كسانى كه قدرت را در دست دارند در افتند؛ به طورى كه قدرت آنان را از ميان بردارند و دولتشان را سرنگون كنند ؟ و آيا اگر كسى قصد چنين كارى داشته باشد آزادش مى گذارند ؟ هيهات هيهات. و اكنون تو گذشته را با زمان حاضر بسنج، كه مردم همان مردم اند و زمانه همان زمانه است.

زور - اما بى خونريزى - از خانه به مسجد آوردند. چرا ؟ چون اگر على عليه السلام خود به پاى خود براى بيعت رفته بود، حجتى براى خلافت او نمى ماند، و براى شيعه و هر طالب حقى برهان حق آشكار نمى گشت.

در واقع على عليه السلام با اين روش خود دو كار كرد: هم اسلام را حفظ كرد، و هم نگذاشت صورت شرعى خلافتِ حق اسلام به فراموشى سپرده شود. چرا كه در آن روز و آن شرايط، حفظ اسلام و خنثى كردن فعاليت هاى دشمنان اسلام متوقف بود بر عدم درگيرى او با سران امت. پس حضرت هم چنين كرد و با خلافت سقيفه در نياويخت.

همه اينها براى حفظ امت و حراست شريعت و نگهداشت دين و چشم پوشى از مناصب خويش براى خدا بود. همه براى اداى امرى بود كه شرعا و عقلاً بر او واجب بود؛ يعنى عمل به اهم (حفظ اسلام و مسلمين) و ترك مهم (حفظ خلافت حقه) ، در مرحله اى كه دو تكليف تعارض كنند.

اين است كه شرايط و محيط آن روز، نه به على عليه السلام اجازه مى داد كه شمشير در ميان مردم گذارد، و نه جامعه آن روز مدينه را - كه جامعه اى نو مسلمانان بود - زير ضربه هاى استدلال و سخنرانى و تكفير و تخطئه خرد و متزلزل و متشنج سازد.(1)

شبهه حضور اميرالمؤمنين عليه السلام در يمن(2)

فخر رازى مى گويد: على عليه السلام در آن وقت همراه نبى صلى الله عليه و آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت اميرالمؤمنين عليه السلام از يمن و همراهى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل هاى تواريخ معتبر و آثار

ص: 10

مشهور امرى مسلّم است. نمونه هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.(1)

مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى كند و مى گويد كه على عليه السلام در يمن بوده و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل هاى معتبر ثابت مى كند كه على عليه السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى الله عليه و آله حج گزارد.(2)

و اما تفصيل مطلب:

يكى از شبهاتى كه در مورد ماجرا و بيان حديث غدير مطرح شده اين است كه: آيا اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام در ماجراى غدير حضور داشته، يا در آن زمان در يمن بوده است ؟

همچنين فخر رازى مى گويد: على عليه السلام در آن وقت همراه نبى صلى الله عليه و آله نبوده و در يمن بود. در حالى كه اين دروغى بيش نيست، زيرا بازگشت اميرالمؤمنين عليه السلام از يمن و همراهى اش با پيامبر صلى الله عليه و آله در حجة الوداع بر اساس احاديث صحيح و نقل هاى تواريخ معتبر و آثار مشهور امرى مسلّم است. نمونه هايى از اين دست: بخارى، مسلم، ابن ماجه، ابوداوود، تِرمِذى، نَسايى، قارى، شريف جرجانى.(3)

مسئله انقدر واضح است كه حتى ابن حجر مكّى درباره حديث غدير گفته است: نبايد به كسى كه صحت اين حديث را انكار مى كند و مى گويد كه على عليه السلام در يمن بوده

ص: 11

و به اين سان به دنبال ردّ آن است اعتنايى كرد، چرا كه نقل هاى معتبر ثابت مى كند كه على عليه السلام از يمن بازگشت و همراه با پيامبر صلى الله عليه و آله حج گزارد.(1)

اصل ماجرا اينگونه است:

قبل از حركت پيامبر صلى الله عليه و آله براى سفر حجة الوداع، اميرالمؤمنين عليه السلام با لشكرى از طرف آن حضرت به نَجْران و سپس يمن رفته بودند كه هدف آن دعوت به اسلام و نيز جمع آورى خمس و زكات و جِزيه بود، و اين جزيه قرادادى بود كه اهل كتاب (يهوديان و مسيحيان و زرتشتيان) طبق آن مبلغى به حكومت اسلامى مى پرداختند. اين قرار بين مسيحيان نجران و پيامبر صلى الله عليه و آله هم در سال قبل از حج برقرار شده بود.

اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيش از حركت از مدينه، نامه اى براى اميرالمؤمنين عليه السلام در يمن فرستاد و ضمن اعلان سفر حج براى آن مناطق، دستور داد آن حضرت نيز براى سفر حج حركت كند.

لذا اميرالمؤمنين عليه السلام پس از پايان كارهاى محوَّله در نجران و يمن، با لشكر همراه و دوازده هزار نفر از اهل يمن عازم مكه شدند، كه حدود 800 كيلومتر راه بود. آنان پس از احرام در ميقات «يَلَمْلَم» در جنوب مكه به سوى اين شهر حركت كردند تا براى ايام حج در آنجا حضور داشته باشند.

با نزديك شدن پيامبر صلى الله عليه و آله به مكه از طرف مدينه، اميرالمؤمنين عليه السلام هم از طرف يمن به اين شهر نزديك شدند. حضرت جانشينى در لشكر براى خود تعيين كردند و خود پيشتر به ملاقات پيامبر صلى الله عليه و آله شتافتند و در نزديكى مكه خدمت حضرت رسيدند و گزارش سفر را دادند.

پيامبر صلى الله عليه و آله بسيار مسرور شدند و دستور دادند هر چه زودتر لشكر همراه را به مكه بياورد.

ص: 12

ردّ سخن قاضى لايجى:

بسيار جاى تأسف است كه قاضى براى سخنش هيچ دليلى نياورده و هيچ شاهدى براى اين ادعاى بزرگ ذكر نكرده است !

در اينجا در ردّ اين ادعاى بى دليل مى گوييم: آيا او به تاريخ مراجعه كرده و اين اشكال را كرده است ؟ ! بعيد است كه گفته شود امثال قاضى از تاريخ آگاهى ندارند. ظاهر اين است كه خود را در اين باره به نادانى زده باشد، زيرا ما در پيشگاه صاحبان سيره هاى صحيح نزد مسلمانان هستيم. تاريخ به ما مى گويد كه اميرمؤمنان عليه السلام به دستور رسول اعظم صلى الله عليه و آله در يمن حاضر بوده، كه اين را قاضى نيز بيان كرده است.

ولى خود تاريخ - كه از اين ماجرا سخن مى گويد - از بازگشت حضرت از يمن و پيوستنش به نبى مكرم صلى الله عليه و آله در مكه مكرمه براى اداى مناسك حج نيز سخن مى گويد. بنا بر اين، براى چه قاضى ماجراى اول را ذكر مى كند و از دومى ياد نمى كند و خود را به فراموشى مى زند ؟ ! واقعا انسان نمى داند اينگونه تحريف تاريخِ صحيح را چه بنامد ! ؟ پس در اين مجال، ابتدا روايتى را مى آوريم كه به عكس ادعاى قاضى در كتاب «المواقف» تصريح مى كند:

و رسيدى، با آنان نبرد نكن مگر آنكه با تو بجنگند. حضرت با سيصد سواره حركت كرد و آن اولين سپاهى بود كه وارد آن سرزمين - يعنى سرزمين مذحج - شد. پس يارانش را گسيل داشت كه غنائم و زنان و اطفال اسير و چارپايان بسيار و ... را آوردند.

على عليه السلام بريدة بن خصيب اسلمى(1) را مسئول غنائم گردانيد. غنائمى را كه به دست آورده بودند نزد حضرت گرد آوردند، تا آنكه امام به جماعت يمنى ها برخورد. ايشان را به اسلام دعوت كرد، اما سرباز زدند و نيزه و سنگ پرتاب كردند. امام يارانش را صف كرد و پرچم را به مسعود بن سنان سُلّمى داد. آنگاه على عليه السلام با يارانش بدانان حمله كرد و بيست نفر از آنان را كشت. پس پراكنده شدند و عقب نشستند، و حضرت هم از تعقيب يمنى ها دست برداشت.

سپس آنان را به اسلام فراخواند كه به سرعت اجابت كردند، و گروهى از رؤساى آنان با على عليه السلام بر اسلام بيعت كردند و گفتند: ما نماينده قوم خويشيم و اين صدقات ماست. پس حق خدا را از آن برگير. على عليه السلام غنائم را گرد آورد. آن را به پنج جزء قسمت كرد و بر سهمى از آن نوشت كه اين از آن خداست. حضرت على عليه السلام قرعه انداخت. اولين سهم، سهم خمس بود و بقيه غنائم را بين يارانش تقسيم كرد. آنگاه حركت كرد و به پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه ملحق شد، كه براى حج سال دهم به آنجا آمده بود.(2)

ص: 15

از ابن اثير جزرى (م 663 ق) نقل شده است: على عليه السلام به نجران فرستاده شد(1) تا صدقات و جزيه آنان را جمع كند و باز گردد. پس چنين كرد و بازگشت، و با پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه در حجة الوداع ديدار كرد، و بر فرماندهى سپاهى كه همراهش بود يكى از يارانش را گماشت و پيش از همه به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و در مكّه به ايشان رسيد.(2)

واقدى (م 270 ق) پس از آنكه سريه امام اميرمؤمنان عليه السلام را به يمن ياد كرده مى گويد: عمر بن محمد بن عمر بن على از پدرش براى من نقل كرد كه على عليه السلام تمام غنائمى را كه به دست آورده بود به پنج بخش تقسيم كرد، و براى آن قرعه انداخت، و در يكى از سهم هاى آن نوشت: از آنِ خدا. كه اولين سهم، سهم خمس خارج شد. به كسى چيزى غنيمت نداد و نبخشيد.

فرماندهان پيشين به ياران حاضر (و نه ديگران) از خمس مى دادند و سپس به رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى گفتند، كه ايراد نمى گرفت. اين كار را از على عليه السلام خواستند.

اما آن حضرت خوددارى كرد و فرمود: خمس را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله مى برم تا حضرت دستور دهد. اينك رسول خدا صلى الله عليه و آله در موسم حج است. او را ديدار مى كنيم و در مورد خمس هر چه را خدا بخواهد انجام مى دهد.

پس بازگشت و خمس را با خود برد، و نيز باقى اموال و غنائم را. چون به فُتُق(3) رسيد، عجله كرد و ابورافع را بر يارانش و خمس گمارد. در ميان خمس، لباسى از

ص: 16

نبوده، روايات متواترى است كه صراحت دارند پيامبر صلى الله عليه و آله در واقعه غدير دست على عليه السلام را بالا برد و فرمود: هر كس كه من مولاى اويم اين على عليه السلام مولاى او است.

در اينجا به پاره اى از اين نصوص - كه از مصادر معتبر نزد مسلمانان نقل شده - توجه فرماييد:

اين سخن او كه «چنان كه شنيدم به تو خبر مى دهم» چه معنى دارد ؟ ! عجيب است كه ذيل روايت: خدايا دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دشمنش بدار كسى كه او را دشمن دارد.

احمد نيز از زيد بن ارقم در همين كتاب نقل كرده است: زيد بن ارقم گفت و من شنيدم: با رسول خدا صلى الله عليه و آله در منطقه اى فرود آمديم كه به آن خُمّ مى گفتند. حضرت فرمان نماز داد كه در گرماى سخت نماز خوانده شد. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما سخن فرمود. براى رسول اللّه صلى الله عليه و آله پارچه اى از درختى كه از خورشيد زرد شده بود پهن گشت، و فرمود: آيا نمى دانيد يا گواهى نمى دهيد كه من شايسته تر به هر مؤمنى از خود او هستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: پس هر كس مولاى اويم، اين على عليه السلام مولاى او است.خدايا ! دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد، و دوست بدار كسى كه او را دوست دارد.(1)

عجيب است كه نسائى در «الخصائص» اين روايت را كه در آن «خدايا دوست بدار كسى كه او را دوست دارد، و دشمن بدار كسى كه او را دشمن دارد» آمده است، از عامر بن واثله روايت مى كند:

على عليه السلام مردم را در ميدان كوفه گرد آورد و فرمود: هر كسى كه از رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيد: آيا نمى دانيد از هر مؤمنى شايسته تر به اويم ... . سپس در حالى كه ايستاده بود، دست مرا (على عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس مولايش هستم، على مولاى او است. خدايا ! دوست بدار دوست بدار هر كس او را دست بدارد ... ، گواهى دهد. ابوالطفيل مى گويد: خارج شدم و هنوز در ذهنم درباره امام اشكال وجود داشت. پس با زيد بن ارقم ملاقات كردم و به من خبر داد و گفت: شك دارى ؟ حديث را از رسول اللّه صلى الله عليه و آله شنيدم.(2)

ص: 19

و سرپرست اويم. خدايا، دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد. پس از آن عمر به على عليه السلام برخورد و گفت: اى فرزند ابى طالب، مباركت باد، مولاى هر مرد و زن مؤمن گرديدى.(1)

كرد، و ديگر با او صحبتى نكرد تا وفات نمود، و تا بعد از مرگ پيامبر صلى الله عليه و آله به مدت شش ماه زنده بود.

و على عليه السلام فاطمه عليهاالسلام را شبانه دفن كرد، و خبر شهادت فاطمه عليهاالسلام را به ابوبكر اطلاع نداد، و على عليه السلام بر او نماز خواند. تا فاطمه عليهاالسلام زنده بود مردم به على عليه السلام توجه مى كردند، اما بعد از شهادت فاطمه عليهاالسلام مردم به او بى توجهى مى كردند. على عليه السلام در صدد مصالحه و بيعت با ابوبكر شد، در حالى كه حضرت در مدت آن شش ماه بيعت نكرده بود.

اگر نصّ بر امامت نبود و يا حديث غدير دلالت نداشت، پس چرا امام على عليه السلام شش ماه بيعت نكرد ؟ آيا - العياذ باللّه - امام على عليه السلام از روى هواى نفس بيعت نكردند ؟ اين با مقام والاى آن امام منافات دارد، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حق او فرمود: عَلىٌّ عليه السلام مَعَ الحَقِّ وَ الحَقُّ مَعَ عَلىٍّ عليه السلام(1)، و يا: عَلىٌّ عليه السلام مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلىٍّ عليه السلام(2)؛ به اين معنى كه على عليه السلام همواره با حق است و از حق جدا نمى شود، و على عليه السلام همواره با قرآن است و هيچ گاه از قرآن جدا نمى شود.

در اين مدت شش ماه كه همه مسلمانان با ابوبكر بيعت كرده بودند به جز اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام و بنى هاشم و عده اى از خواص اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام از مهاجرين و انصار(3)، آيا على عليه السلام بر حق بوده يا بر باطل ؟ آيا با قرآن بوده يا جدا از قرآن؟

اگر گفته شود به علت رضايت فاطمه عليهاالسلام و به خاطر آن حضرت بيعت نكردند، مگر پيامبر صلى الله عليه و آله نفرموده: خداوند غضب مى كند به غضب فاطمه عليهاالسلام، و راضى مى شود به رضايت فاطمه عليهاالسلام(4) ؟ و روايات بسيارى كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: فاطمه عليهاالسلام پاره تن من است. هر كس او را به غضب آورد مرا به غضب آورده است.(5)

ص: 27

حديث كم نيست. چنانكه كسى كتاب «اللئالى المصنوعة فى الاحاديث الموضوعة» تأليف سيوطى را مطالعه كند، خواهد دانست كه روايات جعلى فراوان است.

حتى بعضى از مورخين و مؤلفين از اين مرض و گرفتارى مصون نمانده اند و رسم امانتدارى و صداقت را فراموش كرده و گاهى جملاتى را حذف مى كنند و به جاى آن كلمه «كذا و كذا» و يا «فلان و فلان» اضافه و وضع كرده و تحريف مى كنند ! و احيانا از كنار وقايع چنان بى تفاوت گذشته اند كه گويا اصلاً چيزى نبوده، و بالعكس باطل را چنان جلوه مى دهند كه هر كس نگاه كند تصور نمايد غير از اين حق ديگرى وجود ندارد و از مسلمات است !

حضرت دستور داد همه خانه را خالى كنند، و اين آخرين ملاقات مردم با پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و از نوشتن صرف نظر كرد و ساكت شد. على عليه السلام نيز مثل پيامبر صلى الله عليه و آله ساكت شدند.

حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام صبر كردند و از حق خود گذشتند و از يك فريضه (امامت) جهت حفظ اسلام ساكت شدند.، چرا كه اگر اصل اسلام بماند، امامت هم در كنار آن زنده است. به اين دليل است كه امروز بيش از دويست ميليون شيعه و قائلين به امامت بلافصل آن حضرت روى كره زمين منتشر هستند.

اين بود خلاصه پاسخ به اين سؤال كه چرا امام على عليه السلام قيام نكردند و دست به شمشير نبردند.

البته بحث در آيه تطهير و اينكه آيه تطهير جزء آيات زنان پيامبر صلى الله عليه و آله نيست مفصل است و دلائل مختلفى دارد، كه علماى عظام در محل مناسب آن ذكر كرده اند. حتى در صحيح مسلم روايتى در اين باره آمده است.(1) اينكه آيات كريمه قبل همه با ضمائر مؤنث و آيات بعد هم با ضمائر تأنيث است، و تنها آيه تطهير با ضمير مذكر وارد شده است.

حتى علماى اهل سنت در روايات خود فقط همين يك آيه را گفته و تصريح كرده اند كه درباره اهل بيت پيامبر عليهم السلام نازل شده است.(2) يا اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله به مدت شش ماه، هر روز وقت خروج براى نماز صبح درب خانه حضرت زهرا عليهاالسلام آيه تطهير را مى خواند؛ نه يك كلمه بيشتر و نه يك كلمه كمتر.

در مورد آيه اكمال نيز، مفسرين نقل كرده اند كه در روز غدير خم نازل شده است. همه اينها دليل بر اين است كه آيه مذكور در روز غدير خم نازل شده است.

و آيه «وَ عَلَى الثَلاثَةِ الَذينَ خُلِّفوا حَتّى إذا ضاقَت عَلَيهِمُ الأرضُ بِما رَحُبِت وَ ضاقَت عَلَيهِم أنفُسُهُم وَ ظَنُّوا أن لا مَلجَأ مِنَ اللّه ِ إلاّ إلَيهِ ثُمَّ تابَ عَلَيهِم لِيَتوبوا إنَّ اللّه َ هُوَ التَوّابُ الرَحيمِ» .(1)

گاه خداى بزرگ آنان را مكذّبان خود و رسولش و كافر ناميده است: «وَ جاءَ المُعَذِّرونَ مِنَ الأعرابِ لِيُؤذَنَ لَهُم وَ قَعَدَ الَذينَ كَذَبوا اللّه َ وَ رَسولَهُ سَيُصيبُ الَذينَ كَفَروا مِنهُم عَذابٌ أليمٌ» .(2)

به راستى چه كسانى فرمان ولايى نبوى را در همراه شدن با سپاه اسامه براى جنگ با روميان ناديده گرفتند، و با وجود لعن متخلّفان از سوى آن حضرت در مدينه ماندند ؟ شايد همان پيش گفتگانى باشند كه خدا آنان را دروغگو و كافر فرموده است !

براى آشنايى با پرونده سياه اين گمراهان كه در برابر اراده نبوى به ستيز برخاستند و به ميل خود رفتار كردند: «وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنةٍ إذا قَضَى اللّه ُ وَ رَسولُهُ أمرا أن يَكونَ لَهُم الخيَرَةُ مِن أمرِهِم وَ مَن يَعصَ اللّه َ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبينا»(3)، مى توان منابع عامى را مرور كرد.(4)

اگر آنان به بهانه نگرانى از حال پيامبر صلى الله عليه و آله و شدت دلسوزى به او به جبهه نرفتند، پس چرا وقت جان دادن و پر كشيدن روح آن حضرت به ملكوت اعلا خانه او را رها

ص: 38

كردند و به سقيفه بنى ساعده رفتند تا در گردهمايى انصار با موضوع «چاره انديشى براى رهبر پس از پيامبر صلى الله عليه و آله» شركت كردند ؟ !

دريافت كرد كه ابوبكر و عمر از آنهاست. ولى اينجا اشكالى هست، چون همين افرادى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مأموريت مشورت با آنان را دارد، همان فراريانى هستند كه در جاى ديگرى به رسولش امر كرده از آنان درگذرد و برايشان آمرزش بطلبد.

سپس مى افزايد: فَهَب أنَّ عُمَرَ كانَ مِنَ المُنهَزِمينَ، فَدَخَلَ تَحتَ الآيَةِ. إلاّ أنَّ أبابَكرٍ ما كانَ مِنهُم، فَكَيفَ يَدخُلُ تَحتَ هذِهِ الآيَةِ ؟ وَ اللّه ُ أعلَمُ !(1)

گفتنى است كه سيوطى درباره اين حديث ابن عباس مى نويسد: حاكم آن را روايت و به صحتش حكم كرده است، همچنين بيهقى در سنن خود و احمد در مسندش.(2)

آرى، فخر رازى ميان دو راه درمانده است: او را از فراريان بنامد، يا با كنار زدن خبر صحيح فضيلت هم مشورتى با پيامبر صلى الله عليه و آله را براى او ثابت كند ! هر چند دست و پا زدن فخر براى اسناد پايدارى به خليفه اول نيز سودى ندارد، چون به گزارش عايشه او نيز از گريزندگان احد بود. زيرا هر گاه از نبرد احد سخن به ميان مى آمد، ابوبكر مى گريست و مى گفت: آن روز من نخستين فرارى بودم، و طلحه را ديدم كه پايدارى مى كرد. به خودم گفتم كه تو هم طلحه باش، ولى ... !(3)

داستان گفتگوى انس بن نضر (عموى انس بن مالك) با عمر در حال فرار و برخى ديگر از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله در كتاب هاى تاريخى آمده است !(4) ماجرايى كه عمر و بعضى ها دنبال امان نامه از ابوسفيان مى گشتند، و به ياد عبداللّه بن اُبىّ (سردسته منافقان مدينه) افتاده بودند تا او واسطه اين كار شود ! انس بن نضر آنان را از اين منكر نهى كرد و خود به سپاه دشمن زد تا به شهادت رسيد.

ص: 41

و آيه «وَ مِنهُم الَذينَ يُؤذونَ النَبىَّ وَ يَقولونَ هُوَ أُذُنٌ قُل أُذُنُ خَيرٌ لَكُم يُؤمِنُ بِاللّه ِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ وَ رَحمَةً لِلَذينَ آمَنوا مِنكُم وَ الَذينَ يُؤذونَ رَسولَ اللّه ِ لَهُم عَذابٌ أليمٌ» .(1)

و آيه «وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إذا قَضَى اللّه َ وَ رَسولُهُ أمرا أن يَكونَ لَهُمُ الخيَرَةُ مِن أمرِهِم وَ مَن يَعصَ اللّه َ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبينا» .(2)

و آيه «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا لا تَدخلوا بُيوتَ النَبىِّ إلاّ أن يُؤذَنَ لَكُم إلى طَعامٍ غَيرَ ناظرينَ إناهُ وَ لكِن إذا دُعيتُم فَادخُلوا فَإذا طَعِمتُم فَانتَشِروا وَ لا مُستَئنِسينَ لِحَديثٍ إنَّ ذلِكُم كانَ يُؤذِى النَبىَّ فَيَستَحيى مِنكُم وَ اللّه ُ لا يَستَحيى مِنَ الحَقِّ وَ إذا سَألتُموهُنَّ مَتاعا فَاسئَلوهُنَّ مِن وراءِ حِجابٍ ذلِكُم أطهَرُ لِقُلوبِكُم وَ قُلوبِهِنَّ وَ ما كانَ لَكُم أن تُؤذوا رَسولَ اللّه ِ وَ لا أن تَنكِحوا أزواجَهُ مِن بَعدِهِ أبَدا إنَّ ذلِكُم كانَ عِندَ اللّه ِ عَظيما» .(3)

و آيه «إنَّ الَذينَ يُؤذونَ اللّه َ وَ رَسولَهُ لَعَنَهُمُ اللّه ُ فِى الدُنيا وَ الآخِرَةِ وَ أعَّدَ لَهمُ عَذابا مُهينا» .(4)

و آيه «وَ مَن يَعصَ اللّه َ وَ رَسولَهُ فَإنَّ لَهُ نارُ جَهَنَّمُ خالِدينَ فيها أبَدا» .(5)

در آشكار سازى گردن كشىِ برخى اصحاب و نپذيرفتن حكم حرمت خمر و حج تمتع و خشمگين كردن پيامبر صلى الله عليه و آله، خواندن حديث عايشه از آن حضرت براى هر خِرد ورزى بس است.(6)

ص: 43

المُؤمِنينَ وَ المَلائِكَةَ بَعدَ ذلِكَ ظَهيرٌ» .(1) اين رفتار نابخردانه آن دو، تهديد تند خداوند را در پى داشت: «عَسى رَبُّهُ إن طَلَقَكُنَّ أن يُبَدِّلَهُ أزواجا خَيرا مِنكُنَّ مُسلِماتٍ مِؤمَناتٍ قانِتاتٍ تائَباتٍ عابَداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ أبكارا» .(2)

مردمان نادان و بت پرست را به سوى خداپرستى فرا خوانده، و پس از سپرى كردن دوران 13 ساله مظلوميت و مهجوريت بعثت با تلاش هاى توان فرسا حكومت دينى بر پا ساخته و نو مسلمانانى تربيت كرده، حال كه هنگامه شهادت او است هيچ تدبيرى براى فتنه سوزى و اختلاف زدايى نداشته باشد ؟ ! !

پيامبرى كه در ترك چند ساعته يا چند روزه، مدينه را بدون جانشين رها نمى كرد و كسى را جاى خود مى گماشت. به عنوان مثال:

در حركت به سوى غزوه «بواط» سعد بن معاذ، و در غزوه «ذى العشيره» ابوسلمه مخزومى، و در غزوه «بدر كبرى» ابن مكتوم، و در غزوه «بنى قينقاع» و «سويق» ابولبابه انصارى، و در غزوه «قرقرة الكدر» و «فرّان» و «احد» و «حمراء الاسد» ابن مكتوم، و در غزوه «ذى امر» و «ذات الرقاع» عثمان بن عفان، و در غزوه «بنى نضير» ابن مكتوم، و در غزوه «بدر سوم» عبداللّه بن رواحه، و در غزوه «دومة الجندل» و «خندق» ابن مكتوم، و در غزوه «بنى مصطلق» زيد بن حارثه و در غزوه «بنى لحيان» و «ذى قِرَد» ابن مكتوم، و در غزوه «خيبر» و «عمرة القضاء» سباع بن عرفطه، و در غزوه «تبوك» امام على عليه السلام را جانشين خود در مدينه برگزيد !

آيا با اين همه سيره پيوسته او در غيبت هاى كوتاه مدت، مى توان گفت كه براى نبود دراز مدتش پس از پرواز به ملكوت اعلا كسى را جانشين خود نخواند ؟ ! آيا - معاذ اللّه - ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه از او داناتر و آگاه تر بودند كه براى پس از خود خليفه اى گماشتند ؟ ! آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله به اندازه جناب عايشه هوش سياسى نداشت كه پس از ترور عمر به وى پيام فرستاد: مبادا امت پيامبر صلى الله عليه و آله را مانند گلّه اى بدون چوپان رها كنى و بى شناساندن جايگزين از دنيا بروى ؟ !(1)

راستى آن همه كارشكنان و منافقان و بيماردلان و كوته نگران و ساده انديشان كه در مدينه مى زيستند و مايه مزاحمت براى پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان و هم مانع پيشرفت اسلام

ص: 52

بودند، براى پس از رحلت حضرت خطرى شمرده نمى شدند ؟ آيا نبايد رسول خدا صلى الله عليه و آلهدر جهت ايمن سازى امت از شرارت آنان راه چاره اى مى انديشيد ؟

شايد پيروان خلفاى كودتاگر بگويند كه همه آنان پس از شهادت جانسوز نبوى يكباره از لجاجت و دو چهره گى دست شستند، و چونان سلمان و اباذر از مؤمنان ممتاز گشتند ! ولى سوگمندانه بايد بگوييم كه واقعيت تلخ و انكار ناپذير جز اين است !

آنان با همديگر همدست، همداستان، همفكر و هماهنگ شدند و ياران راستين پيامبر صلى الله عليه و آله را از صحنه اصلى اسلام بيرون راندند، و با مكرهاى فراوان خليفه نامبرده نبوى را خانه نشين ساختند !

اكنون جاى اين پرسش است: عدد 73 (هفتاد و چند) براى مبالغه و بيان كثرت تفرقه ميان مسلمانان باشد يا بيانگر حقيقت، آن تنها گروه نجات يافته كدام است ؟ آيا پيروان مذاهب خودساخته مالك و احمد و ابوحنيفه و شافعى اند ؟ آيا چهار را مى شود يك خواند ؟

آرى، آنان كه امامت دوازده جانشين منصوص نبوى را بپذيرند، در صورت به جا آوردن وظايف بندگى مى توانند برابر بيرونى آن گروه راه يافته و نجات يافته باشند !

در پاسخ اين مفسر متعصب، چند نكته تأمل برانگيز را پيش مى نهيم:

1. اصولاً بر رهبرى فرزانه و امامى حكيم چون پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله برازنده است كه براى پس از رحلت خويش جانشينى برنگزيند و امت پرمشكل را به حال خود رها سازد ؟ ! با آنكه از آينده مسلمانان به خوبى آگاه است.

2. آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله از كشته شدن عمر و شورش مردم مدينه و كشتن عثمان با خبر نبود كه از آن دو نيز نام ببرد ؟

3. آيا اسم آوردن از خليفه چهارم بدون نام بردن از سه جانشين پيشين كارى خردمندانه و عاقلانه است ؟ آرى، فقط بايد گفت: الغَريقُ يَتَشَبَّثِ بِكُلِّ حَشيشٍ !

راه دوم: در سخنان ابن ابى الحديد آمده است كه خواست خدا نبود كه على بن ابى طالب عليه السلام نخستين خليفه پيامبر صلى الله عليه و آله باشد، هر چند رسول خدا صلى الله عليه و آله بر آن پاى فشرد ! و هنگام تعارض ميان مراد خدا و رسول حق تقدم با خداى والا است !(1)

سوگمندانه بايد بگوييم كه ستمگران يغماپيشه براى توجيه جنايات و غارتگرى هاى خودشان موضوع جبر تاريخ را پيش كشيدند، و متأسفانه برخى دانشمندان دينى هم آگاهانه و خواسته يا ناآگاهانه و ناخواسته در اين دام افتادند !

استدلال ياد شده شايسته مسلمانى متعارف نيست ! كجا مانده به اديبى چون ابن ابى الحديد ! راستى اگر امامت و خلافت على عليه السلام خواست خداى منّان نبود، فرستادن آيه ولايت و اهداى انگشتر نيز آيه ابلاغ رسالت و اكمال دين و اتمام نعمت در سوره مائده در روزهاى پايانى دوران زيست پيامبر صلى الله عليه و آله لغو و بيهوده نمى نمود ؟

آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله كه همه افعال و اقوال او برخواسته از وحى آسمانى است، اراده اى جز اراده خداى سبحان داشت ؟ آيا ابن ابى الحديد اين آيه را نخوانده بود: «مَن يُطِعِ الرَسولَ فَقَد أطاعَ اللّه َ وَ مَن تَولّى فَما أرسَلناكَ عَلَيهِم حَفيظا»(2) ؟

ص: 56

آيا خداوند عز و جل مدعيان محبت خود را به پيروى از رسولش صلى الله عليه و آله فرانخوانده بود: «قُل إن كُنتُم تُحِبُّونَ اللّه َ فَاتَّبِعونى يُحبِبكُمُ اللّه ُ وَ يَغفِر لَكُم ذُنوبَكُم وَ اللّه ُ غَفورٌ رَحيمٌ»(1) ؟

با اين همه، آيا ابن ابى الحديد چنين مى پندارد كه ميان اراده خدا و رسولش تعارض افتاد، و خدا پيروز شد و پيامبر صلى الله عليه و آله شكست خورد ؟ !

مگر غير از خلافت حق ديگرى هم از امام على عليه السلام ضايع شده بود كه اين چنين شكايت دارد و آن را ارث و حق خود مى خواند(1) ؟ ! پس حضرت از ضايع شدن حق مسلم خود يعنى خلافت و امامت شكايت دارد نه مسئله ديگرى.

چنانچه اگر برعكس فرض اول جواب دهند؛ يعنى بگويند كه خليفه عثمان بر حق نبوده، باز هم معلوم مى شود كه امام على عليه السلام مظلوم بوده است، زيرا با وجود امام على عليه السلام خلافت به عثمان رسيده و او به عنوان خليفه مسلمين چنين وضعى را به بارآورده كه منجر به فتنه و فساد شده است.

حسين عليهماالسلام نيز در آن جنگ ها مورد حمله قرار گرفتند؛ چون روزى عبداللّه بن عمرو در ميان جمعى گفته بود: حسين محبوب ترين انسان در آسمان هاست، اما بعد از جنگ صفين حتى يك كلمه هم با من سخن نگفته است.

براى عذرخواهى با وساطت ابوسعيد خدرى به محضر امام حسين عليه السلام رسيدند. آن حضرت به عبداللّه بن عمرو بن عاص فرمود: اگر راست مى گويى پس چرا در جنگ صفين با من و پدرم جنگيدى ؟ او چنين عذرى آورد كه پيامبر صلى الله عليه و آله روزى به من فرمود: از پدر خود اطاعت كن. و من به دستور پدرم در صفين شركت كردم. اما نه شمشيرى زدم و نه نيزه اى.(1)

بنا بر اين، اگر توجه كنيد مى بينيد كه امام حسين عليه السلام حتى سياهى لشكر را هم جنگ عليه خود مى داند. پس معلوم شد كه آن جنگ ها جنگ با كل اهل بيت عليهم السلام بوده است. آيا كسى كه با اهل بيت عليهم السلام جنگ كند، طبق اين حديث با پيامبر صلى الله عليه و آله وارد جنگ نشده است ؟ ! آيا سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله را درباره اهل بيت عليهم السلام فراموش كردند و يا خود را به فراموشى زدند ؟

از آن بدتر اينكه هنوز كسى از اهل سنت به طور جدى و صريح و همگانى ظالمان بر اهل بيت عليهم السلام را محكوم نكرده، بلكه به هر شكل ممكن از آنان دفاع مى كنند ! عمل آنان را توجيه كرده و مى گويند كه آنان مجتهد بودند و كسى حق اعتراض بر آنها را ندارد !

هزاران انسان كشته و هزاران خانه عزادار شدند، و فتنه اى كه آنها به پا كردند هنوز دود آن چشم مسلمين را آزار مى دهد، با اين حال همه آنها را ناديده گرفته و مى گويند: مجتهد بودند ! !

ص: 60

انس مى گويد: شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله مى فرمود: اين فرزندم حسين عليه السلام در سرزمين كربلا كشته مى شود. هر كس آن زمان را درك كرد او را يارى كند. لذا انس بن حرث به كربلا آمد و در ركاب امام حسين عليه السلام جنگ كرد تا شهيد شد.

اگر كسى در حق او بگويد: سعادتمند ترين صحابى است مبالغه نكرده، زيرا در خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله و امام على و امام حسن عليهماالسلام و در محضر امام حسين عليه السلام زندگى خود را ختم به شهادت نموده است.

مگر سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را كسى ديگر نشنيده بود ؟

پس كجا بودند ؟

همه حاضرين در كربلا يا صحابى بودند و يا تابعى. چگونه شد كه فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت و انصار او را با آن وضع فجيع و با لب تشنه شهيد نمودند، و بر بدن عزيز زهرا عليهاالسلام اسب تاختند، و خيمه آنان را آتش زدند، و لشكر يزيد براى اظهار شادمانى خود و شكرانه قتل امام حسين عليه السلام چهار مسجد در كوفه بنا كردند ؟ !

ابن اثير ابياتى را نقل مى كند. از جمله:

وَ يُكَبِّرونَ بِأن قُتِلتَ وَ إنَّما *** قَتَلوا بِكَ التَكبيرَ وَ التَهليلاً(1)

تكبير مى گويند كه كشته شدى، اما با كشتنت تكبير را نيز كشتند.

دختران رسول خدا صلى الله عليه و آله را به سان اسراى ترك و ديلم از كربلا به كوفه و در مجلس ابن زياد ملعون و تا شام ريسمان به گردن و با بازوان بسته به مجلس يزيد بن معاويه لعين حاضر ساختند !

يزيدِ مغرور و از خدا بى خبر هم در حال مستى و غرور و اظهار شادى و تحقير اهل بيت عليهم السلام شعر ابن زبعرى را زمزمه مى كند:

ص: 62

لَيتَ أشياخى بِبَدرٍ شَهِدوا ***جَزَعَ الخَزرَجِ مِن وَقعِ الأسَل

قَد قَتَلنا القَرنَ مِن ساداتِهِم ***وَ عَدَلنا قَتلَ بَدرٍ فَاعتَدَل(1)

اى كاش بزرگان طايفه من كه در بدر كشته شدند حاضر بودند و مى ديدند كه با ضربت شمشير ما صداى ناله آنان بلند است.

كشتيم بزرگان آنها را، و با كشته هاى بدر مساوى كرديم.

و سپس يزيد اضافه كرده و مى گويد:

لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلكِ فَلا ***خَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحىٌ نَزَل

لَستُ مِن خِندِفٍ إن لَم أنتَقِم ***مِن بَنى أحمَدَ ما كانَ فَعَل(2)

بنى هاشم (رسول خدا صلى الله عليه و آله) حكومت را بازيچه خود قرار دادند، و الا نه خبرى آمد و نه وحى بر كسى (پيامبر صلى الله عليه و آله) نازل شد.

من از تبار خندف نيستم اگر از فرزندان احمد (پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله) انتقام كارهاى او را نگيرم !

و يا در حالى كه به سرهاى بريده بر نيزه نظاره مى كند، از بيابان وارد دمشق شده جنين مى گويد:

لَمّا بَدَت تِلكَ الحُمولُ وَ أشرَقَت ***تِلكَ الشُموسُ عَلى رُبى جَيرون

نَعَبَ الغُرابِ فَقُلتُ صِح أو لا تَصِح ***فَلَقَد قَضَيتُ مِنَ الغَريمِ دُيونى(3)

ص: 63

توجيه دوم: عرب تحمل على عليه السلام را ندارد

گاهى در توجيه غصب خلافت امام على عليه السلام اينگونه عذر مى آوردند: از آنجا كه على عليه السلام مظهر عدل و عدالت است، عرب تاب و توان عدالت او را ندارد. لذا صلاح نيست كه او خليفه مردم باشد.(1)

و اما پاسخ اين مطلب:

اولاً: اين اجتهاد در مقابل نص است. كسانى كه بر فرض چنين نيتى داشتند، آيا مشاهده اين همه سفارشات رسول خدا صلى الله عليه و آله و وصاياى او با تأكيدات فراوان در شأن اميرالمؤمنين عليه السلام را نكردند ؟ آيا آنان پيامبر صلى الله عليه و آله را معصوم و خيرخواه و مصلحت انديش امت نمى دانند ؟ آيا به خاطر عدم تحمل حق مى توان از حق گذشت و به باطل روى آورد ؟ باطلى كه جز گمراهى چيز ديگرى در آن نيست. خداوند متعال مى فرمايد: «فَما ذا بَعدَ الحَقِّ إلاّ الضَلالِ»(2): «پس بعد از حق چه چيزى جز گمراهى وجود دارد» ؟

اگر امر چنين است، چرا رسول خدا صلى الله عليه و آله به جهت تأليف قلوب مشركين از مواضع اصولى خود هيچ قدمى عقب نشينى نكرد ؟ حتى حاضر شد تمام مشكلات و گرفتارى ها از قبيل هجرت از موطن اصلى خود و جنگ را بپذريد، ولى قدمى از مواضع خود عقب نشينى نكند.

ثانيا: آيا عرب نسبت به اشخاص ديگر غير از على عليه السلام استقامت و رضايت داشتند كه با على عليه السلام نداشتند ؟ مگر نه اين بود كه سعد بن عباده، رئيس قومى بزرگ با ابوبكر مخالفت كرد ؟(3) مگر نه اين است كه گروهى به طور كلى از دين رسول خدا صلى الله عليه و آله خارج شده و مرتد گشتند ؟ مگر نه اين است كه برخى قسم ياد كردند كه ما تا ابد با ابافصيل بيعت نمى كنيم ؟(4) مگر نبود كه انصار در سقيفه بر ابوبكر اعتراض كردند و غضب

ص: 69

قريش را به اين جهت برانگيختند، تا كار به جايى رسيد كه بين آنان درگيرى شد و به يكديگر فحش و ناسزا گفتند ؟(1)

هرگز انصار قصدشان اين نبود كه على عليه السلام را از خلافت عزل كنند، زيرا اكثر آنان مى گفتند: ما با كسى غير از على عليه السلام بيعت نمى كنيم.(2) هرگز قبائل عرب قصد تمرد بر امام على عليه السلام را در صورت به خلافت رسيدن نداشتند. آنان در بين خود كسى را غير از على عليه السلام اولى به مقام خلافت بعد از رسول صلى الله عليه و آله نمى دانستند.

آلوسى در توجيه اين قصه كه چرا رسول خدا صلى الله عليه و آله ابوبكر را از تبليغ سوره برائت كنار زد و على بن ابى طالب عليه السلام را بر اين كار انتخاب كرد و فرمود: نبايد سوره را كسى غير از من يا كسى كه از سنخ خود من است ابلاغ كند، مى گويد: زيرا عادت عرب بر اين بود كه كسى متولى عهد ميثاق الهى و نقض آن نشود، مگر خود پيامبر صلى الله عليه و آله يا كسى كه از نزديكان او باشد، تا حجت برمردم تمام گردد.(3)

از كلام آلوسى به خوبى استفاده مى شود كه مردم نماينده و شخص منتخب رسول خدا صلى الله عليه و آله را به خوبى مى پذيرفتند، ولى چه كنيم كه عده اى با شيطنت و زيركى خاص عقول مردم را تخدير كرده و به انحراف كشيدند.

حق آن است كه كسى كه عرب يا قريش بر او استقامت نداشت و زير بار او نمى رفت على عليه السلام نبود، بلكه همان چند نفر از مهاجرين بودند كه ماهيتشان بر همه معلوم بود. و لذا براى پيش بردن آمال شوم و مطامع خود از هر راهى حتى تهديد و زور استفاده مى كردند.

ابى ابن الحديد مى گويد: اگر تازيانه عمر نبود، خلافت ابوبكر پا بر جا نمى شد.(4)

ص: 70

ثالثا: مگر ممكن است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله اراده چيزى كند كه خلاف اراده و مراد خدا باشد ؟ مگر قرآن نمى فرمايد: «قُل إن كُنتُم تُحِبُّونَ اللّه َ فَاتَبِعونى يُحبِبكُم اللّه ُ»(1): «بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا شما را دوست بدارد» . در جاى ديگر مى فرمايد: «مَن يُطِعِ الرَسولَ فَقَد أطاعَ اللّه َ»(2): «كسى كه از پيامبر اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است» .

نتيجه كلام اينكه در توجيه اول از اعراض صحابه از اميرالمؤمنين عليه السلام بعد از وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله گفتيم كه دو اتجاه و روش فكرى در ميان صحابه حاكم بوده است؛ برخى خود را صاحب نظر در مقابل شريعت دانسته و در مقابل آن مصلحت انديشى كرده و اجتهاد مى نمودند. اينان در مورد ادله خلافت و امامت على عليه السلام نيز چنين كردند و در صدد توجيه آن به انواع حيله ها برآمدند.

اين امر باعث شد تا امر براى گروهى ديگر از صحابه مشتبه شود، زيرا آنان صاحبان اين خط فكرى را از صحابه مى پنداشتند. كسانى كه با پيامبر صلى الله عليه و آله حشر و نشر داشتند، باور نمى كردند كه اينها شيطنت كرده و پا بر روى حق و حقيقت بگذارند.

گروهى ديگر به تعبير على عليه السلام «هِمَج رُعاع» بوده و با هر بادى ميل پيدا مى كردند. خصوصا آنكه داهيه و مصيبت وفات پيامبر صلى الله عليه و آله اثر سنگينى بر آنان گذاشته بود كه قدرت فكر كردن در امور را از آنان گرفته بود. و لذا رؤساى مدرسه خلفا، اين وقت را بهترين موقعيت براى اجراى نقشه هاى خود پنداشتند و سريع به سقيفه رفتند و مسئله خلافت را به نفع خود به پايان رساندند.

على بن حسن بن فضال از پدرش نقل مى كند كه: از امام ابوالحسن على بن موسى الرضا عليه السلام درباره اميرالمؤمنين عليه السلام سؤال كردم: چه شد كه مردم از او اعراض كرده و به ديگرى ميل پيدا كردند، در حالى كه فضيلت و سابقه او در اسلام و منزلت او را نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله مى دانستند ؟

حضرت فرمود: جهتش اين است كه امام على عليه السلام پدران و اجداد و برادران و عموها و خاله ها و نزديكان آنان را كه دشمن خدا و رسول او صلى الله عليه و آله بودند تا حدّ زيادى به قتل رسانيد. لذا به اين جهت كينه حضرت را در دل گرفتند و نمى خواستند كه او متولى امورشان شود. ولى از غير على عليه السلام در دل كينه اى نداشتند آنگونه كه از على عليه السلام داشتند، زيرا كسى به مانند على عليه السلام در جهاد بر ضدّ مشركان شركت نكرده بود. به همين جهت بود كه از او اعراض كرده و به سراغ ديگرى رفتند.(1)

همچنين عبداللّه بن عمر بن على عليه السلام عرض كرد: چگونه قريش تو را دوست بدارد در حالى كه تو در روز بدر و احد هفتاد نفر از بزرگان آنان را به قتل رساندى.(2)

از امام زين العابدين عليه السلام و نيز ابن عباس سؤال شد: چرا قريش نسبت به على عليه السلام بغض داشت ؟ امام عليه السلام فرمود: زيرا دسته اول آنان را به جهنم واصل كرده، و دسته آخر را نيز خوار و ذليل كرد.(3)

ابوحفص مى گويد: حريز بن عثمان شديدا بر على عليه السلام حمله مى كرد و بر بالاى منابر او را دشنام مى داد و هميشه مى گفت: من او را به جهت اينكه پدرانم را به قتل رسانيد دوست ندارم.(4)

ص: 74

از سوى ديگر، آن مردم چنين تصورى از اهل مدينه داشتند كه اينان با پيامبر صلى الله عليه و آله مى زيسته اند، پس قطعا دستيابى به احكام نوين - كه در هر ساعت و در هر روز با وحى پديد مى آمد - دارند.

از آن گذشته، براى رئيس يك قبيله كه از پايتخت دور است، فرقى ندارد كه چه كسى بر مسند خلافت باشد. پس براى او ابوبكر يا على عليه السلام يا هر شخص ديگرى يكى است، و آنچه براى او مهم است، اين است كه خود رياست عشيره اش را عهده دار باشد و كسى در اين امر با او مخالفت نكند.

چه بسا برخى از آنها مى خواست كه از حقيقت قضيه آگاه شود، ولى دستگاه حاكم او را يا با تشويق و يا با تهديد ساكت مى كرد. نمونه اش جناب مالك بن نويره كه از پرداخت زكات به ابوبكر خوددارى كرد، و آنگونه مظلومانه و ناجوانمردانه او را شهيد كردند.

به هر حال كسى كه دنبال آن حوادث است و مسئله نبرد با مانعين زكات را بررسى مى كند، به بسيارى از تناقضات بر مى خورد، و به آنچه تاريخ نگاران براى حفظ آبروى اصحاب و به ويژه دست اندركاران نگاشته اند، هرگز قانع نمى شود.

پيامبر صلى الله عليه و آله هم كاملاً اين مسائل را مى دانست و در هر مناسبتى كه پيش مى آمد فضيلت هاى برادر و عموزاده اش را مى فرمود تا او را كاملاً معرفى كند؛ مى فرمود:

حُبُّ عَلىٍّ ايمانٌ وَ بُغضُهُ نِفاقٌ(1): دوستى على عليه السلام ايمان و دشمنى اش نفاق است.

عَلىٌّ عليه السلام مِنّى وَ أنَا مِن عَلىٍّ عليه السلام(2): على عليه السلام از من است و من از على عليه السلام هستم.

عَلىٌّ عليه السلام وَلىُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعدى(3): على عليه السلام ولى هر مؤمنى پس از من است.

عَلىٌّ عليه السلام سَيِّدُ المُسلِمينَ وَ إمامُ المُتَّقينَ وَ قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلينَ(4): على عليه السلام سرور مسلمانان و پيشواى تقواپيشگان و رهبر نورانى صورتان است.

ولى دريغا كه باز هم جز حسد و كينه نتيجه اى نداشت. براى همين بود كه حضرت رسول صلى الله عليه و آله پيش از شهادتش او را خواست و او را در آغوش گرفت و گريست و به او فرمود: اى على ! من مى دانم كه در سينه اين قوم نسبت به تو دشمنى هايى هست، كه پس از من آنها را ظاهر مى سازند. پس اگر با تو بيعت كردند بپذير، و گرنه شكيبا باش تا مرا در حال مظلوميت ملاقات كنى.

پس اگر اميرالمؤمنين عليه السلام بعد از اينكه براى ابوبكر بيعت گرفته شد صبر و تحمل كرد، طبق وصيت پيامبر صلى الله عليه و آله به او برده است، و بى گمان در اين كار حكمت هاى بسيار ديگر نيز نهفته است.

كيست كه نداند قابيل از روى ظلم و ستم برادرش هابيل را به قتل مى رساند ؟

همچنين حضرت نوح عليه السلام پس از قريب هزار سال جهاد پيگير، جز گروه اندكى از قومش كسى به او نگرويد، و حتى همسر و فرزندش نيز جزو كافران بودند.

يا حضرت لوط عليه السلام كه در جوارش جز يك خانه از مؤمنين وجود نداشت.

در طول تاريخ، چقدر فرعون ها در زمين ظلم و ستم روا داشته و مردم را برده و بنده خود قرار دادند، و جز يك مؤمن كه ايمان خود را كتمان مى كرد ميان آنها نبود.

يا برادران يوسف و فرزندان يعقوب كه براى كشتن برادر كوچكشان حضرت يوسف عليه السلام با هم نقشه كشيده و توطئه كردند، بى آنكه يوسف عليه السلام گناهى مرتكب شده باشد. تنها گناهش همين بود كه پدر او را بيش از ديگر فرزندانش دوست مى داشت.

يا بنى اسرائيل كه خداوند به خاطر حضرت موسى عليه السلام آنان را نجات داد و دريا را برايشان شكافت و دشمنانشان - فرعون و سپاهيانش - را غرق كرد، بى آنكه مشقت جنگيدن و ستيز داشته باشند. ولى تا از دريا بيرون آمدند، هنوز پاهايشان خشك نشده بود كه سرى به بت ها زده و به موسى عليه السلام گفتند: اى موسى ! براى ما نيز خدائى قرار بده، همچنان كه آنها خدايانى دارند. حضرت موسى عليه السلام در پاسخ فرمود: به راستى شما گروهى جاهل و نادان هستيد.

يا هنگامى كه موسى عليه السلام به ميقات پروردگارش روانه شده بود و برادرش هارون را بر آنان گماشت، عليه او توطئه كرده و مى خواستند او را به قتل برسانند. آنان به خدا كافر شده و گوساله را پرستيدند. پس از اينكه پيامبران الهى عليهم السلام را به قتل رساندند،

خداى تعالى فرمود:

«أ فَكُلَّما جاءكُم رَسولٌ بِما لا تَهوى أنُفُسكُم إستَكبَرتُم فَفَريقا كَذَّبتُم وَ فَريقا تَقتُلونَ»(1): «چگونه است كه هر گاه پيامبرى به سوى شما آمد و بر خلاف هواى نفس

ص: 84

شما دستورى داد تكبر ورزيديد پس گروهى از پيامبران را تكذيب كرده و گروه ديگر را به قتل رسانديد» .

همچنين حضرت يحيى عليه السلام فرزند زكريا عليه السلام كه پيامبر خدا و مردى پارسا و از شايستگان و صالحان بود. چه سان كشته شد ؟ و سرش را به يكى از تبهكاران بنى اسرائيل هديه دادند !

يا يهود و نصارى كه عليه حضرت عيسى عليه السلام توطئه كردند و مى خواساستند حضرتش را به قتل رسانده يا بر دار بياويزند.

و در آخر، اين هم امت خاتم الانبياء حضرت محمد صلى الله عليه و آله است كه ارتشى سى هزار نفرى آماده كرده تا امام حسين عليه السلام را به قتل برساند ! در حالى كه او بيش از هفتاد نفر از يارانش را همراه ندارد. همه را و حتى فرزند خردسالش را به قتل رساندند !

پس ديگر چه جاى شگفتى مى ماند ؟

چرا از سخن پيامبرخدا صلى الله عليه و آله تعجب كنيم كه به اصحابش فرمود: هان ! شما سنت هاى گذشتگانتان را وجب به وجب و گام به گام دنبال مى كنيد؛ حتى اگر آنان در سوراخ سوسمارى رفته باشند، شما هم مى رويد. عرض كردند: آيا مقصودتان (از امت هاى گذشته) يهود و نصارى هستند ؟ فرمود: پس چه كسانى ؟ !(1)

چه تعجبى دارد ؟ در حالى كه ما در صحيح بخارى و صحيح مسلم سخن پيامبر صلى الله عليه و آله را مى بينيم كه فرمود: اصحاب مرا در روز رستاخيز به سوى چپ مى برند. مى پرسم: آنان را به كجا مى بريد ؟ گفته مى شود: به خدا قسم به سوى جهنم. آنگاه مى گويم: خدايا ! اينان اصحاب من اند ! گفته مى شود: تو نمى دانى كه پس از تو چه بدعت ها در دين نهادند. من مى گويم: دور باد از رحمت خدا كسى كه پس از من تبديل در دين خدا كند. و مى بينم كه تنها به اندازه چند شتر سرخود كسى از آنان نجات نمى يابد.(2)

ص: 85

آرى ! آيا باز هم جاى تعجب است اگر پيامبر صلى الله عليه و آله بفرمايد: امت من هفتاد و سه فرقه مى شوند، كه تنها يك فرقه در بهشت و بقيه در دوزخ هستند.(1)

اين همان كلام پروردگار عز و جل و خداى آگاه به رازهاى نهان است كه فرمود:

«وَ ما أكثَرُ الناسِ وَ لَو حَرَصتَ بِمُؤمِنينَ»(2): «و بيشتر مردم مؤمنين نيستند هر چند تو (اى پيامبر) تلاش در ترغيب آنان كنى».

«بَل جاءَ بِالحَقِّ وَ أكثُرُهُم لِلحَقِّ كارِهونَ»(3): « (پيامبر صلى الله عليه و آله) به حق آنان را دعوت كرد ولى بسيارى از آنان از حق گريزان و روى گردانند» .

«لَقَد جِئناكُم بِالحَقِّ وَ لكِن أكثَرُكُم لِلحَقِّ كارِهونَ»(4): «ما براى شما حق را آورديم ولى بسيارى از شما مردم نسبت به حق تنفر داريد» .

«ألا إنَّ وَعدَ اللّه ِ حَقٌّ وَ لكِن أكثُرُهُم لا يَعلَمونَ»(5): «همانا وعده خدا حق است ولى بيشتر آنان نمى دانند» .

«يَرضونَكُم بِأفواهِهِم وَ تَأبى قُلوبُهُم وَ أكثَرُهُم فاسِقونَ»(6): «با زبان شما را راضى نگه مى دارند ولى در قلب هايشان با شما مخالف و دشمن هستند و بيشتر آنان فاسق و تبهكار اند» .

«إنَّ اللّه َ لَذو فَضلٍ عَلَى الناسِ وَ لكِنَّ أكثَرُهُم لا يُشرِكونَ»(7): «همانا خداوند بدون شك بر مردم حق و فضل دارد ولى بسيارى از آنان شكرگزار نيستند» .

ص: 86

«يَعرِفونَ نِعمَةَ اللّه ِ ثُمَّ يُنكِرونَها وَ أكثَرُهُمُ الكافِرونَ»(1): «نعمت خدا را مى شناسند و با اين حال آن را ناديده مى گيرند و بيشترشان كافر اند» .(2)

با اين همه، شخصى كه در تاريخ، حديث، جوامع، سنن و صحاح اهل سنت تخصص دارد، در مى يابد از موضوعاتى كه به طور شايسته مورد اعتنا قرار نگرفته و از اشخاصى كه كمتر از آنها كسب علم دين شده است، اهل بيت عليهم السلام هستند.

حتى كسانى چون بخارى در صحيح خود، روايات بسيارى از فسّاق و فجره و افراد فاسد العقيده ذكر كرده است، و از ائمه اهل بيت عليهم السلام و به خصوص شخصيتى مانند حضرت امام جعفر صادق عليه السلام حتى يك روايت نيز نقل ننموده است !

غرض اينكه وقتى اغراض، سياست ها و آراء مبدعانه جلوى چشم بصيرت و بينش انسان را گرفته باشد، انكار حق از او عجيب و بعيد نيست.

بديهى است وسعت دايره اين ولايت دقيقا همان ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله بر ماسواست و هيچ فرقى ندارد.

اثبات اين ولايت در دايره و محدوده ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله براى اميرالمؤمنين عليه السلام از تعبير به خلافت و جانشينى در افاده ولايت بر امور رساتر و گوياتر است، زيرا اگر مفهوم خلافت و جانشينى در امامت، الگو و اسوه بودن و رتق و فتق امور شرعيه و بيان احكام حلال و حرام و رسيدگى و سرپرستى و حكومت بر انام باشد، لفظ ولايت در دلالت بر اين جهت خلافت - كه همان حكومت و مديريت جامعه باشد - افصح و اصرح است.

بنا بر اين، چون نظر افرادى كه براى غصب خلافت و حكومت حزب سازى كرده و با هم تبانى كرده بودند به اين علت بود، و با ساير مفاهيم خلافت معارضه مستقيم نداشتند، در «خطبه غدير» و نيز «حديث غدير» اين بعد از امامت و خلافت در اين جملات مورد عنايت قرار گرفت. شبهه هاى نامقبولى هم كه در مفهوم مولى شده، همه در زمان هاى بعد و بر خلاف تمام قرائن حاليّه و مقاليّه ابداع شده است.

به هر حال، اين جملات مشهور از خطبه غدير در اثبات ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و اتمام حجت بر همگان كافى و وافى است، و ثابت مى كند كه اجتماع آن گروه در سقيفه بنى ساعده با وجود «مَن ثَبَتَ لَهُ الوِلايَةُ عَلَى الأنفُسِ وَ الأموالِ بِنَصٍّ مِنَ اللّه ِ تَعالى وَ رَسولُهُ صلى الله عليه و آله» ، يك معارضه آشكار با خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و انحراف ظاهر از حق بود.

در «الكامل فى ضعفاء الرجال» ابن عدى (م 365 ق) آمده است: شيخ گفته كه دروغگويشان از «شريك» راوى اين عبارت زيادى را افزودند: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.(1)

در تاريخ دمشق ابن عساكر (م 571 ق) از داوود اودى، از پدرش، از ابوهريره نقل كرده كه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس من مولاى اويم، اين على عليه السلام مولاى او است.

ص: 91

گفت: دروغگويان در كوفه افزودند: دوست بدار كسى كه على عليه السلام را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس كه او را دشمن دارد.(1)

در اينجا به پاسخ اين شبهه مى پردازيم، تا مقدار صحت كلام منكران را بدانيم. كسانى كه مى دانيم براى چه مى خواهند ذيل روايات را تكذيب و انكار كنند. تنها هدف اين كار توجيه كارهاى بعضى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ كه بر روى امام على عليه السلام در جمل و يا در صفين شمشير كشيدند. امامى كه جنگ با او جنگ با پيامبر صلى الله عليه و آله است:

چگونه با آنها برخورد مى كنيد. آن دو از هم جدا نمى شوند تا كنار حوض كوثر نزدم آيند.

سپس افزود: خدا مولاى من و من ولىّ هر مؤمنى هستم. سپس دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس وليش هستم اين على عليه السلام ولى او است. خدايا، هر كس وى را دوست بدارد دوست بدار، و دشمن كسى باش كه دشمنش بدارد. به يزيد گفتم: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدى ؟ گفت: هر كس زير درختان بود، به چشم ديد و به گوش شنيد.(1)

بدار هر كس او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس با وى دشمن باشد. يارى كن هر كس ياريش دهد، و هر كس وى را تنها بگذارد يارى مده !(1)

مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ أحِبَّ مَن أحَبَّهُ، وَ أبغِض مَن أبغَضَهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

سپس دست بر بازوى على عليه السلام زد و او را برخيزاند. دست و بازويش را گرفت و فرمود: هر كس خدا و رسول مولاى او هستند، اين على عليه السلام مولاى او است. خدايا، دوست بدار هر كس دوستش دارد، و دشمن بدار هر كس دشمن است. خدايا، هر كس از مردمان او را دوست دارد دوستدار وى باش، اما هر كس دشمنش بدارد دشمنش باش. خدايا، پس از دو بنده شايسته (پيامبر صلى الله عليه و آله و حضرت على عليه السلام) احدى را به عنوان نگهبان زمين جز تو نمى يابم. پس در اين باره به خوبى و نيكى حكم بفرما !(1)

در آخر عبارتى كه احمد بن حنبل در كتابش «فضائل الصحابة» آورده را يادآور مى شويم: وقتى هنگام درگذشت ابن عباس شد عرض كرد: خدايا، به ولايت و دوستى على بن ابى طالب عليه السلام به سويت تقرب مى جويم.(2)

اما باز برخى به صحت عبارت زيادى رضايت نمى دهند؛ مانند ابن تيميه كه مى گويد: دروغ است.(1) اما اين مرد حال و وضعش نزد بزرگان حديث معلوم است؛ همگى مى دانند چقدر نسبت به اهل بيت عليهم السلام بغض و كينه دارد !

درباره ابن ابى داوود، ذهبى در شرح حال ابن جرير طبرى معروف مى نويسد: وقتى به ابن جرير خبر رسيد كه ابن ابى داوود بر حديث غدير خم اشكال گرفته، كتاب «الفضائل» را نوشت و درباره صحت حديث غدير سخن راند؛ اينگونه كه ابن جرير يك مجلد را به سندهاى حديث اختصاص داد، كه ديدم و شگفت زده شدم كه چقدر بسيار سند دارد

جاى تأسف بسيار است كه ابن ابى داوود به حديث «طير مَشوى» - يعنى پرنده كباب شده كه مشهور و متواتر است - نيز ايراد گرفته است(2) ! ابواحمد بن عدى مى گويد: از على بن عبداللّه داهرى شنيدم كه از ابن ابى داوود از حديث پرنده پرسيد، وى گفت: اگر حديث پرنده صحيح باشد، نبوّت پيامبر صلى الله عليه و آله باطل است، زيرا حاكى از خيانت خدمتكار و دربان پيامبر صلى الله عليه و آله (اَنس) است. اما دربان پيامبر صلى الله عليه و آله خيانتكار نيست.

ذهبى در ردّ اين مطلب مى نويسد: اين عبارت پَست و كلامى شوم است، بلكه نبوت حضرت محمد صلى الله عليه و آله حق و قطعى است، چه حديث پرنده صحيح باشد چه نباشد.

ص: 102

1. فضائل الصحابه، احمد بن حنبل (م 240 ق) .

2. مسند احمد.

3. سنن ابن ماجه قزوينى (م 275 ق) .

4. انساب الاشراف، بلاذرى (م 279 ق) .

5 . سنن ترمذى، محمد بن عيسى بن سوره ترمذى (م 297 ق) .

6 . خصائص اميرالمؤمنين عليه السلام، نسائى (م 303 ق) .

7. مسند، ابويعلى موصلى (م 307 ق) .

8 . المعجم الكبير، سليمان بن احمد طبرانى (م 360 ق) .

9. المعجم الاوسط، سليمان بن احمد طبرانى (م 360 ق) .

10. المعجم الصغير، سليمان بن احمد طبرانى (م 360 ق) .

11. المستدرك على الصحيحين، حاكم نسشابورى (م 405 ق) .

12. الكشف و البيان، ثعلبى (م 427 ق) .

13. السنن الكبرى، بيهقى (م 458 ق) .

14. مناقب ابن مغازلى شافعى (م 483 ق) .

15. شواهد التنزيل، حاكم حسكانى (م سده 5 ق) .

16. مناقب على بن ابى طالب عليه السلام، ابن مردويه (م 498 ق) .

17. المناقب، خوارزمى (م 568 ق) .

18. مقتل الحسين عليه السلام، خوارزمى (م 568 ق) .

19. تاريخ مدينة دمشق، ابن عساكر (م 571 ق) .

20. فرائد السمطين، جوينى شافعى (م 730 ق) .

21. اسنى المطالب، جزرى شافعى (م 883 ق) .

22. زوائد تاريخ بغداد على الكتب السنة، خلدون الاحدب.

ص: 105

همچنين صدها تن ديگر از محدثان و راويان و عالمان كه دنباله حديث غدير را از قول رسول اللّه صلى الله عليه و آله آورده اند: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

22. ابوبكر القطيعى

23. ابوبكر المقرّى

24. ابوبكر بن نفيل

25. ابوالحسن احمد بن محمد بن القاسم بن موسى بن القاسم بن الصلت

26. ابوالحسن الدارقطنى

27. ابوالحسن العبدى

28. ابوالحسن الفقيه

29. ابوالحسين بن عبدالرحمن الازدى

30. ابوالحسين بن النرسى

31. ابوالحسين بن النقور

32. ابوداود الطهوى

33. ابوسعد الاديب

34. ابوسعيد المطرز

35. ابوسعيد الاديب

36. ابوسعيد الخير رودى

37. ابوسعيد بن عبدالرحمن

38. ابوسليمان المؤذّن

39. ابوسهل بن سعدويه

40. ابوصالح عبدالصمد بن عبدالرحمن

41. ابوطاهر احمد بن محمود

42. ابوالعباس بن عقده

43. ابوالعباس بن قتيبه

44. ابوعبداللّه الخلاّل

45. ابوعبداللّه الشامى

ص: 108

46. ابوعبداللّه الفرادى

47. ابوعبدالرحمن الشيبانى

48. ابوعبد الرحيم الكندى

49. ابوعبيده

50 . ابوعثمان البحيرى

51 . ابوعروبه

52 . ابوعلى بن السبط

53 . ابوعلى بن عمر بن محمد بن الحسن

54 . ابوعلى بن المذهب

55 . ابوعلى التميمى

56 . ابوعلى الحدّاد

57 . ابوعمر بن مهدى

58 . ابوعمر الفارسى

59 . ابوعمرو بن حمدان

60 . ابوعمرو الفقيه

61 . ابوعون الزيادى

62 . ابوغالب بن البنّاء

63 . ابوالغنائم بن المأمون

64 . ابوالفرج سعيد بن ابى الرجاء

65 . ابوالفضل بن ابى عبيداللّه الفقيه

66 . ابوالقاسم البغوى

67 . ابوالقاسم بن البسرى

68 . ابوالقاسم بن الحصين

69 . ابوالقاسم بن السمرقندى

ص: 109

70. ابوالقاسم بن محمد الدلاّل

71. ابوالقاسم الشيبانى

72. ابوالقاسم عبدالصمد بن محمد بن عبداللّه

73. ابوالقاسم الواسطى

74. ابومالك الجنبى

75. ابومحمد احمد بن على بن الحسن بن ابى عثمان

76. ابومحمد الجوهرى

77. ابومسعود الاصبهانى

78. ابوالمظفر بن القشيرى

79. ابومنصور بن شيرويه الحافظ الديلمى

80 . ابومنصور القزاز

81 . ابوموسى اذنا

82 . ابونعيم الحافظ

83 . ابوالوفاء

84 . ابوهارون العبدى

85 . ابويعلى الموصلى

86 . احمد بن ابراهيم بن عبداللّه بن كيسان الثقفى المدينى

87 . احمد بن ابراهيم بن محمد

88 . احمد بن ابى خثيمه

89 . احمد بن اسحاق بن ابراهيم بن نبيط بن شريط

90. احمد بن جعفر

91. احمد بن حازم بن ابى غرزه

92. احمد بن الحسين بن عبدالملك

93. احمد بن الحسين البيهقى، ابوبكر

ص: 110

94. احمد بن حنبل

95. احمد بن سعد بن ابراهيم بن سعد، ابوابراهيم الزهرى

96. احمد بن سليمان المؤدب

97. احمد بن سهل الفقيه، ابونصر

98. احمد بن شعيب النسائى

99. احمد بن عبداللّه البزاز، ابوجعفر

100. احمد بن عبداللّه بن احمد

101. احمد بن عبداللّه النحاس، ابوبكر

102. احمد بن عبيد

103. احمد بن على بن الحسن بن ابى عثمان، ابومحمد

104. احمد بن على بن مهدى

105. احمد بن عمرو

106. احمد بن عمر الوكيعى

107. احمد بن الفضل الباطرقانى ابوبكر

108. احمد بن الفضل المعرى

109. احمد بن القاسم بن الريان

110. احمد بن كامل ابوبكر

111. احمد بن محمد ابوطاهر

112. احمد بن محمد بن احمد الضبعى البغدادى

113. احمد بن محمد بن سعيد آبوالعباس

114. احمد بن محمد بن طاوان

115. احمد بن محمد بن القاسم بن موسى بن القاسم بن الصلت ابوالحسن

116. احمد بن محمد بن المتيم

117. احمد بن محمد الضبُّعى ابوجعفر

ص: 111

118. احمدبن محمود ابوطاهر

119. احمد بن يحيى

120. إدريس بن يزيد الأودى

121. الأزرق بن على

122. اسحاق بن ابى حبيب

123. اسحاق بن الفرج الشيخ ابوعلى

124. اسحاق بن عبداللّه بن محمد بن على بن حسين

125. اسحاق بن منصور

126. اسرائيل

127. اسماعيل بن ابان الورّاق

128. اسماعيل بن ابى عبداللّه بن حماد العسقلانى ابوالفضل

129. اسماعيل بن احمد بن ابراهيم الجرجانى ابوسعد

130. اسماعيل بن صُبَيح

131. اسماعيل بن عمرو البجلى

132. اسيد ابوالحسن محمد بن على

133.الأعمش

134. بدر بن عبداللّه الشيحى التاجر ابوالنجم

135. بشر بن حرب

136. بكر بن سوادة

137. تمّام بن محمد

138. جابر بن الحر

139. الإمام جعفر الصادق عليه السلام

140. جناب بن نسطاس

141. جوير

ص: 112

142. الحاكم ابوعبداللّه الحافظ

143. حبان

144. حبشى بن جنادة

145. حبيب بن ابى ثابت

146. الحجّاج بن منهال

147. حرب بن شريح

148. حسان

149. الحسن ابوالعباس

150. الحسن بن احمد بن الحسن الحدّاد المقرى

151. الحسن بن جعفر بن مدرار

152. الحسن بن زيد

153. الحسن بن سفيان ابوالعباس

154. الحسن بن صالح بن زريق العطار

155. الحسن بن على الأشعرى اللولوى

156. الحسن بن على بن بزيع

157. الحسن بن على بن سهل العاقولى

158. الحسن بن على بن عفان

159. الحسن بن عليل العترى

160. الحسن بن محمد بن بشر البجلى الكوفى الخزاز ابوالقاسم

161. الحسين بن اسحاق التسترى

162. الحسين بن عبد الملك ابوعبداللّه

163. حسين بن عمرو العنقرى

164. الحسين بن محمد بن عثمان النصيبى ابوعبداللّه

165. الحسين بن هارون الضبى القاضى

ص: 113

166. حفص بن عبيداللّه بن عمر

167. حفص بن عمر العمرى

168. الحكم بن عتيبة

169. حمّاد بن سلمة

170. حمدان بن المختار

171. حمزة بن العباس السيد ابومحمد

172. الحميدى

173. حنبل بن عبداللّه بن سعادة المكى الرصافى

174. خالد بن يزيد العمرى

175. خثيمة بن عبدالرحمن

176. خلف بن سالم

177. داود بن يزيد الأودى

178. رزق اللّه بن عبدالوهاب

179. زاذان ابى عمر

180. زاهر بن طاهر ابوالقاسم

181. الزبير بن عبيداللّه الثورى ابويعلى

182. زيد بن الحباب

183. زيد بن الحسن الأنماطى

184. زيد بن الحسن الكندى ابواليمن

185. زيد بن يثبع

186. زينب ابنة احمد بن عبدالرحيم المقدسة ام محمد

187. سعد بن اسحاق

188. سعيد بن ابى الرجاء ابوالفرج

189. سعيد بن دينار

ص: 114

190. سعيد بن ذى حدّان

191. سعيد بن وهب

192. سفيان الثورى

193. سلمة بن الفضل

194. سلمة بن كُهَيل

195. سليمان الأعمش

196. سليمان بن احمد بن ايوب الطبرانى

197. سليمان بن قرم الضبى

198. سماك بن عبيد بن الوليد العبسى

199. شريك بن عبداللّه

200. شهر بن حوشب

201. شهر بن زنجلة الرازى ابوعمر

202. شهردار بن شيرويه الديلمى ابومنصور

203. صالح بن محمد الحافظ

204. الضحّاك

205. ضمرة بن ربيعة الهاشمى

206. طاهر بن مدرار

207. طلحة بن مصرف

208. طلحة بن يحيى

209. عاصم بن الحسن ابوالحسن

210. العباس بن ابراهيم بن منصور القراطيسى

211. العباس بن احمد البرقى

212. عبدالأعلى بن عامر الثعلبى

213. عبداللّه بن ابى اسحاق البغوى

ص: 115

214. عبداللّه بن احمد بن محمد بن حنبل ابوعبداللّه

215. عبداللّه بن حيدر القزوينى مجد الدين ابوالقاسم

216. عبداللّه بن زياد المقرى

217. عبداللّه بن سعيد ابو سعيد الأشج

218. عبداللّه بن سليمان

219. عبداللّه بن شوذب

220. عبداللّه بن صالح

221. عبداللّه بن عدى الجرجانى ابواحمد

222. عبداللّه بن على ابوالقاسم

223. عبداللّه بن عيسى

224. عبداللّه بن لهيعة

225. عبداللّه بن محمد القاضى

226. عبداللّه بن محمد النفيلى

227. عبداللّه بن نمير

228. عبداللّه بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم بن جميل ابواحمد

229. عبدالرحمن بن محمد بن ابراهيم بن مردة المدينى

230. عبدالرحمن بن محمد المدينى

231. عبدالرزاق

232. عبدالصمد بن محمد الأنصارى جمال الدين ابوالقاسم

233. عبدالعزيز بن احمد

234. عبدالغنى ابو محمد بن الحافظ ابى العلاء

235. عبدالكريم بن محمد

236. عبدالملك بن مسلم الملاّئى

237. عبدالنور بن عبداللّه

ص: 116

238. عبدوس بن عبداللّه الهمدانى، ابوالفتح

239. عبيداللّه بن عمر القواريرى

240. عثمان بن محمد بن احمد بن سعيد الخلاّل، ابوعمرو

241. عدى بن ثابت

242. عطية العوفى

243. عفان بن مسلم

244. عكرمة بن ابراهيم الازدى

245. العلاء بن سالم العطار

246. على بن ابراهيم بن عيسى المقرى الباقلانى، ابوالحسن

247. على بن احمد بن عبدان

248. على بن احمد العاصمى، ابوالحسن

249. على بن ثابت

250. على بن الحسن العبدى

251. على بن الحسين عليه السلام

252. على بن الحسين بن عبيد بن كعب

253. على بن حكيم

254. على بن زيد بن جدعان

255. على بن سعيد الرقى

256. على بن سعيد الرازى

257. على بن شيخ الاسلام الفضل بن محمد الفاريدى، ابومحاسن

258. على بن عمر بن عبداللّه بن شوذب، ابوالحسن

259. على بن عمر بن محمد بن الحسن، ابوالحسن

260. على بن عمر بن محمد الحربى

261. على بن محمد بن احمد، ابوالحسن

ص: 117

262. على بن محمد بن بندار القزوينى، ابوالحسن

263. على بن محمد الطنافسى

264. على بن المنذر

265. على بن موسى الرضا عليه السلام

266. على بن يحيى بن جعفر بن عبدكويه

267. عمادالدين عبدالحافظ بن بدران بن شبل بن طرخان المقدسى

268. عمران بن ابان الواسطى

269. عمر بن الحسن المراغى، ابوحفص

270. عمر بن شبيب

271. عمر بن الفضل بن احمد، ابوالوفاء

272. عمرو بن ذى مر

273. عمرو بن عبداللّه

274. عميرة بن سعد

275. عيسى بن طلحة

276. غياث بن ابراهيم

277. فاطمه بنت محمد، ام البهاء

278. فخرالدين المرتضى بن محمود الحسينى الاشترى

279. الفضل بن محمد صدرالدين الفاريدى، ابوعلى

280. الفضل بن محمد بن عبد الوهاب، ابوالقاسم

281. فضيل بن مرزوق

282. فطر بن خليفه

283. القاضى الحسين بن هارون الضبى

284. قبيصة بن ذويب

285. القواريرى

ص: 118

286. قيس بن حفص

287. قيس بن الربيع

288. الكلبى

289. مالك بن احمد بن ابراهيم البانياسى، ابوعبداللّه

290. مالك بن اسماعيل، ابوغسّان

291. محاسن بن عمر بن رضوان الحرّانى

292. الامام محمد الباقر عليه السلام

293. محمد بن ابى بكر الكاووسى القزوينى علاءالدين، ابوحامد

294. محمد بن ابى القاسم بن ابى الفضل بن عبدالكريم الرافعى

295. محمد بن احمد بن عبدالرحمن المعدّل

296. محمد بن احمد بن عثمان، ابوطالب

297. محمد بن احمد بن على

298. محمد بن احمد بن قدامة المقدسى، ابوعمر

299. محمد بن احمد بن قيس النساوى

300. محمد بن اسماعيل الراشدى

301. محمد بن الحسين بن عبداللّه البرجى الاصفهانى، ابوالفضل

302. محمد بن الحسين بن المزرفى، ابوبكر

303. محمد بن الحسين الزعفرانى

304. محمد بن الحسين السبيعى

305. محمد بن الحسين العطّار، ابوالفتح

306. محمد بن حموية بن محمد الجوينى، ابوعبداللّه

307. محمد بن حميد

308. محمد بن خلف النميرى

309. محمد بن الدلال، ابوالقاسم

ص: 119

310. محمد بن زنجويه

311. محمد بن سعد

312. محمد بن شجاع، ابوبكر

313. محمد بن الفضل الفراوى، ابوعبداللّه

314. محمد بن الطفيل النخعى

315. محمد بن عبداللّه بن سليمان الهلالى خيّاط السنة، ابوبكر

316. محمد بن عبداللّه بن نصر الزغوانى، ابوبكر

317. محمد بن عبد الباقى، ابوبكر

318. محمد بن عبد الرحمن الذراع

319. محمد بن عبد الصمد بن ابى الفضل الحرستانى القاضى

320. محمد بن عبيده القاضى

321. محمد بن عثمان بن ابى شيبه

322. محمد بن عثمان النصيبى

323. محمد بن على بن دحيم، ابوجعفر

324. محمد بن على بن عمر بن المهدى

325. محمد بن على بن المهتدى، ابوالحسن

326. محمد بن على السيد، ابوالحسن

327. محمد بن على الصائغ

328. محمد بن عمر البزاز

329. محمد بن عمر بن بكر البغدادى

330. محمد بن عمر التميمى الحافظ

331. محمد بن عون

332. محمد بن الفضيل

333. محمد بن المثنى

ص: 120

334. محمد بن محمود بن ابراهيم الحمامى الشيخ تقى الدين

335. محمد بن مسلمه

336. محمد بن المظفّر بن موسى البغدادى

337. محمد بن المنكر

338. محمد بن منيع بن عبدالرحمن بن جوشى البغدادى، ابوجعفر

339. محمد بن نوح الجند يسابورى

340. محمد بن يوسف

341. محمد و احمد ابنا عبداللّه بن ابى دجانه

342. مخول بن ابراهيم

343. مسعر بن كدام

344. مسلم الملاّئى

345. مطرف بن سمرة بن جندب

346. معاوية بن ميسرة بن شريح

347. معروف بن خربوذ المكى

348. معمر

349. المغيره

350. المفضل بن الجعفرى، ابوطالب

351. منصور بن ابى الاسود

352. منصور بن الحسين بن على، ابوالفتح

353. موسى بن جعفر عليه السلام

354. موسى بن عيسى بن عبداللّه السرّاج

355. الموفّق بن احمد بن محمد المكّى

356. مهاجر بن مسمار

357. ميمون ابى عبداللّه

ص: 121

358. نصر بن عبدالرحمن الوشّاء، ابوسليمان

359. نصر بن مزاحم

360. الوليد بن عقبة بن نزار القيسى

361. هارون بن سعد

362. هبه اللّه بن ابوالقاسم بن غالب السامرى كمال الدين، ابوغالب

363. هبه اللّه بن سهل، ابومحمد

364. هبه اللّه بن محمد بن عبدالواحد بن الحصين، ابوالقاسم

365. هدبة بن خالد

366. هناد بن السرّى

367. يحيى بن حماد

368. يحيى بن سليمان الجعفى

369. يحيى بن عبدالحميد الحمّانى

370. يحيى بن عبدالوهّاب، ابوزكريا

371. يحيى بن عمر الاخبارى، ابوعمر

372. يحيى بن محمد العنبرى، ابوزكريا

373. يحيى بن يعلى

374. يزيد بن ابى زياد

375. يعقوب بن احمد السرّى، ابوالقاسم

376. يعقوب بن اسحاق، ابوعوانه

377. يعقوب بن جعفر بن ابى كثير المدنى الهاشمى

378. يعقوب بن يوسف بن زياد

379. يوسف بن محمد بن سابق

380. يوسف بن يعقوب الشيبانى، ابوالفتح

381. يونس بن ارقم

ص: 122

4. ابراهيم بن منصور اصبهانى (ت 362 - 455 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند. يحيى بن منده از وى حديث نقل كرده است.(1)

5 . ابوسلم بن عبدالرحمن (م 94 ق) : ذهبى و ابن سعد و ابوزرعه و شعبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(2)

6 . احمد بن ابى خثيمه (م 279 ق) : ذهبى و خطيب و دارقطنى و ابن قانع او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(3)

7. احمد بن جعفر بن حمدان حنبلى (ت 274 - م 368 ق) : ذهبى و سلمى و دارقطنى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(4)

8 . احمد بن حسين بيهقى (ت 384 - م 408 ق) : ذهبى و عبدالعزيز بن اسماعيل او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(5)

9. احمد بن حنبل (ت 164 - م 240 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده است.(6)

10. احمد بن سعد زهرى (ت 198 - م 273 ق) : ذهبى و خطيب و ابن صاعد او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(7)

ص: 124

11. احمد بن شعيب نسائى (ت 215 - م 303 ق) : ذهبى و ابوالحسن دارقطنى و ابوسعيد بن يونس در تاريخش احمد بن شعيب نسائى را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(1)

12. احمد بن عبداللّه بغدادى (ت 237 - م 325 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده است. از اينان حديث شنيد و فرا گرفت: ابوحفص فلاّس، زيد بن اخرم، احمد بن بديل و ... ، و اينان از وى حديث نقل كرده اند: دارقطنى، ابن شاهين، عمر بن ابراهيم كتانى و ... .(2)

14. احمد بن على موصلى (ت 220 - م 307 ق) : ذهبى و سلمى و دارقطنى و حافظ عبدالغنى ازدى و ابوعبداللّه حاكم او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(3)

14. احمد بن عمر وكيعى (ت 233 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده است.(4)

15. احمد بن فضل باطرقانى (ت 372 - م 460 ق) : ذهبى و يحيى بن منده او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(5)

16. احمد بن كامل بغدادى (ت 360 - م 335 ق) : ذهبى و ابوالحسن بن زرقويه و خطيب او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند. اينان از وى حديث نقل

ص: 125

كرده اند: دارقطنى، حاكم، اين رزقويه، ابوعلاء محمد بن حسن وراق، يحيى بن ابراهيم مزكى، ابوالحسن حمامى، ابوعلى بن شاذان و ... .(1)

17. احمد بن محمد تبعى (م 267 ق) : ذهبى و ابن ابى حاتم او را توثيق كرده و بسيار تعريف كرده اند. وى از اين اشخاص حديث كرده: قاسم بن حكم عرنى اصرم بن حوشب، حسن بن موسى اشيب و ... ، و اينان از وى روايت نقل كرده اند: مطين، امام بن خزيمه، يحيى بن صاعد، ابن ابى حاتم، حسين محاملى، محمد بن مخلد و ... .(2)

18. احمد بن محمد جروانى (ت 475 - م 576 ق) : ذهبى و حافظ منذرى و حافظ ابن مفضل و ابوسعد سمعانى و حافظ ابن نقطه او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(3)

19. احمد بن محمود بن احمد ثقفى (ت 360 - م 455 ق) : ذهبى و يحيى بن منده او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند. از اينان روايت نقل كرده است: ابوالشيخ، ابوبكر بن مقرى، ابواحد بن جميل، ابومسلم عبدالرحمن بن شهدل، احمد بن على خلقانى، حافظ ابوعبداللّه بن منده و ... .(4)

20. احمد بن منصور رمادى (م 265 ق) : ذهبى و ابراهيم بن اورومه و دارقطنى و ابن ابى حاكم و ابن مخلد او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(5)

21. احمد بن موسى اصفهانى (م 410 ق) : ذهبى و ابن غزى و ابن عماد حنبلى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(6)

ص: 126

22. ادريس بن يزيد اودى (م 280 ق) : مزّى و اسحاق بن منصور و يحيى بن معين و نسائى و ابن حجر او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(1)

23. اسحاق بن منصور (ت پس از 70 - م 251 ق) : ذهبى و حاكم ابوعبداللّه و مسلم و نسائى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(2)

24. اسماعيل بن ابان وراق (م 216 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و ابودار و عباس دورى و يحيى بن معين و بخارى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(3)

25. اسماعيل بن احمد جرجانى (ت 233 - م 396 ق) : ذهبى و قاضى ابوطيب و حمزه سهمى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(4)

26. اسماعيل بن عمرو بجلى (ت حدود 227 - م 130 ق) : محمد بن يحيى بن منده و ابراهيم بن اورمه او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

27. بدر بن عبداللّه شيحى (م 532 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. از اينان حديث شنيد و فرا گرفت: عبدالمحسن از ابى جعفر بن مسلمه، ابوبكر خطيب، ابى الغنائم بن مأمون و ... ، و از وى اينان حديث فرا گرفته اند: سمعانى، ابن عساكر، ابوموسى مدينى، ابن جوزى و محمد بن هبه اللّه وكيل.(6)

ص: 127

28. بكر بن سواده (م 128 ق) : ذهبى و نسائى و بخارى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(1)

29. حبيب بن ابى ثابت (م 122 ق) : ذهبى و احمد عجلى و ابوبكر بن عياش و ابى يحيى قتّات او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(2)

30. حبيب بن يسار (م 110 ق) : مزّى و اسحاق بن منصور و يحيى بن معين و ابوزرعه و ابن حجر او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند. وى از اينان نقل كرده است: زاذان كندى، زيد بن ارقم، سويد بن غفله، ابى رمله عبداللّه بن ابى امامه، عبداللّه بن ابى اوفى و عبداللّه بن عباس، و اينان از وى نقل كرده اند: زبرقان بن عبداللّه سراج، زكريا بن يحيى كندى حميرى، ابوجارود زياد بن منذر، عماره احمر و يوسف بن صهيب.(3)

31. حسن بن احمد حدّاد اصبهانى (ت 419 - م 515 ق) : ذهبى و سمعانى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(4)

32. حسين بن اسحاق (م 290 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده است. وى از اينان حديث شنيد: هشام بن عمار، سعيد بن منصور، يحيى حمّانى، شيبان بن فرّوخ، عبداللّه بن ذكوان، دحيم، على بن بحر قطّان و راويانى در اين طبقه، و اينان از وى حديث نقل كرده اند: فرزندش (على) ، سهل بن عبداللّه تسترى صغير، ابوجعفر عقيلى، ابومحمد بن زبر، سليمان طبرانى و ديگران.(5)

ص: 128

33. حسين بن عبدالملك اصبهانى (ت 443 - م 532 ق) : ذهبى و سمعانى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(1)

34. حسين بن محمد جزرى حرانى (ت پس از 318 - م 120 ق) : ذهبى و ابن عدى ابواحمد حاكم در كتاب «الكنى» و ابوالقاسم بن عساكر او را توثيق كرده و بسيار از اوتعريف كرده اند.(2)

35. حسين بن هارون ضبّى (م 398 ق) : ذهبى و برقانى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(3)

36. حكم بن عتيبه (ت 46 - م 115 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و سفيان بن عيينه و احمد بن عبداللّه عجلى و ابواسرائيل ملائى و مجاهد بن رومى و احمد بن زهير او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(4)

37. حمّاد بن سلمه (م 167 ق) : ذهبى و ابن معين او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(5)

38. حمزة بن عباس حسينى (م 517 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(6)

39. حنبل بن عبداللّه (ت 510 - م 604 ق) : ذهبى و ابن انماطى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(7)

ص: 129

40. خالد بن يزيد عمرى (م 229 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. وى از ابن ابى ذنب و ثورى نقل حديث كرده، و على بن حرب و محمد بن عوف طائى و گروهى از وى روايت نقل نموده اند.(1)

41. خلف بن سالم (ت بعد 226 - م 160 ق) : ذهبى و ابوبكر مروذى و يحيى بن معين و يعقوب بن شيبه او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند.(2)

42. داود بن يزيد اودى (م 51 ق) : مزّى و ابواحمد بن عدى او را توثيق كرده و بسيار از او تعريف كرده اند. وى جزو اسناد كتاب «تاريخ مدينة دمشق» است.(3)

43. رياح بن حارث نخعى: مزّى و ابوحاتم و ابن حجر او را توثيق كرده اند. رياح بن حارث نخعى از اينان نقل حديث كرده: اسود بن يزيد، حسن بن على عليه السلام، سعيد بن زيد بن عمرو بن نقيل، عبداللّه بن مسعود، على بن ابى طالب عليه السلام و عمار ياسر، و از وى اينان نقل روايت كرده اند: پسرش جرير بن رياح نخعى، حرمله بن قيس و ... .(4)

44. زاهر بن طاهر (ت 446 - م 533 ق) : ذهبى و ابوسعد سمعانى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

ص: 130

45. زيد بن حباب (ت 130 - م 203 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

46. زيد بن حسن كندى بغدادى (ت 520 - م 613 ق) : ذهبى و شيخ موفق او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

47. زيد بن يثيع (ابن اثيع همدانى كوفى) : مزّى و ابن حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

48. زينب بنت احمد مقدسيه (م 740 ق) : در كتاب «شذرات الذهب» وى را جزو زنان محدث سده هفتم هجرى در دمشق نام برده است.(4)

49. سعيد بن وهب (م 86 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن سعد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. از اينان حديث نقل كرده است: امام على عليه السلام، ابن مسعود، معاذ بن جبل و جناب اسلم در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله.(5)

50 . سلمة بن كهيل (ت 40 - م 120 ق) : ذهبى و يعقوب بن شيبه و احمد بن حنبل و صفدى و سنانى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(6)

ص: 131

51 . سليمان بن احمد طبرانى (ت 260 - م 360 ق) : ذهبى و سليمان بن ابراهيم حافظ و ابواحمد عسّال قاضى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

52 . سليمان بن اشعث (ت 202 - م 275 ق) : ذهبى و احمد بن محمد بن ياسين و حافظ موسى بن هارون و ابوعبداللّه بن منده او را توثيق و از او تعريف كرده اند.(2)

53 . سلمان بن قرم: مزّى و عبداللّه بن حنبل و محمد بن عوف طائى و احمد بن حنبل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

54 . سليمان بن مهران (م 147 ق) : ذهبى و يحيى بن قطّان و احمد بن عبداللّه عجلى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

55 . جمال الدين انصارى دمشقى (ت 520 - م 614 ق) : ذهبى و ابن نقطه و سبط بن جوزى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

56 . شريك بن عبداللّه (ت 95 - م 178 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن مبارك گفته او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(6)

57 . شهر بن حوشب (م 100 ق) : ذهبى و ابن ابى نهيك و حرب كرمانى و احمد بن حنبل و ترمذى و محمد (بخارى) و احمد عجلى و عباس و يحيى بن معين او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(7)

ص: 132

58 . صالح بن محمد بغدادى (ت 205 - م 293 ق) : ذهبى و دارقطنى و حافظ ابوسعد ادريسى و خطيب و على بن محمد مروزى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

59 . ضمرة بن ربيعه (م 202 ق) : ذهبى و عبداللّه بن احمد بن حنبل و پدرش احمد بن حنبل و ابن معين و نسائى و ابوحاتم و آدم بن ابى اياس و ابن سعد و ابوسعيد بن يونس او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

60 . طلحه بن مصرف (م 112 ق) : ذهبى و عبدالملك بن ابجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. اينان از وى حديث نقل كرده اند: پسرش (محمد بن طلحه) منصور، اعمش، مالك بن مغول، شعبه و شمار بسيار ديگر.(3)

61 . عبداللّه بن شوذب (م 156 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و ابوعمر بن نهاس و كثير بن وليد و ابوعامر عقدى و ثورى و يحيى بن معين و ضمره او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

62 . عبداللّه بن سعيد كندى (م 257 ق) : ذهبى و ابوحاتم رازى و محمد بن احمد بن بلال او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

ص: 133

63 . عبداللّه بن عدى جرجانى (ت 277 - م 365 ق) : ذهبى و ابويعلى خليلى و ابووليد باجى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

64 . عبداللّه بن لهيعه (ت 96 - م 174 ق) : شمس الدين ذهبى و روح بن صلاح گفته و احمد بن حنبل و ابوداود و احمد بن حنبل و جعفر فريانى او را توثيق كرده و ستوده اند.(2)

65 . عبداللّه بن محمد نفيلى حرّانى (م 234 ق) : ذهبى و ابوحاتم و ابن معين و دارقطنى و ابن حبّان و مكحول و جعفر بن ابان و احمد بن حنبل و ابن حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

66 . عبداللّه بن نمير (ت 115 - م 199 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

67 . عبداللّه بن هبيره (ت 41 - م 126 ق) : مزّى و عبداللّه بن احمد حنبل و پدرش احمد بن حنبل و ابوداوود و ابن حبّان و ابن حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

68 . عبدالرزاق بن همام (ت 126 - م 211 ق) : ذهبى و احمد عجلى و ابن ابى عقب و ابوميمون و ابوزرعه و محمود بن سميع و احمد بن صالح و احمد بن حنبل

ص: 134

و ابوجعفر عقيلى و احمد بن بكير حضرمى و محمد بن اسحاق بن يزيد بصرى و مخلد شعيرى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

69 . عبيداللّه بن عبداللّه حسكانى (م قرن 5 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است.(2)

70. عبيداللّه بن عمر قواريرى (ت 152 - م 235 ق) : ذهبى و يحيى و صالح جزره حافظ و نسائى و ابن سعد و ابوحاتم و ابن انبارى و ثعلب توثيقش كرده و ستوده اند.(3)

71. عدى بن ثابت (م 116 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و عجلى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

72. عطية بن سعد عوفى (م 111 ق) : ذهبى و عباس دورى و يحيى بن معين گفته او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

73. عفان بن مسلم (ت 134 - م 220 ق) : ذهبى و احمد بن عبداللّه عجلى و احمد بن ابى عوف و حسن بن على حلوانى و يحيى بن معين و زعفرانى و يعقوب بن شيبه او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(6)

ص: 135

74. على بن ابراهيم بغدادى باقلانى (م 448 ق) : ذهبى و خطيب او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. وى از اينان حديث شنيده است: ابوبكر بن مالك قطيعى، حسينك بن على تميمى و محمد بن اسماعيل ورّاق.(1)

75. على بن حسن شافعى ابن عساكر (م 571 ق) : ذهبى و قاسم و ابوالحسن على بن ابراهيم انصارى حنبلى وابوالحسن سعدالخير و سمعانى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

76. على بن زيد تيمى بصرى (م 129 ق) : ذهبى و خالد بن خداش و حماد بن زيد و سعيد جريرى و يعقوب بن شيبه و ابن عدى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

77. على بن حكيم اودى (م 231 ق) : مزّى و ابراهيم بن عبداللّه بن جنيد و يحيى بن معين و ابوعبيد اَجرى و ابوداود و ابوحاتم و ابن حجر او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

78. على بن عمر بغدادى دارقطنى (ت 306 - م 385 ق) : ذهبى و ابوعبداللّه حاكم در كتاب «مزكى الاخبار» و قاضى ابوطيب طبرى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

ص: 136

79. على بن عمر بن محمد قزوينى (ت 360 - م 442 ق) : ذهبى و خطيب و حسن بن على و جعفر بن على و سلفى و شجاع ذهلى و ابوصالح مؤذن در «معجم» و عبداللّه بن سبعون قيروانى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

80 . على بن منذور اودى (م 256 ق) : مزّى و عبدالرحمن بن ابى حاتم و نسائى و محمد بن عبداللّه حضرمى و ابن نمير اودى را توثيق كرده و از وى تعريف كرده اند.(2)

81 . على بن مبشّر واسطى (م 324 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. اينان از وى حديث نقل كرده اند: ابوبكر ين مقرى ابواحمد حاكم، دارقطنى، زاهر بن احمد و گروه بسيار ديگر.(3)

82 . على بن محمد طنافسى (م 233 ق) : ذهبى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

83 . عمرو بن عبداللّه همدانى كوفى (م 127 ق) : ذهبى و احمد حنبل و يحيى بن معين و على بن مدينى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

84 . فضيل بن مرزوق (م پيش از 170 ق) : ذهبى و محدث ابوعبدالرحمن عنزى و سفيان بن عيينه و يحيى بن معين و هيثم بن جميل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(6)

ص: 137

85 . قطر بن خليفه (م 153 ق) : ذهبى و احمد بن حنبل و ابن سعد و عبداللّه بن احمد و پدرش احمد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

86 . قبيصة بن ذويب (ت سال فتح مكه به دنيا آمد - م 88 ق) : ذهبى و محمد بن سعد و مكحول و ابن شهاب او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

87 . قيس بن ربيع (ت حدود 167 - م 90 ق) : ذهبى و شعبه و ابن عدى و يعقوب بن شيبه و قراد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

88 . مالك بن اسماعيل (م 219 ق) : ذهبى و محمد بن على بن داوود بغدادى و ابن معين و ابوحاتم و يعقوب بن شيبه و محمد بن عبداللّه بن نمير و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

89 . محمد بن ابى سرّى (م 238 ق) : ذهبى و يحيى بن معين و ابن حبّان او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

ص: 138

90. محمد بن ابى نصر لفتوانى (ت 467 - م 553 ق) : ذهبى و ابوموسى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. اينان از وى حديث نقل كرده اند: ابوموسى مدينى، ابن عساكر، ابوسعد سمعانى و پسرش عبيداللّه بن محمد و ... .(1)

91. محمد بن حاكم نيشابورى (ت 321 - م 405 ق) : ذهبى و ابوحازم عمر بن احمد عبدويى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

92. محمد بن زنجويه (م 302 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. از اينان حديث شنيد: ابامصعب زهرى، عبدالعزيز بن يحيى، ابن راهويه، عمرو بن زراره، ابامروان عثمانى، اباكريب، يحيى بن اكثم و از راويان در طبقه اينان، و اينان از وى روايت نقل كرده اند: على بن حمشاذ، ابوالفضل محمد بن ابراهيم، عبداللّه بن سعد، ابوعمرو بن حمدان و استادان و شيوخ.(3)

93. محمد بن عثمان بن ابى شيبه (م 297 ق) : ذهبى و صالح جزره و ابن عدى و ابوالحسن بن منادى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

94. محمد بن على بن دحيم شيبانى (م پس از 351 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است.(5)

95. محمد بن على بن زيد مكى صائغ (م 291 ق) : ذهبى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده است. وى از اينان حديث شنيد: قعنبى، خالد بن يزيد عمرى، حفص بن عمر حوضى، سعد بن منصور، محمد بن معاويه، يحيى بن معين، محمد بن جدى، ابراهيم بن منذر، يعقوب بن حميد بن كاسب و ... ، و اينان از محمد بن على صائغ

ص: 139

99. محمد بن فضيل (م 194 ق) : ذهبى و ابن سعد و يعقوب و احمد بن حنبل او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

100. محمد بن مثنّى (م 252 ق) : ذهبى و محمد بن يحيى ذهلى و صالح جزره و ابوحاتم و خطيب او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

101. محمد بن مظفر بغدادى (ت 286 - م 379 ق) : ذهبى و خطيب و برقانى و سلمى و دارقطنى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

102. محمد بن محمود همدانى: ذهبى و ابن نجار او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

103. محمد بن منكدر (م 130 ق) : ابن حجر و عبداللّه بن زبير حميد و اسحاق بن منصور و يحيى بن معين و ابوحاتم و ابن حبان او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

104. محمد بن يزيد قزوينى (ت 209 - م 275 ق) : ذهبى و ابويعلى خليل بن عبداللّه خليلى قزوينى او را توثيق كرده و از وى تعريف كرده اند.(6)

105. مسعر بن كدام (م 155 ق) : ذهبى و يحيى بن سعيد و شعبة بن حجاج و يعلى

ص: 141

بن عبيد و يحيى بن سعيد قطان و ابوزرعه رازى و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(1)

106. مسلم بن كيسان ملاّئى: مزّى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. ترمذى و ابن ماجه از وى نقل حديث كرده اند.(2)

107. مطر ورّاق (م 129 ق) : ذهبى و خليل بن عمر بن ابراهيم و عمويش عيسى و مالك بن دينار او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

108. معمر بن راشد (ت 96 - م 153 ق) : ذهبى و ابن حبّان و سمعانى و ابن جريح او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. على بن حجر سعدى از او روايت كرده است.(4)

109. مهاجر بن مسمار قرشى زهرى (م 105 ق) : مزّى و ابن حبّان او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. وى از اينان حديث نقل كرده است: عامر بن سعد بن ابى وقاص و خواهرش عايشه بنت سعد بن ابى وقاص، و اينان از او نقل حديث كرده اند: حاتم بن اسماعيل، خالد بن الياس، محمد بن عبدالرحمن بن ابى ذئب، موسى بن يعقوب زمعى و يعقوب بن جعفر بن ابى كثير.(5)

110. وضاع بن عبداللّه يشكرى (ت نود و اندى - م 176 ق) : ذهبى و عفان و احمد حنبل گفته و عفان بن مسلم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(6)

ص: 142

111. هدبة بن خالد بصرى (ت پس از 140 - م 235 ق) : ذهبى و على بن جنيد و يحيى بن معين و ابوحاتم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. اينان از وى حديث نقل كرده اند: بخارى، مسلم، ابوداوود، ابوزرعه، ابوحاتم و ... .(1)

112. هنّاد بن سرى (ت 152 - م 243 ق) : ذهبى و ابوحامد احمد بن سهل اسفراينى و احمد حنبل و ابوحاتم و نسايى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(2)

113. يحيى بن ابى عمرو عبدالوهاب عبدى (ت 434 - م 511 ق) : ذهبى و سمعانى و اسماعيل حافظ و محمد بن ابى نصر لفتوانى حافظ او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

114. يحيى بن حماد (ت 215 ق) : ذهبى و ابن سعد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. اينان از وى نقل حديث كرده اند: بخارى، اسحاق بن راهويه، بندار، محمد بن مثنّى، حميد بن زنجويه، اسحاق كوسج، ابواسحاق جوزجانى، احمد بن اسحاق سرمارى، بكار بن قتيبه، حسن بن مدرك طحّان، عبداللّه بن عبدالرحمن دارمى، محمد بن مسلم بن واره، يعقوب فسوى، كديمى، عبداللّه بن حجاج بن منهال، پسرش حماد بن يحيى بن حماد، ابومسلم كجى و شمار فراوان ديگر.(4)

115. يحيى بن سليمان جعفى (ت 238 ق) : مزّى و ابن حبّان او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(5)

116. يحيى بن عبدالحميد حمانى (ت 150 - م 228 ق) : ذهبى و بخارى و مطين و محمد بن عبداللّه بن نمير و عثمان بن سعيد و احمد بن زهير و ابن معين و احمد بن

ص: 143

ابى يحيى و عبداللّه بن دورقى و محمد بن ابى هارون و ابوحاتم رازى او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. عثمان بن سعيد از يحيى بن عبدالحميد حمانى نقل حديث كرده است.(1)

117. يحيى بن محمد بن عبداللّه عنبرى (م 344 ق) : ذهبى و حاكم و ابوعلى حافظ او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند. از اينان حديث شنيد: ابوعبداللّه محمد بن ابراهيم بوشنجى، محمد بن عمرو قشمرد، حسين بن محمد قبانى، ابراهيم بن ابى طالب، ابن خزيمه و شمار فراوان ديگر، و اينان از وى نقل كرده اند: ابوبكر بن عبدش، ابوعلى حافظ، ابوالحسن حجاجى، حاكم، ابن منده و ... .(2)

118. يزيد بن ابى زياد (م 137 ق) : ذهبى و جرير و يزيد بن ابى زياد او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(3)

119. يعقوب بن اسحاق نيشابورى (ت 130 - م 316 ق) : ذهبى و ابوعبداللّه حاكم او را توثيق كرده و از او تعريف كرده اند.(4)

و مردى از همنشينان حضرت على عليه السلام، از حضرت على عليه السلام نقل كرده كه فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم فرمود: والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ.

و اما پاسخ اين شبهه:

اولاً: اين روايت مخالف روايات بسيار ديگرى است كه از زبان اميرالمؤمنين عليه السلام از قول پيامبر صلى الله عليه و آله تصريح به عبارت «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ» دارد. به عنوان مثال حافظ ابن عساكر در «تاريخ مدينة دمشق» به سند متصل به على بن مهدى، از پدرش، از على بن موسى الرضا، از پدرش، از جعفر صادق، از پدرش، از على بن حسين، از پدرش، از جدش على بن ابى طالب عليهم السلام كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ، وَ عادِ مَن عاداهُ، وَ انصُر مَن نَصَرَهُ، وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.(1)

ثانيا: در سند روايت نخست ابوبكر بن مالك و حجاج بن شاعر هستند، كه مجهول مى باشند و سخن از رجال شناسان كه دلالت بر وثاقت اينان كند وارد نشده است.

نيز در سند اين روايت ابومريم است. چنانكه مزّى در «تهذيب الكمال» گفته وى نخستين كسى است كه در بصره قضاوت كرد. او را بر آن سامان ابوموسى اشعرى گماشت.(2)

همچنين در سند آن نعيم بن حكيم است. چنانكه ذهبى در «ميزان الاعتدلال» گفته، وى احاديث ناصحيح دارد.(3) همچنين ابن سعد درباره او گفته است: در شأن حديث نيست. نسائى نيز گفته است: قوى نيست و سال 148 ق درگذشت.

نيز در سند از مردى همنشين على عليه السلام نام برده شده كه نمى دانيم كيست !

در نتيجه، به اين دلائل روايت از درجه اعتبار ساقط است.

ص: 145

و خونش را مباح دانستند و مرتكب ساير اعمال شدند، افرادى مثل معاويه (در جنگ صفين) و طلحه و زبير و عايشه (در جنگ جمل) را كه عليه خليفه وقت (اميرالمؤمنين عليه السلام) قيام كرده و علم مخالفت برافراشته بودند را نيز مرتدّ بدانند. در اين صورت ديگر لشكريان معاويه مؤمن نبوده بلكه مرتدّ هستند. آنگاه چگونه اين مرتدان به دوزخ نمى روند و به قول مدعى به بهشت مى روند ؟ !

خود: الشافى، الالفين، كشف الحق و نهج الصدق، احقاق الحق، عبقات الانوار و الغدير.

اما در اين ميان، دشمنانى كه خود را عاجز و درمانده مى ديدند دست به جنايت مى زدند ! همانند كتاب «احقاق الحق» ، كه نويسنده آن قاضى نوراللّه تستسرى را به شهادت رساندند.(1)

در اين ميان، اخيرا دو كتاب مستقل و التبه ناچيز از سوى معاندين و دشمنان تشيع چاپ شده، كه در آنها چند شبهه بى اساس در مورد غدير مطرح شده است. ذيلاً اين دو كتاب همراه با طرح اجمالى شبهات آنها و پاسخ آنها معرفى مى شود:

كتاب اول: «ماجراى غدير خم و رابطه آن با ولايت» ، چاپ عربستان. اين كتاب بين حجاج ايرانى بخش شده، و در آن سعى شده غدير را حادثه هاى كوچك و بى اهميت و منهاى مفهوم ولايت و امامت جلوه دهد. اين كتاب به قدرى بى محتوا و پوچ است كه نيازى به طرح پاسخ ندارد.(2)

كتاب دوم: «راهى ديگر براى كشف حقيقت» ، نوشته محمدباقر سجودى، رقعى، 71 صفحه.

در اينجا پاسخ شبهات كتاب «راهى ديگر براى كشف حقيقت» نوشته محمدباقر سجودى ارائه مى شود. نويسنده اى كه در كتابش شبهاتى را درباره جريان غدير و ولايت حضرت على عليه السلام مطرح مى كند تا اعتقادات شيعه را خدشه دار كند.

نويسنده كتاب در آغاز كلام مى گويد: توهين در استدلال و بحث مناسب نيست و كسى را به هدف نزديك نمى كند. چرا كه در مسائل اختلافى يا سخن و استدلال مورد پذيرش و قبول است و خواننده آن را مى پذيرد، يا قانع كننده نبوده كه در آن صورت تحميل آن به خواننده شايسته نيست.

ص: 152

نكته سوم: صرف ادعاى وكيل از داشتن سابقه درخشان موكل ملاك پذيرش دليل نيست، و بايد اين سابقه پاك براى خود قاضى ثابت شود. به ويژه وقتى كه طرف مقابل براى اثبات سوء سابقه، مدارك صحيح و موثقى داشته باشد.

نكته چهارم: متهم هرگز به حقيقت اشاره نمى كند و حتى مى كوشد تا توجه قاضى را از آن باز دارد.

يوسف عليه السلام را با هم مى بينند. اما زليخا پيش دستى مى كند و مى گويد: «كيفر كسى كه بخواهد نسبت به خانواده تو خيانت كند جز زندان يا عذاب دردناك چيست» .(1)

در اينجا زليخا با اطلاع از ظلم خود مدعى حق مى شود، و به ظاهر نيز همه چيز به نفع زليخاست. اما از آنجا كه خداوند داد مظلوم را از ظالم مى گيرد، اين بار نيز شاهدى از زنان مصر حقيقت را افشا مى كند، همانگونه كه خداوند در قرآن چنين مى فرمايد:

«و در اين هنگام شاهدى از خانواده آن زن شهادت داد كه اگر پيراهنش از پيش رو پاره شده آن زن راست مى گويد و او از دروغگويان است. و اگر پيراهنش از پشت پاره شده آن زن دروغ مى گويد و او از راستگويان است. هنگامى كه (عزيز مصر) ديد پيراهن از پشت پاره شده گفت اين از مكر و حيله شما زنان است كه مكر و حيله شما زنان عظيم است» .(2)

در مورد جريان غدير و امامت حضرت على عليه السلام ما معتقديم كه برخى - از جمله نويسنده كتاب مذكور - بر خلاف حقايق مسلّم تاريخى و حديثى سخن گفته و مدعى مطالبى شده اند كه عقل سليم و وجدان بيدار آنها را نمى پذيرد. در واقع مى توان گفت كه اين سخنان را فقط براى پوشيده ماندن حقايق بيان كرده اند. از اين رو در آغاز بحث براى يافتن حقيقت، جريان غدير را هم از ديدگاه شيعيان و هم از ديدگاه نويسنده كتاب بيان مى كنيم:

در قرن سوم 92 دانشمند، در قرن هفتم 21، در قرن هشتم هيجده و ... ، و در قرن چهاردهم بيست دانشمند اين حديث را - البته نه به صورت كامل - نقل كرده اند، و هيچ كدام ادعاى نويسنده را بيان نكرده اند.(1)

گروهى تنها به نقل حديث اكتفا نكرده، بلكه درباره اسناد و مفاد آن به طور مستقل كتاب هايى نوشته اند. «طبرى» - از مورخان بزرگ اهل تسنن - كتابى به نام «الولاية فى طرق حديث الغدير» نوشته، و اين حديث شريف را از 75 طريق از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده است.(2) همچنين احمد بن حنبل - از محدثان بزرگ اهل تسنن - به چهل سند(3)، ابن حجر عسقلانى به 25 سند و نسائى به 250 سند حديث غدير را نقل كرده اند.

ابوذر روايت مى كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و هر كس مرا عصيان كند خدا را عصيان كرده است. و هر كس على عليه السلام را اطاعت كند مرا اطاعت كرده، و هر كس على عليه السلام را عصيان كند مرا عصيان كرده است.(1)

گفتنى است برخى منابع اهل تسنن تصريح مى كنند كه خود رسول خدا صلى الله عليه و آله لقب «اميرالمؤمنين» را بر ايشان نهاده است.(2)

بنا بر اين، حتى اگر اهل تسنن از آن همه خطبه طولانى غدير تنها به بخشى از آن اشاره كرده باشند، احاديث فراوان آنان درباره اميرمؤمنان عليه السلام نشان مى دهد كه معناى ولايت در حديث غدير به معناى خلافت و جانشينى است، نه صرف دوستى.

ما امكان ندارد و جايز نيست كه حتى تصور كنيم كه مى توانيم حضرتش را مورد محاسبه قرار دهيم؛ مثلاً بگوييم اين امر متعلق به شماست و فلان امر به شما تعلق ندارد !

ولايت آن حضرت در درجه اى بسيار عالى قرار دارد، به حدى كه ايشان را «أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» قرار مى دهد؛ يعنى ايشان در مورد مؤمنين از خود آنها اولى تر و صاحب اختيارتر هستند.

ادراك اين حقايق از برخى جهات و در دو سطح امكان پذير مى باشد: سطح ادراك ملاك، و سطح نصوص و تصريحاتى كه در خصوص ولايت و شؤون آن صادر شده است.

ادراك ملاك ولايت از دو جهت عمده محقق مى گردد: جهت اول: ايمان به رسول اللّه صلى الله عليه و آله. جهت دوم: شناخت قرآن كريم و شناخت سنت، كه بر ايمان به آن استوار است. ملاك ايمان به رسول اللّه صلى الله عليه و آله از سنخ ادله عقلى و وجدانى است، و هر چه ايمان قوى تر باشد پذيرش ولايت رسول اكرم صلى الله عليه و آله قوى تر و گسترده تر و با شموليت بيشتر مى گردد.

قدرت ايمان هم جوانبى دارد، كه از جمله آن است مرتبه تصديق و مرتبه شناخت به آن حضرت، و قدرت درك معانى و ابعاد مأموريت خطير آن حضرت. ايمان به رسول اللّه صلى الله عليه و آله بر ايمان به خداوند سبحان استوار است. پس هر كس شناختش نسبت به خدا افزون گردد، شناختش نسبت به برگزيده خدا و حجت خدا در زمين افزون مى گردد.

صحابه از نظر قوت ايمان در جميع جوانب آن با يكديگر فرق داشتند. حتى برخى از آنها دچار شك مى شدند كه آيا حق با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است و آن حضرت گزينه برتر و سزاوارتر را برگزيده يا نه ! حتى گاهى برخى از ايشان در صداقت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و عدم مخالفت حضرت با پروردگار دچار شك و ترديد مى شدند ! ! بعضى از آنها پا را

ص: 171

از اين فراتر گذاشتند و در شك و ترديد نسبت به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بسيار فراتر از اين حدود كه ذكر شد عمل نمودند !

اما اهل بيت حضرت عليهم السلام كاملاً ذوب در آن حضرت بودند، و پيامبر صلى الله عليه و آله و سنتش را تقديس مى كردند، و با قوت به آن تمسك مى كردند، و در جهت ميل و رغبت آن حضرت و خواست قلبى او حركت مى كردند، و منتظر اشاره حضرت بودند، و كاملاً مطابق اراده و ميل حضرتش عمل مى كردند.

حضرت فاطمه و اميرالمؤمنين و نيز امام حسن و امام حسين عليهم السلام على رغم سن اندكشان، كاملاً همانى بودند كه رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى خواست. هيچ گاه امام سخنى از سخنان پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را تكرار نكرد، بلكه بدون هيچ بحث و جدل و تنها در همان بار اول سخن آن حضرت را درك مى كرد، و اوامر ايشان را در مى يافت و اجرا مى كرد.

حتى گاهى كه صورت پيامبر صلى الله عليه و آله به سمتى بود و اميرالمؤمنين عليه السلام مى خواست سؤالى از ايشان بپرسد، صورت خود را بر نمى گرداند و در حالى كه به همان سمت متوجه بود پرسش خود را مطرح مى كرد. اينان در سختى ها و تنگناها و هنگامه نبرد همراه و شريك رسول اللّه صلى الله عليه و آله بودند، و به همراه حضرتش مشقت ها و سختى هاى زندگى را تحمل مى كرند.

همچنين برخى از صحابه در خصوص ذوب شدن در اطاعت و ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله كه مبتنى بر ايمان ايشان به حضرت بوده مثال هاى درخشان و خيره كننده اى در تاريخ اسلام بر جاى گذاشته اند. افرادى همچون مقداد و سعد بن معاذ در حادثه بزرگ جنگ بدر.

ايمان به عصمت پيامبر صلى الله عليه و آله جزئى از ايمان به آن حضرت و درجه اى از درجات آن مى باشد. قرآن كريم با اسلوب و سياق خود بسيارى از جوانب ملاك ولايت را در ذهن و شعور آدمى پى ريزى مى كند. ولى بهتر اين است كه ادراك از قرآن هوشيارانه باشد، و اين مهم با قرائت متدبرانه و هوشيارانه قرآن به آسانى امكان پذير است.

ص: 172

1. ولايت در تبليغ قرآن كريم از طريق وحى از خداوند سبحان. اين ولايت، ولايتى مهم و منحصر به آن حضرت است. در نتيجه، هيچ كس قرآن را از طريق وحى الهى تبليغ نمى كند مگر آن حضرت، و از هيچ كس جز ايشان چنين چيزى پذيرفته نيست؛ چه در حيات آن حضرت و چه پس از عصر حضرت تا روز قيامت !

پس قطعا پيامبر صلى الله عليه و آله همه قرآن را تبليغ كرده و به بندگان خدا رسانده است، و هيچ چيز از چشم حضرت پوشيده نمانده است. قطعا قرآن در زمان حيات حضرتش كامل شده و چيزى از آن ناگفته نمانده است.

پس اين قرآن كامل است، همان طور كه خداوند متعال اراده كرده است. اين بدان معنى است كه شهادت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مانع از كامل شدن قرآن نشد؛ يعنى قبل از شهادت حضرت قرآن كامل شده بود، و هر كس قرآن را نقل نمايد و تبليغ كند قطعا يا مستقيما از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى كند، و يا با واسطه از ايشان نقل مى كند.

اين امر مهم - يعنى تبليغ قرآن با ولايت - در تعليم و تفسير قرآن و تأويل آن ملازمه دارد، و اين ولايت همچنين بسيار مهم است. لذا تفسير و تأويلى كه با آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله تفسير و تبليغ كرده معارض باشد قابل قبول و پذيرش نيست، و جايز نيست آنچه كه از رسول اللّه صلى الله عليه و آله دريافت مى شود مورد تخطئه قرار گيرد.

اما فرق ميان ولايت آن حضرت در تبليغ نص و لفظ قرآن با ولايت حضرتش در تفسير اين است كه ولايت تبليغ منحصر به او است، و امكان ندارد و درست نيست كه از غير آن حضرت صادر شود. اما ولايت تفسير كمى پايين تر از اين مرتبه قرار دارد، و اين ولايت به معناى حاكم بودن است.

اين يعنى آنچه رسول اللّه صلى الله عليه و آله در خصوص تفسير مى داند حاكم بر دريافت هاى ذهنى و استفاده هاى عقلى است كه بر اذهان ديگران متبادر مى شود، چرا كه صرفا رسول اكرم صلى الله عليه و آله و وارثان علم ايشان از تفسير كامل و واقعى مطلع هستند.

ص: 176

4. ولايت بر تصديق كتب الهى پيشين و اشراف و سيطره بر آنها و تصديق پيامبران عليهم السلام پيشين و اشراف و سيطره بر اخبار و آثار و علوم ايشان. پس هر چه كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از كتب آسمانى پيشين خبر دهد واجب است مورد تصديق قرار گيرد و بدان ايمان آورده شود، و آنچه آن حضرت بيان نفرموده در مظانّ شك و گمان قرار مى گيرد، و نيز آنچه حضرتش انكار فرموده انكار و تكذيب آن واجب مى گردد. از همين قبيل است نام هاى پيامبران عليهم السلام و اخبار و علوم ايشان. لذا پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد آنچه نزد اهل كتاب است حاكم است.

5 . ولايت بر دعوت به اسلام؛ يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله مكلف است كه ديگران را به رسالت خويش فراخواند، نه اينكه صرفا واسطه اى براى رساندن آن به مردم باشد. پس براى هيچ كس جايز نيست كه در اين مأموريت به حضرت اعتراض كند، و يا در كار آن حضرت اشكال تراشى كرده و آن را دشوار سازد. و نيز كسى حق ندارد در اين مأموريت بدون حضور حضرتش تك روى كند. از جمله اين ولايت مى توان به ولايت در جهاد ابتدايى اشاره كرد.

6 . ولايت در تشريع و فانون گذارى در مورد همه عرصه هاى زندگى؛ چه گفته شود اين امر به نوعى از سوى اللّه تعالى به آن حضرت تفويض شده يا نه. چرا كه مسئله حدود ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله امرى است بين آن حضرت و پروردگارش.

پس هيچ يك از مردم صلاحيت ندارند كه بر رسول اللّه صلى الله عليه و آله اعتراض كنند، يا در مقابل تشريع آن حضرت مقاومت كنند، و يا ادعا كنند كه پيامبر صلى الله عليه و آله از صلاحيت ها و حد اختيارات خويش تجاوز كرده است. و نيز كسى حق ندارد در اين مأموريت تك روى كند و براى مردم قانون وضع كند، مگر با اجازه و منهج خود اسلام.

7. ولايت در گسترش امنيت و برقرارى نظم و اداره امور بندگان و عمران شهرها، براى زندگى مسلمانان و آن دسته از اهل كتاب كه با مسلمانان زندگى مى كنند. پس شوريدن و بر هم زدن امنيت، قيام عليه رسول اللّه صلى الله عليه و آله و جنگ با خداوند متعال و پيامبرش صلى الله عليه و آله مى باشد.

ص: 178

8 . ولايت در اجراى احكام اسلام و امر به معروف و نهى از منكر. پس رفتارهاى خوسرانه بدون اذن ايشان در اين مأموريت درست نيست.

9. ولايت در دفاع و امور مربوط به جنگ و صلح و آتش بس و پيمان، هر چند بدون دعوت و جهاد باشد. پس جنگ اسلامى و الهى جنگ رسول اللّه صلى الله عليه و آله است، و صلح صحيح فقط صلحِ حضرت است، و ذمّه و پيمان مشروع فقط ذمّه و پيمان پيامبر صلى الله عليه و آله است.

10. ولايت در قضاوت، هم در قانون گذارى و هم در اجراى آن.

11. ولايت در اطاعت مطلق. لذا نافرمانى از رسول اكرم صلى الله عليه و آله جايز نيست، و عدم اجراى فرمان آن حضرت - به هر دليلى كه باشد - روا نيست.

12. ولايت پيروى و گرايش؛ لذا هويت اسلامى به هيچ كس اجازه نمى دهد از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پيروى سر باز زند. چرا كه او فرستاده خداست، و آنچه از جانب پروردگارش به حضرت وحى مى شود و خدا مى خواهد پيروى مى كند و بقيه - همه و بدون استثنا - پيرو آن حضرت هستند، و نيز از طريق تبعيت از ايشان مى توانند پيرو دين خداوند متعال گردند.

13. ولايت محبت و دوستى و تقديس و تنزيه و احترام و اكرام و برتر داشتن، و از آن جمله است ولايت محبت نزديكان و خويشاوندان ايشان، و حبّ و بغض داشتن بر اساس حبّ و بغض آن حضرت.

14. ولايت يارى و نصرت؛ يارى ايشان در همه حال و در همه عرصه ها واجب است، و اين امر هيچ استثنايى ندارد؛ نه در گستره فكر و احساس و نه در گستره عمل و رفتار و جبهه گيرى. پس يارى كردن رسول اللّه صلى الله عليه و آله و سنت وى و عواطف وى همچون يارى رساندن به وى در جنگ و درگيرى و ساير انواع جهاد است، و اين يارى شامل همه اوقات مى شود. پس در هر لحظه و در هر برهه از زمان كه ميان رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سايريرن تباين و اختلافى رخ دهد، يارى رساندن به آن حضرت واجب است، و خلاف آن جايز نيست.

ص: 179

15. ولايت تزكيه و تعليم و اختيار تام در طرق و اساليب و شيوه هاى آن. در ضمن اين ولايت است قدرت حكومت و اختيار تعيين طريق تربيت و آماده سازى روحى و روانى و تعليم و آماده سازى فرهنگى و علمى.

16. ولايت بر نفوس و امور شخصى همه افراد، زيرا آن حضرت نسبت به مؤمنان از خودشان اولى و سزاوارتر است؛ يعنى ولايت حضرت بر هر شخصى در مسائل شخصى و خصوصى اش از ولايت همان شخص بر خودش بالاتر و بيشتر است.

اين درجه از ولايت بالاترين درجه ولايت است، و اگر اين ولايت موجود باشد بقيه انواع ولايت نيز به طريق اولى وجود خواهند داشت. مثلاً اگر اين ولايت موجود باشد، دلالت مى كند بر وجود ولايت در اداره امور همه مؤمنين. اين يعنى فرمانروايى و رهبرى ايشان بر مؤمنان.

به همبن دليل، برخى از كسانى كه مايلند جبهه گيرى برخى صحابه را توجيه كنند و بعيد مى پندارند كه صحابه عمدا با نص و تصريح رسول اللّه صلى الله عليه و آله مخالفت كرده باشند، اين معنى را از حديث غدير نفى مى كنند؛ و آن عبارت «هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام مولاى او است» مى باشد. در حالى كه آن حضرت در مقدمه اين سخن و پيش از اين عبارت فرموده است: «آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ » .

به همبن دليل واقعه غدير جايگاهى رفيع در انديشه اسلامى يافته است. خصوصا در مباحثه ميان اهل بيت عليهم السلام و شيعيان و بين آن دسته از مسلمانان كه برايشان دشوار است اعتراف كنند كه صحابه با فرمان رسول اللّه صلى الله عليه و آله مخالفت كرده اند.

پس اينكه:

غدير چيست ؟

روز غدير چه روزى است ؟

حديث غدير كدام است ؟

معناى آن چيست ؟

ص: 180

غير از آنچه گفته شد، بقيه انواع ولايت كه ذكر كرديم و گستردگى و درجات آن را بيان كرديم، مى تواند در ولىّ پس از پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گيرد. البته پس از آنكه وى سزاوار اين ولايت باشد، چرا كه داشتن اين ولايت ها موقوف بر نبوت نيست، و همين كه آن ولىّ پاك و معصوم باشد و دائما از جانب خدا علم به وى عطا شود و نيز با ملائك همراز باشد و در همه زمينه ها از جمله جنگ و قتال شجاع باشد كافى است. البته امامت شرايط ديگرى نيز دارد، كه علما در كتب عقائد ذكر كرده اند، و در احاديث اهل بيت عليهم السلام وارد شده، و در خصائص و فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده، كه ولىّ بايد همه آنها را نيز واجد باشد.

اينكه كسى به پيامبر صلى الله عليه و آله بگويد: «اى محمد، عدالت پيشه كن» ، اين گفتار وى برآمده از فهم و درك وى از معناى لغوى و استعمالى الفاظ ولايت در قرآن نيست. همان طور كه موضع گيرى هاى مثال زدنى و اعجاب انگيز امثال سلمان فارسى و ابوذر و مقداد و سعد بن معاذ، و بالاتر از همه آنها سيره و روش اميرالمؤمنين عليه السلام در خصوص ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله و ذوب شدن آنها در ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله به سبب اختلاف آنها با آن دسته قبلى - يعنى كسانى كه ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله را نپذيرفته اند - در فهمشان از معناى لغوى ولايت نيست. فرق اساسى دو دسته فقط در ايمان به پيامبر صلى الله عليه و آله و تصديق ايشان است، كه جز با جبهه گيرى و التزام عملى و تحمل مسؤوليت و فداكارى محقق نمى گردد.

جالب اينجاست كه همه اعراب در فهم معناى كلماتى چون ولاء، ولايت، تولى، مولى، والى، ولى و اولى به هم نزديك هستند و فهم نزديكى از اين الفاظ دارند. اما مسلمانان با وجود نزديكى فهمشان از معناى لغوى و معانى واژه هاى مذكور، از حيث جبهه گيرى در ميزان تصديق و پذيرش و التزام عملى نسبت به ولايت رسول اكرم صلى الله عليه و آله با هم متفاوت هستند !

مثلاً از نظر ميزان تصديق جبهه گيرى هاى متفاوتى را ملاحظه مى كنيد كه با هم كاملاً مغاير هستند. برخى حضرت را متهم مى ساختند، و برخى تكذيب مى كردند، و برخى مؤمن به حضرت بودند و در حد يقين ايشان را تصديق مى نمودند.

ص: 182

همچنين ميان درجات ايمان هم تفاوت هست. برخى تصديق آميخته به شك داشتند، يا حتى ايمان برخى ها آميخته با شك بوده است، و الى آخر.

قبول و پذيرش ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله نيز در ميان مسلمان ها داراى درجات مختلفى است. از درجه تسليم و پذيرش تام و كامل تا درجه رد كردن و عدم پذيرش، و در ميان اين دو درجه نيز درجاتى هست؛ همچون پذيرش با دشوارى و كراهت.

همچنين است در مورد التزام عملى؛ پايبندى و التزام عملى و دفاع از ولايت نيز داراى درجات است، و اين طور نيست كه هر كس كه مؤمن به ولايت بوده و آن را قبول كرده و ملتزم به آن بوده، به درجه مطلوب از آن دفاع كرده باشد و در راه سرافرازى آن همه گونه فداكارى نمايد، و متحمل انواع و اثسام اذيت و دشوارى گردد.

پس با همه اين دلائل، سزاوار است كه بحث صرفا به حدود و جوانب معناى لغوى ولايت منحصر نگردد، و اين امر به عنوان مبناى مشكل و مسئله تلقى نگردد.

اما به دليل آنكه در خصوص معنى و مقصود از واژه ولايت بحث و جدل هايى صورت گرفته و نسل هاى مختلف به پيگيرى اين موضوع پرداخته اند، مفيد بلكه لازم و ضرورى است كه در اين خصوص مباحثى را مطرح كنيم:

در اينجا مى كوشيم كه افزون بر جريان عادى بحث، تصويرى كلى از معنى و منشأ و ابعاد ولايت در اسلام ارائه دهيم؛ به اين صورت كه ابتدا به بحث از معناى لغوى آن پرداخته، و سپس به مبدأ پيدايش آن در اسلام مى پردازيم، و در آخر از ابعاد و انواع ولايت رسول اللّه صلى الله عليه و آله و اهل بيت آن حضرت عليهم السلام سخن خواهيم گفت:

از جمله نام هاى خداوند عزّ و جلّ نيز والى است، و آن يعنى مالك همه اشياء و تصرّف كننده در آنها. گويا ولايت اِشعار دارد به داشتن تدبير و قدرت و عمل، و هر كس اين صفات در او جمع نگردد اطلاق اسم والى بر وى صحيح نيست.

و ولىّ زن كسى است كه عقد نكاح زن بر عهده او است، و بدون وى زن به تنهايى نمى تواند در عقد نكاح تصرف نمايد. ولىّ يتيم يعنى سرپرست او كه امور وى را سرپرستى و كفايت مى كند. مولى يعنى ولى و دوست كه با تو هم پيمان است و دوستى مى كند، و مولى به معناى گروه و حزب نيز هست.

نيز مولى يعنى هم پيمان و آن كسى كه به تو مى پيوندد و از تو پشتيبانى مى كند، و با قبول تو قبول مى كند و با امتناع تو امتناع مى كند. چون او به منزله عموزاده تو مى باشد، بر تو واجب است كه وى را يارى كنى، و اگر بميرد و وارثى نداشته باشد از او ارث مى برى. مولاى معتّق (برده آزادشده) به تو منتسب مى گردد، و از اين رو به معتق ها (برده هاى آزادشده) مَوالى گفته شده است.

مولى يعنى عموزاده و عمو و برادر و فرزند، و نيز به همه كسان و خويشان مولى گفته مى شود. مولى يعنى آزاد كننده، و او كسى است كه ولىّ نعمت است، و با آزاد كردن بنده خود به وى نعمت (آزادى) عطا كرده است.

مولى يعنى ناصر، و از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است: مَن تَوَلاّنى فَليَتَوَلَّ عَليّا عليه السلام. معناى حديث اين است كه هر كس مرا يارى كرده بايد على عليه السلام را يارى نمايد. و نيز فرمايش آن حضرت: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ؛ يعنى دوست بدار هر كس او را دوست دارد، و يارى كن هر كس او را يارى مى كند.

ولاء يعنى ملك و مولا يعنى مالك و بنده.

مولى يعنى دوست و ياور و تابع و پيرو و محب و دوستدار.

و موالات بر ضد معادات و ضد عدو است، و بر همين سياق گفته مى شود «تَوَلاّهُ» يعنى با وى دوستى كرد و وى را يارى نمود.

ص: 184

ولىّ و مولى در كلام عرب يكسان است، و مولى در لسان دين اسلام همان ولىّ است. چنانكه در فرمايش خداوند متعال آمده است:

«ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم»(1): «چرا كه خدا سرپرست كسانى است كه ايمان آورده اند ولى كافران را سرپرست (و يارى) نيست» ؛ يعنى آنها (كافران) وليّى ندارند.

و از همين باب است فرمايش رسول اللّه صلى الله عليه و آله كه مى فرمايد: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مولاه؛ يعنى هر كس كه من ولىّ او هستم على عليه السلام هم ولى او است.

هر كس هر چيز را عبادت كند آن چيز ولىّ او خواهد بود، و هر كس سرپرست امور كسى باشد ولىّ وى خواهد بود. «اللّه ُ وَلىُّ الَذينَ آمَنوا»(2)؛ يعنى اللّه ولى آنهاست در هدايت نمودن ايشان. و نيز گفته شده است كه اللّه تعالى متولى امور نيك و ثواب آنهاست. و در همين سياق لفظ مولى آمده است: وَ هُوَ يَتَمَولى عَلَينا؛ يعنى خود را شبيه موالى مى سازد.

همچنين مولى يعنى همسايه، هم پيمان و شريك و خواهرزاده. گاهى هم گفته مى شود: أولَيتُ فُلانا خَيرا وَ أولَيتُهُ شَرّا؛ يعنى به او خير يا شر رساندم، و أولَيتُه مَعروفا يعنى در حق او نيكى كردم، و هر كس را بدون آنكه جزا و مكافات دهى ابتدائا چيزى عطا كنى، نه در عوض كار نيك وى، در اينجا عرب مى گويد: اوليته.

و هر كس سرپرستى فردى را بر عهده گيرد ولى او به حساب مى آيد. فرّاء در مورد فرمايش خداوند متعال كه مى فرمايد: «فَهَل عَسَيتُم إن تَوَلَّيتُم أن تُفسِدوا فِى الأرضِ وَ تُقَطِّعوا أرحامَكُم»(3): «پس آيا اميد بستيد كه چون (از خدا) برگشتيد (يا سرپرست مردم شديد) در (روى) زمين فساد كنيد و خويشاوندى هاى خود را از هم بگسليد» ،

ص: 185

مى گويد: فرمايش حضرت حق يعنى آيا متولى امور مردم شده ايد ؟ و نيز خوانده شده «إن تُوُلَّيتُم» يعنى ولى شما بنى هاشم هستند.

و فرمايش رسول اكرم صلى الله عليه و آله كه مى فرمايد: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ، همچون فرمايش حق تعالى است كه مى فرمايد: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم»(1): «چرا كه خدا سرپرست كسانى است كه ايمان آورده اند ولى كافران را سرپرستى نيست» .

و گفته عمر به اميرالمؤمنين عليه السلام كه گفت: تو مولاى همه مؤمنان شدى يعنى ولى همه مؤمنان شدى.

و در حديث مطرف باهلى آمده است: تُسقيهِ الأوليَة، و اوليه جمع ولى به معناى باران است.

وَ وَلَّيتُ الأرضَ وَليّا؛ يعنى زمين باران خورد، و از آن رو به آن ولى گويند كه در پى نخستين باران بهارى مى آيد و نزديك به آن است و پس از آن مى آيد. همچنين ولى يعنى بارانى كه پس از بارانى مى آيد. لذا مى گويند: أمطَرَنى وَليَّهُ مِنكَ؛ يعنى از تو خيرى پس از خير به من رسيد.

در موارد ديگر استعمال واژه ولى مى گويند:

أولانى مَعروفا؛ يعنى كار نيكى در مورد من به جاى آورد.

جَلَستُ مِمّا يَلى زَيدا؛ يعنى در جايى نشستم كه به نزديك و چسبيده است. پس ولى يعنى قرب و نزديكى.

كُلُّ ما يَليكَ، يعنى هر چه به تو نزديك است.

دارُ وَليِّهِ، يعنى منزل نزديك.

ص: 186

و گفته مى شود: تَباعَدنا بَعدَ وُلىٍ؛ يعنى دور شديم پس از نزديكى.

در حديث آمده است: إلحَقوا المالَ بِالفَرضِ. فَما أبقَتِ السَهام فَلأولى رَجلٌ ذَكَرٌ؛ يعنى نزديك تر از حيث نسب در ميراث.

و گفته مى شود: فلانٌ أولى بِهذَا الأمرِ مِن فُلانٍ؛ يعنى وى سزاوارتر است به آن.

تَوالَى الشَى ءُ؛ يعنى از پى آن درآمد، و موالاة يعنى پيروى.

إفعَل هذِهِ الأشياءَ عَلَى الوِلاءِ؛ يعنى از روى پيروى و متابعت.

تَوالى عَلَيهِ شَهرانِ؛ يعنى دو ماه بر وى گذشت.

إستَولى عَلى الأُمورِ؛ يعنى به حد غايت بر امور تسلط يافت.

فرمايش خداوند متعال «أولى لَكَ فَأولى»(1) معنايش تهديد و وعده عذاب است؛ يعنى شر و بدى به تو بسيار نزديك است و نزديك است كه هلاك شوى.

همچنين فرمايش حق تعالى «فأولى لَهُم»(2)؛ يعنى سرپرست ناخوشايند ايشان، و آن اسمى است از لفظ دنوّت؛ يعنى نزديك شدن.

نُواليهِ؛ يعنى وى را از مادرش جدا مى كنيم.

أُلوا مَواشِىَ نِعَمِكُم عَن جُلَّتِها؛ يعنى كوچك آن را از بزرگش جدا سازيد.

قَد والَيناها فَتَوالَت؛ يعنى متمايز شد.

همچنين كلمه مولى در احاديث بسيارى وارد شده است، و آن اسمى است كه بر جماعتى بسيار اطلاق مى شود. از جمله: رَبّ، مالِك، سَيِّد، مُنعِم، مُعتِق (آزاد كننده) ، عَقيد (بزرگوار) ، صِهر (داماد) ، عَبد، مُعتَق (آزاد شده) ، مُنعَمٌ عَلَيه (كسى كه به وى

ص: 187

است. چنانكه در بيان مفسر كبير طبرسى در تفسير «مجمع البيان» آمده است. وى در تفسير آيه «أ لَم تَعلَم أنَّ اللّه َ لَهُ مُلكُ السَماواتِ وَ الأرضِ وَ ما لَكُم مِن دونِ اللّه ِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصيرٍ»(1): «مگر ندانستى كه فرمانروايى آسمان ها و زمين از آنِ خداست و شما جز خدا سرور و ياورى نداريد».

فخر رازى و مفسران ديگر نيز همين گونه بيان كرده اند.

از همه مباحث گذشته بر مى آيد كه معانى ذكر شده براى كلمه ولايت به يك اصل واحد باز مى گردد، و آن وجود رابطه و مناسبت بين آن معانى و معناى كلمه «ولىّ» به معناى قرب و نزديكى است. لذا همه آن معانى متضمن و در بر دارنده معناى قرب و نزديكى هستند، و يا از جهتى با معناى قرب پيوند دارند:

يا از نظر زمان و يا از نظر مكان

يا هويت و ماهيت

يا از حيث اصل و منشأ

يا از حيث نسب و خون

يا از حيث وجود رابطه اى اجتماعى همچون بردگى و آزاد كردن برده

يا از حيث نزديكى در صفات مادى يا صفات معنوى.

واضح است كه قرب و نزديكى از همه حيث و از هر اعتبار و از همه جهات كل معناى واژه قرب را نمى رساند و در بر نمى گيرد، چرا كه قرب معنايى عام و گسترده دارد كه همه معانى و لحاظ ها را در بر مى گيرد. پس هر معناى آن در ذيل آن معناى گسترده قرب قرار مى گيرد.

همچنين است معناهايى كه براى لفظ ولايت و وابسته هاى لفظى آن مثل ولى و مولى ذكر مى شود. بدين ترتيب كه هر معنايى از معانى ذكر شده تمام آنچه كه واژه

ص: 189

ولايت مى رساند و معنى مى دهد را شامل نمى شود، چراكه اساسا هر معنايى از جنبه و جهتى خاص از ميان جنبه هاى مختلف با اين لفظ مرتبط است و معانى ديگر را نمى رساند. لذا واژه نصرت و يارى همه معانى قرب و كل معناى كلمه ولايت را نمى رساند. از سوى ديگر، لفظ ناصر يا نصير نيز تمام معناى ولى يا مولى را نمى رساند.

واقعيت اين است كه اساسا كلمه ولايت در اصل وضع آن كه همان معناى قرب است، همه معانى ذكر شده را يك جا مى رساند و منعكس مى كند، و هر كدام از آن معانى قسمت و گوشه اى از معناى عام و گسترده كلمه ولايت را مى رساند. همچنين است واژه ولى و مولى.

مقصود اين است كه ولايت معنايى عام و گسترده و در بر گيرنده دارد، كه همه معانى ذكر شده ذيل آن قرار مى گيرد. البته آن معانى خود از حيث قوت و ضعف و گستردگى و عدم گستردگى با هم متفاوت هستند:

برخى از آن معانى به شدت قوى هستند، تا حدى كه قدرت مالكيت و سيادت و سرورى خالق متعال را مى رسانند، و برخى از آنها نسبت به معانى گفته شده بسيار ضعيف اند، همچون ولايتِ شراكت.

برخى از آن معانى بسيار گسترده اند، همچون ولايتِ خالق. برخى از آنها بسيار كم دامنه هستند، همچون ولايتِ اداره يك بازى ميان دو نفر، يا فيصله دادن به خصومت ميان دو نفر در مسئله اى جزئى؛ مشخصا معناى ولايت در اين مثال ها بسيار كم دامنه و ضعيف است.

حتى برخى معانى كه براى ولايت بر مى شمرند، در حقيقت از معانى اين لفظ نيست و فقط با آن مرتبط است. همچنين برخى از معانى نتيجه و برآمده از معنى و مفهوم ولايت هستند؛ همچون معناى نصرت و يارى، كه نتيجه برقرارى نوعى از ولايت است.

ص: 190

برخى معانى نيز از حيث سببيت با ولايت مرتبط هستند، و يا نتيجه آن به حساب مى آيند. همچون حب و دوست داشتن كه از نوعى قُرب محسوب مى شود. مثل قرب و نزديكىِ نسبى و خويشاوندى، و يا نزديكىِ فكرى و عقيدتى. گاهى نيز در پى عشق و ذوق مى آيد و قرب و نزديكى را مى آفرينند، و يا قرب حقيقى پس از آن حاصل مى شود.

برخى از معانى هم از مصاديق ولايت هستند، مثل «پسرعمو» . اين مصداق نيز نمايانگر همه قرب نسبى و خويشاوندى نيست، بلكه صرفا يكى از مصاديق آن است. حتى مى توان گفت كه همه معانى اى كه ذكر شد - از منظرى ديگر - مصاديق معناى عام و گسترده ولايت هستند.

«قالوا تَقاسَموا بِاللّه ِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَ أهلَهُ ثُمَّ لَنَقولُنَّ لِوَليِّهِ ما شَهِدنا مَهلَكَ أهلِهِ وَ إنّا لَصادِقونَ»(1): «گفتند با يكديگر سوگند بخوريد كه حتما به (صالح) و كسانش شبيخون مى زنيم سپس به ولىّ او خواهيم گفت ما در محل قتل كسانش حاضر نبوديم و ما قطعا راست مى گوييم» .

«أولى لَكَ فَأولى . ثُمَّ أولى لَكَ فَأولى»(2): « (با اين اعمال عذاب الهى) براى تو شايسته تر است شايسته تر. سپس عذاب الهى براى تو شايسته تر است شايسته تر» .

در مرحله بعد، شايسته است كه حقيقت وحدتِ دين و وحدتِ حركت و مسير آن در ذهن تداعى شود، هر چند بعضى اوقات و در بعضى مناطق و حالات اين وحدت منقطع گرديده است. اين حقيقت از زمانى كه خداوند حضرت آدم عليه السلام را آفريد شروع شده و تا بعثت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ادامه داشته است.

همچنين اين مفهوم كه پيامبران عليهم السلام همه با هم برادر و يك امت هستند، و پيروان ايشان نيز يك امت هستند. و اينكه ابراهيم عليه السلام جايگاهى ويژه و نقشى مهم داشته، و سنت و ملت وى ارج و ارزش و جايگاهى عظيم و اثرى فراوان در حركت دين و در عرصه حيات داشته و دارد.

بلكه سزاوار است كه پيش از همه اينها، اساس ولايت در دين اسلام و اينكه ولايت براى خداوند تبارك و تعالى به منزله مبناى همه چيز است در ذهن تداعى شود، و در پرتو همه آنچه گفته شد به ابعاد قرآن كريم از تعبير «أولَى الناسِ بِإبراهيمَ»(1) نگريسته شود.

ضمنا اهميت اين احتياج و استدلالى كه بيان شد در برابر اهل كتاب بيشتر كاربرد دارد.(2)

مشخص است كه بدون اين پيش زمينه ذهنى مقصود از اين اولويت درك نمى شود، هر چند معناى لغوى آن كاملاً قابل فهم است.

ص: 195

خدا كارزار مى كنند و كسانى كه كافر شده اند در راه طاغوت مى جنگند پس با ياران شيطان بجنگيد كه نيرنگ شيطان (در نهايت) ضعيف است» .

«وَ لا تَأكُلوا مِمّا لَم يُذكَرِ اسمُ اللّه ِ عَلَيهِ وَ إنَّهُ لَفِسقٌ وَ إنَّ الشَياطينَ لَيوحونَ إلى أوليائِهِم لِيُجادِلوكُم وَ إن أطَعتُموهُم إنَّكُم لَمُشرِكونَ»(1): «و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده است مخوريد چرا كه آن قطعا نافرمانى است و در حقيقت شيطان ها به دوستان خود وسوسه مى كنند تا با شما ستيزه نمايند و اگر اطاعتشان كنيد قطعا شما هم مشركيد» .

«كُتِبَ عَلَيهِ أنَّهُ مَن تَولاّهُ فَإنَّهُ يُضِلُّهِ وَ يَهديهِ إلى عَذابِ السَعيرِ»(2): «بر (شيطان) مقرر شده است كه هر كس او را به دوستى گيرد قطعا او وى را گمراه مى سازد و به عذاب آتشش مى كشاند» .

«إنَّما سُلطانَهُ عَلَى الَذينَ يَتَوَلَّونَهُ وَ الَذينَ هُم بِهِ مُشرِكونَ»(3): «تسلّط او فقط بر كسانى است كه وى را به سرپرستى برمى گيرند و بر كسانى كه آنها به او (خدا) شرك مى ورزند» .

«اللّه ُ وَلىُّ الَذينَ آمَنوا يُخرِجُهُم مِنَ الظُلُماتِ إلَى النورِ وَ الَذينَ كَفَروا أولياؤُهُمُ الطاغوتُ يُخرِجونَهُم مِنَ النورِ إلى الظُلُماتِ أولئِكَ أصحابُ النارِ هُم فيها خالِدونَ»(4): «خداوند سرور كسانى است كه ايمان آورده اند آنان را از تاريكى ها (و ضلالت ها) به سوى روشنايى مى برد و كسانى كه كفر ورزيده اند سرورانشان طاغوت هستند كه آنان را از روشنايى به سوى تاريكى ها مى برند آنان اهل آتشند كه خود در آن جاودان اند» .

ص: 198

پس از اين شواهد قرآنى، سزاوار است مجموعه استعمالات قرآنى در مورد واژه ولايت نگريسته شود، و معنايى كلى كه اسلام از اين لفظ يا اصطلاح به دست مى دهد ساخته شود. سپس از آن تصوير در هر مورد و موضوعى متناسب با همان مورد و موضوع بهره گيرى شود، نه اينكه به موارد كاربرد اين واژه به صورت مجزّا و جدا از آن صورت كلى و ساير استعمالات بنگريم !

براى رسيدن به اين هدف آيات پيش رو را بررسى مى كنيم؛ ابتدا در هر كدام تدبر مى كنيم، و سپس به مجموع آنها نظر مى كنيم:

«تَاللّه ِ لَقَد أرسَلنا إلى أُمَمٍ مِن قَبلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَيطانُ أعمالَهُم فَهُوَ وَليُّهُم اليَومَ وَ لَهُم عَذابٌ أليمٌ»(1): «سوگند به خدا كه به سوى امت هاى پيش از تو (رسولانى) فرستاديم (اما) شيطان اعمالشان را برايشان آراست و امروز (هم) سرپرستشان او است و برايشان عذابى دردناك است» .

واقعيت اين است كه در روز قيامت شيطان ديگر قادر بر انجام كارى يا تأثير نهادن بر چيزى نيست، و وى در آن روز نه كافران را دوست مى دارد و نه مى تواند به آنها كمك كند. پس به ناگزير آيه بايد معانى ديگرى داشته باشد كه متضمن معناى عام «ولىّ» باشد.

با توجه به اين نكته كه: اللّه سبحانه و تعالى در روز قيامت شيطان و كافران را در يك صنف قرار مى دهد، و به آن ميزان كه مستحق آن هستند آنها را عقوبت مى كند، و كافران را خوار مى سازد و ديگر همچون زندگى دنيا - كه آنها را اداره مى كرد - از ايشان سرپرستى نمى كند، و آنها را به آنچه در دوران اختيار بدان راضى گشته اند و در دوران بهره گيرى از ولايت از آن بهره گرفته اند وا مى گذارد، كه آن نيز براى ايشان نفعى ندارد.

ص: 199

اسلام چه عنايتى به اين واژه داشته، و چه رنگى بر آن زده، و چه پوششى بر اندام آن پوشانده است.

در اينجا بهتر است برخى آيات را برشمريم تا در ذهن خواننده به عنوان شواهد بحث حاضر باشد، و سعى مى كنيم آيات را بر اساس اولويت در تصنيف اين بحث مرتب كنيم، و همچنين نتايج و ملاحظات را بر همين اساس مرتب مى سازيم:

«وَ ما أنتُم بِمُعجِزينَ فِى الأرضِ وَ لا فِى السَماءِ وَ ما لَكُم مِن دونِ اللّه ِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصيرٍ»(1): «و شما نه در زمين و نه در آسمان درمانده كننده نيستيد و جز خدا براى شما يار و ياورى نيست» .

«وَ لا تَركَنوا إلَى الَذينَ ظَلَموا فَتَمَسَّكُمُ النارُ وَ ما لَكُم مِن دونِ اللّه ِ مِن أولياءَ ثُمَّ لا تُنصَرون»(2): «و به كسانى كه ستم كرده اند متمايل مشويد كه آتش به شما مى رسد و در برابر خدا براى شما دوستانى نخواهد بود و سرانجام يارى نخواهيد شد» .

«يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ وَ كَفَروا بَعدَ إسلامِهِم وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالوا وَ ما نَقِموا إلاّ أن أغناهُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ مِن فَضلِهِ فَإن يَتوبوا يَكُ خَيرا لَهُم وَ إن يَتَوَلَّوا يُعَذِّبهُمُ اللّه ُ عَذابا أليما فِى الدُنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُم فِى الأرضِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصيرٍ»(3):

«به خدا سوگند مى خورند كه (سخن ناروا) نگفته اند در حالى كه قطعا سخن كفر گفته و پس از اسلام آوردنشان كفر ورزيده اند و بر آنچه موفق به انجام آن نشدند همّت گماشتند و به عيب جويى برنخاستند مگر (بعد از) آنكه خدا و پيامبرش از فضل خود آنان را بى نياز گرداندند پس اگر توبه كنند براى آنان بهتر است و اگر روى برتابند خدا آنان را در دنيا و آخرت عذابى دردناك مى كند و در روى زمين يار و ياورى نخواهند داشت» .

ص: 202

«مِن وَرائِهِم جَهَنَّمُ وَ لا يُغنى عَنهُم ما كَسَبوا شَيئا وَ لا مَا اتَخَذوا مِن دونِ اللّه ِ أولياءَ وَ لَهُم عَذابٌ عَظيمٌ»(1): «پيش روى آنها دوزخ است و نه آنچه را اندوخته و نه آن دوستانى را كه غير از خدا اختيار كرده اند به كارشان مى آيد و عذابى بزرگ خواهند داشت» .

«وَ الَذينَ اتَخَذوا مِن دونِهِ أولياءَ اللّه ُ حَفيظٌ عَلَيهِم وَ ما أنتَ عَلَيهِم بِوَكيلٍ»(2): «و كسانى كه به جاى او دوستانى براى خود گرفته اند خدا برايشان نگهبان است و تو بر آنان گمارده نيستى» .

«وَ لأُضِلَّنَّهُم وَ لأُمَنّيَنَّهُم وَ لآمُرَنَّهُم فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الأنعامِ وَ لآمُرَنَّهُم فَليُغَيِّرُنَّ خَلقَ اللّه ِ وَ مَن يَتَّخِذِ الشَيطانَ وَليّا مِن دونِ اللّه ِ فَقَد خَسِرَ خُسرانا مُبينا»(3): «و آنان را سخت گمراه و دچار آرزوهاى دور و دراز خواهم كرد و وادارشان مى كنم تا گوش هاى دام ها را شكاف دهند و وادارشان مى كنم تا آفريده خدا را دگرگون سازند و هر كس به جاى خدا شيطان را دوست گيرد قطعا دستخوش زيان آشكارى شده است» .

«ألا للّه ِ الدينُ الخالِصُ وَ الَذينَ اتَخذوا مِن دونِهِ أولياءَ ما نَعبُدُهُم إلاّ لِيُقَرِّبونا إلَى اللّه ِ زُلفى إنَّ اللّه َ يَحكُمُ بَينَهُم فى ما هُم فيهِ يَختَلِفونَ إنَّ اللّه َ لا يَهدى مَن هُوَ كاذِبٌ كَفّارٌ»(4): «آگاه باشيد آئين پاك از آنِ خداست و كسانى كه به جاى او دوستانى براى خود گرفته اند (به اين بهانه كه) ما آنها را جز براى اينكه ما را هر چه بيشتر به خدا نزديك گردانند نمى پرستيم البته خدا ميان آنان درباره آنچه كه بر سر آن اختلاف دارند داورى خواهد كرد در حقيقت خدا آن كسى را كه دروغ پرداز ناسپاس است هدايت نمى كند» .

ص: 203

«اتَّبَعوا ما أُنزِلَ إلَيكُم مِن رَبِّكُم وَ لا تَتَّبِعوا مِن دونِهِ أولياءَ قَليلاً ما تَذَكَّرونَ»(1): «آنچه را از جانب پروردگارتان به سوى شما فرستاده شده است پيروى كنيد و جز او از معبودان (ديگر) پيروى نكنيد چه اندك پند مى گيريد» .

«وَ إذ قُلنا لِلمَلائِكَةِ اسجُدوا لآدَمَ فَسَجَدوا إلاّ إبليسَ كانَ مِنَ الجِنِّ فَفَسَقَ عَن أمرِ رَبِّهِ أ فَتَتَّخِذونَهُ وَ ذُرّيَّتَهُ أولياءَ مِن دونى وَ هُم لَكُم عَدوٌّ بِئسَ لِلظالِمينَ بَدَلاً»(2): «و هنگامى كه به فرشتگان گفتيم آدم را سجده كنيد پس (همه فرشتگان) جز ابليس سجده كردند كه از جن بود و از فرمان پروردگارش سرپيچيد آيا او و نسلش را به جاى من دوستان خود مى گيريد و حال آنكه آنها دشمن شما هستند و چه بد جانشينانى براى ستمگران اند» .

«يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا لا تَتَّخِذوا عَدوّى وَ عَدُوَّكُم أولياءَ تُلقونَ إلَيهِم بِالمَوَدَّةِ وَ قَد كَفَروا بِما جاءَكُم مِنَ الحَقِّ يُخرِجونَ الرَسولَ وَ إيّاكُم أن تُؤمِنوا بِاللّه ِ رَبِّكُم إن كُنتُم خَرَجتُم جِهادا فى سَبيلى وَ ابتِغاءَ مَرضاتى تُسِرُّونَ إلَيهِم بِالمَوَدَّةِ وَ أنا أعلَمُ بِما أخفَيتُم وَ ما أعلَنتُم وَ مَن يَفعَلهُ مِنكُم فَقَد ضَلَّ سَواءَ السَبيلِ»(3):

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد دشمن من و دشمن خودتان را به دوستى برمگيريد (به طورى) كه با آنها اظهار دوستى كنيد و حال آنكه قطعا به آن حقيقت كه براى شما آمده كافر اند (و) پيامبر (خدا) و شما را (از مكه) بيرون مى كنند كه (چرا) به خدا پروردگارتان ايمان آورده ايد اگر براى جهاد در راه من و طلب خشنودى من بيرون آمده ايد (شما) پنهانى با آنان رابطه دوستى برقرار مى كنيد در حالى كه من به آنچه پنهان داشتيد و آنچه آشكار نموديد داناترم و هر كس از شما چنين كند قطعا از راه درست منحرف گرديده است» .

ص: 204

«قُل إن كُنتُم تُحِبُّونَ اللّه َ فَاتَّبِعونى يُحبِبكُمُ اللّه ُ وَ يَغفِر لَكُم ذُنوبَكُم وَ اللّه ُ غَفورٌ رَحيمٌ»(1): «بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشايد و خداوند آمرزنده مهربان است» .

«وَ مَن يُشاقِقِ الرَسولَ مِن بَعدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الهُدى وَ يَتَّبِعَ غَيرَ سَبيلِ المُؤمِنينَ نُوَلِّهِ ما تَولّى وَ نُصلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَت مَصيرا»(2): «و هر كس پس از آنكه راه هدايت براى او آشكار شد با پيامبر مخالفت كند، و غير راه مؤمنان در پيش گيرد وى را به آنچه روى خود را بدان سو كرده واگذاريم و به دوزخش كشانيم و چه بازگشتگاه بدى است» .

«فَاليَومَ لا يُؤخَذُ مِنكُم فِديَةٌ وَ لا مِنَ الَذينَ كَفَروا مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم وَ بِئسَ المَصيرِ»(3): «پس امروز نه از شما و نه از كسانى كه كافر شده اند عوضى پذيرفته نمى شود جايگاهتان آتش است آن سزاوار شماست و چه بد سرانجامى است» .

«وَ ما لَهُم إلاّ يُعَذِّبهُمُ اللّه ُ وَ هُم يَصُدُّونَ عَنِ المَسجِدِ الحَرامِ وَ ما كانوا أولياءَهُ إن أولياؤه إلاّ المُتَّقونَ وَ لكِنَّ أكثَرَهُم لا يَعلَمونَ»(4): «چرا خدا عذابشان نكند با اينكه آنان (مردم را) از مسجدالحرام باز مى دارند در حالى كه ايشان سرپرست آن نباشند چرا كه سرپرست آن جز پرهيزگاران نيستند ولى بيشترشان نمى دانند» .

«لا يَتَّخِذِ المُؤمِنونَ الكافِرينَ أولياءَ مِن دونِ المُؤمِنينَ وَ مَن يَفعَل ذلِكَ فَلَيسَ مِنَ اللّه ِ فى شَى ءٍ إلاّ أن تَتَّقوا مِنهُم تُقاةً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللّه ُ نَفسَهُ وَ إلَى اللّه ِ المَصيرُ»(5): «مؤمنان نبايد كافران را به جاى مؤمنان به دوستى بگيرند و هر كس چنين كند در هيچ چيز از خدا (بهره اى برايش) نيست مگر اينكه از آنان به نوعى تقيّه كند و خداوند شما را از خود مى ترساند و بازگشت به سوى خداست» .

ص: 206

گاه نيز در معنايى پايين تر از اين، با درجاتى مختلف و بر حسب نياز. چنانكه سابقا بدان اشاره كرديم.

نكته دوم

ولايت از معناهايى كه در برخى آيات به ازاء آن ذكر مى شود اعم است، همچون نصرت و پيروى و حبّ. اين مسئله اى واضح و بديهى است كه از قرائت سه آيه اول كاملاً پيداست و برمى آيد.

پس تفسير ولايت در نظائر اين آيات به يكى از معانى - مثلاً نصرت و يارى - به اين معنى كه اينها با هم مترادف باشند نظرى دقيق نيست، چرا كه برخى از اين معانى محقق مى گردند، اما نمى توان اسم ولايت بر روى آنها نهاد. همچون حبّ، چرا كه اين حبّ گاهى براى انسان دست مى دهد، آن هم در مقابل انسانى ديگر يا چيزى ديگر.

اما چنين اطلاق نمى گردد كه فردى كه حبّ دارد نسبت به محبوب خود ولايت دارد يا متولى آن است. بلكه در چنين حالتى گفته مى شود كه آن شخص بدان شى ء يا شخص محبت دارد و عاشق آن است، و اين غير از صداقت است. معمولاً به حبّ صداقت ولايت اطلاق مى شود، ولى به عشق ولايت اطلاق نمى شود.

و فرق حبّ در امور غير عاقل همچون جمادات و حيوانات و افكار و عادات نيز با توضيح گفته شده آشكار و واضح است.

پس كسى كه پرنده يا منظره اى طبيعى يا عادت و رفتارى را دوست دارد، به اين محبت وى ولايت گفته نمى شود. اين امر دلالت مى كند بر اين نكته كه ولايت با حبّ فرق دارد. اين فرق هم مسئله اى وجدانى است و با وجدان ادراك مى شود.

و حبّ در برخى عرصه ها تابع و مصداق مى باشد، و احاديث ولايت اين حقيقت را به صورت كامل روشن مى سازد. فلذا در بيشتر موارد ولايت ذكر مى شود و يكى از معانى همچون حب يا اتباع يا اطاعت و نصرت از آن منشعب مى گردد. اين واقعيت نشان مى دهد كه معنى ولايت وسيع تر از آن معانى است و همه آنها را در بر مى گيرد، نه

ص: 209

به اين معنى كه مساوى با هر يك از آنها باشد. اين يعنى وجود مغايرت ميان معناى ولايت و آن معانى كه ذكر شد.

نكته سوم

معناى ولايت در استعمال حتى شامل معناى ولايت ادّعايى و دروغين نيز مى شود. لذا به كسى كه به غير اللّه ايمان آورده يا براى حضرت حق شريك قائل شده مى توان گفت كه وى ولايت آنها را پذيرفته و آنها را ولىّ خود ساخته است. با اينكه اين ولايت جعلى و باطل است و جز در مخيّله كافر و منافق و مخالف حقيقت و واقيعت ندارد. بنا بر اين، ولايت قابل اتصاف به صحت و فساد و حق و باطل است.

نكته چهارم

ولايت از نظر حكم اسلام در مورد آن به احكام پنج گانه تقسيم مى گردد؛ برخى ولايت ها واجب، برخى حرام، و برخى نه حرام اند و نه واجب.

نكته پنجم

ولايت هم در عرصه هاى تكوينى و هم در عرصه هاى تشريعى به كار مى رود؛ يعنى به تصرف تكوينى گفته مى شود ولايت، و نيز به تصرف تشريعى - كه نياز به تشريع دارد - نيز ولايت گفته مى شود. همچون ولايت فرمانروايى كه نياز به تشريع دارد و تصرف در آنچه در زمين وجود دارد، كه آن هم محتاج تشريع است. پس ولايت از اين نظر تقسيم مى شود به ولايت تكوينى و ولايت تشريعى.

نكته ششم

ولايت همچنين از حيث منشأ به ذاتى و مجعول تقسيم مى شود. ولايت ذاتى همانا ولايت اللّه سبحانه و تعالى در دو عرصه تكوين و تشريع با هم است، و ولايت الهى قابل جعل نيست؛ به اين معنى كه قابل لغو شدن و يا كم و زياد شدن نيست. همانا او آفريدگار خلق است، و اراده وى در ميان آنها جارى است، و او مالك خلق است، و مخالفت با وى جايز نيست.

ص: 210

اما ولايت غير خدا مجعول بوده و از طرف اللّه سبحانه و تعالى جعل شده است. پس او قادر است كه براى برخى از مخلوقاتش قابليت فعل و تأثير تكوينى با درجات مختلف قرار دهد، و همچنين مى تواند اين قابليت را از آنان سلب كند. حاكميت از آن او است. پس گاه براى برخى بندگان خود ولايتى تشريعى بر برخى ديگر قرار مى دهد، يا اين ولايت را سلب مى كند. يا مى افزايد و يا مى كاهد.

موضوع حديث غدير همان ولايت تشريعى است. هر چند از برخى جهات با ولايت تكوينى كه اللّه تعالى براى اولياء صالح خود قرار مى دهد مرتبط است.

نكته هفتم

ولايت غير حرام در اسلام به دو قسمت اصلى تقسيم مى شود:

اول: ولايت نسبى يا موضوعى، كه از واقعيت منتج مى شود و يا از ناحيه برخى افراد به واسطه اراده آنها جعل يا اخذ مى شود. اسلام براى اين نوع ولايت احكام مناسب آن را در ابواب فقه بيان كرده است.

دوم: ولايتى است كه ابتدائا از ناحيه دين جعل مى شود و نشأت مى گيرد. همچون ولايت اولى الامر و ولايت ميان مسلمانان، كه مى شود آن را ولايت اسلامى يا ولايت دينى نام نهاد. موضوع حديث غدير از اين دسته دوم است.

نكته هشتم

ولايت دينى يا اسلامى مبدئى مقدس است كه مراحلى دارد، و برخى از اين مراحل بر برخى ديگر مترتب است. همه آن بر ولايت ذاتيه حق سبحانه و تعالى - كه به ولايت تكوينيه و ذاتى حق باز مى گردد - مترتب است.

نكته نهم

خداوند متعال در قرآن كريم ولايت را متضادّ عداوت و نقيض آن به كار برده است.

ص: 211

همچنين مى توانيم بگوييم كه اولويت و اولى بودن درجه اى از ولايت است. پس پيامبر صلى الله عليه و آله ولىّ مؤمنين است، چه مجموعا و چه انفرادا. حضرتش بر فرد فرد مؤمنان از خود آنها سزاوارتر هستند.

نكته دوازدهم

مبدأ ولايت اسلامى بر حسب معانى اى كه علماى علم لغت و برخى از مفسران گفته اند قابل تجزيه به اجزاى مختلف نيست؛ به اين ترتيب كه مثلاً ولايت در جايى از قرآن كريم فقط به معناى نصرت و يارى باشد، و در جاى ديگر به معناى حب و دوست داشتن باشد، و در جاى ديگر به معناى اتباع و پيروى باشد، و در جاى چهارم به معناى آرزو و درخواست فرمانروايى باشد كه اطاعت و فرمانبرى ملازم معناى آن است.

بلكه واقع امر چنين است كه واژه ولايت به مثابه يك كلّ است كه همه اين امور را در بر مى گيرد. هر چند استعمال آن در برخى موارد از ساير موارد پررنگ تر و واضح تر است. اما گويا مبدأ ولايت منبع و اساس و مبناى همه اين معانى و حالات و احكام است؛ يعنى اينكه ولايت بين مسلمانان مبدئى ثابت دارد.

پس واجب است كه آنها يكديگر را يارى كنند و به يكديگر محبت بورزند، و برخى از آنها برخى ديگر را امر به معروف كنند، و بر برخى نيز واجب است كه امر به معروف برخى ديگر را از آن رو كه اولياى ايشان هستند بپذيرند. اينگونه نيست كه مؤمنان بايسته است كه به هم محبت داشته باشند، چون بينشان ولايت محبت جارى است، و واجب است كه يكديگر را يارى كنند چون ولايت نصرت ميانشان وجود دارد، آن هم همچون ولايتى مستقل و مجزا از ولايت محبت !

مبدأ ولايت در اسلام مقدس بوده و خشك و تحميلى نيست. اين طور نيست كه مسلمانان از ترس عقوبت به آن گردن نهند، بلكه اين ولايت در وجدان و ضمير مسلمان وجود دارد، و حركت و تقدس و احترام ويژه اى را دارا مى باشد، كه عاطفه و قداست بويى خاص به اين ولايت مى دهد، كه چنين بويى از عاطفه صرف برنمى آيد.

ص: 213

مثلاً محبت انسان نسبت به پدر و مادرش و فرزندانش و همسرش با محبت وى نسبت به دين و پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام فرق دارد. آنچه اين دو دسته محبت را از هم متمايز مى سازد قداست است، كه در محبت دين و پيامبر صلى الله عليه و آله و حضرات معصومين عليهم السلام وجود دارد.

نكته سيزدهم

ولايت دو طرف و جهت دارد، و نيز احكامى در مورد هر دو طرف آن با هم وجود دارد. اللّه سبحانه و تعالى ولىّ مؤمن است، و مؤمن ولى اللّه است. مؤمن مخلصانه ولايت اللّه را مى پذيرد، و اللّه سبحانه و تعالى مؤمن را با ولايتى خاص و افزون بر ولايت خود بر كائنات و همه مردم - چه مسلمان و چه كافر - مورد عنايت قرار مى دهد.

همچنين ولايت ميان مسلمانان و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز دو سو دارد. از يك سو پيامبر صلى الله عليه و آله بر ايشان ولايت به معناى سرپرستى دارد، و از سوى ديگر آنها نيز در مقابل آن حضرت حقوقى بر گردن حضرتش دارند؛ يعنى ولايتى ديگر وجود دارد كه متعلق به مؤمنان است، و حقى است متعلق به آنها كه بر گردن پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام مى باشد.

اما ولايت ميان خود مسلمانان، واضح است كه طرفين نسبت به هم حقوق و تكاليفى به صورت كلى دارند، و برترى بر مبناى مبدأ عام تفاضل در اسلام، مبتنى بر تقوى و علم و ساير موارد مطرح شده در شرع مقدس است؛ همچون رَحِم و خويشاوند و ميزان عمر و ... .

آنان صاحب فرمان على الاطلاق باشند، هيچ كس ديگرى و حتى خود كسى كه درباره اش تصميم گيرى مى شود، نبايد حق دخالت و نظر در آن موضوع داشته باشد.

ضمانت چنين فرمان قاطعى عصمت الهى است كه فقط درباره امامان عليهم السلام وجود دارد؛ و هر كسى را متقاعد مى كند كه در برابر دستور و نظر مبارك معصوم عليهم السلام خود را تخطئه نمايد و فرمان او را مقدم بداند، كه در واقع فرمان خدا را مقدم داشته است.

شنيده بودند. با توجه به اين نكات معلوم است كه اجتماع عظيم غدير براى رفع هرگونه ابهام باقيمانده در مسئله ولايت و معناى مولا است.

بنا بر اين، بسيار خنده آور خواهد بود كه در چنان جمع مهم و عظيم و در آن شرايط حساس درباره «مولى» مطالبى گفته شود كه نه تنها موضوع را روشن نكند، بلكه ابهام را بيشتر نمايد و احتياج به كتاب هاى لغت و امثال آن براى رفع ابهام باشد،

به طورى كه هر عاقلى و هر فردى در عالم قضاوت كند كه اصلاً چه نيازى به تشكيل اين مجلس بزرگ بود ! ! ؟

شدند، وگرنه همه مى دانند كه تمام گفته هاى پيامبر صلى الله عليه و آله طبق آيه «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى»(1) چيزى جز وحى و كلام خداوند نيست.

عرض كرد: يا اميرالمؤمنين، آن شما هستيد ؟ فرمود: من اول و افضل آنها هستم. سپس پسرم حسن بعد از من نسبت به مؤمنين صاحب اختيارتر از خودشان است. سپس پسرم حسين بعد از او نسبت به مؤمنين صاحب اختيارتر از خودشان است. و سپس جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله هستند تا بر سر حوض كوثر يكى پس از ديگرى خدمت او وارد شوند ... .(1)

معناى مولى در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله(2)

هر حكمى كه از سوى خدا نازل شود نياز به تفسير دارد و بايد جوانب آن كاملاً روشن شود. اگر نماز و روزه و زكات و حج بايد تبيين شود، ولايت - كه از همه آنها بالاتر است - امكان ندارد بدون تبيين بماند.

اين تفسير ولايت در غدير صورت گرفت؛ هم صاحب آن معرفى و هم معناى آن بيان گرديد و هم اهميت آن روشن شد.

از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: اين ولايت كه شما در آن از خود ما بر ما مقدم هستيد، چيست ؟ فرمود: گوش جان سپردن و اطاعت در همه موارد؛ آنچه دوست بداريد و آنچه شما را خوش نيايد.(3)

همچنين پس از خطبه غدير و مراسم عمامه گذارى اميرالمؤمنين عليه السلام و تبريك و تهنيت و در طول سه روز كه مراسم بيعت ادامه داشت، قشرهاى مختلف مردم گروه گروه در پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله حضور مى يافتند. در اين اجتماعات كوچك - با توجه به اهميت خطبه و مسئله بيعت - سؤالاتى درباره آن مطرح مى كردند و توضيح بيشترى مى خواستند. سؤالاتى كه از سوى مؤمنين و نيز منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد، بر روشنگرى غدير افزود.

ص: 226

ديگرى پرسيد: منظور از ولايت على چيست ؟ فرمود: هر كس كه من پيامبر او بوده ام على امير اوست.(1)

سؤال بعدى را يكى ديگر از اصحاب مطرح كرد كه مى خواست مفهوم دقيق و ريشه دار ولايت را بداند. او پرسيد: منظور دقيق شما از «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ» چه بود ؟

پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله يكى از زيباترين جلوه هاى كلام بود كه در كوتاه ترين عبارات بلندترين معانى را جاى داد. آن حضرت ابتدا ولايت خدا را بر خود و ولايت مدارى خود را نسبت به خدا خاطر نشان كرد، و سپس ولايت خود و على عليه السلام را نسبت به مردم فرع آن و منشعب از آن دانست؛ و در اين باره فرمود:

خداوند مولاى من است و از خودم بر من صاحب اختيارتر است، و در برابر خدا مرا براى خويش اختيارى نيست. پس از خدا من مولاى مؤمنان هستم و از مؤمنان بر خودشان صاحب اختيارترم، و در برابر من آنان را اختيارى نيست. هر كس من مولاى اويم - يعنى نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم و در برابر من او را اختيارى نيست - على بن ابى طالب مولاى اوست، و در برابر او برايش اختيارى نيست.

سؤال ديگرى از سوى منافقين مطرح شد كه نشان مى داد هدف آن قرار دادن آياتى از قرآن در برابر آيات غدير است ! آنان سه آيه را مطرح كردند:

«اَطيعُوا اللّه َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الأَمْرِ مِنْكُمْ»(2) و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(3) و «اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمّا يَعْلَمِ اللّه ُ الَّذينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً» .(4)

ص: 228

هر سه آيه ظاهرى كلى داشت و سه كلمه «اولى الامر» در آيه اول و «زكات در حال ركوع» در آيه دوم و «مؤمنين» در آيه سوم قابليت انطباق بر مصاديق مختلفى داشت. اما پيامبر صلى الله عليه و آله درباره هر سه آيه بارها فرموده بود كه منظور از اين موارد فقط على بن ابى طالب عليه السلام است.

اكنون منافقين با پيش كشيدن اين سه آيه، تفسير هميشگى پيامبر صلى الله عليه و آله را درباره آنها زير سؤال بردند و گفتند: آيا اين سه آيه مخصوص على عليه السلام است ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرصت را بسيار مناسب براى بستن راه هر شبهه اى ديد و با سؤال كنندگان وارد گفتگو شد تا با ذكر تفصيلى درباره آيات مزبور به تكميل مفاهيم خطبه غدير بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان يازده امام را به على عليه السلام اضافه كرد و فرمود: آرى، اين آيات درباره على و جانشينان من تا روز قيامت است !

منافقين گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما.

حضرت كه منتظر چنين سؤالى بود فرمود: على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.

با معرفى دوازده امام عليهم السلام اكنون جاى آن بود كه دست و پاى نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولايتِ ائمه عليهم السلام، همسان بودن و صاحب اختيارى آنان با صاحب اختيارى خود را اعلام كند. براى اين منظور پيامبر صلى الله عليه و آله در پيشگاه مردم رو به على عليه السلام كرد و فرمود: هر كس تو را اطاعت كند مرا اطاعت كرده، و هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است، و هر كس از تو سرپيچى كند از خداى تعالى سرپيچى كرده است.(1)

ص: 229

او هستم و با امر من او را اختيارى نيست، على بن ابى طالب مولاى اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد و با امر او برايش امرى و اختيارى نيست.(1)

اين پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله يكى از زيباترين جلوه هاى كلام بود، كه در كوتاه ترين عبارات بلندترين معانى را جاى داد. آن حضرت ابتدا ولايت خدا را بر خود و ولايت مدارى خود را نسبت به خدا خاطر نشان كرد، و سپس ولايت خود و على عليه السلام را نسبت به مردم فرع آن و منشعب از آن دانست.

اگر على عليه السلام دقيقا شئون پيامبر صلى الله عليه و آله را دارد، پس سه نفر قبل از او كه مقام او را غصب كردند نه در علم و نه در عصمت هرگز نمى توانستند جاى آن حضرت قرار بگيرند و پاسخگوى نيازهاى مردم باشند.

همچنين كسانى كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله فقط على عليه السلام را و يا تا امام چهارم عليه السلام و يا تا امام ششم عليه السلام را قبول دارند و يا امام دوازدهم عليه السلام را قبول ندارند، اينان در ركن دوم ناقص اند و چنين اعتقادى منشعب از غدير نيست، چرا كه در غدير همه دوازده امام عليهم السلام به عنوان نور واحد تا آخرين روز دنيا معرفى شده اند.

از سوى ديگر كسانى كه دوازده امام عليهم السلام را به عنوان انسان هايى عالم و وارسته قبول دارند ولى آنان را صاحب اختيار مطلق خود نمى دانند در ركن اول ناقصند، و غدير هرگز داعى بر معرفى امامان به اين معنى نداشته است، چرا كه با ظهور علم و عملشان طبعا مردم ايشان را مى شناسند و نيازى به معرفى در آن مراسم عظيم نيست. آنچه غدير براى آن تشكيل شد و دين با آن كامل شد اعلام صاحب اختيارى امامان عليهم السلام بود كه قِوام ولايت با همين است.

خلافت را داشته مخفى مانده است ! چنانكه به جاى على عليه السلام كه از هر جهت صلاحيت خلافت داشت، نالايق ترين افراد جاى او را گرفتند. عبارت صحيفه را بنگريد:

بر مسلمين واجب است كه پس از رحلت هر خليفه اى، صاحب نظران جمع شوند و مشورت كنند و هر كس را كه مستحق خلافت ديدند امير خود نمايند و او را صاحب اختيار مسلمين قرار دهند؛ چرا كه بر اهل هر زمانى كسى كه صلاحيت خلافت را دارد مخفى نمى ماند.

لازم را نكرده بودند. حضرت معناى «مولى» را از صاحب اختيارى خدا بر خود آغاز مى كند و سپس صاحب اختيارى خود را بر اساس ولاية اللّه مطرح مى فرمايد و آنگاه صاحب اختيارى على عليه السلام را نتيجه مى گيرد.(1)

همچنين در غدير خم سلمان برخاست و عرض كرد: يا رسول اللّه، ولايت و صاحب اختيارى او چگونه است ؟

فرمود: ولايت و صاحب اختيارى او مثل ولايت من است. هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است.

پس در غدير براى اميرالمؤمنين عليه السلام فقط خلافت و جانشينىِ پيامبر صلى الله عليه و آله به معناى جلوس در مكانِ او بعد از رحلتش اعلام نشده، بلكه تمام شئونى كه صاحب اختيارِ تام بر مردم بايد داشته باشد - همانها كه شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دارا بودند - براى جانشين او هم اعلام شده است.

«امام» در خطبه غدير يعنى كسى كه جوابگوى جميع مايحتاج بشر است، و اين قدرت از جانب خدا به او اعطا شده است. براى تبيين آنچه به عنوان «امامت» در قالب امامتِ اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه غدير منظور شده است به جهات زير برمى خوريم:

جهت اول

حكومت و ولايتِ مطلق بر مردم به عنوان صاحب امر و واجب الاطاعة، كه اين تعابير به چشم مى خورد: اميرالمؤمنين، امام، ولىّ مردم، خليفه، وصى، مفروض الطاعة، نافذ الامر.

جهت دوم

هدايتِ مردم به سوى خداوند، كه تعابيرى نظير هدايت به حق و از بين بردن باطل و دعوت به سوى خداوند و بشارت دهنده ذكر شده است.

ص: 240

جهت سوم

پاسخگويى به نيازهاى علمى مردم، كه لازمه اش علم به جميع ما يحتاج مردم است. اين مطلب با تعابير در بر دارنده علم رسول و بيان كننده بعد از او و جانشين و خليفه او بر تفسير قرآن خاطر نشان شده است.

جهت چهارم

جنگ با دشمنان كه يكى از شئون امام است، با اشاره به جنگ با ناكثين و قاسطين و مارقين ذكر شده است.

امامت با چنين معناى وسيعى كه در خطبه غدير آمده، داراى پشتوانه الهى و امضاى پروردگار متعال است و او عطا كننده اين قدرت است. در اين باره به امامت و ولايت او از جانب خداى بارى تعالى و منصوب شدن او به امر الهى تصريح شده است.

براى حذر از شركت شيطان از لسان خود او شنيدن بياد ماندنى تر است، چرا كه او خوب از كار خود و تأثير آن آگاه است و سماجتى عجيب بر آن دارد. روزى ابليس در برابر اميرالمؤمنين عليه السلام ظاهر شد و گفت: من با دشمنان تو در اموال و اولاد شركت كرده ام !(1) و در مقابل گفت: به خدا قسم با احدى از محبينت در مادرشان شريك نشده ام !(2)

و روزى ديگر به آن حضرت گفت: اى پسر ابى طالب، كسى نيست كه تو را مبغوض بدارد مگر اينكه با پدرش در رحم مادرش و در فرزند و مالش شريك بوده ام.

بنا بر اين، در حالى كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسّان هم در ميان آنان بوده - معناى صاحب اختيارى را از آن فهميدند و بر سر همين مفهوم بلند بيعت نمودند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت ها و لغت نامه ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آنها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد !

در واقع يكى از قرائن مهم در كنار جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » - كه مبيّن معناى آن هم هست - مسئله بيعت است كه در اثناء خطبه مطرح شده و به صورت لسانى انجام شده و بعد از خطبه هم با دست انجام شد، و همه اينها به عنوان قبول امارت و ولايت مى تواند باشد نه معناى ديگر.

در واقع بيعت و تبريك حاضرين غدير و گفتگوهايى كه دوست و دشمن در غدير داشته اند معلوم مى كند مخاطبين از اين جمله معناى ولايت و امارت را فهميده اند و پيامبر صلى الله عليه و آله برداشتِ آنان را رد نكردند و يا اصلاحى نسبت به آن نداشتند.

به بيان ديگر:

اگر از مردمى كه مطالبى را مى شنوند بپرسند: آيا شنيديد ؟ و آنان بگويند: آرى شنيديم ! اين سندى محكم و اتمام حجتى قوى بر آنان است. اگر به دنبال آن گفته شود: بر يكديگر شاهد باشيد و به ديگران هم برسانيد. اين تمام حجت دو چندان تلقى مى شود، و اگر آنان بگويند: پذيرفتيم كه شاهد يكديگر باشيم و به ديگران هم برسانيم، باز هم تأكيد مضاعفى بر مطلب خواهد بود.

همه اينها اقرار است، و آنگاه كه جماعتى از تحقق خواسته اى به وجد آيند و در آن باره تبريك بگويند اين نشانى، آثار هر گونه انكارى را محو مى كند و خبر از جاى گرفتن اين خبر خوش در اعماق قلب ها مى دهد.

در غدير همه اين مراحل طى شد در حدى كه هر كس اين فراز تاريخ را مطالعه كنند قضاوت خواهد كرد كه هر چيزى در تاريخ فراموش شود غدير فراموش نخواهد شد، نه از ذهن شنوندگان منبر غدير و نه از حافظه تاريخ و نسل هاى بعد.

ص: 246

پيداست كه مسئله بر سر معناى لغوى و ابهام كلمه نيست، بلكه وزنه غدير به قدرى سنگين و كامل عيار است كه دشمن را به اين تلاش هاى مذبوحانه واداشته است ؟

اى مردم، پناه و امامتان بعد از خودم و ولىّ و هدايت كننده شما را برايتان بيان كردم و او برادرم على بن ابى طالب است و او در ميان شما به منزله من در ميان شماست. دين خود را از او پيروى كنيد و در همه امورتان از او اطاعت نماييد، زيرا آنچه خداوند از علم و حكمتش به من آموخته نزد اوست. از او بپرسيد و از او و جانشينانش بعد از او بياموزيد. به آنان چيزى ياد ندهيد و بر آنان پيشى نگيريد و از ايشان عقب نمانيد، كه آنان با حق و حق با آنان است. نه ايشان از حق جدا شده و نه حق از ايشان جدا مى شود.

زيد بن ارقم و بقيه پس از اين شهادت نشستند.

طلحة بن عبيداللّه - كه زيرك قريش خوانده مى شد - گفت: چه كنيم با ادعاى ابوبكر و عمر و اصحابش كه او را تصديق كردند و شهادت بر گفتار او دادند در آن روزى كه تو را به اجبار مى آوردند و در گردنت طنابى بود ! به تو گفتند: «بيعت كن» ، و تو در مقابل آنان با فضايل و سوابق خود استدلال كردى، و همه تو را تصديق كردند. ولى بعد از آن ابوبكر ادعا كرد از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده است كه گفته: «خداوند نخواسته است نبوت و خلافت براى ما اهل بيت جمع شود«. عمر و ابوعبيده جراح و سالم و معاذ بن جبل هم او را تصديق كردند ؟ !

سپس طلحه رو به حضرت كرد و گفت: همه آنچه گفتى و ادعا كردى حق است، و آنچه از سابقه و فضيلت كه با آنها استدلال كردى ما هم اقرار مى كنيم و قبول داريم ولى درباره خلافت، اين پنج نفر به آنچه شنيدى شهادت دادند !

در اينجا على عليه السلام بپاخاست و از سخن طلحه به غضب آمد و چيزى را كه كتمان مى كرد فاش نمود و مطلبى را روشن كرد كه در روز مرگ عمر فرموده بود ولى مردم مقصود آن حضرت را نفهميده بودند.(1)

ص: 252

حضرت رو به طلحه كرد و در حالى كه مردم مى شنيدند فرمود: اى طلحه، به خدا قسم نوشته اى كه روز قيامت با آن خدا را ملاقات كنم محبوب تر از نوشته اين پنج نفر نيست كه در حجة الوداع در خانه كعبه بر سر وفاى به آن هم پيمان شدند كه: «اگر خداوند محمد را بكشد يا بميرد يكديگر را بر ضد من كمك كنند و پشتيبانى نمايند تا به خلافت نرسم» !

حضرت فرمود: اى طلحه، دليل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند، سخن پيامبر صلى الله عليه و آله است كه در روز غدير خم فرمود: «هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على هم نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است» . من چگونه مى توانم بر آنان صاحب اختيارتر از خودشان باشم در حالى كه آنان اميران و حاكمان بر من باشند ؟ !

دليل بر دروغ و باطل و ناحقشان اين است كه آنان به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله بر من به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كردند. اين مطلب بر آنان (ابوبكر و عمر) و بر تو (اى طلحه) به خصوص و بر اين كه همراه توست - يعنى زبير - و بر همه امت و بر اين دو نفر - و حضرت به سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره كردند - و بر اين خليفه ظالم شما - يعنى عثمان - حجت است.

چرا عمر هنگامى كه ما شش نفر اصحاب شورا را يكى يكى فراخواند به پسرش عبداللّه گفت؛ - در اينجا حضرت اشاره به پسر عمر كه در مجلس حاضر بود فرمود: هان، او اينجاست - تو را به خدا قسم مى دهم كه بگويى وقتى ما خارج شديم پدرت به تو چه گفت ؟

عبداللّه بن عمر گفت: حال كه مرا قسم دادى، او گفت: اگر با اصلع(1) بنى هاشم بيعت كنند آنان را به وسط جاده روشن خواهد كشانيد و طبق كتاب پروردگار و سنّت پيامبرشان بپا خواهد داشت» !

ص: 253

فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَيْدينا. مَنْ اَدْرَكَها بِيَدِهِ وَ اِلاّ فَقَدْ اَقَرَّ بِلِسانِهِ، وَ لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه ُ مِنْ اَنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ اَوْلادِنا وَ اَهالينا، وَ نُشْهِدُ اللّه َ بِذلِكَ وَ «كَفى بِاللّه ِ شَهيدا»(1) وَ اَنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ.

مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها»(2)، وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه َ، «يَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ»(3):

اى مردم، شما بيش از آن هستيد كه با يك دست و در يك زمان با من دست دهيد، و پروردگارم مرا مأمور كرده است كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند، چنانكه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.

پس همگى چنين بگوييد: ما شنيديم و اطاعت مى كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى آوريم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى آيند.

بر اين مطلب با قلب هايمان و با جانمان و با زبانمان و با دستانمان با تو بيعت مى كنيم.

بر اين عقيده زنده ايم و با آن مى ميريم و روز قيامت با آن محشور مى شويم. تغيير نخواهيم داد و تبديل نمى كنيم و شك و انكار نمى نماييم و ترديد به دل راه نمى دهيم و از اين قول بر نمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم.

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

ص: 261

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب هايمان و جان هايمان و زبان هايمان و ضمائرمان و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند. ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. و «خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند» ، و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى.

اى مردم، چه مى گوييد ؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى هاى هر كسى را مى داند. «پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است» ، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى كند. «دست خداوند بر روى دست آنان (بيعت كنندگان) است» .

گفتند: آرى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم و به شما امر و نهى مى كنم و شما در برابر سخن من حق امر و نهى نداريد ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه.

فرمود: هر كس كه خداوند و من صاحب اختيار اوييم اين على صاحب اختيار او است. او شما را امر و نهى مى كند و شما در برابر سخن او حق امر و نهى نداريد. خداوندا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند. خداوندا تو شاهد من بر اينان هستى كه من ابلاغ كردم و دلسوزى نمودم.

سپس دستور داد آن ورقه (كه اين مطالب در آن بود) سه بار براى آنان خوانده شود. بعد سه بار فرمود: چه كسى از شما مايل است اين پيمان را باز پس گيرد ؟ آنان سه مرتبه گفتند: به خدا و پيامبرش پناه مى بريم از اينكه گفته خود را باز پس گيريم.

بعد آن حضرت ورقه را بست و با مُهر يكايك آن جمع ورقه را مهر نمود و فرمود: اى على، اين نوشته را نزد خود نگه دار، و هر كس اين پيمان را شكست آن را برايش بخوان تا من در روز قيامت خصم او باشم.(1)

اَلا اِنَّ اَعْداءَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ: «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ. قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَىْ ءٍ اِنْ اَنْتُمْ اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ. وَ قالوُا لَوْ كُنّا نَسْمَعُ اَوْ نَعْقِلُ ما كُنّا فى اَصْحابِ السَّعيرِ. فَاعْتَرَفوُا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لاَصْحابِ السَّعيرِ»:

بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى اند كه خداوند عز و جل مى فرمايد: «كُلَّما اُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَاَلَهُمْ خَزَنَتُها اَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذيرٌ ... » : «هر گاه گروهى را در جهنم مى اندازند خزانه داران دوزخ از ايشان مى پرسند آيا ترساننده اى براى شما نيامد. مى گويند بلى براى ما نذير و ترساننده آمد ولى ما او را تكذيب كرديم و گفتيم خداوند هيچ چيز نازل نكرده است و شما در گمراهىِ بزرگ هستيد. و مى گويند اگر مى شنيديم يا فكر مى كرديم در اصحاب آتش نبوديم. به گناه خود اعتراف كردند پس دور باشند اصحاب آتش» .

بسيار و متعدد مفاد آن مجمل باشد، و خواه بدون قرائن تعيين كننده معناى امامت كه منظور ماست باشد، و خواه چنين قرائنى را در برداشته باشد، در هر صورت اين لفظ در اين مقام جز به معنى «اولى به تصرف» به معناى ديگر دلالت نخواهد داشت. زيرا آنان كه در اجتماع عظيم روز غدير اين لفظ را شنيده و درك كرده اند و يا بعد از آن اين خبر مهم را از حاضرين شنيده اند - كه به سخنشان در لغت استدلال مى شود و نظرشان حجيت دارد - همگى همين معنى را از اين لفظ فهميده اند، بدون اينكه منع و انكارى در كار باشد.

پس از آنان نيز درك و فهم همين معنى پيوسته در ميان شعرا و رجال ادب تا عصر حاضر جريان داشته است. همين وحدتِ تشخيص، برهانى قاطع در معناى مقصود است.

در طليعه اين افراد اميرالمؤمنين عليه السلام است؛ آنجا كه حضرتش در پاسخ نامه معاويه ابياتى سروده و مرقوم داشتند، كه از جمله در آن ابيات فرمودند: رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم ولايت مرا بر شما واجب ساخت.

همچنين حسّان بن ثابت كه در غدير خم شخصا حضور داشت و از رسول خدا صلى الله عليه و آله رخصت خواست كه قضيه حديث غدير و امر ولايت را به نظم در آورد، كه در محل خود مفصل آورده شده است.

گروهى از نوابغ و دانشمندان به نام نيز «مولى» در حديث غدير را فقط به معناى «اولى» گفته اند. كسانى كه به رموز علم و عربيت كاملاً آشنا بوده اند، و با التزام به موارد لغت و آگاهى از وضع الفاظ و تقيد به موازين صحيح در تركيب كلام و شعر اين ادعا را داشته اند. كسانى همانند:

دعبل خزاعى، حمانى كوفى، امير ابوفراس، علم الهدى سيد مرتضى، شريف رضى، حسين بن حجاج، ابن رومى، كشاجم، صنوبرى، مفجع، صاحب بن عباد، ناشى صغير، تنوخى، زاهى، ابوالعلاء سروى، جوهرى، ابن علويه، ابن حمّاد، ابن طباطبا،

ص: 267

محمد، ما را به شهادتين و به نماز و زكات و حج امر كردى، و به اين اوامر اكتفا ننمودى تا بازوى پسر عمت را گرفتى و دستش را بلند كردى و او را بر ما برترى دادى و گفتى: مَن كُنتُ مَولاهُ، فَعَلىٌّ مَولاهُ.(1)

آيا آن معنايى كه بر اين كافر حسود و معاند گران آمد و ترديد كرد در اينكه آن از طرف خداوند است يا به مقتضاى محبت و علاقه شخص پيامبر صلى الله عليه و آله است، ممكن است ناصر و محبّ يا شبيه آنها از ديگر معانى مولى باشد ؟ !

قطعا معناى اين كلمه همان ولايت مطلقه اى است كه ستمكاران قريش درباره خود رسول خدا صلى الله عليه و آله بدان ايمان نياوردند، مگر بعد از آنكه به وسيله آيات بينات و معجزات مقهور گشتند، و پيامبر صلى الله عليه و آله با نيروى برهان و نبردهاى سخت آنها را زبون ساخت تا نصرت الهى و پيروزى حق بر باطل تحقق يافت و مردم دسته دسته و فوج فوج به اسلام گرويدند.

البته پذيرش اين معنى درباره اميرالمؤمنين عليه السلام به مراتب بر آنها گران تر آمد. منتهى آنچه را كه معاندان در دل داشتند حارث بن نعمان آن را آشكارا بيان كرد، و خداوند هم او را مورد عقوبت خود قرا داد.

همچنين از كسانى كه معناى ولايت را از مولى فهميده اند، آن گروهى هستند كه بر اميرالمؤمنين عليه السلام در ميدان وسيع كوفه وارد شدند، در حالى كه عرض مى كردند: اى مولاى ما، سلام بر تو باد. امام عليه السلام براى واقف ساختن ساير شنوندگان و حاضران بر اين معناى درست از آنها توضيح خواست و فرمود: من چگونه مولاى شما هستم در حالى كه شما گروهى از عرب هستيد ؟ آنان در جواب آن حضرت عرض كردند: ما از رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم شنيديم كه مى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ.

پر واضح است آن مولويّتى كه در نظر عرب - كه هرگز در برابر كسى خاضع نمى شود - مورد اهميت و داراى عظمت است، تنها محبت يا نصرت و يا ساير معانى

ص: 269

عرفى مولى نيست. بلكه اين مولويت همان سرورى و رياست كبرايى است كه تحمل آن براى آنان سخت و دشوار بوده است، مگر اينكه موجبى براى خضوع و گردن نهادن آنها در قبال آن معنى دست دهد. معناى مزبور همان است كه در حضور آن جمعيت اميرالمؤمنين عليه السلام به طور استفهام توضيح خواست، و آنها نيز در جواب عرض كردند كه از نص صريح رسول خدا صلى الله عليه و آله آن را فهميده و درك كرده اند.

اين مفهوم به قدرى يقينى و واضح است كه درك و فهم اين معنى حتى بر زنان پرده نشين آن زمان نيز پوشيده نبوده است. چنانكه در «ربيع الابرار» زمخشرى آمده كه بانو دارميه حجونيه وقتى معاويه از سبب دوستى او نسبت به اميرالمؤمنين عليه السلام و كينه او نسبت به خودش پرسيد، به امورى استدلال كرد كه يكى از آنها اين است:

رسول خدا صلى الله عليه و آله سمت ولايت را براى اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير خم مشخص فرمود، و كينه خود نسبت به معاويه را به اين علت بيان كرد كه معاويه با كسى جنگ كرده كه در امر خلافت از او سزاوارتر بوده و آن مقامى كه در خور آن نبوده را طلب كرده است. معاويه با شنيدن اين سخن لب فرو بست و انكار نكرد.(1)

بالاتر از همه اين امور و دلائل، مناشده شخص اميرالمؤمنين عليه السلام و احتجاج و استدلال آن حضرت در روز رحبه است، كه اسناد و طرق صحيح آن به تفصيل بيان شده است.(2)

جريان احتجاج آن حضرت هنگامى صورت گرفت كه در امر خلافت مورد معارضه و منازعه قرار گرفته، و دريافته بود كه مردم در اثر القائات مغرضانه و تبليغات سوء اميرالمؤمنين عليه السلام را نسبت به گفتارى كه در باب تفضيل و اولويت خود از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل فرموده بود متهم ساخته، و در مقدم داشتن اميرالمؤمنين عليه السلام بر ديگران ترديد كرده بودند. مناشدات و استدلال هاى آن حضرت كه مفصل بيان شده است.(3)

ص: 270

برهان الدين حلبى مى گويد: پس از آنكه امر خلافت به على عليه السلام بازگشت، آن حضرت به منظور رد و ابطال دعاوى كسانى كه با وى در امر خلافت معارضه و منازعه نموده بودند به حديث غدير احتجاج و استدلال فرمود.(1)

با اين حالات و كيفيات، آيا معناى ديگرى براى مولى جز آنچه ما مى گوييم و جز معنايى كه خود آن حضرت درك كرده معقول و متصور است ؟ در جايى كه جمعى از صحابه براى اميرالمؤمنين عليه السلام شهادت و گواهى دادند، و افرادى براى پنهان كردن فضيلت آن حضرت به كتمان شهادت پرداختند و به بلايى دردناك مبتلا و مفتضح شدند، و كسانى هم با حضرتش مخالفت نمودند تا دهانشان به واسطه آن شهادت بسته شد.

تمام اينها دليل است كه اختلاف در امر خلافت بود كه از حديث غدير فهميده مى شد، و الا در معناى حب و نصرت چه گواهى براى آنجناب بود ؟ اين دو معنى كه ساير مسلمانان را هم شامل مى شد و اختصاص به آنجناب نداشت، مگر بنا بر تعريفى كه ذكر خواهيم كرد؛ و آن همان معنى منطقى و مطلوب اولويت است.

آنان كه بر موارد استدلال و احتجاج بين افراد امت و اجتماعات آنان و نيز بر احتجاجاتى كه در خلال كتب بسيار - كه از قديم تا عصر حاضر تأليف شده - واقف اند، به خوبى مى دانند كه عربى دانان از حديث غدير خم جز همان معنى اولويت كه در اثبات امامت مطلقه بدان استدلال مى شود معنى ديگرى نفهميده اند. يعنى همان معناى سزاوارتر بودن از هر فرد نسبت به جان و مال او در امر دين و دنيايش، و همان اولويتى كه براى رسول خدا صلى الله عليه و آله و جانشينان منصوص پس از او مسلم و ثابت است.

اضافه بر آنچه گفته شد، با دقت در كلماتِ حديث غدير، صورت تركيبى آن با توضيح چنين مى شود:

ص: 271

پيامبر صلى الله عليه و آله با خونسردى كامل فرمود: به آنان بگوييد: على عليه السلام بعد از من صاحب اختيار مؤمنين و دلسوزترين مردم براى امت من است.(1)

گفته اند كه وِلايت و وَلايت هر دو به يك معنى است، و حقيقت آن همان تصدّى و صاحب اختيارى است. ولىّ و مولا نيز به همان معنى است: منتهى گاهى مفهوم اسم فاعلى دارند و گاهى معناى اسم مفعولى.

صاحب تفسير الميزان مى گويد: «ولايت» يك نوع خاصى از نزديكى چيزى به چيز ديگر است؛ به طورى كه همين ولايت باعث شود كه موانع و پرده ها از بين آن دو چيز برداشته شود. البته نه همه موانع، بلكه موانع آن هدفى كه غرض از ولايت رسيدن به آن هدف است.

حال اگر آن هدف تقوى يا پيروزى باشد، ولىّ در چنين هدفى همان ناصر و ياور است كه هيچ مانعى او را از نصرت شخصى كه به وى نزديك شده و نسبت به او ولايت دارد باز ندارد. پس در قُرب و نزديكى از جهت نصرت، «ولىّ» همان شخص ناصر است؛ يعنى ولاء به معناى نصرت است.

و اگر هدف، از جهت التيام و آشتى و معاشرت و محبت و خلاصه جوش خوردن دل ها به يكديگر باشد، در اين صورت كلمه «ولى» معناى محبوب مى دهد. محبوبى كه آدمى نمى تواند نفس خود را از دوست داشتن او و رام شدن در برابر خواسته او جلوگيرى نمايد، و قهرا در برابر خواسته او مطيع مى شود. پس در قرب و نزديكى از جهت معاشرت و محبت، «ولىّ» همان شخص محبوب است؛ يعنى ولاء به معناى محبت است.

و اگر هدف از جهت خويشاوندى باشد، كلمه «ولىّ» به معناى كسى خواهد بود كه از طرف مقابل خود ارث مى برد و چيزى نمى تواند مانع از ارث بردن او شود. پس در قرب و نزديكى از جهت خويشاوندى، «ولىّ» همان شخص وارث است؛ يعنى ولاء به معناى نسب است.

و اگر هدف از جهت اطاعت دستور باشد، «ولىّ» به معناى كسى خواهد بود كه به طرف مقابل خود امر و نهى مى كند. پس در قرب و نزديكى از جهت طاعت، «ولىّ» همان شخص حاكم است؛ يعنى ولاء به معناى تصرّف است.

ص: 277

صاحب كتاب «ولاية الاولياء» نيز در بيان معناى ولايت و انواع آن مى گويد:

ولايت به معناى محبت و نصرت است، و گاهى هم در دولت و حكومت استعمال مى شود.

همچنين ولايت به معناى امارت و نقابت يعنى توليت و سلطنت است. شخص ولى بر انواع تصرفات در امورى كه ولايت پذيرند توليت و سلطنت دارد.

ولايت به هر دو معنى مورد اعتقاد ما شيعيان نسبت به اهل بيت عليهم السلام است.

اما ولايت به معناى اول - كه محبت و نصرت است - از ضروريات دين ماست، و كسى كه آن را انكار كند از زمره مسلمينى كه ملتزم به وجوب محبت و مودت اهل بيت عليهم السلام هستند، خارج است. به گونه اى كه حب و وُدّ اهل بيت عليهم السلام براى آنها در وجوب اعتقاد و تديّن به آن مثل توحيد و عدل است.

و اما ولايت به معناى توليت و سلطنت:

لذا منشأ ملكيت و ملاك ولايت حقيقيه الهيه همان تقوّم وجودى ما سوى اللّه به اللّه تبارك و تعالى است. زيرا اللّه تبارك و تعالى غناء محض و محض غناست. پس امر و خلق و حكم و ولايت از آن خداست.

ب. ولايت مردم بر جان و مالشان: ولايتى است كه طبعا نزد عرف و عقلا حاصل مى شود بدون اينكه در مقام تأسيس و تشريع، بلكه در مقام تأكيد و تصويب جعلى متوجه آن باشد. مثل ولايت انسان بر جان و مالش. البته آن اموالى(1) كه تحت سلطنت و استيلاء او است.

دلايل ولايت مردم بر جان و مالشان:

قرآن:

«النَبىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم»(2): پيامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.(3) وجه استدلال اين است كه آيه شريفه مُشعر به اولويت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نسبت به جان و مال مردم است. پس در ابتدا مردم نسبت به جان و مال خود بايد ولايت داشته باشند تا اولويت معنى دهد.

سنت:

يك. قول پيامبر صلى الله عليه و آله در روايت ابن عطيه كه مى فرمايد: أنا أولى بِكُلِّ مُؤمِنٍ مِن نَفسِهِ: من به هر مؤمنى سزاوارتر از خودش به اويم. وجه دلالت اين است كه ولايت اولويت بدون ولايت قبلى مردم ميسر نيست. يعنى مردم بايد نسبت به جان و مال خودشان ولايت داشته باشند تا اين ولايت در مورد نبى اكرم صلى الله عليه و آله نسبت به مردم در درجه اول باشد، كه از آن تحت عنوان ولايت اولويت ياد مى شود.

ص: 279

آيه پنجم: «أطيعوا اللّه َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم»(1): «اى كسانى كه ايمان آورديد اطاعت كنيد خدا و رسول و اولى الامر را (يعنى ائمه معصومين عليهم السلام) » .

آيه ششم: «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلوةَ وَ يُؤتونَ الزَكوةَ وَ هُم راكِعونَ»(2): «سرپرست و ولىّ شما تنها خداست و پيامبر او و آنان كه ايمان آورده اند همانان كه نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند» .

وجه دلالت آيه بر اولويت حضرات معصومين عليهم السلام ظاهر است. در كتاب وسائل از محمد بن يعقوب به اسناد خودش از احمد بن عيسى از امام صادق عليه السلام روايت شده، درباره قول خداوند متعال كه فرمود: «إنَّما وَليُّكُم ... » حضرت فرمود:

خداى متعال و رسول او صلى الله عليه و آله و كسانى كه ايمان آورده اند يعنى حضرت على عليه السلام و اولاد معصومين ايشان عليهم السلام از خود شما به شما اولى و احق در جان و مال شما تا روز قيامت هستند، و خداوند تبارك و تعالى به اين بيان آنان را توصيف مى كند: «الَذينَ يُقيمونَ الصَلوةَ وَ يُؤتونَ الزَكوةَ وَ هُم راكِعونَ» .

نتيجه:

از مجموع آيات مباركه چنين به دست مى آيد كه اراده پيامبر صلى الله عليه و آله بر ديگران اولويت دارد و در آيه «النَبىُّ أولى ... » به اين اولويت تصريح شده و در آيه «ما كانَ لِمُؤمِنٍ ... » وقتى به عدم اختيار مردم تصريح كند يعنى اراده پيامبر صلى الله عليه و آله اولويت دارد. كما اينكه در تفسير آيه شريفه چنين وارد شده است:

زينب بنت جحش - دختر عمه پيامبر صلى الله عليه و آله - در امر ازدواجش با نبى اكرم صلى الله عليه و آله مشورت كرد و حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله او را امر به ازدواج با زيد بن ارقم نمود. زينب و خواهرش هر دو از اين امر كراهت داشتند و گفتند: او يك غلام است، در حالى كه ما چنين و چنان هستيم.

ص: 283

و آنچه را كه مى خواهند حلال نمايند و آنچه را مى خواهند حرام نمايند. تفويض امر به اين معنى ضرورتا باطل و خارج از شريعت است. همان طور كه فرمود: «قُل ما كُنتُ بِدعا مِنَ الرُسُلِ وَ ما أدرى ما يَفعَلُ بى وَ لا بِكُم إن أتَّبِع إلاّ ما يوحى إلَىَّ ... »(1): بگو من پيامبر نوظهورى نيستم و نمى دانم با من و شما چه خواهد شد من تنها از آنچه بر من وحى مى شود پيروى مى كنم.

و خداوند متعال فرمود: «وَ ما يَنطِقُ عَنِ الهَوى . إن هُوَ إلاّ وَحىٌ يوحى»(2): «و هرگز از روى هواى نفس سخن نمى گويد بلكه آنچه مى گويد چيزى جز وحى كه بر او نازل شده نيست» .

بلكه مراد از «تفويض» امر دين به معصومين عليهم السلام اين است كه خدا خود نبى صلى الله عليه و آله را تربيت كرد و به كمال رساند؛ به طورى كه نبى اكرم صلى الله عليه و آله اختيار نمى كردند الا آنچه موافق حق تبارك و تعالى است و مخالف مشيت خداى تعالى چيزى را اختيار نمى كردند.

پس خداى متعال امر را به نبى اكرم صلى الله عليه و آله تفويض كرد تا بعضى امور را تعيين كند؛ مثل زياد كردن بعض ركعات و تعيين نمازهاى نافله و زياد كردن روزه و سهم الارث جد و مقدار ديه عين و نفس و مانند آنها. اين تفويض از جانب خداوند تبارك و تعالى اظهارى براى شرف و كرامت نبى اكرم صلى الله عليه و آله بود.

تفويض امر به رسول اللّه صلى الله عليه و آله از آن مواردى است كه فساد در آن راه ندارد؛ نه از نظر عقل و نه از نظر نقل. بلكه اخبار مزبوره و غيره دلالت بر تفويض امر به اين مقدار مى كند. حتى اين تفويض اختصاص به نبى اكرم صلى الله عليه و آله ندارد، بلكه در عترت نبى اكرم عليهم السلام كه عبارتند از ائمه عليهم السلام نيز اين تفويض جريان دارد.

نوع سوم: ولايت تكوينى

ولايت تكوينى عبارت است از مسخّر بودن ممكنات و جميع آفرينش تحت اراده

ص: 287

شكى نيست نزد ايشان علم كتاب است، كه عاصف بن برخيا وزير سليمان بن داود عليه السلام بخشى از آن بود كه توانست تخت بلقيس را در كمتر از چشم بر هم زدنى نزد سليمان عليه السلام حاضر كند. كما اينكه خداوند تبارك و تعالى در حق او فرمود: «قالَ الَذى عِندَهُ عِلمٌ مِنَ الكِتابِ أنا آتيكَ بِهِ قَبلَ أن يَرتَدَّ إلَيكَ طَرفُكَ» .(1) و در حديث وارد شده است كه امام صادق عليه السلام بعد از قرائت اين آيه شريفه دست مباركشان را گشوده روى سينه قرار دادند و فرمودند: به خدا قسم نزد ما همه علم كتاب است.

در كتاب «الكافى» به اسنادش از عجلى روايت كرده است كه گفت: به حضرت باقر عليه السلام عرض كردم: «قُل كَفى بِاللّه ِ شَهيدا بَينى وَ بَينَكُم وَ مَن عِندَهُ عِلمُ الكِتابِ»(2)، حضرت فرمود: مراد آيه فقط ما و حضرت على عليه السلام - كه اول و افضل و برتر از ما بعد از نبى است - مى باشد.

دليل ديگر بر ولايت تكوينى، تأثير نفوس عاليه حضرات معصومين عليهم السلام است. چنانچه نقل شده كه امام عليه السلام امر كردند به خروج تب از بدن تب دار و بازگشت آن به آن جايى كه بود. خداوند متعال هم مى فرمايد: «وَ كُلُّ شَى ءٍ أحصَيناهُ فى إمامٍ مُبينٍ»(3): «و ما هر چيزى را در امام مبين بر شمرده ايم» .

جعل اين مرتبه از ولايت تكوينى براى معصومين عليهم السلام با همان جعل وجودات نورى و شريف آنها محقق شده است. كما اينكه مرتبه ولايت ختميه نبوت بلكه اصل نبوت نيز به همين جعل صورت گرفته است؛ يعنى خداوند متعال سيد المرسلين صلى الله عليه و آله را خاتم نبوت به «جعل مركب» تكوينا و تشريعا قرار نداد، بلكه آن خاتميت را به «جعل بسيط» يعنى جعل وجود شريف حضرت صلى الله عليه و آله در ايشان قرار داد. چرا كه لازمه اين مرتبه از وجود بلكه نفس حقيقت رسول اللّه صلى الله عليه و آله اين است كه فاتح آنچه پيش رو دارد و خاتم آنچه در پشت او است باشد.

ص: 289

ديگر، سيزده قرينه مهم در كنار حديث غدير و جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » بيان مى شود، كه مبيّن معناى آن است و هر يك به تنهايى براى اثبات آن كافى است. البته حتى اگر هيچ كدام از اين قرائن هم نبودند معنى واضح بود:

الهى چنين نكردند. پيرو آن چندين بار از مردم خواستند كه «حاضرين به غائبين اطلاع دهند» ، كه اين را هم در هيچيك از احكام الهى نفرمودند.

حاضرين آن ماجراست. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت شناس در غدير حاضر بوده و در همانجا تبادر ذهنى خود را صراحتا اعلام كرده و حتى آن را به صورت شعر درآورده كه اثرى ماندگار و سندى محكم باشد.

اين موارد در تفسير هجده آيه قرآن است، كه از جمله اين آيات كريمه، آيه 19 و 85 سوره آل عمران است، كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در دو فراز از خطبه غدير به آن اشاره فرمود.

در كنار اين دو آيه، آيات 20 و 51 و 52 و 64 و 57 و 83 و 84 سوره آل عمران نيز در همين راستاست.

آنچه در اينجا قابل ذكر است و از آيات فوق استفاده مى شود اينكه مسئله ولايت و لقب «اميرالمؤمنين» جزو فطرت بشر است. امام صادق عليه السلام درباره آيه «فِطْرَتَ اللّه الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها»(1) مى فرمايد: آن فطرتى كه خداوند مردم را بر آن خلق فرموده اين است: توحيد، محمد رسول اللّه، على اميرالمؤمنين.(2)

2. كلبى(1) كه فخر رازى در تفسيرش از او حكايت كرده است.(2)

3. فراء، يحيى بن زياد كوفى نحوى (م 207 ق) ، كه فخر رازى در تفسيرش از او حكايت نموده است.(3)

4. ابوعبيده، معمر بن مثنى بصرى (م 210 ق) ، كه فخر رازى در تفسيرش از او نقل كرده(4)، و استشهاد او را به بيت لبيد ذكر نموده است كه گفت:

فَغَدَت كِلاَ الفَرجَينِ تَحسِبُ أنَّهُ *** مَولَى المَخافَةِ خَلفَها وَ أمامَها(5)

شيخ مفيد نيز اين معنى را از ابوعبيده در رساله خود - كه در معناى مولى تأليف كرده - آورده و شريف مرتضى آن را در «الشافى» به نقل از كتاب «غريب القرآن» خود بيان داشته و استشهاد او را به بيت لبيد نيز قيد كرده است، و شريف جرجانى با نقل اين قول از او در رد بر صاحب متن استدلال نموده است.(6)

5 . اخفش اوسط، ابوالحسن سعيد بن مسعده نحوى (م 215 ق) . اين معنى را فخر رازى در «نهاية العقول» از او آورده است. استشهاد او به بيت لبيد را هم نقل كرده است.

6 . ابوزيد، سعد بن اوس لغوى بصرى (م 215 ق) ، كه صاحب كتاب «الجواهر العبقرية» معنى مزبور را از او نقل كرده است.

ص: 297

7. بخارى، ابوعبداللّه محمد بن اسماعيل (م 215 ق) اين معنى را در صحيح خود بيان كرده است.(1)

8 . ابن قتيبه (م 276 ق) اين معنى را عنوان كرده و به بيت لبيد استشهاد كرده است.(2)

9. ابوالعباس ثعلب، احمد بن يحيى نحوى شيبانى (م 291 ق) . قاضى زوزنى حسين بن احمد (م 486 ق) در «شرح المعلقات السبع» ذيل بيت لبيد مى گويد: ثعلب گفته است: مولى در اين بيت به معناى اولى است. مانند آيه «مأواكم النار هى مولاكم ... »(3): جايگاه شما آتش دوزخ است آتش اولى و سزوارتر به شماست.

10. ابوجعفر طبرى (م 310 ق) معنى مزبور را در تفسير خود ذكر كرده است.(4)

11. ابوبكر انبارى، محمد بن قاسم لغوى نحوى (م 328 ق) معنى مزبور را در تفسيرش «مشكل القرآن» خود ذكر كرده، و شريف مرتضى در «الشافى» از او نقل نموده و استشهاد او به بيت لبيد را آورده است. ابن بطريق نيز به نقل آن از او پرداخته است.(5)

12. ابوالحسن رمانى، على بن عيسى مشهور به وراق نحوى (م 382 يا 384 ق) . فخر رازى در «نهاية العقول» معنى مزبور را از او نقل كرده است.

13. ابوالحسن واحدى (م 468 ق) در «الوسيط» آورده است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»(6): جايگاه شما آتش دوزخ است آتش اولى و سزاوارتر به شماست، به جهت گناهانى است كه مرتكب شده اند؛ يعنى آتش است كه بر شما ولايت مى كند، زيرا امر شما در اختيار آن مى باشد و آتش اولى و سزاوارتر از هر چيزى به شماست.

ص: 298

14. ابوالفرج، ابن جوزى (م 597 ق) معنى مزبور را در تفسير «زاد المسير» خود از ابوعبيده نقل كرده و آن را پسنديده است.

15. ابوسالم محمد بن طلحه شافعى (م 652 ق) همين معنى را عنوان كرده است.(1)

16. شمس الدين سبط بن جوزى حنفى (م 654 ق) نيز آن را ذكر كرده است.(2)

17. محمد بن ابى بكر رازى، صاحب «مختار الصحاح» در كتاب «غريب القرآن» - كه به سال 668 ق از آن فراغت يافته - مى گويد: مولى آن كسى است كه اولى و سزاوارتر به چيزى است. چنانكه خداى تعالى مى فرمايد: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»(3): جايگاه شما آتش دوزخ است آتش اولى و سزاوارتر به شماست. مولى در لغت بر هشت وجه است، و يكى از آنها به معناى اولى است.

18. تفتازانى (م 791 ق) معنى مزبور را به نقل از ابوعبيده ذكر كرده است.(4)

19. ابن صبّاغ مالكى (م 855 ق) اولى بالشى ء را از معانى كلمه مولى كه در قرآن استعمال شده به شمار آورده است.

20 - جلال الدين محمد بن احمد محلى شافعى (م 854 ق) اين معنى را در تفسير الجلالين بيان كرده است.

21. جلال الدين احمد خجندى، در «توضيح الدلائل على ترجيح الفضائل» تأليف شهاب الدين احمد از او نقل شده كه گفت: مولى به چند معنى اطلاق مى شود، كه يكى از آن معانى اولى است. چنانكه خداى تعالى مى فرمايد: «هى مولاكم»(5)؛ يعنى آتش دوزخ.

ص: 299

22. علاءالدين قوشچى (م 879 ق) همين معنى را در «شرح التجريد» ذكر كرده است.

23. شهاب الدين احمد بن محمد خفاجى (م 1069 ق) در حاشيه تفسير بيضاوى با استشهاد به بيت لبيد معنى مزبور را آورده است.

24. سيد امير محمد صنعانى در «الروضة الندية» به نقل از فقيه حميد محلى معنى مزبور را ذكر كرده است.

25. سيد عثمان حنفى مكى (م 1268 ق) نيز آن را ذكر كرده است.

26. شيخ حسن عدوى حمزاوى مالكى (م 1303 ق) مى گويد: «هِىَ مَولاكُم»(1)، يعنى بنا بر كفر و ترديدتان در دين، آتش دوزخ از هر جايگاهى اولى و سزاوارتر به شماست.(2)

27. سيد محمد مؤمن شبلنجى همين معنى را ذكر كرده است.(3) و اما از كسانى كه اولى را يكى از معانى مولى دانسته اند، مى توان به ذكر نام اين اشخاص پرداخت:

28. ابواسحاق، احمد ثعبلى (م 427 ق) در «الكشف و البيان» مى گويد: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»(4)، يعنى آتش يار و مونس شما و اولى و احق است به اينكه مسكن شما باشد. وى سپس به بيت لبيد مذكور استشهاد كرده است.

29. ابوالحجاج، يوسف بن سليمان شنتميرى (م 476 ق) اين معنى را در گفتار لبيد ذكر نموده، و به آيه كريمه مزبور استشهاد كرده است.(5)

ص: 300

30. فراء، حسين بن مسعود بغوى (م 510 ق) در «معالم التنزيل» همين معنى را در گفتار لبيد ذكر نموده، و به آيه كريمه مزبور استشهاد كرده است.

31. زمخشرى (م 538 ق) آن را ذكر و به بيت لبيد استشهاد كرده، و سپس مى گويد: جايز نيست كه مراد از مولى در آيه «هِىَ مَولاكُم»(1)، «ناصِرُكُم» باشد.(2)

32. ابوالبقاء محب الدين عكبرى بغدادى (م 616 ق) در تفسيرش آن را ذكر كرده است.(3)

33. قاضى ناصرالدين بيضاوى (م 692 ق) ، در تفسيرش آن را ذكر و به بيت لبيد استشهاد كرده است.(4)

34. حافظ الدين نسفى (م 710 ق) در تفسير خود آن را بيان كرده است.(5)

35. علاءالدين على بن محمد خازن بغدادى (م 741 ق) در تفسيرش آن را ذكر كرده است.(6)

36. ابن سمين، احمد بن يوسف حلبى (م 856 ق) در تفسير خود «المصون فى علم الكتاب المكنون» مى گويد: در آيه «هى مولاكم»(7) جايز است كه مولى مصدر باشد؛ يعنى آتش ولايت شماست يا داراى ولايت بر شماست. و نيز جايز است اسم مكان باشد؛ يعنى آتش ولايت مكان ولايت شماست. همچنين جايز است به معناى «أولى بِكُم» باشد؛ يعنى سزاوارتر به شما، مانند اينكه بگويى: وى مولاى او است؛ يعنى سزاوارتر به او است.

ص: 301

37. نظام الدين نيشابورى، در تفسير خود آن را ذكر كرده است.(1)

38. شربينى شافعى (م 977 ق) آن را ذكر و به بيت لبيد استشهاد كرده است.(2)

39. ابوالسعود، محمد بن محمد حنفى قسطنطينى (م 972 ق) اين معنى را ذكر نموده، و سپس بقيه معانى مولى را بيان كرده است.(3)

40. شيخ سليمان جمل در حاشيه اى كه بر تفسير الجلالين نوشته و آن را «الفتوحات الالهية» ناميده و در سال 1198 از آن فراغت يافته اين معنى ذكر كرده است.

41. مولا جاراللّه اللّه آبادى در حاشيه تفسير بيضاوى مى گويد: مولى مشتق از اولى است، به حذف زايد.

42. محب الدين افندى در كتاب خود «تنزيل الآيات على الشواهد من الابيات» (چاپ 1281 ق) در شرح بيت لبيد معنان مزبور را عنوان كرده است.

بنا بر اين، هر دو قول تنها در تعبير مغايرت دارند و در حقيقت مباينتى ندارند، و همان طور كه قبلاً گفتيم، آنچه بعد از اين امر بيان شده تقريبى براى اراده معنى است.

و قول سوم عبارت است از ذكر لازمه معنى، خواه «ولى» باشد و خواه «اولى» . بنا بر اين، بين آن نيز با آنچه از تفسير لفظ بيان شد منافاتى وجود نخواهد داشت. در اينجا آيات ديگرى نيز هست كه مولى در آنها به معناى اولى بالامر استعمال شده، كه آيه» «أنتَ مَولانا»(1) از جمله آنهاست. ثلعبى در «الكشف والبيان» مى گويد: يعنى ناصر و حافظ و ولىّ ما و سزاوارتر به ما.

اما درباره آيه «بَلِ اللّه ُ مَولاكُم»(2)، احمد بن حسن زاهد درواجكى در «تفسير زاهدى» مى گويد: خداوند سزاوارتر به اين است كه اطاعت شود.

ابوحيان در تفسير آيه كريمه «ما كَتَبَ اللّه ُ لَنا هُوَ مَولانا وَ عَلَى اللّه ِ فَليَتَوكَّلِ المُؤمِنينَ»(3) مى گويد: كلبى گفته است: «هُوَ مَولانا» يعنى او در مرگ و زندگى از خود ما به ما سزاوارتر است.

و نيز گفته شده: او مالك و سرور ماست، و از اين رو هر طور بخواهد تصرف مى كند.(4)

سجستانى عزيزى گفته است: «هُوَ مَولانا» يعنى او ولىّ ماست، و مولى بر هشت وجه است: معتِق و آزاد كننده، معتَق آزاد شده، ولىّ، سزاوارتر به چيزى، پسرعمو، داماد، همسايه و هم پيمان.(5)

رسول خدا صلى الله عليه و آله شخصا در معناى لفظ مبارك خود فرموده، و سپس به آنچه اميرالمؤمنين عليه السلام مطابق تفسير پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين باره بيان داشته است.

على بن حميد قرشى به نقل از «سِلوة العارفين» تأليف الموفق باللّه حسين بن اسماعيل جرجانى پدر المرشد باللّه، به اسنادش از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده كه چون از آن حضرت در معناى حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» سؤال شد فرمود:

خدا مولاى من است و به من از خودم سزاوارتر است، و با وجود او مرا اختيارى نيست. من هم مولاى مؤمنان هستم و به آنها از خودشان سزاوارترم، و با وجود من براى آنان اختيارى نيست. پس هر كس من مولاى او هستم و به او از خودش سزاوارترم على عليه السلام مولاى او است و به او از خودش سزاوارتر است، و با وجود او مؤمنين را اختيارى نيست.(1)

در حديث احتجاج عبداللّه بن جعفر بر معاويه آمده است كه به او گفت: اى معاويه، همانا من از رسول خدا صلى الله عليه و آله - كه بر منبر بود و من روبروى او بودم و عمر بن ابى سلمه، اسامه بن زيد، سعد بن ابى وقاص، سلمان فارسى، ابوذر، مقداد و زبير بن عوام نيز حضور داشتند - شنيدم كه مى فرمود:

آيا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ همگى گفتيم: بلى يا رسول اللّه. فرمود: آيا زنان من مادران شما نيستند ؟ گفتيم: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ؛ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ. سپس با دست خود به شانه على عليه السلام زد و فرمود:

بار خدايا، دوستان او را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار. اى مردم، من به مؤمنان از خودشان سزاوارترم، آنان را با وجود او امرى نيست.

تا آنجا كه عبداللّه بن جعفر گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله ما برترين و سزاوارترين مردم و بهترين آنها را در روز غدير خم و در ديگر مواقع براى امتش به ولايت منصوب فرمود، و به وسيله او بر آنان حجت آورد و به اطاعت او امرشان فرمود، و به آنان خبر داد كه

ص: 305

على عليه السلام نسبت به آنجناب به منزله هارون عليه السلام است نسبت به موسى عليه السلام، و او ولى هر مؤمن بعد از آن حضرت است، و اينكه هر كس كه پيامبر صلى الله عليه و آله ولىّ او است على عليه السلام نيز ولىّ او است، و هر كس كه پيامبر صلى الله عليه و آله به او از خودش سزاوارتر است على عليه السلام نيز به او سزاوارتر است، و على عليه السلام جانشين و وصى پيامبر صلى الله عليه و آله است.(1)

در روايتى كه شيخ الاسلام حموينى در داستان احتجاج اميرالمؤمنين در ايام خلافت عثمان آورده، ذكر شد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله خطبه اى ايراد كرده و فرمود:

اى مردم، آيا مى دانيد كه خداى عزّ و جلّ مولاى من است و من مولاى مؤمنان هستم و به آنان از خودشان سزاوارترم ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: يا على، برخيز. على عليه السلام مى فرمايد: من برخاستم و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادَ مَن عاداهُ.

پس از سخن پيامبر صلى الله عليه و آله، سلمان به پا خاست و عرض كرد: يا رسول اللّه، على چگونه ولايتى بر ما دارد ؟ فرمود: ولايتى مانند ولاى من. هر كس كه من به او از خودش سزاوارترم، على عليه السلام نيز به او از خودش سزاوارتر است.(2)

در داستان مناشده اميرالمؤمنين عليه السلام در روز صفين سخن آنجناب مذكور شد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى مردم، همانا خدا مولاى من است و من مولاى مؤمنان هستم و به آنان از خودشان سزاوارترم. هر كس من مولاى اويم پس از من على عليه السلام مولاى او است. خداوندا، دوستانش را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار، و ياران او را يارى كن و خوار كنندگانش را خوار گردان. سلمان فارسى به پا خاست و نزد حضرت آمد و عرض كرد: يا رسول اللّه، چگونه ولايتى ؟ فرمود: چون ولايت من؛ هر كس من به او از خودش سزاوارترم، على عليه السلام به او از خودش سزاوارتر است.(3)

ص: 306

مى شماريد. عمر در ادامه سخن گفت: شد آنچه شد. حال چگونه مى بينى ؟ به خدا قسم ما در هيچ امرى بدون على تصميم نمى گيريم و هيچ كارى را بدون اذن او انجام نمى دهيم.(1)

ابن ابى الحديد درباره اين داستان چنين گويد: عمر گفت: اى ابن عباس، سوگند به خدا همانا اين رفيق تو - يعنى على عليه السلام - بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله سزاوارترين مردم به امر خلافت است، جز اينكه ما درباره خلافت او از دو چيز ترسيديم. ابن عباس گويد: گفتم: يا اميرالمؤمنين، آن دو چيز كدام است ؟ گفت: ترس و انديشه ما از جوانى او و علاقه و محبت او نسبت به اولاد عبدالمطلب بود.(2)

جمله اخير به روايتى ديگر چنين است: بى ميلى ما نسبت به او به جهت جوانى او و محبت او نسبت به اولاد عبدالمطلب بود.(3)

گواهى به ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام به معناى مورد نظر ما، يعنى اولويت مطلق. همان نور و حكمتى است كه در دل هاى دوستان حضرتش به وديعت نهاده شده است و پاكدلان بدان روى مى آورند، و براى تعيين حامل بار سنگينى آن رسولان برانگيخته مى شوند. چنانكه طبق روايت بيهقى، ضمن گفتگويى طولانى كه بين ابن عباس و مردى از اهالى حمص از توابع شام جريان يافته، چنين مذكور است:

مرد شامى به ابن عباس گفت: همانا طايفه و قبيله من خرج سفر براى من گرد آوردند و من فرستاده ايشانم كه به عنوان امين خود مرا نزد تو فرستاده اند. پس تو را نمى سزد كه مرا بدون بر آوردن حاجتم برگردانى، زيرا قبيله من در امر على و به خاطر محبت او در معرض هلاكت هستند. بيا و آنها را از اين تنگنا و مشكل برهان تا خداوند در كار تو گشايش پديد آرد.

ص: 310

ابن عباس به او گفت: اى برادر شامى، همانا على عليه السلام در اين امت از حيث فضيلت و عملش همانند آن عبد صالح است كه موسى عليه السلام با او ملاقات كرد. سپس حديث ام سلمه را كه متضمن فضائل بسيارى براى على عليه السلام است ذكر كرد.

آن مرد شامى به ابن عباس گفت: سينه مرا از نور و حكمت پر كردى و مرا از تنگدلى و مشقت رهاندى. خداى ترا گشايش دهد. گواهى مى دهم كه على عليه السلام مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى است.(1)

چرا كه آن روز روز عيد بود و رسول خدا صلى الله عليه و آله در چنان روز اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام را به خلافت برگزيد.(1)

اين كلام مشعر بر اين است كه ابن زولاق - كه عربى توانا در لغت و ادب است - از حديث غدير جز همان معنايى كه مورد نظر ماست معناى ديگرى نيافته، و آن روز را جز روز بيعت يا اميرالمؤمنين عليه السلام و نصب او به خلافت ندانسته است.

فرمان بريد خدايتان پاداشى نيكو خواهد داد و اگر روى بگردانيد چنان چه پيش از اين گردانيده ايد شما را به عذابى دردناك كيفر مى دهد» .

به بازماندگان باديه نشين كه از همراهى تو سر باز زدند بگو به زودى به جنگ با قومى سخت زورمند و جنگاور خوانده شويد كه با آنان بجنگيد يا اسلام آورند. اگر فرمان بريد خدا به شما پاداشى نيكو دهد، و اگر روى بر گردانيد - چنانكه پيش از اين روى بر گردانديد - شما را به عذابى دردناك عذاب خواهد كرد. اينان مى گويند: اين آيه نصّ بر خلافت ابوبكر است، زيرا ابوبكر پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله باديه نشينان را به فرمانبردارى فرا خواند و آنان اجابتش كردند.

همچنين بعضى از مفسران نيز در تفسير آيه شريفه: «وَ إذ أسَرَّ النَبىُّ إلى بَعضِ أزواجِهِ حَديثا ... »(1): «و آن هنگام كه پيامبر به يكى از همسرانش سرّى سخنى گفت» ، درباره لفظ «حديث» در آيه آورده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حميرا، همانا پدر تو بعد از من خليفه است. و زنى نيز به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كرد: هنگامى كه تو را از دست داديم به چه كسى رجوع كنيم ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره به ابوبكر كرد.

و نيز از امورى كه به منزله نص خلافت ابوبكر دانسته اند اين است كه او در حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله امام جماعت در نماز شد، و امامت جماعت تكيه گاه دين است.

اين بود اجمالى از آنچه كه قائلان به نصوص بدان استناد كرده اند. سپس به تأويل روى آورده و گفته اند: اگر على عليه السلام نخستين خليفه مى بود به ديگران مهلت نمى داد و نابودشان مى كرد و آنان به پيروزى ها و منقبت ها دست نمى يافتند. از سوى ديگر، خليفه چهارم بودن براى على عليه السلام نقص نيست، چنانچه بر نبوت پيامبر صلى الله عليه و آله به سبب اينكه آخرين پيامبر است عيبى گرفته نمى شود.

آنهايى كه از اين طريقه نيز عدول كرده اند، چنين پنداشته اند كه اين امر و آنچه بدان تعلق دارد فاسد است و تأويل مزبور هم بى اساس است و از گمان و حدس صادر شده

ص: 313

و در خلافت و احكام، ميراث صورت گرفته است. مانند داود و زكريا و سليمان و يحيى عليهم السلام. اين دسته مى گويند: براى زنان پيامبر صلى الله عليه و آله يك هشتم خلافت بوده و به اين عقيده استناد كرده اند. اين نظر باطل است، زيرا اگر خلاف ميراث بود هر آينه عباس عموى پيامبر صلى الله عليه و آله سزاوارتر بود.

ولى حجّت چهره اش را آشكار ساخته و جمهور دانشمندان بر متن حديث پيامبر صلى الله عليه و آله از خطبه او در روز غدير اتفاق نظر داشته، و اجماع كرده اند كه حضرتش فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. و اينكه پس از آن عمر گفت: آفرين، آفرين اى ابوالحسن ! بى ترديد اينك مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى گشتى. اين جملات نشانه قبول و رضايت و تأييد است.

البته پس از اينها (و اين نضوض) ، به سبب شيفتگى به رياست و برداشتن ستون خلافت و يكى شدن پرچم هاى بزرگ، هواى نفس بر آنان چيره گشت و تعداد زياد پرچم ها و سواران زياد و فتح شهرها به نخستين مخالفت با پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله برخاستند، «و آن را پشت سر افكندند و در برابر آن بهايى اندك ستاندند و چه بد است آنچه ستاندند»(1). (2)

سبط بن جوزى نيز همين سخن غزّالى را با تلخيص در كتابش آورده است.(3)

در مورد كتاب «سرّ العالمين» و نسبت آن به غزّالى، از سخن سبط بن جوزى مشخص شد كه قطعا اين كتاب اثر غزّالى است. همچنين حافظ ذهبى در مورد حسن صبّاح و قلعه اَلَموت مطلبى را از كتاب «سرّ العالمين» نقل كرده و مؤلفش را غزالى معرفى كرده است.(4)

ص: 314

يك. مالك: مالكِ بردگى، در آيه «ضَرَبَ اللّه ُ مَثلاً عَبدا مَملُوكا لا يَقدِرُ عَلى شَى ءٍ ... وَ هُوَ كَلٌّ عَلى مَولاهُ»(1): «خدا مثلى زده است برده مملوكى كه بر هيچ كارى توانا نيست ... و او سربار مولايش است» . مولى در اين آيه به معناى مالك است.

دو. مُعتِق: آزادكننده برده.

سه. مُعتَق: آزادشده.

چهار. ناصر: ياور، مانند آيه «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى

لَهُم»(2): «اين بدان سبب است كه خدا مولاى مؤمنان است و كافران مولايى ندارند يعنى ياورى ندارند» .

پنج. پسرعمو: در شعر شاعران آمده است:

مَهلاً بَنى عَمِّنا مَهلاً مَوالينَا ***لا تَنبُشُوا بَينَنا ما كانَ مَدفُونا

آرام گيريد اى پسرعموهاى ما؛ اى موالى ما. آنچه را ميان ما مدفون شده از خاك بيرون نكشيد.

ديگرى سروده است:

هُمُ المَوالى حَنِقُوا عَلَينا ***وَ إنّا مِن لِقائِهِم لَزُورُ

آنان موالى اند و بر ما سخت گرفتند و ما از ديدارشان رويگردانيم.

صاحب «صحاح» از ابوعُبَيده نقل كرده كه مراد سراينده اين بيت از «موالى» پسرعموهاست، مانند آيه: «ثُمَّ نُخرِجُكُم طِفلاً»(3): «سپس شما را كه كودكى شده ايد بيرون مى آوريم» .

ص: 316

نَفى عَن عَينِكَ الأرَقُ الهُجُوعا ***وَ هَمّا يَمتَرى عَنهُ الدُمُوعا

لَدَى الرَحمنِ يُشفَعُ بِالمَثانى ***فَكانَ لَنا أبُوحَسَنٍ شَفيعا

وَ يَومَ الدَوحِ دَوحِ غَديرِ خُمٍّ ***أبانَ لَنا الوَلايَةَ لَو أُطيعا

وَ لَكِنَّ الرِجالَ تَبايَعُوها ***فَلَم أرَ مِثلَها خَطَرا مَبيعا

شب بيدارى خواب را از دو چشمت برد و اندوهى اشك آور را (از دلت) زدود. نزد خداى رحمان به وسيله سوره حمد شفاعت مى شود، ولى شفيع ما ابوالحسن على عليه السلام است. پيامبر صلى الله عليه و آله در روزى كه در كنار درختان انبوه غدير خم فرود آمد، ولايت را براى ما آشكار ساخت. اى كاش كه او را فرمان مى بردند. ولى مردان آن را فروختند. من نديده ام كه امر مهمّى مانند آن فروخته شود.

اين ابيات داستان شگفتى دارد كه شيخ ما عمر بن صافى موصلى آن را براى ما بازگفت. او گفت: يكى از آنان اين ابيات را خواند و انديشمندانه به خواب رفت. على عليه السلام را در خواب ديد كه به او مى گويد: ابيات كُمَيت را براى من تكرار كن. او ابيات را خواند تا به «خَطَرا مَبيعا» رسيد. در اينجا، على عليه السلام بيت ديگرى سرود و به شعر كُمَيت افزود:

فَلَم أرَ مِثلَ ذاكَ اليَومِ يَوما ***وَ لَم أرَ مِثلَهُ حَقّا أُضيعا

من روزى را مانند آن روز (غدير) نديدم، و نديدم كه حقّى مانند آن حق ضايع گردد.

و آن مرد هراسان از خواب بيدار شد.

سيد حِميَرى گويد:

يا بايِعَ الدينِ بِدُنياهُ ***لَيسَ بِهذا أمَرَ اللّه ُ

مِن أينَ أبغَضتَ عَليا الرِضا ***وَ أحمَدُ قَد كانَ يَرضاهُ

مَنِ الَذى أحمَدُ مِن بَينِهِم ***يَومَ غَديرِ الخُمِّ ناداهُ

ص: 319

پس روشن شد كه تمام معانى «مولى» به معناى دهم آن سعنى «اولى» باز مى گردد، و سخن آنجناب نيز دلالت به همين معنى دارد كه فرمود: آيا نه اين است كه من به مؤمنان از خودشان سزاوارترم ؟ و اين نص صريحى است در اثبات امامت على عليه السلام و پذيرش طاعت او. همچنين حضرتش درباره على عليه السلام فرمود: پروردگارا او را محور و مدار حق قرار ده.

اينها گفتار سبط بن جوزى است. او حق مطلب را ادا كرده و آن را با اشعار كُميت و قيس بن سعد و حِميَرى ثابت كرده است. به خصوص اشعار كُمَيت كه بزرگان اهل سنت نيز او را ستوده اند. عبدالرحيم بن عبدالرحمن عباسى در «معاهد التنصيص» شرح حال كُميت را نوشته، و از عده اى مدح و كرامات براى او نقل كرده است. از جمله: ابن قُتَيبه محمد بن انس سلامى اسدى، محمد نوفلى، ابراهيم بن سعد اسدى، نصر بن مزاحم منقرى و محمد بن سهل.(1)

و اما در مورد كتاب «تذكرة خواصّ الأمة فى معرفة الأئمة» ، ابن حجر در «الصواعق المحرقة» و سَمهودى در «جواهر العِقدَين» از آن نقل كرده اند. در مورد خود سبط بن جوزى نيز، دانشمندان اهل سنت او را ستوده و به او اعتماد كرده و از او نقل كرده و او را توثيق نموده اند: ابن خَلِّكان و يافعى و ازنيقى و ذهبى و محمود بن سليمان كفوى و ابن وردى و ابوالمؤيّد خوارزمى(2): او را توثيق كرده و ستوده اند.

وى نوه حافظ ابوالفرج ابن جوزى حنبلى است. از تأليفات او است: تاريخ بزرگى در چهل مجلّد به نام «مرآة الزمان فى تاريخ الأعيان» ، تفسيرى در بيست و نه مجلّد، «شرح الجامع الكبير» ، مجلّدى در مناقب ابوحنيفه، «تذكرة الخواصّ من الأمّة» . ابن خَلِّكان وى را ستوده است. او استاد حافظ شرف الدين است.

ص: 321

همچنين همه دانشمندان اهل سنت به روايات سبط بن جوزى اعتماد كرده، و حتى عده اى از متعصّبانِ آنان در برابر اماميه به اقوال او احتجاج كرده اند؛ كسانى مانند: خواجه كابلى در «الصواقع» ، دهلوى در كتابش «تحفه اثنى عشريه» ، قاضى در «السيف المسلول» آنجا كه براى پاسخ به آنچه مايه طعن بر عمر بن خطّاب شده - يعنى دفع حدّ از مغيرة بن شعبه - در كنار روايات مورّخان و پيشوايانى مانند بخارى و طبرى و ابن كثير و ابن جوزى به روايت او استناد كرده اند. محمد رشيدالدين دهلوى در «إيضاح لطافة المقال» نيز تصريح كرده كه سبط بن جوزى از پيشوايان ديرين و معتمَد نزد اهل سنت است.

پيامبر صلى الله عليه و آله تعبير كرده، او را به چيزى توصيف فرموده كه از صفات پيامبر صلى الله عليه و آله است. اين مطلب را درياب و فهم كن.(1)

با توجه به آنچه ذكر كرديم، پيوسته رسول خدا صلى الله عليه و آله آنجناب را به صفات مخصوص خود متصف فرموده است. حتى حافظ ابونعيم اين روايت را به سند خود از انس بن مالك آورده كه گفت: من خود شنيدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به ابوبرزه فرمود:

اى ابوبرزه، همانا خداوند درباره على بن ابى طالب عليه السلام به من فرموده كه او پرچم هدايت و گلدسته نورانى ايمان و پيشواى اولياى من و نور همه پيروان من است. اى ابوبرزه، على عليه السلام پيشواى پرهيزكاران است. دوستدار او دوستدار من است و دشمن او دشمن من است. او را به اين امر بشارت ده.

پس از آنكه اين مستند براى تو واضح و آشكار شد، سرّ و حكمت اختصاص على عليه السلام از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله به بسيارى از صفات كه براى غير او نيست هويدا مى گردد و «سبقت گيران بايد كه در آن بر يكديگر سبقت گيرند»(2). (3)

و اما ابن طلحه از فقيهان بزرگ و محقّقان پرآوازه است. يافعى و اِسنَوى و ابن قاضى شُهبه(4): وى را توثيق كرده و ستوده اند، به خصوص در فقه و عقايد و حديث.

در «العِبَر فى خبر من غَبَر» نيز از او ياد كرده است. سيد عزّالدين و عبدالغفار بن ابراهيم علوى عكّى عُدثانى وى را ستوده اند. وى مؤلف كتاب «العقد الفريد» است.

ص: 326

غدير خم است، بنا بر آنچه خود آن حضرت در پاره اى از ابيات خود به آن اشاره داشته، كه در دو بيت از آن مى گويد:

وَ أوصانى النَبىُّ عَلَى اختيارى ***لأُمَّتِهِ رِضىً مِنهُ بِحُكمى

وَ أوجَبَ لى وِلايَتَهُ عَلَيكُم ***رَسُولُ اللّه ِ يَومَ غَديرِ خُمّ

پيامبر صلى الله عليه و آله با برگزيدن من براى امّتش مرا وصىّ خود گرداند، و اين از سر رضايت او به حكم من بود. رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز غدير خم ولايت مرا بر شما واجب ساخت.

غدير خم آبى است در يك منزلى مدينه كه اكنون به آن «راه پيادگان به مكه» گويند. اين بيان همراه با تأويل على عليه السلام به سبب علمى كه به وصيت پيامبر صلى الله عليه و آله حاصل گشته، از جمله فضائل بى شمارى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله او را به آن مخصوص گردانيد و آنجناب آنها را به ارث برد.

فرغانى مى گويد: اما سهم و بهره على بن ابى طالب عليه السلام از علم و كشف مشكلات كلام وحى و كتاب آسمانى قرآن - كه معجزه خاص پيامبر صلى الله عليه و آله است - به واضح ترين بيان چنان است كه به نشان افتخار «انا مدينة العلم و على عليه السلام بابها» و «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ» از جانب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نائل آمد. همراه با فضائل بى شمار ديگر كه حضرتش درباره وى بيان فرمود.(1)

عبدالرحمن جامى و محمود بن سليمان كفوى و چلپى(2): وى را توثيق كرده و ستوده اند. وى شاگرد صدرالدين قونَوى است.

بَعدى. و در غدير خم بعد از مراسم حجة الوداع در جمع مهاجر و انصار، در حالى كه شانه او را گرفته بود فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.

اين حديثى است كه علماى حديث عموما بر صحت آن اتفاق نظر دارند، و به آن على عليه السلام سرور اولياء گرديد. همو كه يار هميشگى محمد صلى الله عليه و آله بود، و به اين سرّ سرور صديقان و يار غار پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر اشاره كرده است؛ هنگامى كه ابوعبيده جراح را براى طلب حضور على عليه السلام فرستاد و گفت: اى ابوعبيده، تو را كه امين اين امتى به سوى كسى مى فرستم كه در مرتبه هم طراز كسى است كه ديروز او را از دست داديم. سزاوار است كه با او به حسن ادب سخن بگويى.

در مقابل، بر او است كه نسبت به امت شفقت و مهربانى نمايد، و چونان پدر كه بر اولاد مهر مى ورزد با آنها رئوف باشد. به همين جهت عمر آن حضرت را با اين عبارت تهنيت گفت: اى پسر ابوطالب، اكنون تو مولاى هر مرد و زن مؤمن گشتى.

سپس ياور، پسرعمو، آزاد كننده و آزاد شده را از معانى مولى برشمرده و مى گويد: يكى ديگر از معانى آن «اولى» است. چنانكه خداى تعالى فرمايد: «مَأواكُمُ النارَ هِىَ مَولاكُم»(1)، يعنى آتش به شما و براى عذابتان سزاوارتر است.

بعد از همه اين مطالب، اگر از لفظ مولى در حديث غدير معناى مالك در تصرف به ذهن متبادر نشود، ناچار به طور مساوى منسوب به تمام معانى خواهد بود و آن را به همه معانى حمل خواهيم كرد. مگر آن معانى كه در حق على عليه السلام امكان ندارد؛ از قبيل آزاد كننده و آزاد شده.

در نتيجه، مى توان معنى مالك در تصرف و نيز «اولى» به معناى مالك در تصرف بر امت را مى توان داخل در آن معانى دانست. و هنگامى كه على عليه السلام به فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله به مؤمنان از خودشان سزاوارتر باشد، امام خواهد بود. چنانكه حديث نبوى «مَن كُنتُ وَليُّهُ فَهذا وَليُّهُ» نيز بر اين معنى دلالت دارد.

پس «ولىّ» بر حسب تبادر به ذهن مالك در تصرف است، اگر چه در غير آن استعمال شود. بنا بر اين، معنى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: سلطان ولىّ كسى است كه ولىّ براى او نيست. مراد حق تصرف در عقد نكاح است. به همين معنى امام است كه در اين امر ولايت دارد، هنگامى كه خويشاوندى موجود نباشد، و اين معنى بر سبيل حقيقت است. پس على القاعده زمانى كه دليلى بر تخصيص به معناى خاص نباشد، بايد كلمه حمل به تمام آنها بشود.

با آنچه گذشت منافات دارد و نه با آنچه به خواست خدا خواهد آمد؛ داير به اينكه يكى از همراهان آن حضرت كه در يمن با او بود درباره او سخن ناروايى گفت.

پيامبر صلى الله عليه و آله در مراجعت از حج خطبه اى مشعر به ولايت او ايراد فرمود، تا مردم را به منزلت و قدر او آگاه سازد و به ردّ سخن كسى چون بريده درباره او بپردازد. چرا كه نامبرده نسبت به آن حضرت كينه و عداوت داشت و در مسافرت يمن از او درشتى اى ديد و پس از مراجعت آن را براى پيامبر صلى الله عليه و آله حكايت كرد.

پيامبر صلى الله عليه و آله از شنيدن اين سخن چهره اش دگرگون شد و فرمود: اى بريده، آيا من به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ هر كس كه من مولاى اويم على عليه السلام مولاى او است. اى بريده، على عليه السلام را نكوهش مكن، زيرا على عليه السلام از من است و من از او اويم، و او بعد از من ولىّ شماست.(1)

اين مورد را براى اين آورديم كه برخى گر چه غدير را چون آفتاب تابان روشن و درخشان يافته يا با ما در پذيرش آن هم آهنگ هستند(2) و در مفاد آن حقيقت را بر زبان آورده اند(3)، اما از لازمه حق چشم پوشى كرده اند ! و اما حقيقت اين است كه پس از آنكه جانشينى اميرالمؤمنين عليه السلام براى رسول خدا صلى الله عليه و آله ثابت و مبرهن گشت، لازمه جداناپذير آن بلافصل بودن است.

به عنوان مثال اگر پادشاهى يكى از نزديكان مورد علاقه خود را به ولايت عهد خود منصوب كند، و يا شخصى هنگام مردنش كسى را وصى خود قرار دهد، و حتى گواهانى بر اين امر بگيرند، آيا آن گواهان يا ديگران ممكن است احتمال دهند كه ولايت عهد كسى كه از طرف پادشاه تعيين شده يا وصايت وصى كه از طرف شخص وصيت كننده معين گرديده بعد از گذشتن مدتى طولانى پس از مردن آن پادشاه يا آن شخص وصيت كننده تحقق خواهد يافت ؟ ! يا مثلاً جانشينى او بعد از قيام كسان

ص: 334

ديگر به تصدّى آن مقام يا آن وصايت است ؟ آن هم كسانى كه در حين برقرارى امر ولايت عهد و يا بيان وصيت نامى از آنها برده نشده است !

آيا معقول است كه با تصرح و تعيين جانشين از طرف پادشاه يا وصى از طرف موصى، مردم ديگرى را براى تصدّى مقام سلطنت بعد از آن پادشاه و يا براى اجراى مقاصد وصيت كننده انتخاب كنند ؟ تا مجبور شود براى به دست گرفتن زمام امور قيام كند ؟ همانند موردى كه شخصى بدون وصيت مرده و يا پادشاهى بدون تعيين جانشين از دنيا رفته باشد ! قطعا كسى چنين اعتقادى ندارد و چنين كارى نمى كند، مگر آنكه از حق آشكار و صريح منحرف شود و از رأى خردمندان سرباز زند.

در مورد امر خلافت نيز مى گوييم: در ميان آنان كه مى گويند ولايت ثابت براى مولاى ما به نص و تصريح روز غدير مربوط به زمان خلافت ظاهرى آن حضرت بعد از عثمان است، كسى نيست بگويد: آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله آنها را كه بر پسرعمويش على عليه السلام سبقت گرفتند نمى شناخت و مقام و حدود صلاحيت آنها را نمى دانست ؟ پس چرا هنگامى كه وفات خود را نزديك ديد جانشينى و خلافت را به على عليه السلام اختصاص داد، و حاضران را امر فرمود كه با او بيعت كنند و آن را به غايبان ابلاغ نمايند(1) ؟ اگر براى آن اشخاص نصيبى از امر خلافت مى ديد، چرا از بيان آن در موقع حاجت خوددارى كرد ؟

و حال آنكه اين موضوع مهم ترين فرائض دين و اساسى ترين اصول آئين بود، و مى دانست كه بر حسب اوضاع و احوال، رأى و نظر مردم در چنين امر مهمى با يكديگر برخورد خواهد كرد. چنانكه برخورد كرد و پيش بينى مى فرمود كه گاه جدال و اختلافات لفظى به زد و خورد منتهى مى شود، و مشاجرات به نبرد و كشتار مى انجامد. با اين حال، پيامبر رحمت صلى الله عليه و آله با چه مجوز و بهانه امت خود را در مورد بزرگ ترين نشانه دين بلاتكليف رها فرمود ؟

ص: 335

حقيقت اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله اين كار را نكرد و براى خلافت و وصايت بعد از خود جز على عليه السلام از كسى نام نبرد. ولى اهل سنت از سر تعصب به مواليانشان دست به كار شده و عليه صاحب خلافت به پا خاستند ! و به بهانه هاى مختلف غصب خلافت را توجيه، و احاديث صريح و نصّ مسلّم را به زمان خلافت صورى معنى كردند.

معناى اين اشعار آن است كه حديث غدير به امر خداوند از رسول خدا صلى الله عليه و آله صادر شده، و معناى اين حديث آن است كه اميرالمؤمنين عليه السلام تنها والى مملكت پيامبر صلى الله عليه و آله است.

عطّار همدانى نزد دانشمندان اهل سنت از مشايخ بزرگ و موصوف به علم و معرفت است. شيخ عبدالرحمن جامى شرح حال او را نوشته و وى را ستايش نموده است.(1) همچنين نصراللّه كابلى و دهلوى در باب يازدهم كتابش «تحفه اثناعشريه» و شيخ بهاءالدين عاملى در كشكولش به شعر عطّار در مورد ايمان به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام استناد كرده اند.(2)

«مَولى» در اصل، در چند معنى استعمال مى شود:

يكى از آنها مالكِ تصرّف است. از اين رو، وقتى گفته شود: «اين مولاى قوم است» ، ابتداءا ذهن به سوى اين معنى مى روند كه او مالك و متصرّف در امور قوم است.

معناى ديگر «ناصر» است. خداى تعالى مى فرمايد: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُمْ»(1): «اين بدان سبب است كه خدا مولاى مؤمنان است و كافران مولايى ندارند» .

معناى ديگر «پسرعمو» است. خداى تعالى فرموده است: «وَ إنّى خِفتُ المَوالىَ مِن وَرائى»(2): «من از موالى ام از پس مرگ خويش بيمناكم» ؛ يعنى پس از خودم از پسرعموهايم بيمناكم.

معناى ديگر آزاد كننده و آزاد شده است. معناى ديگر «أولى» است. خداى تعالى مى فرمايد: «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم»(3): «جاى شما آتش است و آن مولاى شماست» ؛ يعنى آتش به شما و به عذاب شما سزاوارتر است.

از اين رو، اگر نگوييم اولين معنايى كه از لفظ «مَولى» به اذهان متبادر مى شود مالكِ تصرّف است، حداقل اين واژه يكسان به همه اين معانى منسوب خواهد بود و ما آن را بر همه آنها حمل خواهيم كرد، مگر آن معنايى كه در حق على عليه السلام روا نباشد؛ مانند آزادكرده و آزادشده.

بنا بر اين، مالكِ تصرّف در اين معانى داخل است و آنچه سزاوارتر و مفيد است ملك تصرّف در امت است، و هر گاه على عليه السلام از مؤمنان به خودشان أولى باشد امام خواهد بود. تفصيل اين مطلب در جاى خود آمده است.

ص: 340

ديگر آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: هر كس من ولىّ او هستم اين ولىّ او است. معنايى كه از ولىّ به ذهن متبادر مى شود مالكِ تصرّف است، هر چند در معانى ديگر نيز به كار رود. و لذا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است: پادشاه ولىّ كسى است كه وليّى ندارد. مراد حضرتش ملك تصرّف در عقد نكاح است؛ يعنى اگر زن خويشاوند پدرى نداشته باشد، امام در نكاح بر او ولايت دارد.

اگر بپذيريم كه «ولىّ» جداگانه معانى ديگرى نيز دارد، بايد بر همه آنها حمل شود.

اين بنا بر آن است كه هر لفظى به شكل حقيقى دو معنى دارد. از اين رو واجب است كه هر گاه دليلى دالّ بر تخصيص نباشد، لفظ بر همه آن معانى حمل شود.

نكته ديگر دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله است كه فرمود: خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى كن. اين به برترى على عليه السلام و دورى او از كبائر شهادت مى دهد، زيرا نبى اكرم صلى الله عليه و آله از خدا خواسته تا با هر كس با على عليه السلام دوستى كند دوستى، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى كند. اگر روا باشد كه على عليه السلام مرتكب كبيره شود دشمنى با او واجب مى گردد، و هر گاه دشمنى با او واجب باشد خدا هرگز با كسى كه با وى دشمنى كند دشمنى نخواهد كرد. چنانكه با كسى كه با مرتكبان كبائر دشمنى كند دشمنى نمى كند، زيرا در حقيقت چنين كسى از اولياى خدا خواهد بود.

بنا بر اين، اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله به طور مطلق و بدون تخصيص خواسته كه خدا دشمن على عليه السلام را دشمن بدارد، به وجود حالتى خاصّ دلالت مى كند كه هيچ گناه كبيره اى با آن حالت آميخته و به آن نزديك نمى شود.

از اينجا روشن مى شود كه معاويه حقيقتا با خدا دشمنى كرد، زيرا بى ترديد او با على عليه السلام دشمنى كرد. و لذا اگر كورى و ناپاكى بيرون و درون و انحراف از عترت پاك و امام نيكان نبود، چگونه روا مى شد كه بر دشمن خدا رحمت فرستند و او را دوست خود گيرند ؟ !

ص: 341

بارى، اگر تنها حديث غدير در مناقب على عليه السلام روايت شده بود، براى بالاتر بودن درجه و والايى منزلت او بسنده مى بود و به برترى اش بر ديگر صحابه حكم مى شد (پايان سخن فقيه حميد) .

بِإمامِهِم»(1): « (ياد كن) روزى را كه هر گروه از مردم را با امامشان فرا خوانيم» . و همچنين: «وَ قِفُوهُم إنَّهُم مَسؤولُونَ»(2): و آنان را نگاه داريد كه پرسش شوند. و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آنان را از ولايت على عليه السلام خواهند پرسيد.(3)

و اما شرح حال شيخ اسماعيل بن عبدالغنى بن ولى اللّه دهلوى به طور مفصل در كتاب «إتحاف نبلاء المتّقين بإحياء مآثر فقهاء المحدّثين» اثر مولوى صدّيق حسن قنوّجى و كتاب «نزهة الخواطر» آمده، و او را ستوده اند.(4)

فرموده: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... » چيست ؟ حضرت فرمود: به خدا قسم همين سؤال را از خود پيامبر صلى الله عليه و آله نيز پرسيدند، و آن حضرت در پاسخ فرمودند:

خداوند مولاى من است و بر من از خودم بيشتر اختيار دارد و با امر او مرا امرى و اختيارى نيست. و من مولاى مؤمنان هستم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم و با امر من ايشان را امرى و اختيارى نيست. و هر كس من صاحب اختيار او هستم و با امر من او را اختيارى نيست، على بن ابى طالب مولاى اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد و با امر او برايش امرى و اختيارى نيست.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله نمى خواهد فقط امامت يا خلافت يا وصايت را بيان كند، بلكه مى خواهد اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عِرض و دين مردم بودن، و به عبارت واضح تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف خداست بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح تر و گوياتر از «مولى» پيدا نمى شود.

دشمنان غدير هم اگر كلمه ديگرى در اينجا به كار رفته بود خيلى آسان تر آن را مى پذيرفتند و يا در مقام رد آن چنين تلاش نمى كردند، و اگر بنا به تعدد معانى بود در الفاظ ديگر بسيار آسان تر بود. آنان با تشكيك در معناى اين كلمه مى خواهند آن را از محتواى مهم و كارساز عقيدتى و اجتماعى آن جدا كنند و آن را در حد بيان يك موضوع عاطفى و اخلاقى پايين بياورند.

مخالفان غدير معناى وسيع «اولى به نفس» را خوب مى فهمند كه اينچنين به مبارزه با آن برخاسته اند. ما هم بايد بر سر همين معنى پافشارى كنيم، و از خدا و رسول تشكر كنيم كه با به كار بردن چنين كلمه اى در تركيب خاص جمله، بنيادى محكم در فرهنگ اعتقادى ما بر جاى گذاشته اند كه از آن نتايج زير گرفته مى شود:

امامت و ولايت دوازده امام معصوم عليهم السلام بلافاصله پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله.

عموميت ولايت و اختيار ايشان بر همه انسان ها و در همه زمان ها و مكان ها.

استناد ولايت ايشان به امضاى پروردگار و اينكه امامت يك منصب الهى است.

عصمت صاحبان ولايت به امضاى خدا و رسول.

تعهد مردم در مقابل ولايت ائمه عليهم السلام دقيقا مانند تعهدشان در مقابل ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله.

از همه مهم تر اينكه لازمه اثبات چنين محتواى بلندى، عدم مشروعيت هر ولايتى بدون اذن پروردگار و با انتخاب غير خداوند است، كه خط بطلان بر هر دين و مذهبى مى كشد كه غير از ولايت اهل بيت عليهم السلام را پذيرفته باشند.

ص: 347

19. المُنعِم: نعمت دهنده

20. العَقيد: هم پيمان

21. المُحِبّ: دوست

22. الناصِر: ياور

23. الأولى بِالشَى ء: سزاوارتر

24. السَيِّد: بزرگ

25. المُتَصَرِّفُ فِى الأمر: تصرف كننده در كار

26. المُتَوَلّى فِى الأمر: حاكم در امور

آيا كدام يك از اين معانى مقصود بوده است ؟

هجده معناى اول به طور مسلّم مقصود حضرت رسول صلى الله عليه و آله نبوده است، زيرا عقل سالم باور نمى كند كه عقل كلّ حضرت خاتم النبيين صلى الله عليه و آله مردم را در آن آفتاب سوزان و طاقت فرسا نگه دارد و آن همه تأكيد كند؛ آنها كه رفته اند بازگردند و صبر كنند تا سايرين بيايند، و آن وقت بفرمايد: هر كسى كه من همسايه او هستم، على عليه السلام هم همسايه او است، و يا هر كس كه من ميهمان يا قوم و خويش او هستم، على عليه السلام همچنين است، و يا ... .

يك مثال روشن: اگر روزى دولتى در راديو و جرايد اعلام كند كه در فلان روز همه مردم از بزرگ و كوچك، روستايى و شهرى، ادارى و بازارى، بايد در فلان ميدان شهر اجتماع كنند، تمام ادارات و كارخانه ها و مؤسسه ها و فروشگاه ها تعطيل، و هيچ كس معذور نيست كه از اين اجتماع و ميتينگ بزرگ تخلف كند.

سپس در روز موعود كه همه حاضر شدند، در پشت بلندگوها و فرستنده ها بگويند: اى مردم، علت اينكه ما شما را اينجا جمع كرده ايم اين است كه فلان وزير مرد صالح و خدمتگزارى است، پس همه شما او را دوست بداريد و به وى محبت كنيد ! ! جاى ترديد نيست كه اين عمل كارى سفيهانه و مورد تمسخر و استهزاء عقلا است.

ص: 349

پس دانستيم از معانى كه براى مولى شمرديم، معناى 1 تا 18 هيچ كدام مناسب حديث شريف غدير نيستند، و با روش درست گويى و دانش سخنگويى ناسازگار است. تنها 8 معناى بعدى - يعنى از معناى 19 تا 26 - را مى توان گفت منظور حديث است، كه در زير بدانها اشاره مى شود:

المُنعِم: نعمت دهنده، بخشنده

العَقيد: كسى كه پيمان مى بندد

المُحِبّ: دوستدار و ياور

الناصِر: يارى كننده

الاولى بِالتَصَرُّف: آن كس كه در كارها سزاوارتر است، صاحب اختيار

السَيِّد: رئيس، آقا

المُتَصَرِّفُ فِى الأمر: سرپرست، سر رشته دار امور

المُتَوَلّى فِى الأمر: مدير و مسئول كارها

و اما تطبيق اين معانى بر حديث غدير:

نبوده است. از نظر تاريخ زندگى حضرت هم روشن است كه: قطعا اين طور نيست كه مثلاً اگر پيامبر صلى الله عليه و آله از كسى خانه خريده يا معامله ايى كرده، اميرالمؤمنين عليه السلام هم با او معامله كرده باشد ! بر فرض كه چنين هم باشد، آن اجتماع و آن همه محكم كارى لازم نبود.

بلكه اگر هم اين معنى را فرض كنيم، اشاره به اين است كه هر عاقلى مى داند پيمان هايى كه مربوط به جامعه اسلامى و رهبرى و ترقى امت مسلمان است به امام على عليه السلام واگذار شده، كه طبعا از امامت و خلافت جدا نيست. پيامبر گرانقدر اسلام صلى الله عليه و آله براى پيشبرد اهداف اسلام و حفظ مسلمانان، با قبيله هايى پيمان بسته بود.

در اين حديث و بنا بر آنچه گفته شد، معنى كلام حضرت كه مى فرمايد: على عليه السلام هم با آنها هم پيمان است. روشن است اختيار صلح و جنگ در جامعه با رهبر و سرپرست و امام آنهاست.

همچنين فرض دوم هم نمى تواند منظور رسول خدا صلى الله عليه و آله باشد، زيرا اين سفارش و دستور تنها به اميرالمؤمنين عليه السلام است و نيازى به گردآورى مردم زير آفتاب سوزان غدير نداشت. بلكه مناسب اين بود در يك جلسه دو نفرى مطرح شود.

پس اگر مولى را به معناى دوست و يارى كننده بگيريم بايد حديث غدير را اين چنين معنى كنيم: همانطور كه من مردم را دوست دارم و يارى مى كنم چون رهبر و سرپرست آنانم و دنيا و آخرتشان در گرو برنامه هاى من است، على عليه السلام هم ايشان را دوست مى دارد و يارى و سرپرستى مى كند. و اين همان معناى امامت است.

اينجا به معناى «الويت و رهبرى» است. و لذا در جمله مورد بحث نيز بايد به همين معنى باشد.

و مثل همين تحليل در جمله دوم نيز صادق است. خصوصا آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله در اين جمله، بلافاصله بعد از كلمه «وَليُّكُم» آن را با لفظ «إمامُكُم» تعريف مى نمايد، و بدين وسيله امامت على عليه السلام را به امت اسلام ابلاغ مى كند.

و اما معناى ولىّ در جمله سوم: إنَّ اللّه َ قَد نَصَبَهُ لَكُم وَليّا مُفتَرَضا طاعَتُهُ؛ هر كس كه به معانى كلام واقف باشد، ترديد نخواهد داشت كه با توجه به لفظ «إنَّ اللّه َ قَد نَصَبَهُ» و «مُفتَرَضا طاعَتُهُ» ، اين ولايت بايد به معنى امامت و الويت در تصرف باشد.

و معنى ولايت در جمله چهارم نيز به معنى امامت و رهبرى است. چرا كه اگر به معنى ياور و دوست بود دليلى نداشت كه رسول خدا صلى الله عليه و آله منكر اين نوع از ولايت را كافر معرفى كند. پس بايد ولايت را به معنى امامت و رهبرى بگيريم تا با سياق كلام منطبق باشد.

معناى مولى در جمله پنجم: من كنت مولاه فهذا على عليه السلام مولاه، نيز با توجه به معناى ولى و ولايت در چهار جمله قبلى جاى ترديد باقى نمى ماند كه مقصود رسول خدا صلى الله عليه و آله از كلمه مولى به معنى اولويت و امامت است. زيرا:

كمك حرف حرف عطف «فاء» معنى جمله بعد را به مفهوم جمله قبل بر مى گرداند و مى فرمايد: فَمَن كُنتُ مَولاهُ: پس هر كس كه من مولاى اويم؛ يعنى هر كس من بر او اولويت در تصرف و ولايت دارم. اين نوع ولايت شامل حال تمام مسلمانان مى گردد، و در آيه «النَبىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِكُم» اثبات مى شود. به دنبال آن فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ: اين على عليه السلام مولاى او است، به همان معنايى كه من مولاى او هستم مى باشد.

پس طبق قواعد ادبى و با توجه به وجود «فاء» در «فمن» و «فهذا» و با عنايت به مفهوم جمله «أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» ، معلوم مى شود كه معنى مولى در اين جمله همان «أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِكُم» است.

رسول گرامى صلى الله عليه و آله چون مى دانست كه پس از وى عده اى سر راه خلافت على عليه السلام سنگ اندازى خواهند كرد، و از روش اصلاحى او پس از پيامبر صلى الله عليه و آله جلوگيرى خواهند نمود.

پس آن صحنه پرشكوه و اجتماع عظيم را در غدير فراهم آورد، تا جايگاه وصى خود و اهميت وصايت را براى همگان بازگويد، و نيز كسى مجال و بهانه اى براى مخالفت و مقابله نداشته باشد، بلكه همه مطيع و گوش به فرمان و خاضع باشند. با خطبه اى كه ايراد فرمود، هيچ عذر و بهانه اى براى مردم باقى نماند.

پس آنچه مسلّم است اينكه كلمه «مولى» در حديث غدير به معناى «اولى» است، چرا كه در حديث قرائنى است - حال يا متصل يا منفصل - كه اراده هر معناى ديگر را نفى مى كند:

اين لفظ خبر از ايجاد مرتبه اى براى امام على عليه السلام در روز غدير مى دهد كه قبلاً نبوده است. غير از محبت و نصرت كه براى همگان واضح و روشن بود. در مورد حكومت ها و فرمانروايى ها هم معمولاً «نصب» به كار مى رود. نصب هميشه بر منصبى است كه بالاتر از افراد معمولى است. نصب على عليه السلام در روز غدير اثبات ولايت مطلقه آن حضرت بر همه امت است.

لِمَن سالَمَ أهلَ الخَيمَةِ، وَ حَربٌ لِمَن حارَبَهُم، وَ وَلىٌّ لِمَن والاهُم. لا يُحِبُّهُم إلاّ سَعيدُ الجَدِّ طَيِّبُ المَولِدِ، وَ لا يُبغِضُهُم إلاّ شَقىُّ الجَدِّ رَدئ الوِلادَةِ(1):

ابوبكر مى گويد: ديدم رسول خدا صلى الله عليه و آله را در كنار خيمه اى كه در آن على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام بودند بر كمان عربى تكيه زده و مى گويد: اى گروه مسلمين، من در سازشم با كسى كه با اهل اين خيمه در صلح و صفا باشد، و جنگ دارم با كسى كه اينها جنگ دارد، و دوست دوستداران آنانم، دوست ندارد اينها را مگر خوشبخت سعادتمند و نطفه پاك، و دشمنى ندارد با اينان مگر كسى كه شقى و بدبخت و پست ميلاد و ناپاك باشد.

در روايت عبادة بن صامت و ديگران نيز با صراحت آمده كه حلال زادگى فرزندانشان را به دوستى با على محك مى زدند.(2)

بنا به نقل روايت انس بن مالك نيز، محك و آزمايش حلال زادگى به دوستى امام على عليه السلام بوده، و اين آزمايش بعد از جريان جنگ خيبر امرى بديهى و علنى بوده است.(3) زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله به اين روش دستور صريحى فرموده بودند: يا أيُّهَا الناس، إمتَحِنوا أولادَكُم بِحُبِّهِ، فَإنَّ عَليّا لا يَدعو إلى ضَلالَةٍ وَ لا يَبَعُدُ عَنِ الهُدى(4): اى مردم، فرزندانتان را به دوستى على عليه السلام آزمايش نماييد. چون على عليه السلام به گمراهى نمى خواند، و از طريق هدايت دور نمى گرداند.

ص: 367

لذا صحابه - بعد از واقعه خبير - كودك خردسال خود را بر دوش نشانده و در مسير امام على عليه السلام مى ايستاد. به سوى امام اشاره مى كرده و به فرزند خود مى گفت كه اين آقا را دوست دارى ؟ اگر فرزند مى گفت: آرى، او را مى بوسيد، و چنانچه مى گفت: نه، او را به زمين مى گذاشت و مى گفت: برو به مادر خود ملحق شو. كسى كه على عليه السلام را دوست نداشته باشد ما را با او كارى نيست، و مادرش را هم طلاق مى داد.(1)

و نيز در روايتى چنين نقل شده كه ابليس لعين گفته است: هيچ كس با على دشمنى نمى كند مگر اينكه در انعقاد نطفه او با پدرش شريك شدم.(2)

شعرى منتسب به امام محمد باقر عليه السلام است كه چنين مى فرمايد:

فَمَن سَرَّنا نالَ مِنَّا السُرورِ ***وَ مَن ساءَنا ساءَ ميلادُهُ(3)

هر كس ما را شاد نمود از ما شادى خواهد ديد، و هر كس به ما بدى كرد از بدى نطفه اش بود.

و قولى ديگر كه گفته شده:

لَو لَم تَكُن فى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام***ثَكَلَتكَ أُمُّكَ غَيرَ طَيِّبِ المَولِد(4)

اگر در حال دوستى با آل محمد عليهم السلام نباشى، مادرت به عزايت بنشيند كه پاك زاده نيستى.

ص: 368

و روايتى از امام جعفر بن محمد صادق عليه السلام نقل شده كه فرموده اند: لا يُحِبُّنا أهلُ بَيتِ المُذَعذَع. قالوا: وَ ما المُذَعذَع ؟ قالَ: وَلدُ زِنا(1): مذعذع ما اهل بيت را دوست ندارد. گفتند: مذعذع كيست ؟ فرمود: زنازاده.

خلاصه اينكه از مجموع احاديث شريف نبوى چنين به دست مى آيد كه دوستى امام على عليه السلام برابر است با ايمان و حلال زادگى، و دشمنى امام على عليه السلام برابر است با نفاق و حرام زادگى.(2)

از آنچه گذشت معلوم شد كه امر به محبت امام على عليه السلام امر جديدى نبوده و تازگى نداشت، بلكه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از مدت ها قبل و در مراحل مختلفى مردم را به دوستى امام على عليه السلام سفارش كرده و از دشمنى با امام على عليه السلام بر حذر داشته بودند و مردم هم شنيده بودند. ديگر چه لزومى داشت اين همه جمعيت را در آن شرايط خاص جمع كنند و خطبه مفصلى بخوانند، و همان مطلبى را كه صدها بار گفته بودند بيان كنند ؟ ! اگر براى توجيه و ارشاد عمومى بود، آن حضرت چند روز قبل در عرفه خطبه مفصلى ايراد فرموده و آنجا تأكيد مى فرمودند.

بنا بر اين، كسانى كه پيام غدير خم را دانسته و يا ندانسته به محبت امام على عليه السلام تأويل مى كنند سخت در اشتباه هستند.

مگر در حديث «طَير مَشوى» پيامبر صلى الله عليه و آله از خدا نخواسته بود كه محبوب ترين خلق را برساند و امام على از راه رسيد ؟(3)

مگر روايت نشده كه محبوب ترين خلق نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله حضرت على عليه السلام بود ؟(4)

ص: 369

بنا بر اين، در حالى كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسان هم در ميان آنان بوده - معناى صاحب اختيارى را از آن فهميدند و بر سر همين بيعت نمودند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت ها و لغت نامه ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آنها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد !

«يَدعوا مِن دونِ اللّه ِ ما لا يَضُرُّهُ وَ ما لا يَنفَعُهُ ذلِكَ هُوَ الضَلالُ البَعيدُ . يَدعو لِمَن ضَرُّهُ أقرَبُ مِن نَفعِهِ لَبِئسَ المَولى وَ لَبِئسَ العَشيرُ» .(1)

«وَ جاهَدوا فِى اللّه ِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجتَباكُم وَ ما جَعَلَ عَلَيكُم فِى الدينِ مِن حَرَجٍ مِلَّةَ أبيكُم إبراهيمَ هُوَ سَمّاكُمُ المُسلِمينَ مِن قَبلُ وَ فى هذا لِيَكونَ الرَسولُ شَهيدا عَلَيكُم وَ تَكونوا شُهَداءَ عَلَى الناسِ فَأقيموا الصَلاةَ وَ آتوا الزَكاةَ وَ اعتَصَموا بِاللّه ِ هُوَ مَولاكُم فَنِعمَ المَولى وَ نِعمَ النَصيرُ» .(2)

«لا يُكَلُّفُ اللّه ُ نَفسا إلاّ وُسعَها لَها ما كَسَبَت وَ عَلَيها مَا اكتَسَبَت رَبَّنا لا تُؤاخِذنا إن نَسينا أو أخطَأنا رَبَّنا وَ لا تَحمِل عَلَينا إصرا كَما حَمَلتَهُ عَلَى الَذينَ مِن قَبلِنا رَبَّنا وَ لا تَحمِلنا ما لا طاقَهَ لَنا بِهِ وَ اعفُ عَنّا وَ اغفِر لَنا وَ ارحَمنا أنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ» .(3)

«قَد فَرَضَ اللّه ُ لَكُم تَحِلَّةَ أيمانِكُم وَ اللّه ُ مَولاكُم وَ هُوَ العَليمُ الحَكيمُ» .(4)

«وَ هُوَ القاهِرُ فَوقَ عِبادِهِ وَ يُرسِلُ عَلَيكُم حَفَظَةً حتّى إذا جاءَ أحدُكُمُ المَوتَ تَوَفَّتهُ رُسُلُنا وَ هُم لا يُفرِطونَ . ثُمَّ رُدّوا إلَى اللّه ِ مَولاهُمُ الحَقُّ ألا لَهُ الحُكمُ وَ هُوَ أسرَعُ الحاسِبينَ» .(5)

«النَبىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» .(6)

ص: 374

اين بود معنى ولى و مولى در آياتى از كلام اللّه كه در آن اين لغت و مشتقات آن را شامل بود. دقت و تأمل در معنى اين كلمه با رعايت قبل و بعد آن از آيات ميسر مى شود. جمله هاى قبل و بعد مواردى چون:

مَولاكُم، فَنِعمَ المَولى، مَولانا، مَولاكُم، مَولاهُم، أولى بِالمُؤمِنينَ، وَليُّكُمُ اللّه ُ، يَتَوَلَّ اللّه َ، وَلىُّ الَذينَ آمَنوا، أوليائَهُمُ الطاغوتُ، أنت وَليُّنا، مِن دونِهِ أولياءَ، هُمُ الوَلىُّ، لَبِئسَ المَولى.

اين موارد همه گوياى اين است كه معنى اين لغت و مواردى كه آن به كار گرفته شده است بسيار فراتر از دوستى است، و يقينا صاحب اختيارى كامل را به نحوى بارز مى رساند. به عنوان نمونه ترجمه آيه هاى 61 و 62 سوره انعام را از نظر مى گذرانيم:

او تسلط كامل بر بندگان خود دارد و مراقبانى بر شما مى فرستد تا زمانى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد فرستادگان ما جان او را مى گيرند و آنها (در نگاهدارى حساب بندگان) كوتاهى نمى كنند. سپس (تمام بندگان) به سوى خدا كه مولاى حقيقى آنهاست باز مى گردند بدانيد داورى مخصوص او است و او سريع ترين حسابگران است» .

همچنين «لسان العرب» مى گويد: وَ هُوَ إسمٌ يَقَعُ عَلى جَماعَةٍ كَثيرَةٍ، فَهُو الرَبُّ، وَ المالِكُ، وَ السَيِّدُ، وَ المُنعِمُ، وَ المُعتِقُ، وَ الناصِرُ، وَ المُحِبُّ، وَ التابِعُ، وَ الجارُ، وَ ابنُ العَمِّ، وَ الحَليفُ، وَ العَقيدُ، وَ الصِهرُ، وَ العَبدُ، وَ المُنعِمُ عَلَيهِ، قالَ: وَ أكثَرُها قَد جاءَت فِى الحَديثِ، فَيُضافُ كُلُّ واحِدٍ إلى ما يَقتَضيهِ الحَديثُ الوارِدُ فيهِ. وَ كُلُّ مَن وَلّى أمرا وَ قامَ بِهِ فَهُوَ مَولاهُ وَ وَليُّهُ. قالَ: وَ قَد تَختَلِفُ مَصادِرُ هذِهِ الأسماءُ؛ فَالوَلايَةُ بِالفَتحِ فِى النَسَبِ وَ النُصرَةِ وَ العَتيقِ، وَ الوِلايَةُ بِالكَسرِ فِى الإمارَةِ. قالَ إبنُ الأثيرِ: وَ قَولُهُ صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، يُحمَلُ على أكثَرِ الأسماءِ المَذكورَةِ.(1)

وى در جاى ديگر مى گويد: وَ رَوَى ابنُ سلامٍ، عَن يونُسَ، قالَ: المَولى لَهُ مَواضِعُ فى كلامِ العَرَبِ. مِنهَا المَولى فِى الدينِ وَ هُوَ الوَلىُّ، وَ ذلِكَ قَولُهُ تَعالى: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم» ؛ أى لا وَلىَّ لَهُم. وَ مِنهُ قَولُ سَيِّدِنا رَسولِ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ؛ أى مَن كُنتُ وَليُّهُ. وَ قَولُهُ صلى الله عليه و آله: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ؛ أحِبَّ مَن أحَبَّه وَ انصُر مَن نَصَرَهُ.(2)

همچنين مى گويد: وَ قالَ الشافعىُّ: يَعنى بِذلِكَ وِلاءَ الإسلامِ. كَقَولِهِ تَعالى: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه َ مَولَى الَذينَ آمَنوا وَ إنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم» . وَ قالَ: وَ قَولُ عُمَرَ لِعَلىٍّ عليه السلام: أصبَحتَ مَولى كُلِّ مُؤمِنٍ، أى وَلىُّ كُلِّ مُؤمِنٍ. وَ قيلَ: سَبَبُ ذلِكَ أنَّ أُسامَةَ قالَ لِعَلىٍّ عليه السلام: لَستَ مَولاىَ، إنَّما مَولاىَ رَسولُ اللّه ِ. فَقالَ رَسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ.(3)

ملاحظه كنيد موضوع مهمى چون واقعه غدير خم را با آن همه طول و تفسير حمل كرده اند به اين حديث ضعيف، كه سند آن را نه تنها هيچ يك از راويان اهل سنت ذكر

ص: 376

من از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم در حالى كه آن حضرت بر فراز منبر بود، و من و عمر بن ابى سلمه و اسامة بن زيد و سعد بن ابى وقاص و سلمان فارسى و ابوذر و مقداد و زبير در مقابل او قرار داشتيم.(1)

در آن لحظه حضرت فرمود: الَسْتُ اوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ: آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتيم: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا همسران من مادران شما نيستند ؟ گفتيم: بلى، يا رسول اللّه.

فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ: هر كس من صاحب اختيار او هستم على صاحب اختيار اوست و بر او از خودش بيشتر اختيار دارد - و با دست مبارك بر شانه على عليه السلام زد - و فرمود: اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ.

سپس فرمود: اى مردم، من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارترم و با بودن من آنان را امرى و اختيارى نيست. بعد از من على نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است و با بودن او آنان را امرى و اختيارى نيست. سپس پسرم حسن نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است و با بودن او آنان را امرى و اختيارى نيست.

سپس بار ديگر بر سر مطلب بازگشت و فرمود: اى مردم، وقتى من به شهادت رسيدم على بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است، و آنگاه كه على به شهادت برسد پسرم حسن بر مؤمنين صاحب اختيارتر است، و آنگاه كه حسن به شهادت برسد پسرم حسين بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است.(2)

اين ترتيب شكى در معناى ولايت باقى نمى گذارد، چرا كه معناى صاحب اختيارى خداوند بر كسى پوشيده نيست و در واقع همان ولايت مطلقه است كه بايد بدون هيچ قيد و شرطى تسليم خدا باشيم. آنگاه درجه بعدى ولايت را از طرف خداوند براى خود و على عليه السلام اعلام مى فرمايد.

جالب تر اينكه عين كلمه «مولى» را درباره خداوند و خود و على عليه السلام مطرح مى فرمايد تا كسى در حد اختلاف كلمات نيز شبهه وارد نكند. آنگاه در «مولى المؤمنين» بودن خود به آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» به صورت اقتباس در كلام استشهاد مى فرمايد.

ابوايوب انصارى با عده اى از انصار در ميدان كوفه نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند. حضرت پرسيد: شما كيستيد ؟ گفتند: اهل ولايت تو يا اميرالمؤمنين ... . ما از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيديم كه در روز غدير خم در حالى كه دست تو را گرفته بود مى فرمود: اى مردم، آيا من بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتيم: بلى يا رسول اللّه. فرمود: خداوند مولى و صاحب اختيار من است، و من مولى و صاحب اختيار مردم هستم، و على مولى و صاحب اختيار هر كسى است كه من صاحب اختيار او بوده ام. خدايا، هر كس ولايت او را بپذيرد دوست بدار و هر كس با او دشمنى كند با او دشمنى كن.

تضمين آيه در كلام حضرت در اين حديث شبيه حديث قبلى است، فقط در تفسير آن يك فرق شاخص ديده مى شود كه حامل صراحت بيشترى است، و آن عبارتِ «عَلِىٌّ مَوْلى مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ» است، كه در چينش كلام جالب تر و الهام بخش تر است و اين صورت را تداعى مى كند: اللّه مَوْلى انَا مَوْلى عَلِىٌّ مَوْلى ! ! و به معناى اثبات ولايت مطلقه الهيه براى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام در سايه ولايت پروردگار است.

صاحب اختيارتر است ؟ گفتند: خدا و پيامبرش. فرمود: پس هر كس كه من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست.(1)

در اين حديث اقتباس آيه به صورت سؤالى است كه پاسخ آن آيه را مجسم مى كند؛ حضرت مى پرسد: اولى به نفس شما كيست ؟ وقتى مى گويند: «اللّه و رسول» ، مجموع اين پرسش و پاسخ تداعى آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» را مى نمايد كه بدين صورت در كلام حضرت تضمين شده است.

نكته بسيار جالبى كه در اين حديث به چشم مى خورد «فاء» نتيجه در «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ... » است، كه براى استحكام بخشيدن به ارتباط ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام با ولايت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله است، يعنى: اكنون كه قبول داريد خدا و رسول صاحب اختيار شمايند پس دنباله اين اعتقاد را قطع نكنيد كه على پس از من صاحب اختيار شماست.

درباره اميرالمؤمنين عليه السلام مطرح شده و مى گويد: جَعَلَكَ اوْلى بِالُمؤْمِنينَ مِنْ انْفُسِهِمْ كَما جَعَلَهُ اللّه ُ كَذلِكَ، و در واقع با جمله دوم به آيه اشاره مى كند كه خدا در قرآن درباره پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده: «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» .

درباره اين آيه شريفه و ارتباط آن با حديث غدير توضيحى كوتاه لازم است؛ و آن اينكه دشمنان براى ردّ و انكار احاديث فضائل اهل بيت پيامبر اكرم عليهم السلام تدابيرى انديشيدند و به شيوه هاى مختلف در كتمان آن احاديث كوشيدند كه برخى از رئوس كلى آنها با ذكر نمونه هاى تاريخى در كتاب «معالم المدرستين»(1) بيان شده است. از جمله:

حذف قسمتى از حديث و تبديل آن به كلمه اى مبهم.

حذف تمام حديث، يا اشاره به حذف.

حذف حديث يا قول صحابه، بدون اشاره به حذف.

تضعيف روايت.

سوزاندن كتابخانه ها

نهى از كتابت سنّت نبوى.

تحريف اخبار.

جعل و وضع احاديث ديگر، در برابر احاديث صحيح و معتبر.

تأويل معناى حديث.

در مورد حديث غدير، تواتر خبر چنان بود كه هيچ راهى براى انكار نبود.(2) تنها راهى كه براى انكار باقى مانده بود، تأويل معناى حديث بود، كه اين تأويل هم با استفاده از معانى مختلف كلمه «مولى» انجام شد. براى لفظ «مولى» در كتب لغت، تا بيست و شش معنى ثبت شده كه به دليل قرائن عديده، هيچ كدام جز «سرپرست

ص: 394

و اولى به مؤمنين از نفس آنها» در اين حديث نمى تواند مورد قبول باشد.(1) اين تحريف معنوى، از همان زمان صدر اسلام آغاز شد. به شهادت احاديثى كه موجود است، از امام سجاد، امام باقر و امام حسن عسكرى عليهم السلام اين سؤال مطرح شد.

ص: 395

ص: 396

تا آنجا كه روزى اميرالمؤمنين عليه السلام را فراخواند و سپس به خادم خود دستور داد تا صد نفر از قريش و هشتاد نفر از ساير عرب و شصت نفر از عجم و چهل نفر از اهل حبشه را جمع نمايد. وقتى اين عده جمع شدند دستور داد ورقه اى بياورند.

سپس به آنان دستور داد مانند صف نماز در كنار يكديگر بايستند و فرمود: «اى مردم، آيا قبول داريد كه خداوند صاحب اختيار من است و به من امر و نهى مى نمايد و من در برابر سخن خدا حق امر و نهى ندارم» ؟

گفتند: آرى، يا رسول اللّه. فرمود: «آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم و به شما امر و نهى مى كنم و شما در برابر سخن من حق امر و نهى نداريد» ؟ گفتند: بلى ، يا رسول اللّه.

فرمود: هر كس كه خداوند و من صاحب اختيار اوييم اين على صاحب اختيار او است. او شما را امر و نهى مى كند و شما در برابر سخن او حق امر و نهى نداريد. خداوندا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند. خداوندا تو شاهد من بر اينان هستى كه من ابلاغ كردم و دلسوزى نمودم.

سپس دستور داد آن ورقه (كه اين مطالب در آن نوشته شده بود) سه بار براى آنان خوانده شود. بعد سه بار فرمود: چه كسى از شما مايل است اين پيمان را باز پس گيرد ؟ آنان سه مرتبه گفتند: به خدا و پيامبرش پناه مى بريم از اينكه گفته خود را باز پس گيريم.

بعد آن حضرت ورقه را بست و با مُهر يكايك آن جمع ورقه را مهر نمود و فرمود: اى على، اين نوشته را نزد خود نگه دار، و هر كس اين پيمان را شكست آن را برايش بخوان تا من در روز قيامت خصم او باشم.(1)

ص: 398

همچنين قبائلى كه تازه اسلام آورد بودند را كه هنوز با فرهنگ و روح اسلام انسى پيدا نكرده اند مى بيند.

و به ده ها مشكل ديگر كه بر سر بقا و استمرار اين حكومت قرار گرفته توجه دارد، و با اين حال شهادت خود را نيز نزديك مى بيند.

اگر پيامبر صلى الله عليه و آله طرحى براى رهبرى اين حكومت بعد از شهادت خود نريزد و فردى را براى جانشينى خود معرفى ننمايد، و يا روشى را براى تعيين رهبر بعد از خود پيش بينى و طراحى نكند و اين مقوله بسيار روشن و ضرورى را مسكوت بگذارد، اين عمل پيامبر صلى الله عليه و آله چگونه قابل ارزيابى است و با چه ادله اى قابل توجيه است ؟ !

آيا مى توان باور كرد پيامبرى كه عقل كل است و حتى اگر كسى مقام نبوت او را هم نپذيرد بناچار شخصيت فوق العاده و برجسته حضرت را نمى تواند منكر گردد، با آن همه هوش و درايت از چنين مسئله با اهميتى غافل باشد، و يا تعمدا نسبت به آن تغافل نمايد ؟ !

چگونه مى توان قبول كرد پيامبر ريزترين احكام عبادات و ساده ترين آداب معاشرت و حتى مستحبات و مكروهات خوردن و آشاميدن را بيان كرده باشد، اما از بيان مهم ترين مسئله اى كه استمرار حكومت اسلامى به آن بستگى دارد و محور حكومت و قطب آن محسوب مى شود خوددارى نمايد و يا آن را مسكوت بگذارد ؟ !

واقعا مى توان پذيرفت پيامبرى با آن عظمت، دينى با آن جامعيت براى هميشه بشريت به ارمغان آورد و براى جامه عمل پوشيدن به دين خود حكومتى با آن اقتدار و ابهت ايجاد نمايد، كه در مدت كوتاهى بر دو قطب بزرگ قدرت آن روز غالب آيد و بزرگ ترين تمدن را در دنيا پايه ريزى كند، اما اين پيامبر صلى الله عليه و آله براى جانشينى خود و همچنين براى اداره اين حكومت نوپا لب به سخن نگشايد و مسئله به اين بزرگى را در هاله اى از ابهام و سكوت قرار دهد، تا مؤمنين بعد از او هر چه خواستند در اين باره بگويند و هر چه خواستند بكنند ؟ !

ص: 400

آيا به راستى پيامبر صلى الله عليه و آله معتقد بود مردم و مؤمنين به حدى از رشد و شعور رسيده اند كه نيازى به تعيين جانشين از طرف وى نيست، و بلافاصله بعد از شهارت وى، مردم خود فرد صالح و شايسته اى را انتخاب مى كنند و زمام امور را به دست او خواهند سپرد ؟ و حتى نيازى به يك سيستم - حداقل در حدى كه عمر ايجاد كرد - براى انتخاب و معرفى خليفه وجود ندارد، و شعور سياسى به قدرى بالا است كه مؤمنين خود همه اين وظايف را به نحو احسن عهده دار خواهند بود ؟

جدا اگر مسلمانان به اين درجه از رشد و شعور رسيده بودند، پس در زمان ابوبكر و با گذشت فقط چند سال، چه حوادثى اتفاق افتاد و چه مشكلاتى پيش آمد كه يكباره اين شعور فوق العاده را از دست دادند ؟ تا جايى كه:

ابوبكر ناچار شد خود رأسا فردى را به عنوان جانشين تعيين كند ! يا عمر شش تن را به عنوان شوراى تعيين خليفه انتخاب كند تا آنها اين وظيفه خطير را بر عهده گيرند !

و با گذشت 30 سال از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله - آرى فقط 30 سال - حزب ابوسفيان - كه 21 سال رو در رو با پيامبر صلى الله عليه و آله جنگيده بود - بر اريكه حكومت اسلامى تكيه زند، و با تأسيس سلسله بنى اميه حكومت اسلامى را تبديل به سلطنت و ارثى براى يزيدها و مروان ها قرار دهد !

و سپس بنى عباس نيز همان راه را بروند كه بنى اميه بانى آن بودند !

آيا اهانتى بالاتر از اين مى توان به ساحت مقدس پيامبر صلى الله عليه و آله روا داشت كه حضرتش بى توجه به سرنوشت امت بود و برايش اهميتى نداشت كه حكومت اسلامى بعد از وى به چه سرنوشتى دچار مى گردد ؟

و يا اينكه - العياذ باللّه - از اين مسئله مهم و حياتى غافل بود، اما خليفه اول و دوم كاملاً متوجه سرنوشت و آينده بودند، و چنان دلسوز امت بودند كه حاضر نشدند مسلمانان بعد از آنها با مشكل رهبرى مواجه گردند و قبل از وفات خود مشكل بعد از خود را حل نمودند ؟ ! !

ص: 401

گرفت. يعنى دقيقا تا بالاترين حدى كه حضرت مى توانست دست ها را به طرف آسمان بالا ببرد و على عليه السلام را به مردم نشان دهد.

نفس ها در سينه حبس شده بود و همه اين منظره بديع را مى نگريستند، اما احتمال نمى دادند در چنان حالتى پيامبر صلى الله عليه و آله بتواند سخنى بگويد. با اين همه صداى پر قدرت پيامبر صلى الله عليه و آله گوش جان ها را پر كرد، و تابلوى جهانى غدير را همان لحظه بر زبان جارى فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

پيامبر صلى الله عليه و آله با پايان اين جمله، على عليه السلام را بر پله منبر فرود آورد، و دوباره على عليه السلام متمايل به صورت پيامبر صلى الله عليه و آله يك پله پايين تر از حضرت در برابر مردم قرار گرفت.

با اين عمل فوق العاده و استثنائى و پيامى كه در چنين موقعيتى ابلاغ شد، غدير با ابديت گره خورد، و چنان در خاطره ها حك شد كه حتى كسانى كه خبر آن را مى شنوند هرگز نتوانند آن را فراموش كنند ! اكنون «بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»(1) در زيباترين گونه خود براى مخاطبين در همه جهان - در طول زمان ها و عرض مكان هابه انجام رسيده بود، كه چنين هدفى جز با اين شيوه غير عادى تحقق نمى يافت.

و بازوانش را بلند مى كنم و با دو دست آنها را بالا مى برم، و به شما اعلام مى كنم كه: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ.

با اين اعلان مردم متوجه شدند كه لحظاتى ديگر كارى فوق العاده بر فراز منبر انجام خواهد گرفت و همچنان چشم انتظار چگونگى اجراى آن بودند.

نكته قابل توجه در اين مقطع آن است كه با توجه به متن خطبه مفصل و دقت در ساير مطالبى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه خود فرموده اند، معناى «مولى» و مراد از «ولايت» هم براى مخاطبين در غدير بسيار واضح و روشن بوده، و هم براى هر مُنصفى كه متن را مطالعه كند و شرايط خطبه را به طور كامل در نظر بگيرد واضح تر از آن خواهد بود كه جاى بحث و احتجاج باشد.

به كار گرفتن كلمه «مولى» براى آن است كه هيچ لفظى از قبيل «امامت» ، «خلافت» ، «وصايت» و امثال اينها نمى تواند حامل معناى دقيقى باشد كه در «ولايت» نهفته و فوق همه معانى الفاظ مذكور است.

پيامبر صلى الله عليه و آله نمى خواهد فقط امامت يا خلافت يا وصايت حضرت را بيان كند، بلكه مى خواهد اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عرض و دين مردم بودن و به عبارت واضح تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف پروردگار است بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح تر و گوياتر از «مولى» پيدا نمى شود.

دشمنان غدير هم اگر كلمه ديگرى در اينجا به كار رفته بود خيلى آسان تر آن را مى پذيرفتند و يا در مقام رد آن چنين تلاش نمى كردند، و اگر بنا به تعدد معانى بود در الفاظ ديگر بسيار آسان تر بود. آنان با تشكيك در معناى اين كلمه مى خواهند آن را از محتواى مهم و كارساز عقيدتى و اجتماعى آن جدا كنند و آن را در حد بيان يك موضوع عاطفى و اخلاقى پايين بياورند.

در طول تاريخ مخالفان غدير از معناى وسيع «اولى بنفس» وحشت دارند و معناى آن را خوب مى فهمند كه اينچنين به مبارزه با آنان برخاسته اند. ما هم بايد بر سر همين معنى پافشارى كنيم، و از خدا و رسول تشكر كنيم كه با به كار بردن چنين كلمه اى در تركيب خاص جمله، بنيادى محكم در فرهنگ اعتقادى ما بر جاى گذاشته اند كه از آن نتايج زير گرفته مى شود:

ص: 408

خاتميتِ پيامبر صلى الله عليه و آله، تام بودن صاحب اختيارى معصومين عليهم السلام بر مردم، فضيلت بى انتها براى على عليه السلام، انحصار دوازده امام عليهم السلام، حضرت مهدى عليه السلام، محبت اهل بيت عليهم السلام و بغض دشمنان ايشان، شناخت رؤساى ضلالت، پاسخگويى اهل بيت عليهم السلام به نيازهاى علمى بشر.

اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ اِيّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسْلامَ دينا»(1)، وَ قُلْتَ: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه ِ اْلاِسْلامُ»(2)، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ» .(3)

اللّهُمَّ اِنّى اُشْهِدُكَ اَنّى قَدْ بَلَّغْتُ:

بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، و جانشين من در امتم بر آنان كه به من ايمان آورده اند، و جانشين من در تفسير كتاب خداوند عز و جل و دعوت به آن، و عمل كننده به آنچه او را راضى مى كند، و جنگ كننده با دشمنان خدا و دوستى كننده بر اطاعت او و نهى كننده از معصيت او.

اوست خليفه رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت كننده از طرف خداوند، و اوست قاتل ناكثين و قاسطين و مارقين به امر خداوند.

خداوند مى فرمايد: «ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ» : «سخن در پيشگاه من تغيير نمى پذيرد» ، پروردگارا، به امر تو مى گويم: «خداوندا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد» .

ص: 417

سخنرانى غدير بود كه براى ماندگارى مقاصد آن برنامه عظيم چند پيش بينى متفاوت در نظر گرفته شد كه در سراسر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله سابقه نداشت. يكى از آنها سندى بود كه عصاره غدير با حضور بزرگان صحابه در آن ثبت شد.

پس از سخنرانى غدير و در فرصتى مناسب، پيامبر صلى الله عليه و آله مهاجرين و انصار را جمع كرده و سند مكتوبى براى غدير آماده كردند و در آن براى توحيد ونبوت از همگان اقرار گرفته و حديث غدير را بيان كردند.

از جمله نكات اين سند مكتوب اينكه آنچه از ظاهر اين داستان كوتاه پيداست حضرت گزارش گونه اى از اين مراسم تهيه كرد، نه آنكه محتواى آن را به امضاى همه آنان رسانده باشد.

و اما تفصيل ماجرا:

همچنين پس از اتمام خطبه غدير توسط پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله، شايعات منافقين و شبهه اندازى آنان تأثيراتى بين عده اى مردم ضعيف الايمان ايجاد كرده بود. گروهى مى گفتند: محمد گمراه شده است ! عده اى ديگر مى گفتند: اِغوا شده است. گروه ديگرى مى گفتند: درباره اهل بيتش و پسر عمويش از روى هواى نفس سخن مى گويد.

عكس العمل قاطعى لازم بود كه به همه شايعه ها پايان دهد و شبهه ها را ريشه كن نمايد، كه با يك اقدام به موقع و غير قابل انتظار به ثمر رسيد. پيامبر صلى الله عليه و آله امر كرد تا سند مكتوبى براى غدير آماده شود. براى اين كار دستور داد تا بلال ندا دهد: «الصلاة جامعة» تا همه جمع شوند.

وقتى مهاجرين و انصار و ساير گروه هاى مردم جمع شدند، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى قريش، امروز شرف از آن شماست، صف هاى خود را مرتب كنيد. سپس فرمود: اى عرب، امروز شرف از آن شماست، صف هاى خود را مرتب كنيد. سپس فرمود: اى موالى و همپيمانان، امروز شرف از آن شماست، صف هاى خود را مرتب كنيد.

ص: 420

آيات چنين بود: «وَ النَّجْمِ اِذا هَوى. ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى. وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى» : «قسم به ستاره هنگامى كه سقوط كرد. صاحب شما (پيامبر صلى الله عليه و آله) گمراه نشده و اِغوا نشده است. و از روى هواى نفس سخن نمى گويد. آنچه مى گويد وحيى است كه بر او نازل مى شود» .

تمام راويانى كه در طول هزار و چهارصد سال حديث غدير را روايت كرده اند نيز به گونه اى جهاد خود را در مقابله با اهل سقيفه به نمايش گذاشته اند.

علماى شيعه در دوران غيبت امام زمان عجل اللّه فرجه پرچم دفاع از غدير را به دوش كشيده اند و در پاى آن مقاومت نموده اند. تا آنجا كه در مواردى حتى خود دشمن اقرار به غدير نموده و از انكار آن عاجز مانده است.

امروز دامنه اين احتجاجات از كتاب ها و جلسات بالاتر رفته و در كنفرانس ها و به صورت برنامه هاى راديويى و تلويزيونى و حتى در اينترنت مطرح شده است.

در اينجا نمونه هايى از اين احتجاجات و اتمام حجت ها كه بخشى از موارد بسيار است به طور فهرستوار تقديم مى شود:

اتمام حجت دارميه حجونيه با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت زيد بن ارقم با غدير: 4 مورد.

اتمام حجت زيد بن صوحان با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت زيد بن على بن الحسين با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت شريك با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عبدالرحمن بن ابى ليلى با غدير: 2 مورد.

اتمام حجت عبداللّه بن جعفر با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عبداللّه بن عباس با غدير: 3 مورد.

اتمام حجت عمار ياسر با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عمران بن حصين با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عمرو بن ميمون اودى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت قيس بن سعد بن عباده با غدير: 2 مورد.

اتمام حجت مالك بن نويره با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت محمد بن عبداللّه حميرى با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت چهار نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت چهل نفر از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله با غدير: 1 مورد.

اتمام حجت عده اى از انصار با غدير: 1 مورد.

اينها نمونه هايى از احتجاجات و مناظرات درباره غدير بود. در طول تاريخ هزاران مورد ديگر بوده كه درباره غدير بين شيعه و مخالفانش بحث و مناظره در گرفته و مطالب بسيارى درباره سند و متن آن به عنوان اتمام حجت و محكوميت خصم بيان شده كه جا دارد در كتابى مستقل تدوين و تقديم گردد.

براى توضيح بيشتر و بيان و تفصيل ماجراى تك تك موارد بالا، مراجعه شود به فصل سوم «اعتقادات غدير» ، بخش سوم «اتمام حجت با غدير» .

ص: 429

شيعه درباره ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام و فضايل و سوابق و محنت هاى آن حضرت است. يكى از مضامينى كه در زيارت اميرالمؤمنين عليه السلام در روز غدير آمده حديث غدير است:

إِنَّ اللّه َ تَعالى اسْتَجابَ لِنَبِيِّهِ صلى اللّه عليه و آله فيكَ دَعْوَتَهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِإِظْهارِ ما أَوْلاكَ لِأُمَّتِهِ إِعْلاءً لِشَأْنِكَ وَإِعْلانا لِبُرْهانِكَ وَ دَحْضا لِلْأَباطِيلِ وَ قَطْعا لِلْمَعاذِيرِ. فَلَمَّا أَشْفَقَ مِنْ فِتْنَةِ الْفاسِقينَ وَاتَّقى فيكَ الْمُنافِقينَ أَوْحى إِلَيْهِ رَبُّ الْعالَمينَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . فَوَضَعَ عَلى نَفْسِهِ أَوْزارَ الْمَسيرِ وَ نَهَضَ فى رَمْضاءِ الْهَجيرِ فَخَطَبَ وَأَسْمَعَ وَ نادى فَأَبْلَغَ، ثُمَّ سَأَلَهُمْ أَجْمَعَ فَقالَ: هَلْ بَلَّغْتُ ؟ فَقالُوا: اللَّهُمَّ بَلى. فَقالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ. ثُمَّ قالَ: أَلَسْتُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؟ فَقالُوا: بَلى. فَأَخَذَ بِيَدِكَ وَ قالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ. فَما آمَنَ بِما أَنْزَلَ اللّه ُ فيكَ عَلى نَبِيِّهِ إِلاَّ قَليلٌ وَلا زادَ أَكْثَرَهُمْ غَيْرَ تَخْسيرٍ:

خداوند تعالى دعاى پيامبرش صلى اللّه عليه و آله را درباره تو مستجاب كرد، و به او دستور داد تا ولايت تو را بر امت اظهار كند تا مقام تو را بلندمرتبه و دليل تو را اعلام كرده باشد و سخنان باطل را كوبيده و عذرهاى بى جا را ريشه كن كرده باشد. آنگاه كه از فتنه فاسقان احساس خطر كرد و از منافقان درباره تو ترسيد، پروردگار جهان به او چنين وحى كرد: «اى پيامبر برسان آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر نرسانى رسالت او را نرسانده اى و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى كند» .

پيامبر صلى الله عليه و آله سختى سفر را متحمل شد و در شدت حرارت ظهر بپا خاست و خطبه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد. سپس از همه آنها پرسيد: آيا رسانيدم ؟ گفتند:

آرى به خدا قسم. عرض كرد: خدايا شاهد باش. سپس پرسيد: آيا من نسبت به مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر نبوده ام ؟ گفتند: آرى. پس دست تو (اميرالمؤمنين عليه السلام) را گرفت و فرمود: هر كس من صاحب اختيار او بوده ام اين على صاحب اختيار اوست.

ص: 432

خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار كن هر كس او را خوار كند. ولى به آنچه خداوند درباره تو بر پيامبرش نازل كرد جز عده كمى ايمان نياوردند و اكثرشان جز زيان كارى براى خود زياد نكردند.

در علم كلام و عقائد: اهل كلام و عقائد، آنجا كه در مورد ادله خلافت اميرالمؤمنين عليه السلام بحث و جدل مى كنند، حديث غدير را به صورت دقيق و موشكافانه ارزيابى كرده اند.(1)

2. احاديث ديگر در حضور نمايندگان همه طوايف مسلمانان نبود، ولى اين حديث در جايى صادر شد كه از هر طايفه گروهى به حج آمده بودند و پيامبر صلى الله عليه و آله آن را به گوش همه رساند.

3. پيامبر صلى الله عليه و آله اين حديث را هنگام جدا شدن قافله ها از هم در غدير خم - كه چهار راه جدايى بود - بيان كرد. ضمن اينكه اگر پيامبر صلى الله عليه و آله در مكه يا منى به ولايت و خلافت تأكيد مى فرمود، مطلب ولايت در ذهن با ديگر مطالب آميخته مى شد.

4. آخرين سخن و توصيه بهتر در ياد شنونده مى ماند و مردم عادت دارند از هر كس آخرين وصيت و سخن او را بهتر فراگيرند. اگر كسى در طول عمر خود سخن يا وصيتى داشته باشد ولى در آخر عمر چيزى نگويد، مردم به آن سخنان پيشين زياد اعتناء نمى كنند. اما هنگام مرگ يا نزديك آن، اگر سفارشى كند - مانند ساخت مسجد - همه آن را جدّى مى گيرند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در آخرين سفر و پس از آنكه از نزديكى وفات خويش خبر داد، على بن ابى طالب عليه السلام را به جانشينى نصب نمود، و همه را به پيروى از او فرا خواند. اين است كه واقعه غدير در همه نقاط كشور اسلامى پيچيد و ماندگار شد.

5 . دلالت حديث غدير بر ولايت و امامت على بن ابى طالب عليه السلام در امور دنيوى و دينى صريح و خالى از هرگونه ابهام است. اين حديث معنايش در پيش خواص و توده مردم چنان واضح است، كه نمى توان بهانه تراشى كرده و معناى آن را تأويل كرد. بر خلاف برخى از احايث ديگر، كه فهم امامت و خلافت از آن نياز به دقت و موشكافى دارد.

6 . سند و پشتوانه حديث غدير به قدرى محكم است كه هيچ خاص و عامى در صدور آن از پيامبر صلى الله عليه و آله شك نمى كند، چرا كه صدها شخصيت علمى از فرقه هاى مختلف واقعه و حديث غدير را منعكس كرده اند.(1)

ص: 437

آن اصحابى كه بر سر آن موضوع كينه على عليه السلام را به دل گرفتند نيز فورا مى فهميدند منظور آنها هستند ! اما پيامبر صلى الله عليه و آله نه تنها روشن كردن حكم الهى را فراموش نكرده، بلكه در مورد على عليه السلام عبارتى جامع فرموده كه هنوز هم ادامه دار است، و اهل سنت را در سكوتى عجيب فرو برده است ! به حدى كه بسيارى از محدثين و مورخين بزرگ اهل سنت حتى چنين واقعه اى را نقل نكرده اند ! اكنون صحيح بخارى حتى يادى از اين حديث - كه بايد در سربرگ كتابش باشد - نمى كند ! آيا نديده، يا نتوانسته هضم كند ؟ آيا هر چه هضم و دركش سخت بود بايد حذف كرد ؟

چنانچه حديث ديگرى با زبانى ديگر در «المعجم الكبير» طبرانى و تاريخ ابن عساكر و تاريخ دمشق و غيره آمده، و آن اين است: اوصى من آمن بى و صدّقنى بولاية على بن ابى طالب عليه السلام. فمن تولاه فقد تولانى، و من تولانى فقد تولى اللّه: هر كس كه به من ايمان دارد را به ولايت على عليه السلام سفارش مى كنم. پس هر كس ولايت على عليه السلام را بپذيرد ولايت مرا پذيرفته، و هر كس ولايت مرا بپذيرد ولايت خدا را پذيرفته است.

در اينجا از اهل سنت مى پرسيم: اين سفارش با اين همه صراحت و تكرار، چگونه عملى نشد ؟ ! پاسخ معقول كه تاريخ نيز تأكيد مى كند آن است كه پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله حالتى مثل كودتا در سقيفه بنى ساعده رخ داد و مردم غافلگير شدند ! فقط هر كس منتظر شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله بود تا كينه هايش را عملى كند حاضر بود در اين فتنه شركت كند ! اين از حاضرين، تا چه رسد به غايبين ! با اين حال باز هم گروه فراوانى به خانه على عليه السلام هجوم آوردند. آيا روشن نيست براى چه به خانه على عليه السلام حمله كردند ؟