شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

ص: 2

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

ص: 3

ص: 6

گرفته بود گفت: اى مردم، آيا قبول داريد من نسبت به مردم صاحب اختيارتر از خود آنانم ؟ گفتند: آرى. فرمود: من كنت مولاه فعلى مولاه.(1)

اكنون مراحل اجرايى پيش بينى ها براى آن سخنرانى استثنائى فرا رسيده بود. پياده كردن صد و بيست هزار نفر و حفظ نظم و جلوگيرى از هر گونه اختلال عمدى يا ناخواسته، چنان با دقت و كنترل انجام گرفت كه حتى يك نفر از آن جمعيت عظيم از آن مستثنى نماند. توقف كاروان در غدير طى مراحل زير تحقق يافت.

پنج درخت كهنسال از نوع سَمُر (كُنار) كه در شنزارها مى رويد و مانند درخت چنار بالا مى رود و سايه مى اندازد. آن پنج درخت در يك رديف جلوى بركه كنار يكديگر قرار داشتند و سايبانى گسترده در آن وادى ايجاد كرده بودند.

زمين باز جلوى درختان كه در واقع مسير سيل بود و عبور آب، آن را مسطح كرده بود و اكنون خشك بود و براى استراحت مردم مكان مناسبى را آماده كرده بود. در غدير خم آب نماى درياچه مانندِ بزرگى كه براى مصرف آب آن كاروان صد و بيست هزار نفرى كافى بود.

كاروان در انتظار دستورى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله بود. حضرت مسير خود را از سمت راست جاده به سمت غدير تغيير داد و به عنوان نقطه آغاز مراسم غدير فرمود: أيُّهَا الناسُ، أجيبُوا داعِىَ اللّه ِ، اَنَا رَسُولُ اللّه ِ: اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.(1)

كاروان نيز به دنبال پيامبر صلى الله عليه و آله مسير حركت را به سمت راست جاده تغيير دادند و به سمت درختان و بركه غدير پيش آمدند. در مرحله بعد، پيامبر صلى الله عليه و آله افكار مردم را متوجه هدف اصلى نمود و عزم جزم خود را براى ابلاغ عظيم ترين پيام الهى با صداى بلند به همه نشان داد. آن حضرت با نزديك شدن به غدير فرمود: اَنيخُوا راحِلَتى، فَوَاللّه ما اَبْرَحُ هذَا الْمَكانَ حَتى اُبَْلِّغَ رِسالَةَ رَبّى: اينجا شتر مرا بخوابانيد، كه از اين مكان حركت نخواهم كرد تا رسالت پروردگار را ابلاغ نمايم.(2)

ص: 10

سومين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله براى حفظ نظم هنگامى صورت گرفت كه آن حضرت متوجه شد عده اى از فتنه گران به قصد بر هم زدن نظم و ايجاد آشوب از غدير عبور كرده اند. اين بود كه همزمان با اعلام توقف كاروان، گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را باز گردانند و به آنان درباره باز گرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد !

مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جحفه پيش رفته بودند ! به سمت غدير بازگرداندند، و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد. اينگونه بود كه اين نقشه منافقين نيز - با آنكه اجرا شد - ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)

اينگونه بود كه دومين نقشه منافقين با آنكه اجرا شد ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)

شدند، در حالى كه بر بازوى على بن ابى طالب عليه السلام تكيه زده بود ايستاد و حمد و ثناى خدا را به جاى آورد. سپس فرمود: اى مردم من سرپيچى و دور شدن شما را از خودم خوشايند نمى دانم، چون اينگونه به ذهنم خطور مى كند كه هيچ درختى در نظر شما از درختى كه با من همراه و مهربان است مبغوض تر نيست.(1)

ابن حبّان با سندى كه بر طبق شرايط بخارى صحيح است - و عده ديگرى نيز با سندهايى كه بعضى از آنها صحيح است - روايت نموده است: در مسير بازگشت رسول خدا صلى الله عليه و آله از مكه، وقتى آن حضرت به غدير رسيدند، برخى از صحابه براى رفتن از حضرت اجازه مى خواستند. ايشان نيز به آنها اجازه مى دادند و مى فرمود: چه شده درختى كه با رسول خدا مهربان و باملاطفت است از ديگران در نزد شما مبغوض تر است ؟ !

راوى گويد: همه آنان مى گريستند، و ابوبكر گفت: بعد از اين هر كس از تو اجازه رفتن بخواهد از نظر من نادان است.(2)

دستور بيعت داد ابوبكر و عمر بودند. آن دو بلند نشدند مگر بعد از آنكه از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: آيا اين بيعت به امر خداست ؟

حضرت جواب داد: آرى، از امر خداوند جل و علاست، و بدانيد كه هر كس اين بيعت را بشكند كافر است، و هر كس از على اطاعت نكند كافر است، چرا كه سخن على سخن من، و امر او امر من است. هر كس با سخن على و امر او مخالفت كند با من مخالفت كرده است.

بعد از آنكه حضرت اين سخن را بر آنان تأكيد كرد دستور داد تا هر چه زودتر بيعت كنند. آن دو برخاستند و نزد على عليه السلام رفتند و به عنوان «اميرالمؤمنين» با او بيعت كردند. عمر هنگام بيعت گفت: خوشا به حالت يا على، صاحب اختيار من و هر مرد و زن مؤمنى شدى. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به سلمان و ابوذر دستور بيعت داد. آن دو برخاستند و بيعت كردند و سخنى نگفتند.(1)

قبول اهل آسمان چهارم ولايت را پس از اهل آسمان هفتم، و تزيين آن به بيت المعمور.

قبول اهل آسمان دنيا ولايت را پس از اهل آسمان چهارم، و تزيين آن به ستارگان.

عرضه ولايت بر بقعه هاى زمين، و سبقت مكه در قبول آن و زينت آن به كعبه.

قبول مدينه ولايت را بعد از مكه، و زينت آن به پيامبر صلى الله عليه و آله.

قبول كوفه ولايت را بعد از مدينه، و زينت آن به اميرالمؤمنين عليه السلام.

عرضه ولايت بر كوه ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقيق، فيروزه، ياقوت. و به همين جهت بر ساير جواهرات فضيلت دارند.

قبول معادن طلا و نقره ولايت را بعد از عقيق و فيروزه و ياقوت.

هر كدام از كوه ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى رويد.

عرضه ولايت بر آب ها، آنكه قبول كرد گوارا و آنكه قبول نكرد تلخ و شور شد.

عرضه ولايت بر نباتات، هر كدام قبول كرد شيرين و خوش طعم، و هر كدام قبول نكرد تلخ شد.

عرضه ولايت بر پرندگان، هر كدام قبول كرد با صداى زيبا و فصيح مى خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن شد.

در واقع نقطه شروع مراسم پر شور غدير، نداى عمومى براى نماز جماعت بود. مقارن ظهر انتظارها به سر رسيد و منادى پيامبر صلى الله عليه و آله نداى عمومى داد و مردم را براى اجتماع در مقابل جايگاه فراهم شده فرا خواند.

به دنبال اين اعلام عمومى بود كه مردم همه وضو گرفتند و رو به قبله صف هاى نماز را مرتب كردند. بانوان نيز در قسمت خاص خود قرار گرفتند، و چه با ابهت بود كه حضرت سيدة نساء العالمين فاطمه زهرا عليهاالسلام در آن جمع حضور داشت.

مرحله بعد اقامه نماز جماعت بود. پيامبر صلى الله عليه و آله از خيمه خود بيرون آمد و به عنوان امام جماعت جلوى صف اول قرار گرفت، كه طبعا به سمت درختان و بركه بود. آنگاه مؤذن پيامبر صلى الله عليه و آله اذان گفت، و سپس نماز جماعت يكصد و بيست هزار نفرى با شكوه بى نظيرى كنار منبر غدير خوانده شد.

بعد از آن مردم ناظر بودند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز آن منبر ايستادند و اميرالمؤمنين عليه السلام را فرا خواندند و به او دستور دادند بالاى منبر بيايد و در سمت راستش بايستد. قبل از شروع خطبه، اميرالمؤمنين عليه السلام يك پله پائين تر بر فراز منبر در طرف راست حضرت ايستاده بودند و دست پيامبر صلى الله عليه و آله بر شانه آن حضرت بود.

يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يك سخنرانى و در مقابل يك خطيب كه همه شخص او را ببينند در دنياى امروز هم مسئله غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا عليهم السلام تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.(1)

اينگونه بود كه آهسته آهسته همه آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى در محل از پيش تعيين شده كنار بركه جمع شدند، بدون اينكه كوچك ترين اخلالى در نظم عمومى كاروان پيش آيد.

سومين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله براى حفظ نظم هنگامى صورت گرفت كه آن حضرت متوجه شد عده اى از فتنه گران به قصد بر هم زدن نظم و ايجاد آشوب از غدير عبور كرده اند. اين بود كه همزمان با اعلام توقف كاروان، گروهى را فرستاد تا پيش رفتگان را بازگردانند و به آنان درباره بازگرداندن ابوبكر و عمر به طور خاص سفارش كرد !

مأموران به سرعت تاختند و آن گروه را كه به سركردگى ابوبكر و عمر تا نزديكى هاى جحفه پيش رفته بودند ! به سمت غدير بازگرداندند، و پيامبر صلى الله عليه و آله آن دو نفر را به شدت مورد مؤاخذه قرار داد. اينگونه بود كه اين نقشه منافقين نيز - با آنكه اجرا شد - ولى با اقدام به موقع پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى گرديد.(1)

نيمى از آنچه بايد انجام مى گرفت مربوط به جايگاه سخنرانى و نيم ديگر مربوط به موقعيت نشستن مردم در برابر منبر بود.

آنان خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو كردند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى پايين آمده درختان را - كه تا نزديكى زمين آمده بود - قطع كردند. بعد از آن در فاصله دو درختِ وسط، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد.

سپس در زير سايبان، بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و كوچك، آنها را روى هم چيدند و شبه منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند. سپس از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كمك گرفتند و بناى آن را تكميل كردند.

در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر انداختند. آنان منبر را طورى برپا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى مُشرِف بر مردم باشد تا همه آن حضرت را ببينند. چنان كه در گزارش ماجراى غدير آمده است:

احدى از حاضرين غدير خم نبود مگر آنكه آن حضرت را به چشم خود مى ديد و صداى آن حضرت را به گوش خود مى شنيد.

از سوى ديگر شخصى به نام ربيعة بن اُمية بن خلف - كه صداى بلندى داشت مأمور شد كلام حضرت را براى افرادى كه دورتر قرار داشتند تكرار كند تا همه سخنان حضرت را شنيده باشند.(1)

دو نفر نيز مأموريت يافتند چند شاخه بلند اطراف منبر را كه قابل بريدن نبود با دست نگه دارند تا جايگاه سخنرانى بهتر ديده شود.(2)

ص: 35

يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يك سخنرانى و در مقابل يك خطيب كه همه شخص او را ببينند در دنياى امروز هم مسئله غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.

ص: 39

ص: 40

ص: 42

در هر قسمت از نه عنوان بالا، طبق روال دائرة المعارف، آيات مربوط به آن در آخر آن قسمت و به ترتيب حروف الفبا (حرف اول آيه) آمده است.

ص: 44

بنا بر اين، يك استفهام تقريرى بود كه معنايش اينگونه مى شد: پس از شنيدن اين همه سخن و اين همه اقرارها چه مى گوييد ؟ آيا باز هم سخنى براى گفتن مانده است ؟ آيا مى توانيد نزد خداوند عذر نرسيدن پيام الهى را بياوريد ؟

معناى اين اقدام - چنانكه خود حضرت تصريح فرمود - آن بود كه شما در ظاهر اقرار و بيعت نموديد، اما بدانيد كه خدا از باطن دل ها و اسرار قلب ها آگاه است. من حجت را آن چنان بر شما تمام كردم كه هيچ كجاى دنيا نمونه اش را پيدا نمى كنيد. اكنون اين شما هستيد كه در برابر امتحانى عظيم در وفادارى به اين ابلاغ قرار داريد.

اقدام ديگر اين بود:

پس از اتمام خطبه غدير و مراسم عمامه گذارى اميرالمؤمنين عليه السلام، انتظار آميخته با سكوت مردم به سر رسيد و پيامبر و على عليهماالسلام را در حال فرود از منبر مشاهده كردند. سيل جمعيت ناگهان از جا كنده شد و مردم از هر سو با ازدحام به طرف منبر حركت كردند تا اولين كسانى باشند كه پس از آن سخنرانىِ تاريخى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله حاضر مى شوند و احساس خود را نسبت به آن حضرت ابراز مى دارند.

تأثير سخنرانى به قدرى دقيق بود كه از نوع ابراز احساسات جمعيت و كلماتى كه در آن لحظات مى گفتند، تشخيص درك صحيح آنان هويدا بود. جمعيت در حالى كه دست ها را به نشانه بيعت بالا برده بودند و به طرف حضرت اشاره مى كردند، فرياد مى زدند: آرى پذيرفتيم، و طبق امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستانمان اطاعت مى كنيم.

همچنين در طول سه روز كه مراسم بيعت و تبريك و تهنيت ادامه داشت، قشرهاى مختلف مردم گروه گروه در پيشگاه پيامبر صلى الله عليه و آله حضور مى يافتند. در اين اجتماعات كوچك - با توجه به اهميت خطبه و مسئله بيعت - سؤالاتى درباره آن مطرح مى كردند و توضيح بيشترى مى خواستند. سؤالاتى كه از سوى مؤمنين و نيز منافقين از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد، بر روشنگرى غدير افزود.

ص: 48

آيا من نسبت به هر مؤمنى از خودش صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: اين شخص (على بن ابى طالب عليه السلام) صاحب اختيار كسى است كه من صاحب اختيار اويم.

آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: بلى، يا رسول اللّه. فرمود: آيا صاحب اختيار شما از خودتان بيشتر بر شما اختيار ندارد ؟ گفتند: بلى يا رسول اللّه.

حضرت نگاهى به طرف آسمان كرده سه مرتبه فرمودند: خدايا، شاهد باش ! سپس فرمودند: بدانيد، هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر بوده اين على صاحب اختيار اوست و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.

سلمان پرسيد: ولايت على عليه السلام چگونه است و نمونه آن چيست ؟ فرمود: ولايت او همچون ولايت من است. هر كس كه من بر او بيش از خودش اختيار داشته ام على نيز بر او بيش از خودش اختيار دارد.

ديگرى پرسيد: منظور از ولايت على چيست ؟ فرمود: هر كس كه من پيامبر او بوده ام على امير اوست.

آيا قبول داريد كه خدايى جز اللّه نيست و من پيامبر او به سوى شمايم و بهشت و جهنم و زنده شدن پس از مرگ حق است ؟ گفتند: به اين مطالب شهادت مى دهيم. فرمود: خدايا، بر آنچه مى گويند شاهد باش !

بدانيد كه شما از خود من شنيده ايد و مرا ديده ايد. هر كس عمدا بر من دروغ ببندد جاى خود را در جهنم آماده كند. بدانيد كه من كنار حوض كوثر منتظر شما هستم و روز قيامت در مقابل امتهاى ديگر به كثرت شما افتخار مى كنم. بياييد و نزد امم ديگر مرا رو سياه نكنيد ! !

ص: 51

جبرئيل نازل شد و آيه 3 سوره قلم را به عنوان رضايت خداوند از كيفيت عمل به آيه «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ» براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد، آنجا كه مى فرمايد: «وَ اِنَّ لَكَ لاَجْرا غَيْرَ مَمْنُونٍ» : «براى تو اجرى بى منت خواهد بود»(1)؛ و منظور خدا آن بود كه اين اجر به خاطر تبليغى است كه درباره على عليه السلام به انجام رساندى.

كه تقديمى پروردگار به خاتم پيامبران است، دقيقا پس از اعلان «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» در غدير صورت گرفته است. اين نشان دهنده قله سر به فلك كشيده غدير است كه در اوج عظمتش نشان تقدير به پيامبر معظم صلى الله عليه و آله اعطا مى گردد.

معناى اين كار آن است كه «ولايت» در آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ... » دقيقا همان ولايتى است كه در غدير بيش از يك ساعت درباره آن سخنرانى شده است.

براى تكميل اين تفسير مصداق معين آن را نام مى برد و مى فرمايد: على بود كه در حال ركوع زكات داد. و بر همه روشن مى فرمايد كه از اين آيه هم ولايت به معناى خاص اراده شده و هم صاحب اين ولايت شخص خاصى است.

پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله يكى از زيباترين جلوه هاى كلام بود كه در كوتاه ترين عبارات بلندترين معانى را جاى داد. آن حضرت ابتدا ولايت خدا را بر خود و ولايت مدارى خود را نسبت به خدا خاطر نشان كرد، و سپس ولايت خود و على عليه السلام را نسبت به مردم فرع آن و منشعب از آن دانست؛ و در اين باره فرمود:

خداوند مولاى من است و از خودم بر من صاحب اختيارتر است، و در برابر خدا مرا براى خويش اختيارى نيست. پس از خدا من مولاى مؤمنان هستم و از مؤمنان بر خودشان صاحب اختيارترم، و در برابر من آنان را اختيارى نيست. اكنون هر كس كه من مولاى اويم - يعنى نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم و در برابر من او را اختيارى نيست - على بن ابى طالب مولاى اوست، و در برابر او برايش اختيارى نيست.

پس از سؤال سلمان و شخصى ديگر، ابوبكر و عمر سه آيه «اُولِى الاَمْرِ» و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه» و «وَليجَة» را كه هنگام حركت از مدينه نيز سؤال شده بود مطرح كردند و پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه مخصوص على است ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرصت را بسيار مناسب براى بستن راه هر شبهه اى ديد و با سؤال كنندگان وارد گفتگو شد تا با ذكر تفصيلى درباره آيات مزبور به تكميل مفاهيم خطبه غدير بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان يازده امام را به على عليه السلام اضافه كرد و فرمود: آرى، اين آيات درباره على و جانشينان من تا روز قيامت است !

منافقين گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. حضرت كه منتظر چنين سؤالى بود پاسخ داد:

على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله در پيشگاه مردم رو به على عليه السلام كرد و فرمود: مَنْ اَطاعَكَ فَقَدْ اَطاعَنى، وَ مَنْ اَطاعَنى فَقَدْ اَطاعَ اللّه ُ، وَ مَنْ عَصاكَ فَقَدْ عَصانى، وَ مَنْ عَصانى فَقَدْ عَصَى اللّه ُ تَعالى: هر كس تو را اطاعت كند مرا اطاعت كرده؛ و هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده است؛ و هر كس از تو سرپيچى كند از من سرپيچى كرده، و هر كس از من سرپيچى كند از خداى تعالى سرپيچى كرده است.(1)

با معرفى دوازده امام عليهم السلام اكنون جاى آن بود كه دست و پاى نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولايتِ امامان، همسان بودن و صاحب اختيارى آنان با صاحب اختيارى خود اعلام گردد.

ص: 69

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله خطبه اى ايراد كرد و فرمود: اى مردم، آيا مى دانيد كه خداى عزوجل صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار مؤمنينم و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارم ؟ گفتند: بلى يا رسول اللّه. فرمود: يا على، بپاخيز. من هم بپا خاستم و حضرت فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ.

سلمان برخاست و گفت: يا رسول اللّه، اين ولايت چگونه ولايتى است ؟ فرمود: ولايتى همچون ولايت من، هر كس من نسبت به او از خودش بيشتر اختيار داشته ام على هم نسبت به او از خودش بيشتر اختيار دارد. اينجا بود كه خداوند تعالى آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » را نازل كرد و پيامبر صلى الله عليه و آله با تكبير چنين فرمود: اللّه اكْبَر، كمال نبوت من و تكميل دين خدا ولايت على عليه السلام بعد از من است.

ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند: يا رسول اللّه، اين آيات مخصوص على عليه السلام است ؟ حضرت فرمود: آرى، درباره او و جانشينانم تا روز قيامت است.

گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما روشن فرما. فرمود: برادرم على و وزيرم و وارثم و وصيّم و جانشينم در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من.

سپس پسرم حسن و بعد حسين و آنگاه نُه نفر از فرزندان پسرم حسين كه يكى پس از ديگرى خواهند بود. قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمى شوند و قرآن هم از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(1)

خداوند - جل ذكره - احكام مهم شريعت و آيات فرائض را در زمان هاى مختلف فرستاد، همان گونه كه خداوند آسمان ها و زمين را در شش روز خلق فرمود، در حالى كه اگر مى خواست آنها را در كمتر از چشم بر هم زدن خلق كند مى توانست، ولى آرامش و مدارا را نمونه اى براى امانت داران خود و باعث اتمام حجت بر خلقش قرار داد.

اولين مسئله اى كه مردم را بدان مقيد ساخت اقرار به يگانگى و ربوبيت خود و شهادت به «لا اله الاَّ اللّه» بود. وقتى به اين مطلب اقرار كردند پشت سر آن اقرار به نبوت پيامبرش و شهادت به رسالت او را به ميان آورد. وقتى در برابر اين مسئله هم سر تسليم فرود آوردند بر آنان واجب كرد نماز و سپس روزه و بعد حج و سپس جهاد و بعد از آن زكات را و سپس صدقات و آنچه از غنايم گرفته مى شود.

منافقين به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: آيا بعد از آنچه بر ما واجب كردى چيز ديگرى هم براى پروردگارت باقى مانده كه بر ما واجب كند ؟ خوب است آن را هم ذكر كنى تا دل ما آرام گيرد كه چيز ديگرى باقى نمانده است !

در پى اين سؤال خداوند اين آيه را نازل كرد: «قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ» : «بگو شما را به يك چيز موعظه مى كنم» ، و منظور ولايت بود. بعد از آن اين آيه را نازل كرد: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» : «صاحب اختيار شما خدا و رسول و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند» .

بين امت اختلافى در اين باره وجود ندارد كه آن روز زكات را احدى در حال ركوع پرداخت نكرد مگر يك نفر (يعنى على عليه السلام) ، كه اگر نام او در قرآن برده مى شد (دشمنان) آن را حذف مى كردند ... . و در آن هنگام بود كه خداوند عزوجل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... » .(1)

ص: 75

و اولى الامر خود اطاعت كنيد» ، و قول خداوند: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»(1) : «صاحب اختيار شما خدا و رسولش و كسانى هستند كه ايمان آورده نماز را به پا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند» ، و نيز مى فرمايد: «وَ لَمْ يَتَّخِذْ مِنْ دُونِ اللّه ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنينَ وَليجَةً»(2) : «غير از خدا و رسولش و مؤمنين براى خود محل اعتمادى بر نمى گزيند» .

مردم پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين مخصوص بعضى از مؤمنين است يا شامل همه آنان است ؟ اينجا بود كه خداوند عزوجل دستور داد تا به مردم بفهماند كه آيات درباره چه كسى نازل شده است و ولايت را براى آنان تفسير كند همانطور كه نماز و روزه و زكات و حجّشان را بيان كرده است.

آن حضرت هم مرا در غدير خم منصوب كرد و فرمود: خداوند رسالتى را به من سپرده كه به خاطر آن سينه ام به تنگ آمده است و چنين گمان برده ام كه مردم مرا تكذيب مى كنند، ولى خداوند مرا ترسانده كه بايد ابلاغ كنم و گرنه مرا عذاب خواهد كرد. اى على، بپا خيز !

سپس نداى نماز جماعت داد و نماز ظهر را با مردم خواند و سپس فرمود: اى مردم، خداوند صاحب اختيار من و من صاحب اختيار مؤمنين هستم و اختيارم بر آنان از خودشان بيشتر است. بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار او بوده ام على صاحب اختيار اوست. پروردگارا، دوست بدار هر كس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد. يارى كن هر كس او را يارى كند و خوار گردان هر كس او را خوار كند.

پس از اين سخنانِ اميرالمؤمنين عليه السلام، دوازده نفر از كسانى كه از شركت كنندگان در جنگ بدر بودند و در صفين همراه حضرت حضور داشتند برخاستند و به گفتار

ص: 78

حضرت شهادت دادند. سپس هفتاد نفر ديگر از صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله برخاستند و شهادت دادند. بعد از آن چهار نفر از اهل بدر برخاستند و تفصيل ماجرا و آنچه در غدير ديده بودند بازگو كردند.(1)

پيداست كه اين منظره فوق العاده تبليغى در حال جنگ آن هم در برابر لشكر معاويه، اثرى به ياد ماندنى از غدير در ذهن ها باقى گذاشت كه تا امروز در كتب غير شيعه هم نقل شده است.

فَسَوْفَ يَأْتِى اللّه ُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللّه ِ وَ لا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللّه ِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللّه ُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ. إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ. وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغَالِبُونَ»(1):

پس به آنچه خدا درباره تو بر پيامبرش نازل كرد ايمان نياورد جز عده اى اندك، و اكثرشان را نيفزود جز زيانكارى. پيش از آن نيز خدا در حق تو اين آيه را ناز كرد در حالى كه آنان دوست نداشتند: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد هر كه از شما از دينش برگردد خدا به زودى قومى را بياورد كه آنها را دوست دارد و آنها هم خدا را دوست دارند بر مؤمنان نرمند و بر كافران سخت در راه خدا جهاد كنند از سرزنش سرزنش كنندگان نمى ترسند اين است فضل خدا به هر كه بخواهد عنايت مى كند خدا گسترانده و داناست. جز اين نيست كه شما ولىّ خدا و رسول او و همه آنانى هستند كه ايمان آورند و آنانى كه نماز را بر پا مى دارند و زكات مى دهند در حالى كه ركوع كننده اند. و هر كه با خدا و رسولش و كسانى كه ايمان آوردند دوستى كند پس حزب خدا حزب پيروز است» .

ضمن اينكه نزول آيه ولايت و خاتم بخشى اميرالمؤمنين عليه السلام در ايام الولاية، در

روز 24 ذى الحجه الحرام است.

ص: 80

آنگاه با اشاره به آيه 124 سوره آل عمران: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ اَنْتُمْ اَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه َ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ . اِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنينَ اَلَنْ يَكْفيَكُمْ اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزِلينَ» ، و آيه 25 سوره توبه: «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اِذْ اَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ ... وَ اَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها» ، فرمود: خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى بر سر داشتند تأييد و كمك نمود.

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين اقدام هم امامت و حاكميت على بن ابى طالب عليه السلام را بر امت اعلام كرد و هم اعتماد خود را نسبت به او ابراز داشت.

خود اميرالمؤمنين عليه السلام نيز در اين باره چنين مى فرمايند:

پيامبر در روز غدير خم عمامه اى بر سرم بستند و يك طرف آن را بر دوشم آويختند و فرمودند: خداوند در روز بدر و حنين، مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند يارى نمود.(1)

1. سليمان بن داوود بن جارود طيالسى، ابوداوود

2. عبداللّه بن محمد بن ابى شَيبه عَبسى

3. احمد بن منيع بَغَوى

4. احمد بن حسين بن على بيهقى

5 . احمد بن عبداللّه طبرى، محبّ الدين

6 . ابراهيم بن محمّد حموينى

7. محمد بن يوسف زرندى

8 . على بن محمد، ابن صبّاغ

9. عبدالرحمن بن ابى بكر سُيوطى، جلال الدين

10. عطاءاللّه بن فضل اللّه، جمال الدين محدّث شيرازى

11. على بن حسام الدين، علاءالدين متّقى

12. محمود بن على شيخانى قادرى

13. احمد بن محمد قشاشى

على متّقى گويد: از على عليه السلام نقل شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير عمامه اى بر سر من نهاد و دنباله آن را بر پشت سر من قرار داد - در نقل ديگرى آمده است: دو طرف آن را بر شانه هايم افكند - و سپس فرمود: خدا در روز بدر و روز حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه هايى بر سر داشتند. همچنين فرموده است: هر آينه عمامه جداكننده ميان كفر و ايمان است. در نقل ديگرى آمده است: جداكننده مسلمانان و مشركان است ... . به نقل از: ابن ابى شَيبه و طيالسى و ابن منيع و بيهقى.(1)

محب الدين طبرى نيز ماجراى عمامه گذارى در غدير را نقل كرده است.(2)

ص: 83

شهاب الدين احمد از امام صادق از اجدادش از اميرالمؤمنين عليهم السلام نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه خود را - كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر او افكند، و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. حضرتش فرمود: فرشتگان اينگونه نزد من آمدند.

پس از اين فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى فرما، و هر كس او را يارى كند يارى كن، و هر كس او را فرو گذارد فرو گذار.(1)

حموينى نيز ماجراى عمامه در غدير را در سه روايت نقل كرده است(2):

از قاضى جلال الدين ابوالمناقب محمود بن مسعود بن اسعد بن عِراقى طاووس قزوينى با اسنادش از على بن ابى طالب عليه السلام نقل كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خداى عزوجل در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه اين چنين عمامه بر سر نهاده بودند، و عمامه بر سر نهادن جداكننده مسلمانان از مشركان است. حضرتش اين سخن را وقتى فرمود كه در روز غدير بر سر على عليه السلام عمامه نهاد و دو طرف آن را بر روى شانه هاى او افكند.

از جعفر بن محمد، از اجدادش روايت شده است: پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه خود را -

كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر وى افكند، و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. حضرتش فرمود: فرشتگان اينگونه نزد من آمدند.

از على بن ابى طالب عليه السلام روايت شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم بر سر من عمامه اى نهاد و يك طرفش را بر شانه ام افكند و فرمود: خدا در روز بدر مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه بر سر نهاده بودند.

ص: 84

همچنين محمد بن يوسف زرندى دومين حديث كه حموينى نقل كرده را از امام صادق از اجدادش عليهم السلام روايت كرده، و اين را نيز آورده كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از اينكه بر سر على عليه السلام عمامه نهاد، فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى نمايد دشمنى فرما، و هر كس او را يارى كند يارى كن، و هر كس او را فرو گذارد فرو گذار.(1)

نورالدين ابن صبّاغ روايت كند: على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم بر سر من عمامه اى نهاد و انتهايش را بر شانه ام افكند و فرمود: خداوند در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى يارى رساند كه چنين عِمامه بر سر نهاده بودند.(2)

محدث شيرازى گويد: جعفر بن محمد، از پدرش، از جدش عليهم السلام حديث غدير را روايت كرده كه در آن، اين بخش افزون تر از ديگر نقل هاست: پيامبر صلى الله عليه و آله عمامه اش را - كه سَحاب نام داشت - بر سر على بن ابى طالب عليه السلام نهاد و دو طرف آن را بر پيش رو و پشت سر وى افكند و سپس فرمود: پيش بيا. او نيز به پيش آمد. سپس فرمود: روى بگردان. او نيز روى گرداند. پس حضرتش فرمود: فرشتگان در روز بدر اينگونه نزد من آمدند. پس از اين فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است ... .(3)

محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى مدنى مى نويسد: در «الفصول المهمّة» از على بن ابى طالب عليه السلام نقل شده است: رسول اللّه صلى الله عليه و آله در روز غدير خم عِمامه اى بر سر من گذاشت و انتهايش را بر شانه ام نهاد و فرمود: خداى تعالى در روزهاى بدر و حنين مرا به فرشتگانى مدد رساند كه چنين عمامه بر سر نهاده بودند.(4)

ص: 85

الف. اعلام رياست و ولايت شخصى بر قومى بود؛ كه طى مراسمى با بستن عمامه اى جديد بر سر او اين مهم را اعلان مى كردند.

ب. اگر اين عمامه را شخص بزرگى به دست خود بر سر او مى بست نشان اعتماد او بر آن شخص بود.(1)

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين اقدام، هم امامت و حاكميت على بن ابى طالب عليه السلام را اعلام كرد، و هم اعتماد خود را نسبت به او ابراز داشت.(2)

آيه «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ»(3) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »

آيه «بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ ... »(4) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »

آيه «ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها ... »(5) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »

مستقيما در آن ايام نازل شده و در قسمت آيات نازل شده در غدير ذكر شد، آياتى هم در ضمن كلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بيان شده است.

اين موارد در تفسير 18 آيه است، كه از جمله اين آيات، آيه 123 - 125 سوره آل عمران و آيه 25 و 26 سوره توبه است:

«وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ. بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ»(1):

«خداوند در جنگ بدر شما را كمك كرد در حالى كه ذليل بوديد پس تقواى خدا مراعات نماييد تا شايد شكر كرده باشيد. آنگاه كه به مؤمنين گفتى آيا شما را كفايت نكرد كه پروردگارتان شما را با سه هزار ملائكه نازل شده كمك كرد. آرى اگر صبر كنيد و تقوى داشته باشيد و آنان با اين خروش نزد شما آيند خداوند شما را با پنج هزار ملائكه نشاندار يارى مى كند» .

«و لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه فِى مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئا وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ. ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ»(2):

«خدا شما را در موارد بسيارى كمك نمود و در روز حنين كه بسيارىِ تعدادتان شما را خوش آمد، اما برايتان فايده اى نداشت و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد، سپس پشت كرده فرار نموديد. آنگاه خداوند آرامش را بر پيامبرش و بر مؤمنين نازل كرد و لشكرهايى نازل كرد كه شما آنها را نمى ديد و عذاب كرد كسانى را كه كافر شدند و اين است جزاى كافران» .

ص: 89

اين آيات از سه بُعد قابل بررسى است:

پيامبر صلى الله عليه و آله در آن جنگ به مردم فرمود: آيا اينكه خداوند با سه هزار ملائكه شما را يارى نمود كافى نيست ؟ ... اكنون اگر بردبار باشيد خداوند پنج هزار ملائكه با نشانه مسلمانان به يارى شما خواهد فرستاد.

در سوره توبه داستان جنگ حنين است كه كمين هاى دشمن قوى بود و ناگاه مسلمانان را در محاصره قرار دادند در حالى كه تعداد مسلمانان بيشتر بود، و در اين حال عده زيادى از مسلمانان پا به فرار گذاشتند. در چنين موقعيتى خداوند لشكر ناپيداى خود را به كمك فرستاد و مسلمانان را از شكست رهايى بخشيد.

در حديث آمده است كه در جنگ بدر و حنين اين ملائكه از آسمان نازل شدند و به صورت بشر در آمدند و همراه مسلمانان جنگيدند و بسيارى از كفار را كشتند، اگر چه مسلمانان آنها را نمى ديدند. به طورى كه بسيارى از كفار بعدها با تعجب مى پرسيدند: در آغاز جنگ تعداد شما كم بود. اينان چه كسانى بودند كه به لشكر شما اضافه شدند ؟ آن اسب هاى دو رنگ و سواران سفيدپوش بودند كه افراد ما را كشتند ! !(1)

از خصوصيات اين ملائكه عمامه اى بود كه بر سرداشتند و انتهاى آن بر دوششان آويخته بود.

بدين گونه بار ديگر نگاهى به قرآن را در غدير شاهديم كه پيامبر صلى الله عليه و آله با اشاره به دو فراز قرآنى يادآور مى شود كه بخشى از مراسم غدير كه عمامه سحاب به اين صورت خاص بر سر على عليه السلام بسته مى شود يادگارى از روزهاى بدر و حنين است كه خدا ملائكه را به يارى اسلام فرستاد.

آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ فى مَواطِنَ كَثيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ ... »(2) = آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... »(3)

ص: 92

20. حسين بن معين الدين يزدى ميبدى

21. عبداللّه بن عبدالرحمن حسينى، اصيل الدين واعظ

22. محمود بن محمد بن على شيخانى قادرى مدنى

23. محمد بن عبدالرسول بَرزَنجى مدنى

24. محمد بن معتمدخان بدخشانى

25. محمد صدر عالم

26. محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير

كه محبوبيت ديگر صحابه در حدّ محبوبيت پيامبر صلى الله عليه و آله نيست. در اين صورت، مطلوب ما كه امامت و جانشينى بلافصل اميرالمؤمنين عليه السلام است اثبات مى گردد.

اين شادباش از كسانى به جز ابوبكر و عمر نيز به ثبت رسيده است. در روز غدير ديگر صحابه، بلكه همسران پيامبر صلى الله عليه و آله هم به على عليه السلام شادباش گفته اند. اين مطلب بر كسانى كه كتاب هاى «مرآة المؤمنين» و «معارج النبوة» را خوانده اند آشكار است.

مؤلف «معارج النبوة» از «روضة الصفا» و «حبيب السير» نقل كرده كه پس خطبه غدير براى على عليه السلام خيمه اى بر پا شد، و او در آن نشست و مردم به نزد او مى آمدند و به آن مناسبت به او تبريك مى گفتند. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله به مادران مؤمنان - يعنى همسرانش - دستور داد كه نزد على عليه السلام بروند و به او تبريك بگويند. از جمله اصحاب، عمر بن خطّاب بود كه نزد على عليه السلام رفت و به او گفت: بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابنَ أبى طالِبٍ: آفرين، به تو اى پسر ابوطالب ... .(1)

از اين امور روشن مى شود كه در روز غدير براى امامت على عليه السلام از مردم پيمان گرفته شد، و پيامبر صلى الله عليه و آله به مسلمانان دستور داد كه نزد على عليه السلام روند و براى بيعت در پيشگاه او بايستند.

معتبر هستند. همچنين دهلوى در پاسخ به طعن يازدهم از مطاعن ابوبكر به اين كتاب ها استناد و اعتماد كرده است.

اعتبار «حبيب السير» و «معارج النبوة» از سخنان حسام الدين سهارنپورى در «مرافض الروافض» نيز ثابت مى شود. وى در پاسخ به اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر را از ابلاغ سوره برائت عزل فرمود، به اين دو كتاب اعتماد كرده است.

سهارنپورى در مقدمه كتابش «مرافض الروافض» اين سه كتاب را در شمار مصادرى آورده كه به آنها اعتماد و از آنها نقل كرده، و تصريح نموده كه اينها كتاب هاى معتبرى هستند. همچنين صاحب كتاب «مرآة الاسرار» به «روضة الصفا» و «حبيب السير» اعتماد و در كتابش از آنها نقل كرده است. «حبيب السير» در «كشف الظنون» كتابى سودمند و معتبر خوانده شده است.

ص: 102

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّكُمْ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ تُصافِقُونى بِكَفٍّ واحِدٍ فى وَقْتٍ واحِدٍ، وَ قَدْ اَمَرَنِىَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ اَنْ آخُذَ مِنْ اَلْسِنَتِكُمُ الاِقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الاَئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ، عَلى ما اَعْلَمْتُكُمْ اَنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ.

فَقُولُوا بِاَجْمَعِكُمْ: اِنّا سامِعُونَ مُطيعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى اَمْرِ اِمامِنا عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الاَئِمَّةِ. نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ اَيْدينا. عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ. وَ لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ، وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا نَرْتابُ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ.

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه ِ فى عَلِىٍّ اَميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الاَئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه ُ بَعْدَهُما.

فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلُوبِنا وَ اَنْفُسِنا وَ اَلْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَيْدينا. مَنْ اَدْرَكَها بِيَدِهِ وَ اِلاّ فَقَدْ اَقَرَّ بِلِسانِهِ، وَ لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه ُ مِنْ اَنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ اَوْلادِنا وَ اَهالينا، وَ نُشْهِدُ اللّه َ بِذلِكَ وَ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا وَ اَنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ.

مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللّه َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» ، وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه َ، «يَدُ اللّه ِ فَوْقَ اَيْديهِمْ» .

مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا اَميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الاَْئِمَّةَ مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ كَلِمَةً باقِيَةً؛ يُهْلِكُ اللّه ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى. «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ اَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتيهِ اَجْرا عَظيما» .

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، وَ قُولُوا: «سَمِعْنا وَ اَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ اِلَيْكَ الْمَصيرُ» ، وَ قُولُوا: «الْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ» .

ص: 115

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّ فَضائِلَ عَلِىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ اَنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ اَكْثَرُ مِنْ اَنْ اُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ اَنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّا وَ الاَئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما.

مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ اِلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ عَلَيْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ اوُلئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فى جَنّاتِ النَّعيمِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا ما يَرْضَى اللّه ُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِى الاَرْضِ جَميعا فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا.

اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ بِما اَدَّيْتُ وَ اَمَرْتُ وَ اغْضِبْ عَلَى الْجاحِدينَ الْكافِرينَ، وَ الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعالَمينَ:

اى مردم، شما بيش از آن هستيد كه با يك دست و در يك زمان با من دست دهيد، و پروردگارم مرا مأمور كرده است كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند، چنانكه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.

پس همگى چنين بگوييد: ما شنيديم و اطاعت مى كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى آوريم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى آيند.

بر اين مطلب با قلب هايمان و با جانمان و با زبانمان و با دستانمان با تو بيعت مى كنيم.

بر اين عقيده زنده ايم و با آن مى ميريم و روز قيامت با آن محشور مى شويم. تغيير نخواهيم داد و تبديل نمى كنيم و شك و انكار نمى نماييم و ترديد به دل راه نمى دهيم و از اين قول بر نمى گرديم و پيمان را نمى شكنيم.

ص: 116

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب هايمان و جان هايمان و زبان هايمان و ضمائرمان و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى.

اى مردم، چه مى گوييد ؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى هاى هر كسى را مى داند. «پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است» ، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى كند. «دست خداوند بر روى دست بيعت كنندگان است» .

اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند بيعت شكنان را هلاك و وفاداران را مورد رحمت قرار مى دهد. «و هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است و هر كس به آنچه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى فرمايد» .

اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد و بگوييد: شنيديم و اطاعت كرديم، پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست. و بگوييد: اَلْحَمْدُ للّه الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْ لا اَنْ هَدانَا اللّه ُ ... : حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين راه هدايت كرد و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايت نمى شديم فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند.

ص: 117

اميرالمؤمنين عليه السلام بروند و به عنوان تسليم و اطاعت در برابر مقام ولايت او سه كار انجام دهند: يكى اينكه بيعت كنند، و ديگر اينكه «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» بگويند، و سوم اينكه به آن حضرت اين مقام با عظمت را تبريك بگويند.

برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت، و اين مدت را حضرت در غدير اقامت داشتند. اين برنامه چنان حساب شده بود كه همه مردم در آن شركت كردند.

بسيار بجاست به قطعه جالبى از تاريخ اين بيعت اشاره كنيم: اولين كسانى كه پس مقداد و سلمان و ابوذر و حذيفه و ابن مسعود و عمار و بريده اسلمى در غدير با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت نمودند و خود را از ديگران جلو انداختند همان هايى بودند كه زودتر از همه آن بيعت را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند. آنان عبارت بودند از: ابوبكر، عمر، عثمان، طلحه و زبير، كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله يكى پس از ديگرى رو در روى اميرالمؤمنين عليه السلام ايستادند.

جالب تر اينكه عمر بعد از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند: افتخار برايت باد، گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى اباالحسن، اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شده اى !

نكته ديگرى كه بار ديگر چهره دورويان را روشن ساخت اين بود كه پس از امر پيامبر صلى الله عليه و آله همه مردم بدون چون و چرا با اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت كردند، ولى ابوبكر و عمر - با آنكه پيش از همه خود را براى بيعت به ميان انداخته بودند - قبل از بيعت به صورت اعتراض پرسيدند: آيا اين امر از طرف خداوند است يا از طرف رسولش (يعنى: از جانب خود مى گويى) ؟ حضرت فرمود: از طرف خدا و رسولش است.

آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود» ؟ و نيز فرمود: آرى حق است از طرف خدا و رسولش كه على اميرالمؤمنين است.

در كنار بيعت مردان، فرصت مناسبى را هم براى بانوان تعيين كردند كه آنان نيز در خيمه بيعت حضور يابند. براى اين كار دستور دادند تشت بزرگى از آب آوردند

ص: 119

و پرده اى در وسط آن از يك سو تا سوى ديگر زدند به طورى كه آن را به دو قسمت تقسيم مى كرد و آن سوى پرده از اين سو ديده نمى شد.

آنگاه اميرالمؤمنين عليه السلام در يك سوى پرده مى نشست و دست مبارك را داخل آب مى گذاشت، و زنان در سوى ديگر پرده با قرار دادن دست خود در آب بيعت مى كردند و همزمان «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنينَ» مى گفتند و به حضرتش تبريك مى گفتند.

پيامبر صلى الله عليه و آله دستور بيعت را درباره همسران خود مؤكد داشتند به خصوص آنكه همه همسران حضرت - از جمله عايشه و حفصه - در اين سفر حضور داشتند.

بانوى بزرگ اسلام حضرت زهرا عليهاالسلام، ام هانى خواهر اميرالمؤمنين عليه السلام، فاطمه دختر حمزه و اسماء بنت عميس، همه از بانوانى بودند كه در اين بيعت غدير حاضر شدند. بانوان ديگرى نيز بيعت كردند كه به نامشان تصريح نشده، ولى دستور پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان «نساء المؤمنين» نشانگر حضور تعداد زيادى از بانوان در بيعت غدير است.

با بر پا شدن خيمه ها منادى پيامبر صلى الله عليه و آله نداى عمومى براى بيعت داد و اعلام كرد كه همه بايد در اين بيعت حضور داشته باشند و حتى يك نفر حق تخلف از آن را ندارد.

از آنجا كه بيعت سرشناسان مردم چه از مؤمنين و چه از منافقين لازم تر بود، پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد خاصى بر بيعت آنان نموده، قبل از ديگران بر حضور آنان تأكيد كرد.

همزمان با آماده سازى مراسم بيعت، پيامبر صلى الله عليه و آله اطلاع يافتند كه چند نفر از بزرگان منافقين براى فرار از بيعت از غدير خارج شده به سمت جُحفه حركت كرده اند. حضرت فورا افرادى را سراغ آنان فرستاد و آنان را بازگرداند و با شدت و خشم آنان را مورد مؤاخذه قرار داد.(1)

ص: 120

آنگاه همه آنان با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند. آن حضرت بار ديگر از آنان اقرار گرفت و آنان گفتند: شنيديم و اطاعت خدا و رسول را پذيرفتيم. حضرت پرسيد: خدا و رسولش بر شما شاهد باشند ؟ همگى گفتند: آرى شاهد باشند ! !

حضرت فرمود: بر يكديگر شاهد باشيد و حاضرين شما به غايبين برسانند و آنان كه شنيدند به كسانى كه نشنيده اند برسانند. آنان گفتند: قبول كرديم، يا رسول اللّه.

سپس به خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام آمدند و با آن حضرت دست بيعت دادند و با جمله «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» به آن حضرت سلام دادند و تبريك گفتند. سپس براى اينكه رد گم كنند و كسى از توطئه هايشان بو نبرد، عمر در حالى كه بر كتف اميرالمؤمنين عليه السلام مى زد گفت: بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابْنَ اَبى طالِبٍ، اَصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ: گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى پسر ابى طالب، اكنون مولاى من و هر مرد و زن مؤمنى شدى ! با اين همه وقتى بيعت كردند و بيرون آمدند گفتند: درباره آنچه گفت هرگز تسليم او نخواهيم شد.(1)

اينگونه بود كه سردمداران نفاق و اصحاب صحيفه با اين تأكيدات و پيمان هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از آنان گرفت از خيمه بيعت بيرون آمدند.

در مورد بيعت ابوبكر در غدير، در ماجراى غصب خلافت و بردن اميرالمؤمنين عليه السلام براى بيعت با ابوبكر، او تا چشمش به على عليه السلام افتاد فرياد زد: او را رها كنيد !

على عليه السلام فرمود: اى ابوبكر، چه زود جاى پيامبر را ظالمانه غصب كرديد ! تو به چه حقى و با داشتن چه مقامى مردم را به بيعت خويش دعوت مى نمايى ؟ آيا ديروز به امر خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله با من بيعت نكردى ؟(2)

ص: 122

همچنين ابوبكر و عمر از هر فرصتى براى تثبيت موقعيت غصبى خود استفاده مى كردند و حتى در فكر اين بودند كه گاهى غافلگيرانه از اميرالمؤمنين عليه السلام اظهار رضايتى بگيرند تا از آن به عنوان تبليغ به نفع خود استفاده كنند. روزى ابوبكر با اميرالمؤمنين عليه السلام در كوچه بنى النجار برخورد كرد و فرصت را غنيمت شمرده گفت: يا على، به خدا قسم اگر كسى كه به او اطمينان داشته باشم شهادت دهد كه تو به خلافت از من سزاوارترى، آن را به تو مى سپارم ! !

حضرت فرمود: اى ابوبكر، آيا احدى را مطمئن تر از پيامبر صلى الله عليه و آله سراغ دارى ؟

آن حضرت در چهار مورد براى من از تو و عمر و عثمان و عده اى از همراهيانت بيعت گرفت كه يكى از آنها روز غدير در بازگشت از حجة الوداع بود. آن روز همه شما گفتيد: شنيديم و اطاعت خدا و رسول را پذيرفتيم.

پيامبر صلى الله عليه و آله از شما پرسيد: خدا و رسولش بر شما شاهد باشند ؟ همگى گفتند: آرى، شاهد باشند. حضرت فرمود: پس بر يكديگر شاهد باشيد و حاضرين شما به غائبين برسانند و آنانكه شنيدند به نشنيده ها برسانند. شما گفتيد: قبول كرديم يا رسول اللّه !

سپس همگى برخاستيد و به پيامبر صلى الله عليه و آله و به من بخاطر اين كرامت خداوند تبريك گفتيد. عمر جلو آمد و بر كتف من زد و در حضور شما گفت: خوشا به حال تو اى پسر ابوطالب كه صاحب اختيار من و مؤمنين شدى !(1)

ديگرى گفت: او را احمق حساب مى كنى ؟ ! آيا نمى دانى كه او ديوانه است ؟ !

سومى گفت: او را رها كنيد ! خواه احمق باشد و خواه ديوانه ! به خدا قسم هرگز آنچه او مى گويد نخواهد شد ! !

حذيفه از گفتار آنان غضبناك شد و گوشه خيمه آنان را بلند كرد و سر خود را داخل خيمه برده به آنان گفت: در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله زنده است و وحى خدا نازل مى شود چنين كارى مى كنيد ؟ ! به خدا قسم صبح گفتار شما را به آن حضرت خبر خواهم داد.

گفتند: اى حذيفه، آيا تو اينجا بودى و گفته ما را شنيدى ؟ ! آنچه شنيدى بر ما كتمان كن كه حق همسايگى امانتدارى است ! ! حذيفه گفت: اين مورد از حق امانتدارى همسايه نيست و نه اين مجلس شما از آنگونه است ! من دلسوز خدا و رسولش نيستم اگر اين ماجرا را از آن حضرت كتمان كنم.

گفتند: اى حذيفه، هر كارى مى خواهى انجام ده. به خدا قسم ما هم براى او قسم ياد خواهيم كرد كه چنين سخنى نگفته ايم و تو به ما نسبت دروغ مى دهى ! تو خيال مى كنى پيامبر سخن تو را مى پذيرد و گفته ما را تكذيب مى كند در حالى كه ما سه نفريم ! ! حذيفه گفت: اما براى من مهم نيست، وقتى حق دلسوزى را نسبت به خدا و رسولش ادا كنم. پس هر چه مى خواهيد بگوييد !

صبح روز بيستم پس از نماز و قبل از شروع مراسم بيعت، حذيفه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه على عليه السلام با شمشير حمايل كرده در كنار حضرت بود. او گفتار منافقين را به حضرت خبر داد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم سراغ آنان فرستاد و آمدند. حضرت پرسيد: شما چه گفته ايد ؟ گفتند: به خدا قسم ما چيزى نگفته ايم. اگر خبرى درباره ما به تو رسيده به ما دروغ بسته شده است ! !

در اينجا جبرئيل بار ديگر آيه 74 سوره توبه را براى تكذيب آنان آورد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ» : «قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند» .

ص: 125

وقتى به عنوان «اميرالمؤمنين» بر آن حضرت سلام كرديم، ابوبكر و عمر رو به يارانشان معاذ و سالم و ابوعبيده كردند و هنگامى كه پس از سلام بر على عليه السلام از خانه او خارج مى شدند به آنان گفتند: اين مرد را چه شده است كه دائما مقام پسر عمويش را بالا مى برد ! و يكى از آن دو گفت: كار پسر عمويش خوب خواهد شد ! و همگى گفتند: مادامى كه على زنده است نزد او براى ما خيرى نخواهد بود ! !

سليم مى گويد: گفتم: اى ابوذر، اين سلام كردن بعد از حجة الوداع بود يا قبل از آن ؟ گفت: سلام كردن اول قبل از حجة الوداع و سلام دوم بعد از حجة الوداع بود.(1)

و اين مطلب بر آنان (ابوبكر و عمر) و بر تو (اى طلحه) به خصوص و بر اين كه همراه توست - يعنى زبير - و بر همه امت و بر اين دو نفر - و حضرت به سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمان بن عوف اشاره كردند - و بر اين خليفه ظالم شما - يعنى عثمان - حجت است.(1)

سپس على عليه السلام رو به مردم كرد و فرمود: سبحان اللّه از ابتلا به اين دو نفر و فتنه ايشان يعنى گوساله و سامريشان، كه در قلوب اين امت جا گرفته است !(1)

در اينجا عمر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: شنيدى اين مرد چه گفت ؟ ! حضرت فرمود: آيا او را شناختى ؟ گفت: نه. حضرت فرمود: او روح الامين جبرئيل بود. تو مواظب باش اين پيمان را نشكنى، كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنان از تو بيزار خواهند بود !(1)

و از آنجا كه پس از منبر همه بايد براى بيعت مى آمدند، لذا پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر آيه 10 سوره فتح: «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ اِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ» ، و آيه 28 سوره زخرف: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را با اشاره به جزئيات اين بيعت تكرار كرده، آن را از يك سو بيعت با خدا دانسته و از سوى ديگر بيعت با همه امامان دانست، و امامت آنان را در دنيا و آخرت مطرح كرد. سپس ثمره اين بيعت را به نفع خود مردم اعلام فرمود.

اين آيه در سوره فتح آمده و منظور از فتح مبين صلح حديبيه است كه مردم در آنجا با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند و پيمان وفادارى بستند. در سوره فتح مسئله بيعت دو بار مطرح شده است: يكى آيه 18: «لَقَدْ رَضِىَ اللّه عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ ... » ، و ديگرى آيه 10: «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه ... » . اين بيعت هنگامى صورت گرفت كه پيامبر صلى الله عليه و آله به قصد عمره از مدينه به سوى مكه حركت كرد.

اهل مكه به گمان اينكه حضرت براى جنگ آمده چند گروه را به مقابله با آن حضرت فرستادند. عده اى حدود 1400 نفر با حضرت بودند و با حضرت بيعت كردند و وعده پايدارى دادند. چنين بيعتى با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت با خدا خوانده شد و مورد مدح خداوند قرار گرفت. اكنون در غدير با استشهاد به همين آيه، بار ديگر بيعت با خداوند به ميان آمده است.

براى بار دوم در اواخر خطبه درباره اين آيه مطرح شده و بيشتر مربوط به پايدارى بر اين بيعت است كه پس از قرائت متن مربوط به بيعت مى فرمايد: اى مردم، چه مى گوييد ؟ كه خداوند اصوات را مى شنود و از دل ها خبر دارد. سپس آغاز آيه را با عبارتى ديگر بازگو مى نمايد كه: «وَ مَنْ بايَعَ فَإِنَّما يُبايِعُ اللّه يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» . سپس مى فرمايد: هر كس پيمان شكنى كند خدا او را هلاك مى كند، و بعد از آن فقره آخر آيه را مى خواند كه: «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ ... » .

از يك سو اينكه در غدير مردم بايد به همه امامان معتقد شوند و اين به معناى اتحاد سلسله امامت در هدف و فرمايشات ايشان است، و كلام و روش همه امامان براى ما به عنوان يك مجموعه واحد به حساب مى آيد و هيچ فرقى بين راه و گفتار و اهداف امامان عليهم السلام وجود ندارد.

از سوى ديگر راه خدا و پيامبر و امامان عليهم السلام يكى بيشتر نيست و صراط مستقيم نزد خدا اسلام است و اسلام واقعى راهى است كه خدا و پيامبر و دوازده امام عليهم السلام راهنما و معرّف آن هستند.

بنا بر اين، آنچه خدا مى گويد محمد و على عليهماالسلام هم مى گويند، و آنچه على عليه السلام مى گويد يازده امام عليهم السلام از نسل او هم همان را مى گويند. همان گونه كه هر كس با خدا بيعت مى كند با محمد و على عليهماالسلام بيعت كرده و هر كه با ايشان بيعت كرده با يازده امام عليهم السلام بعد از او بيعت كرده است. هر گونه تفكيكى در اين ميان انحراف از صراط مستقيم است، و هر راه منحرفى در اسلام زاييده تفكيك بين خدا و پيامبر و دوازده امام عليهم السلام در اعتقاد بوده است.

ج. دست بالاى خدا در بيعت غدير

نكته بسيار ظريفى كه در تبيين عملىِ بيعت با خداوند نهفته جمله «يَدُ اللّه فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» در آيه است. بيعت كننده غدير در واقع مى پذيرد كه تحت اختيار بيعت شونده باشد، و اين فقط درباره خداوند و پيامبر و معصومين عليهم السلام ممكن است كه ولايت مطلقه و صاحب اختيارى تمام عيار مردم با ايشان است.

وقتى دست خدا بالاى دست بيعت كنندگان است اين به معناى قرار گرفتن همه آنان تحت اختيار و فرمان الهى است، و اين بيعت به معناى پذيرفتن چنان ولايتى بود.

لذا در كيفيت بيعت نيز اين مسئله مراعات شد كه دست بيعت كنندگان زير دست پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام قرار بگيرد. حديثى از امام رضا عليه السلام به جزئيات اين مطلب اشاره مى كند:

ص: 143

هنگامى كه آن حضرت را به بيعت براى ولايت عهدى وادار كردند و حضرت در مقامى نشست كه مردم با ايشان بيعت كنند، طبق ساير بيعت ها دست خود را دراز نكردند تا از سمت راست با بيعت كننده دست دهند؛ بلكه دست خود را بالا مى گرفتند به طورى كه پشت دستشان به طرف صورت خود و كف دستشان رو به مردم بود.

آنگاه كه كسى براى بيعت جلو مى آمد حضرت از بالا دست خود را پايين مى آوردند و كف دست بيعت كننده از پايين در دست حضرت قرار مى گرفت و دست حضرت روى دست او بود. وقتى مأمون به اين كيفيت خاص از بيعت اعتراض كرد امام رضا عليه السلام فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله اينگونه بيعت مى فرمود.(1)

به عنوان تتمه كلام:

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز بيعت با خدا» است:

غدير روزى بود كه مردم با خدا دست بيعت دادند و عهد و پيمان بستند كه بر سر قول خود وفادار بمانند، و از خدا شرم كنند كه رو در روى او پيمان شكنى كنند. اين حقيقت بزرگ در آيه اى صريح در آغوش قرآن قرار گرفت كه «إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللّه َ يَدُ اللّه ِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرا عَظِيما»(2)، و اينگونه بيعت غدير گِره ابدى دست مردم با دست خداوند عز و جل و دست محمد و على عليهماالسلام شد.

ص: 144

ژرف انديشى در حماسه غدير سخن گويند، و نويسندگان ما در حاشيه غدير قلم بزنند و در عمق حقائق به شناگرى بپردازند.

هر چند اينكه در شعر و سخن و مرثيه و غديريه، بايد ابلاغ ولايت روز غدير بيان شود، ولى مهم تر اين است كه ژرفاى نورانى غدير شكافته شود و ضرورت ژرف انديشى در حماسه غدير بيان شود.

همانگونه رسول اللّه صلى الله عليه و آله از همان آغاز بعثت، ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را ابلاغ كرد، و پس از آن بارها و بارها بر منبر مدينه ولايت على و يازده نفر از فرزندان پاكش عليهم السلام را به گوش مردم رساند.

همانگونه كه نام على و امامان پس از آن بزرگ عليهم السلام در كتاب هاى تورات و انجيل آمده است.

همانگونه كه در آستانه نبرد خيبر و احد و تبوك، ده ها حديث و روايت از رسول خدا صلى الله عليه و آله در سراسر بلاد اسلامى پخش شد؛ كه على عليه السلام را به عنوان «ولىّ» و «وصى» پس از خود معرفى فرمود.

و نيز حديث منزلت: أنتَ مِنّى بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى، كه پيش از غدير مطرح شده بود.

اگر پيش از غدير رسول خدا صلى الله عليه و آله ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را در ده ها سخنرانى و صدها حديث و روايت مطرح فرمود، پس «ابلاغ ولايت» پيش از غدير خم نيز تحقق يافته بود. پس بايد ديد:

در غدير خم كدام حقيقت آشكارا مطرح شد ؟

چه وظيفه مهمى را رسول خدا صلى الله عليه و آله سامان داد ؟

اوج خشم و كينه توزى منافقين و سران احزاب براى چه بود ؟

چه گذشت كه ديگر تحمل خود را از دست دادند و قصد جان پيامبر صلى الله عليه و آله را كردند ؟

ص: 146

اگر تنها ابلاغ ولايت بود كه آن همه ماجراهاى تلخ را دامن نمى زدند، زيرا در مدينه بارها ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام را شنيدند و اعتراض نكردند، و به آينده بدون پيامبر صلى الله عليه و آله چشم دوخته بودند.

آيا در غدر چه گذشت كه عاشقان ولايت خشنود و منتظران فرصت نا اميد شدند و همه آرزوهاى شيطانى خود را بر باد رفته ديدند ؟ تا جايى كه شمشير كشيدند و در تاريكى شب راه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله بستند، و تنها خدا نخواست تا توطئه شوم آنها شكل گيرد. درست است كه ظاهر آيه «بَلِّغ ما اُنزِلَ إلَيكَ» ابلاغ ولايت را مى رساند، اما بايد ديد «ما اُنزِل» چيست.

در يك جمله: سزاست كه بايد ژرف نگرى شايسته اى در مورد حماسه غدير باشد، چرا كه روز غدير روز تحقق ولايت دوازده امام؛ از حضرت اميرالمؤمنين تا حضرت مهدى عليهم السلام است، كه با ابلاغ ظاهرى آغاز شد، و با بيعت پيامبر صلى الله عليه و آله رنگ جاودانه گرفت، و با بيعت 120 هزار حاجى از سراسر بلاد اسلامى پشتوانه مردمى و اجرائى يافت.

با ثبت اين حقيقت در تاريخ، و نيز سرودن اشعار غدير - كه در حضور رسول خدا صلى الله عليه و آله آغاز شد - و شهادت هزاران شاهد صادق از مهاجر و انصار، منافقانِ منتظرِ فرصت را تاب تحمل نماند. تا جايى كه هجوم آوردند، و البته تا هميشه تاريخ رسوا شدند و چهره زشتشان پديدار گشت.

دشمن غدير(1)، همه اينها مسائلى است كه در هيچ مراسمى كنار هم جمع نشده و اجتماع آنها نتيجه اى جز اشتهار استثنائى براى غدير نداشته است.(2)

واجبات است. در اسلام كمتر حكمى است كه به اندازه وفاى به عهد و پيمان نسبت به آن تأكيد شده باشد: «وَ أوفوا بِالعَهدِ إنَّ العَهدَ كانَ مَسئولاً»(1): «به عهد و پيمان وفا كنيد زيرا از وفاى به عهد سؤال خواهد شد» . و در وصف نيكوكاران فرموده: «الموفونَ بِعَهدِهِم إذا عاهَدوا»(2): «و آنان كه چون پيمان بندند وفا كنند» . و از عهد شكنى به سختى نكوهش نموده و آن را از اوصاف فاسقان برشمرده است: «الَذينَ يَنقُضونَ عَهدَ اللّه ِ مِن بَعدِ ميثاقِهِ» .(3)

امام كاظم عليه السلام فرمود: ثَلاثٌ موبِقاتٌ: نَكثُ الصَفقَةِ، وَ تَركُ السُنَّةِ، وَ فِراقُ الجَماعَةِ(4): سه چيز موجب هلاكت است: بيعت شكنى، ترك سنّت، و جدايى از جماعت.

حضرت رضا عليه السلام فرمود: لا يَعدِم المَرءُ دائِرةَ السوءِ مَعَ نَكثِ الصَفقَةِ(5): شخص بيعت شكن از عواقب وخيم آن در امان نيست.

و امام صادق عليه السلام فرمود: مَن نَكَثَ صَفقَةَ الإمامِ جاءَ إلَى اللّه ِ أجذَمَ(6): هر كس بيعت امام را بشكند روز قيامت دست بريده نزد خدا خواهد آمد.

رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: لا دينَ لِمَن لا عَهدَ لَهُ(7): كسى كه به عهد و پيمانش وفادار نيست دين ندارد.

بى شك محترم شمردن عهد و پيمان در تمام شئون زندگى فردى و اجتماعى هر ملتى اثر مستقيم دارد و هر ملتى كه اين سرمايه بزرگ را از دست بدهد آسيب هاى فراوانى را متحمل خواهد شد.

ص: 152

لزوم پايبندى به عهد و پيمان به حدى است كه در پيمان هايى كه با دشمن بسته مى شود نيز تا زمانى كه خيانتى از آنها آشكار نشده باشد بايد به آن وفادار بود. قرآن كريم مى فرمايد: «فَمَا استَقاموا لَكُم فَاستَقيموا لَهُم»(1): «تا آنان با شما بر سر عهد و پيمانند شما هم بر سر پيمان باقى باشيد» . و نيز مى فرمايد: «وَ إمّا تَخافَنَّ مِن قَومٍ خيانَةً فَانبِذ إلَيهِم عَلى سَواءٍ»(2): «و اگر از خيانت قومى در شكستن عهد و پيمان بيمناك بودى تو نيز برابر كار آنان اعلام عدم تعهد كن» .

اميرالمؤمنين عليه السلام در عهدنامه خود به مالك اشتر مى نويسد:

وَ إن عَقَدتَ بَينَكَ وَ بَينَ عَدُوِّكَ عُقدَةً أو ألبَستَهُ مِنكَ ذِمَّةً، فَحُط عَهدَكَ بِالوَفاءِ وَ ارعَ ذِمَّتَكَ بِالأمانَةِ وَ اجعَل نَفسَكَ جُنَّةً دونَ ما أُعطيتَ. فإنَّهُ لَيسَ مِن فَرائِضِ اللّه ِ شَى ءٌ الناسُ أشَدُّ عَلَيهِ إجتِماعا - مَعَ تَفَرُّقِ أهوائِهِم وَ تَشَتُّتِ آرائِهِم - مِن تَعظيمِ الوَفاءِ بِالعُهودِ(3):

اگر ميان خود و دشمنت پيمانى منعقد نمودى يا او را امان دادى، نسبت به عهد و پيمان خود وفادار باش و امان خود را محترم بشمار و خود را در برابر آن سپر ساز، زيرا در ميان واجبات الهى هيچ امرى نزد مردم - با اختلافاتى كه در عقايد و آراء خود دارند - مانند وفاى به عهد مورد اتفاق و احترام نيست.

و گاه بيعت در امرى صورت مى گيرد كه وجوب آن بر بيعت سبقت دارد و نقش بيعت فقط اعلام و اظهار اطاعت و تقويت و حمايت است، در حالى كه اگر بيعت هم صورت نمى گرفت آن اطاعت واجب بود. مانند بيعتى كه مردم با پيامبر صلى الله عليه و آله يا جانشين به حق او مى كنند. به تعبير ديگر گاه بيعت مشروعيت مى آورد، و گاه مشروعيت موجود را فعليت مى بخشد.

مسئله وكالت و ولايت از همين قبيل است. كسى كه به شخصى در كارى وكالت مى دهد، قبل از دادن وكالت، وكيل حق تصرف در كار او را ندارد. ولى قرار دادى كه ميان موكل و وكيل منعقد مى گردد به شخص وكيل مشروعيت مى بخشد كه در كار موكل دخالت كند.

اما در مورد ولايت چنين نيست. مثلاً پدر بر فرزند دختر باكره خود ولايت دارد و ازدواج او بايد با اذن پدر صورت گيرد، خواه دختر اين ولايت را بپذيرد و خواه نه.

در واقع تا پدر امضا نكند آن ازدواج جايز نمى گردد، و چنان نيست كه با نپذيرفتن دختر ولايت پدر سلب شود. آرى، اِعمال ولايت يعنى فعليت يافتن آن، با پذيرفتن دختر صورت مى گيرد و مشروط به پذيرفتن او است.

با اين تحليل روشن مى شود كه همه سخنانى كه در نهج البلاغه و غير آن از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده كه در صحت حكومت خود استناد و استشهاد به بيعت مردم فرموده از اين قبيل است، زيرا آن حضرت پيش از رسيدن به حكومت، حق ولايت و حكومت را طبق احقّيت و اولويت، وصايت، وراثت و لياقت و فضيلت، حق مسلم خويش مى دانست.(1) و خلفاى پيشين را غاصب حق خويش مى شمرد و در سخنان بسيارى از آنان گلايه كرده است.(2)

ص: 154

اما چون مردم به دلايلى كه جاى ذكرش نيست همراهى نكردند و دست بيعت به ديگران سپردند و آن حضرت ياران كافى نداشت تا حق خويش را بستاند كناره گيرى اختيار نمود، و پس از كشته شدن عثمان و بيعت عمومى مردم با ايشان و فراهم شدن قدرت، ولايت شرعى خويش را فعليت بخشيد و در فعليت آن به بيعت عمومى استناد مى كرد.

در واقع منظور حضرتش اين بود كه اقبال عمومى مردم سبب شد ولايت شرعى من تحقق خارجى بپذيرد و عملاً زمام حكومت را به دست گيرم، نه آنكه مردم به ولايت من مشروعيت بخشيدند. و اگر صرف بيعت مردم مشروعيت بخش بود، بيعت مردم با يزيد حكومت وى را مشروع و قانونى مى ساخت و آنگاه - نعوذ باللّه - امام حسين عليه السلام مقصر شناخته مى شد !

آرى، به خاطر همين ثبوت ولايت شرعى است كه مى بينيم آن حضرت در برخى از سخنان خود اظهار مى دارد كه اگر يارانى مى يافتم حق خود را مى گرفتم، بنا بر اين، سكوت آن حضرت از سر بى ياورى بود نه مشروع دانستن حكومت هاى پيشين، چنانكه آن حضرت فرموده است:

فَنَظرتُ فإذا لَيسَ لى مُعينٌ إلاّ أهلَ بَيتى. فَضَننتُ بِهِم عَنِ المَوتِ، وَ أغضَيتُ على القَدى، وَ شَرِبتُ عَلَى الشَجا، وَ صَبَرتُ عَلى أخذِ الكَظمِ وَ عَلى أمرٍ مِن طَعمِ العَلقَم(1):

پس نگاه كردم ديدم جز خاندان خود (و چند يار انگشت شمار) ياورى ندارم، پس حيفم آمد كه آنان را به كام مرگ بفرستم. بنا بر اين، خار در چشم و استخوان در گلو را تحمل كردم، و با آنكه غصه گلويم را مى فشرد و ميوه اى تلخ را فرو مى بردم صبر ورزيدم.

مى توان شكست ؟ آيا در اسلام جايز است كه يك روز با حاكم اسلامى بيعت كرد و روز ديگر به بهانه هاى واهى و غير شرعى نقض آن را خواستار شد ؟ آيا اگر نسلى با حاكم اسلامى بيعت كرد و نسل بعد با وجود نسل قبل كه بر عهد و بيعت خود پايدار است، بدون دليل شرعى، عدم ادامه بيعت با آن حاكم را خواستار شود، بايد دست از بيعت شست و صحنه را ترك كرد و به خواسته نسل جديد تن داد ؟ !

اينها پرسش هايى است كه در همه زمان هاى قبل طرح شده و مستلزم پاسخگويى است. از مراجعه به روايات و تواريخ اسلامى و ماجراهاى صدر اسلام و گفتگوهايى كه صورت گرفته به دست مى آيد كه نقض بيعت به آسانى جايز نيست، بلكه بايد يكى از اصول بيعت شكسته باشد تا نقض بيعت جايز گردد.

مثلاً حاكم اسلامى شرايط لازم را از دست بدهد، يا معلوم گردد كه بيعت بر سر امرى ناروا صورت پذيرفته است، يا پس از بيعت كار خلاف شرعى از بيعت كننده خواسته شود. در اين مواقع تخلف جايز است و نقض بيعت روا مى گردد. و گرنه هر بيعت شكنى ممكن است بهانه تراشى كند و به دلايل واهى و غير منطقى نقض بيعت كند.

اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمايند: وَ لِكُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ، وَ لَكُلِّ ناكِثٍ شُبهَةٌ(1): هر گمراهى سببى دارد، و هر عهد شكن را شبهه اى و عذر و بهانه اى در دست است. به همين دليل، على عليه السلام پس از عهدشكنى طلحه و زبير، توسط ابن عباس براى زبير پيام مى فرستد: عَرفتَنى بِالحِجازِ وَ أنكَرتَنى بِالعَراقِ ! فَما عَدا مِمّا بَدا(2): در حجازم شناختى و در عراقم انكار كردى ! پس چه رخ داد كه تو را از بيعت خود منصرف ساخت ؟

مى بينيم كه امام عليه السلام از زبير براى پيمان شكنى او دليل مى طلبد و علت مى جويد. پس معلوم مى شود كه نقض بيعت دلبخواهى نيست و نبايد از روى هوا و هوس

ص: 156

و گرنه از نظر شيعيان بيعت حالت تعيين كننده ندارد، زيرا از نظر شيعيان همانگونه كه بايد پيامبر صلى الله عليه و آله از سوى خداوند تعيين شود و مردم هيچ حق گزينشى در اين رابطه ندارند، امام نيز بايد از سوى خداوند تعيين و معرفى شود و مردم حق گزينش ندارند. چنانكه در آيات فراوان به آن تصريح شده است. از جمله:

«وَ رَبُّكَ يَخلُقُ ما يَشاءُ وَ يَختارُ ما كانَ لَهُمُ الخيَرَةُ»(1): «پروردگارت آنچه را كه بخواهد مى آفريند و بر مى گزيند آنها حق گزينش ندارند» .

«وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ إذا قَضَى اللّه ُ وَ رَسولُهُ أمرا أن يَكونَ لَهُمُ الخيَرَةُ مِن أمرَهُم»(2): «براى هيج مرد يا زن مؤمنى اين حق نيست كه چون خدا و پيامبرش اگر چيزى را براى آنها معين كرد آنها حق گزينش داشته باشند» .

از نظر شيعيان، مشروعيت حاكم اسلامى فقط از نصّ صريح خدا نشأت مى گيرد. ولى از نظر عامه با بيعت و تفويض از سوى مردم نيز حكومت مشروعيت پيدا مى كند.

نه. بيعت زنان، طشتى نهادند و اميرالمؤمنين عليه السلام دستش را در آب برده و پرده اى ميان طشت زدند. بانوان از زير پوشش دست در آب فرو مى بردند و اعلام بيعت مى كردند. همانگونه كه در فتح مكه با پيامبر صلى الله عليه و آله بيعت كردند و در قرآن آمده است.(1)

ده. بيعت خصوصى در مورد برخى از اشخاص، همانند حضرت خديجه در شب ارتحالش؛ كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از او براى ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام بيعت گرفت.(2)

از ديدگاه شيعيان بيعت تعيين كننده نيست، ولى اگر كسى بيعت كرد بايد آن را نقض نكند. و لذا يكى از علل غيبت حضرت بقية اللّه عليه السلام در احاديث اين است كه بيعت ستمگران بر گردن آن حضرت نباشد.(3)

و به همين دليل در جاى جاى نهج البلاغه بيعت شكنى نكوهش شده است.(4)

به همين منظور پيامبر صلى الله عليه و آله در اثناء خطبه متذكر شدند كه پس از خطبه شما را به دست دادن به عنوان بيعت دعوت خواهم كرد.

لذا پس از خطبه دستور دادند تا مردم ابتدا با خود او (پيامبر صلى الله عليه و آله) به عنوان اقرار به سخنانش در حق امامان عليهم السلام بيعت كنند، و سپس با شخص على بن ابى طالب عليه السلام بيعت نمايند. اين بيعت با دست را حاكى از بيعت با قلب و جان دانستند.

سه. من با خدا بيعت كرده ام و على هم با من بيعت كرده است.

چهار. با خداوند بيعت كنيد، و با من و على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد.

پنج. آنان كه در بيعت نمودن با او از يكديگر سبقت بگيرند رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

شش. هر كس اين بيعت را بشكند بر ضرر خود كار كرده، و هر كس به آنچه با خدا عهد كرده وفا كند خداوند به او اجر عظيم عنايت مى فرمايد.

گذشته از اينكه منصوب كردن آن حضرت نيز بود و اين بيعت به عنوان اقرار گرفتن و انتصاب حضرت بود. نتيجه اين است كه اگر كسى بيعت سقيفه را پذيرفت حجت بر او تمام شده باشد كه قبلاً بر بيعت غدير گردن نهاده است.

پيامبر صلى الله عليه و آله و در ديگرى على عليه السلام جلوس فرمايند. آنگاه مردم يكى يكى ابتدا وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله شوند و با آن حضرت دست بيعت دهند، و سپس از آنجا برخاسته وارد خيمه على عليه السلام شوند.

با توجه به اينكه بيعت در واقع با مقام امامت بود، پيامبر صلى الله عليه و آله تأكيد اصلى را بر همان قرار دادند و مردم را موظف كردند كه با ورود به خيمه على عليه السلام سه كار انجام دهند: يكى اينكه دست بيعت دهند، و دوم اينكه «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» بگويند تا در حيات پيامبر صلى الله عليه و آله به اين عنوان به حضرتش سلام كرده باشند، و سوم اينكه اين مقام عظمى را به آن حضرت تبريك بگويند.

فرصت مناسبى را هم براى بانوان در نظر گرفتند تا آنان نيز در خيمه هاى بيعت حضور يابند. براى اين منظور دستور دادند تشت بزرگى پر از آب آماده كنند و از وسط آن پرده اى بزنند كه دو سوى آن از طرفين ديده نشود. آنگاه پيامبر و اميرالمؤمنين عليه السلام در يك سوى پرده مى نشستند و دستان مبارك را داخل آب مى گذاشتند. زنان نيز در سوى ديگر پرده با قرار دادن دست خود در آب بيعت مى كردند و همزمان «السَلامُ عَلَيكَ يا أميرَالمُؤمِنين» مى گفتند و به حضرتش تبريك و تهنيت مى گفتند.

با آنكه نشستن آن دو بزرگوار در كنار يكديگر در يك خيمه نيز ممكن بود و بيعت سريع تر انجام مى گرفت، دو خيمه جداگانه تفهيم دو هدف متفاوت از اين بيعت بود: يكى پيمان بستن با پيامبر صلى الله عليه و آله كه به آنچه در خطبه غدير مطرح شد ملتزم باشند؛ و ديگرى ميثاق با على عليه السلام به عنوان مقام امامت تا در روزهايى كه امامت به حضور و كمك مردم نياز دارد آماده باشند.

با آماده شدن دو خيمه بيعت، از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله دو اقدام عمومى و خصوصى شد:

از يك سو منادى حضرت نداى عمومى براى بيعت داد و اعلام كرد كه همه بايد براى بيعت حاضر شوند و حتى يك نفر حق تخلف از آن را ندارد.

ص: 170

«وَ النَّجْمِ اِذا هَوى. ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى. وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْىٌ يُوحى» (1): «قسم به ستاره هنگامى كه سقوط كرد. صاحب شما (پيامبر صلى الله عليه و آله) گمراه نشده و اِغوا نشده است. و از روى هواى نفس سخن نمى گويد. آنچه مى گويد وحيى است كه بر او نازل مى شود» .(2)

بدين صورت پيامبر صلى الله عليه و آله در سند ابدى غدير ولايت على عليه السلام را متصل به ولايت خود، و ولايت خود را متصل به ولايت خدا اعلام كرد و همه بدان اقرار كردند؛ و اين اقرارنامه به عنوان يادگارى ماندگار از غدير به پرونده اسلام افزوده شد، تا در آينده هاى بلند مدت تا قيامت بدانند در غدير سخن از چه بوده و سخنرانى يك ساعته اول شخص عالم بر چه محورى ايراد شده است.

مجموعه اى از گفتار است كه معمولاً اجمالى از آن در خاطره ها مى ماند و بسيارى از جزئيات آن فراموش مى شود.

هنگام استناد نيز همين تفاوت بين سند مكتوب و اسناد منقول وجود دارد. اكنون اگر خطيب خصوصيتِ يك سخنرانى را به عنوان يك سند رسمى و دائمى اعلام كرد همه موظف مى شوند كه متن آن را با تمام جزئياتش به خاطر بسپارند و حفظ كنند، و در واقع آن را تبديل به يك سند مكتوب نمايند. اين بدان معناست كه كلمه به كلمه و جمله جمله گفتار را از دست ندهند و عينا آن را در صفحه كاغذ منعكس كنند، تا سندى باشد براى همه كسانى كه مى خواهند به فرازهاى آن استناد نمايند.

اين همان نكته بى سابقه اى بود كه مردم براى اولين بار در يك سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله از آن حضرت مى شنيدند كه خطبه غدير را اتمام حجتى قرار داد بر آنان كه مقابل منبر غدير حاضرند و بر كسانى كه در آنجا حضور ندارند، و حتى بر آنان كه به دنيا نيامده اند. آن حضرت در اين باره فرمود: من رسانيدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم، تا حجت باشد بر حاضر و غايب و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند، و به دنيا آمده اند يا نيامده اند.

در اينجا چند تحليل اعتقادى در مورد سند مكتوب غدير بيان مى شود:

فتنه گران را مى دهد. آنان كه موذى گرانه مى پرسيدند: مِنَ اللّه اوْ مِنْ رَسُولِهِ: آيا غدير و ولايت و بيعت از طرف خداست يا از طرف رسولش است ؟ پاسخ خدا چنين است:

«ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى» ؛ يعنى اين همان پيامبر است كه كلمه كلمه اش هدايت مردم بوده و تغيير نكرده و - نعوذ باللّه - گمراهى در او پديد نيامده است.

«وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى» ؛ او كه از روى هوا و هوس سخنى نمى گويد، و تمام سخنان او حساب شده و مورد امضاى خداست.

«إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى» ؛ آنچه او مى گويد وحى خداست و از طرف خدا به او الهام گرديده است.

هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير اميرالمؤمنين عليه السلام را معرفى كرد، مردم سه دسته شدند: عده اى گفتند: محمد گمراه شده است. عده اى ديگر گفتند: اغوا شده است. گروه ديگرى گفتند: درباره اهل بيتش و پسر عمويش از روى هواى نفس سخن مى گويد.

اينجا بود كه خداوند سبحان چنين نازل كرد: «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى. ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى. وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى. إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى» : «قسم به ستاره هنگامى كه فرودآمد. صاحب شما (يعنى پيامبر صلى الله عليه و آله) گمراه نشده و اغوا نشده است. و از روى هواى نفس سخن نمى گويد. آنچه مى گويد وحيى است كه بر او نازل مى شود» .(1)

در حديث ديگرى اين مرحله از غدير با تفسير آيات مزبور چنين ترسيم شده است: پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام فرمود: يا على، قسم به آنكه مرا به پيامبرى مبعوث فرموده، وصايت و خلافت و امامت بعد از من براى تو واجب گرديد. منافقين گفتند: محمد در محبت پسر عمويش گمراه شده و منحرف گرديده و درباره شأن او از روى هواى نفس سخن مى گويد.

خداوند تبارك و تعالى هم اين آيات را نازل كرد: «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى» ، خداوند عزوجل مى گويد: «قسم به خالق ستاره هنگامى كه پايين آمد» . «ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ» يعنى محمد صلى الله عليه و آله در محبت على بن ابى طالب عليه السلام گمراه نشده، «وَ ما غَوى وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى» يعنى درباره مقام على عليه السلام از روى اغوا و هواى نفس سخن نمى گويد. «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى» : «آنچه مى گويد وحيى است كه بر او نازل مى شود» .(2)

با توجه به عدم امكان چاپ و نشر در آن عصر، اين دو اقدام در حد خود بسيار مهم و فوق العاده و بى نظير بوده، و ثمره شيرين آن تا امروز سازنده فرهنگ پر محتواى غدير است.

آيه «إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْىٌ يُوحى»(1) = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »

آيه «ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى»(2) = آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »

آيه «وَ النَّجْمِ إِذا هَوى . ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ... »(3) = ماجراى سند مكتوب غدير به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله

براى توضيح بيشتر در مورد اين آيه، به عنوان: «ماجراى سند مكتوب غدير به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله» ، در صفحات قبل مراجعه شود.

ص: 186

در روز غدير خم، پيامبرِ آنان ندايشان داد. و صداى رسول صلى الله عليه و آله در هنگام ندا بسيار رساست. فرمود: مولا و ولىّ شما كيست ؟ مردم بى آنكه در آنجا خود را به نابينايى بزنند گفتند: معبود تو مولاى ماست و تو ولىّ مايى، و تو امروز هيچ يك از ما را نافرمانِ خود نخواهى ديد.

پس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى على، برخيز كه من تو را امام و راهنماى پس از خود برگزيدم. پس هر كس من مولاى او هستم اين ولىّ او است. او را يار و دوستدار راستين باشيد. در اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله دعا كرد: خدايا، با دوستدار على عليه السلام دوستى كن و دشمن كسانى باش كه با على عليه السلام دشمنى كنند.

واقعا جاى ابياتى از شعر در آن مراسم عظيم خالى بود كه نشاطى دو چندان به جمعيت بخشيد و به عنوان يك سند تاريخى از غدير ثبت شد و به يادگار ماند و بسيارى از مردم آن را حفظ كردند.

پس از شعر حسان، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود. اين كلام حضرت در واقع مهر تأييد الهى بود كه از سوى پيامبرش بر شعر حسان زده شد.(1)

البته شعر حسّان بن ثابت به شكل ديگرى نيز نقل شده كه تقريبا شبيه شعر بالا است، و آن اين است:

اَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ النَّبِىَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِيا

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا

وَ بَلِّغْهُمُ ما أَنْزَلَ اللّه رَبُّهُمْ *** وَ إِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ إِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ إِنْ كُنْتَ تَخْشَى الْأَعادِيا

ص: 191

فَقامَ بِهِ إِذْ ذاكَ رافِعُ كَفِّهِ *** بِيُمْنى يَدَيْهِ مُعْلِنُ الصَّوْتِ عالِيا

فَقالَ لَهُمْ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ مِنْكُمُ *** وَ كانَ لِقَوْلى حافِظا لَيْسَ ناسِيا

فَمَوْلاهُ مِنْ بَعْدى عَلِىٌّ وَ اِنَّنى *** بِهِ لَكُمْ دُونَ الْبَرِيَّةِ راضِيا

فَيا رَبِّ مَنْ والى عَلِيّا فَوالِهِ *** وَ كُنْ لِلَّذى عادى عَلِيّا مُعادِيا

وَ يا رَبِّ فَانْصُرْ ناصِريهِ لِنَصْرِهِمْ *** إِمامَ الْهُدى كَالْبَدْرِ يَجْلُو الدَّياجِيا

وَ يا رَبِّ فَاخْذُلْ خاذِليهِ وَ كُنْ لَهُمْ *** إِذا وَقَفُوا يَوْمَ الْحِسابِ مُكافِيا

آيا نمى دانيد كه محمد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كنار درختان غدير خم به حالت ندا ايستاد.

و اين در حالى بود كه جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود.

و آنچه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگارشان را نرسانده اى.

در اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را بلند كرد و با صداى بلند

فرمود: هر كس از شما كه من مولاى او هستم و سخن مرا به ياد مى سپارد و فراموش نمى كند.

مولاى او بعد از من على است، و من فقط به او - نه به ديگرى - به عنوان جانشين خود براى شما راضى هستم.

پروردگارا هر كس على را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر كس با على دشمنى كند او را دشمن بدار.

پروردگارا، يارى كنندگان او را يارى فرما به خاطر نصرتشان امام هدايت كننده اى را كه در تاريكى ها مانند ماه شب چهارده روشنى مى بخشد.

پروردگارا، خوار كنندگان او را خوار كن و روز قيامت كه براى حساب مى ايستند خود جزا بده.

ص: 192

اگر در سراسر خطبه غدير دقت كنيم خواهيم ديد كه اكثر مطالب آن تفسير و توضيحى براى روشن كردن كامل معنى «مولى» و مصداق آن، و ارزش الهى «ولايت» در اجتماع و ارتباط آن با توحيد و نبوت و وحى است.

بنا بر اين، در حالى كه خود پيامبر صلى الله عليه و آله مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسّان هم در ميان آنان بوده - معناى صاحب اختيارى را از آن فهميدند و بر سر همين بيعت نمودند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت ها و لغت نامه ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آنها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد !

و اما تفصيل مطلب:

اشعارى كه حسّان بن ثابت سروده بود و مورد تأييد پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت، دليل قاطعى بر اين است كه او هم از مولى معناى «اولى به نفس» را فهميده است. او چون اهل ادب و شاعر بزرگ عرب است از نظر لغوى بر هر لغتنامه ديگرى ترجيح دارد، زيرا لغتنامه ها فقط معناى كلمه را مى گويند ولى تبادر در مورد معين بر عهده حاضرين آن ماجراست. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت شناس در غدير حاضر بوده و در همانجا تبادر ذهنى خود را صراحتا اعلام كرده و حتى آن را به صورت شعر درآورده كه اثرى ماندگار و سندى محكم باشد.

در اينجا نقل غديريه حسان در منابع اهل سنت، و نيز وجوه استدلال به غديريه او براى معناى مولى را بررسى مى كنيم:

1. احمد بن موسى بن مَردَوَيه، ابوبكر

2. احمد بن عبداللّه اصفهانى، ابونعيم

3. موفّق بن احمد مكّى خوارزمى

4. محمد بن على نطنزى، ابوالفتح

5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر، شمس الدين

6 . محمد بن يوسف گنجى، ابوعبداللّه

7. ابراهيم بن محمد بن مؤيّد حموينى

8 . عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى، جلال الدين

و اما بيان هر يك از اين موارد:

مى گوييد ؟ حال آنكه من اميد دارم كه خدا او را به خاطر دفاع زبانى اش از پيامبر صلى الله عليه و آله به بهشت برد. آيا او نگفته است(1):

هَجَوتَ مُحَمَّدا فَأجَبتُ عَنهُ *** وَ عِندَ اللّه ِ فى ذاكَ الجَزاءُ

فَإنَّ أبى وَ والِدَتى وَ عِرضى *** لِعِرضِ مُحَمَّدٍ مِنكُمُ الوَقاءُ

محمد صلى الله عليه و آله را هجو كردى و من به آن پاسخ دادم. اين كار نزد خدا پاداش دارد.

بى گمان پدر و مادر و آبروى من مايه پاسدارى از آبروى محمد صلى الله عليه و آله در برابر شماست.

پس عايشه حسّان را از اينكه به او افترا زده باشد تبرئه كرده است (زيرا اين سخن شايع بود كه حسّان عايشه را هجو كرده است) .(2)

مورد دوم

ابن اثير در شرح حال حسّان مى نويسد: او را شاعر رسول خدا صلى الله عليه و آله مى گفتند. عايشه پيامبر صلى الله عليه و آله را توصيف كرد و گفت: به خدا سوگند، اين توصيف مانند اشعارى است كه حسّان درباره حضرتش سروده است ... . رسول اللّه صلى الله عليه و آله در مسجد، منبرى براى حسّان مى نهاد و او بر آن منبر مى ايستاد و اشعارى در ستايش پيامبر صلى الله عليه و آله مى خواند و هجوهاى مشركان را پاسخ مى گفت. رسول خدا صلى الله عليه و آله مى گفت: ما دام كه حسّان از فرستاده خدا دفاع كند، خدا او را به روح القدس تأييد مى كند.(3)

مورد سوم

ابن حجر عسقلانى مى گويد: در صحيحين از براء روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به حسّان گفت: در هجو مشركان شعر بگو كه جبرئيل با تو است.

ص: 199

ابوداوود از لؤىّ، از ابن ابى زِناد، از پدرش، از هشام بن عُروه، از عايشه روايت كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد، منبرى براى حسّان مى نهاد و او بر آن منبر مى ايستاد و هجوكنندگان حضرتش را هجو مى كرد. رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى گفت: ما دام كه حسّان از پيامبر خدا دفاع كند، روح القدس با او خواهد بود.

حاكم نيشابورى نيز در شرح حال حسّان احاديثى آورده كه بعضى شان ذكر شد. يكى از آن احاديث اين است: ابوالعباس محمد بن يعقوب، از حسن بن على بن عفّان، از ابواُسامه، از وليد بن كثير، از يزيد بن عبداللّه بن قسيط، از ابوالحسن بنده بنى نوفل براى ما روايت كرد: هنگامى كه سوره شعراء نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله آن را بر مسلمانان خواند، وقتى به اين آيه رسيد: «وَ الشُعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ»(1): «و شاعران را گمراهان پيروى كنند» ، عبداللّه بن رواحه و حسّان بن ثابت گريه كنان نزديك رسول خدا صلى الله عليه و آله آمدند.

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله به اين آيه رسيد: «وَ عَمِلُوا الصالِحاتِ» : «كسانى كه كارهاى نيك كنند» ، فرمود: يعنى شما. و وقتى آيه «وَ ذَكَرُوا اللّه َ كَثيرا» : «و خداى را بسيار ياد كنند را خواند» ، فرمود: يعنى شما. و چون «وَ انتَصَرُوا مِن بَعدِ ما ظُلِمُوا»(2): «و پس از آنكه ستم ديده اند داد مى ستانند» ، را خواند، فرمود: يعنى شما.(3)

روايت كرده اند، آمده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به اين شعر گوش داد و مضمونش را تقرير كرد. از سوى ديگر، همه مسلمانان در اينكه تقرير پيامبر صلى الله عليه و آله دليل قاطع بر حجيت و درستى كارى است، هم عقيده هستند.

ص: 202

كردند كه دو كار انجام دهند: يكى امر خلافت را پس از پيامبر صلى الله عليه و آله از على عليه السلام بگيرند و ديگر اينكه در صورت امكان هر دو بزرگوار را به قتل برسانند. خداوند به پيامبرش خبر داد كه اينان حيله گرند و شما را مسخره مى كنند.

در آخرت هم خداوند آنان را به استهزاء خواهد گرفت، به جزاى استهزايى كه در اين دنيا كردند و خدا در دنيا به آنان مهلت داد. روز قيامت كه مى شود از جهنم مقامات شيعيان اميرالمؤمنين عليه السلام را در بهشت مى بينند.

مؤمنين آن منافقين را به اسم صدا مى زنند و به آنان مى گويند: چرا در آن عذاب و خوارى معطل مانده ايد، نزد ما بياييد تا درهاى بهشت را به روى شما باز كنيم و از آتش جهنم نجات يابيد.

آنان در جهنم خود را بسوى بهشت مى كشانند و در همان حال مأمورين عذاب خود را به آنان مى رسانند و با عمودها و تازيانه هاى خود بر آنان مى زنند. وقتى نزديك درهاى بهشت مى رسند مى بينند درها به روى آنان بسته شده است.

اينجاست كه بار ديگر به اعماق جهنم كشيده مى شوند، و مؤمنين از ديدن اين منظره مى خندند و آنان را مسخره مى كنند كه خداوند هم در قرآن فرموده: «فَاليَومَ الَذينَ آمَنوا مِنَ الكُفّارِ يَضحَكونَ عَلَى الأرائِكِ يَنظُرونَ» .(1)

منافقين با منظره اى روبرو بودند كه عقل ها را متحير مى كرد: جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى، منبر با عظمت زير درختان كهنسال و در كنار بركه، دو قامت آسمانى بر فراز منبر، و آغاز يك سخنرانى بلند با حمد و ثنايى سرشار از توحيد، و سكوتى ابهت انگيز كه احدى در آن فضاى باز جرأت حركت و صحبت نداشت.

مؤمن نمى تواند روح نفاق را در مخيله خود تصور كند. از آنجا كه دورويى و باصداقت نبودن جزء اصول اوليه نفاق است، منافق همه را به كيش خود مى پندارد و تصورى از صداقت و يكرنگى در ذهن خود ندارد. آنگاه كه كينه و حسد و عداوت نسبت به على بن ابى طالب عليه السلام با اين روح نفاق آميخته شود ناخود آگاه سخنانى بر زبان مى آورد كه آن حسد درونى را نشان مى دهد.

از همه مهم تر اين بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله ضمن خطبه، امامان ضلالتى را ذكر كرد كه بعد از آن حضرت مردم را به گمراهى مى كشانند، و سپس به صراحت فرمود آنان «اصحاب صحيفه» هستند ! در اين قست از خطبه تصريح شده كه فقط عده خاصى متوجه منظور حضرت از «صحيفه» شدند، و اكثر مردم از ذكر چنين كلمه اى متعجب ماندند.(1)

كار از كار گذشته بود و بايد به فكر توطئه هايى براى بعد از سخنرانى مى افتادند، اما عداوت با پيامبر و على عليهماالسلام كار خود را كرد.

پس از آنكه منافقين در اثناى خطبه با ديدن آن منظره بديع - كه على بن ابى طالب عليه السلام بر فراز دستان پيامبر صلى الله عليه و آله قرار داشت - سخنانى گفتند و دل خود را سبك كردند، بعد از خطبه آغاز لحظاتى بود كه در مجالس خصوصى خود لب گشايند و آزادانه سخن بگويند. نمونه هايى از گفته هايشان بعد از خطبه چنين است:

نقشه هاى ما بر آب شد.

هرگز گفتار محمد را تصديق نمى كنيم و به ولايت على اقرار نمى نماييم.

بايد ما را هم در ولايت على شريك كند تا ما هم سهمى داشته باشيم !

ص: 205

پيشنهاد مشاركت در خلافت = آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »

آيا شما را كفايت نكرد كه على در مسير راهش با چند ديوار روبه رو شد و آن ديوارها شكافته شدند و او از آنها عبور كرد و دوباره شكاف ديوارها به هم آمد ؟ !

آيا شما را كفايت نكرد همين روز غدير خم، آنگاه كه رسول اللّه او را به ولايت منصوب نمود؟ درهاى آسمان را ديديد كه باز شده و ملائكه از آنجا بر شما مشرف شده و ندا مى كنند: هذا وَلِىُّ اللّه ِ فَاتَّبِعُوهُ، وَ اِلاّ حَلَّ بِكُمُ عَذابُ اللّه ِ. فَاحْذَرُوهُ: اين ولىّ خداست، پس پيرو او باشيد، و گرنه عذاب خدا بر شما نازل مى شود. از آن بر حذر باشيد.

آيا شما را كفايت نكرد آنگاه كه ديديد على بن ابى طالب راهى را مى رفت كه در برابر او كوه هايى بودند. براى آنكه او از مسير خود به راست و چپ نرود كوه ها پيشاپيش او به حركت درآمدند و مسير او را باز كردند، و پس از عبور على بار ديگر به جاى خود بازگشتند ؟ !

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا باز هم براى اينان آيات و نشانه هايى ظاهر كن - كه براى تو آسان است - تا حجت را بر آنها تمام كنى.

همچنين كلمات ديگرى از اين قبيل گفتند:

نقشه هاى ما نقش بر آب شد !

هرگز گفتار محمد را تصديق نمى كنيم و به ولايت على اقرار نمى نماييم.

بايد ما را هم در ولايت على شريك كند تا ما هم سهمى داشته باشيم ... !

اكنون على را براى ما تعيين مى كند، ولى به خدا قسم خواهد دانست (كه چه نقشه هايى كشيده ايم) !(1)

ملاقات مى كردند به آنان مى گفتند: ا به محمد ايمان آورده ايم و در برابر بيعت على و فضيلت او سر تسليم فرود آورده ايم و مانند شما اوامر او را اجرا مى كنيم.

به خصوص ابوبكر و عمر و بقيه نُه نفرى كه سرشناس تر در نفاق بودند، گاهى كه در راه با سلمان و اصحابش رو به رو مى شدند از آنان احساس انزجار مى كردند و مى گفتند: اينان اصحاب ساحر و احمق هستند؛ كه منظورشان پيامبر و على عليهماالسلام بود. سپس به يكديگر مى گفتند: از اينان بپرهيزيد كه مبادا از گوشه هاى سخنانتان درباره كفر محمد و آنچه درباره على گفته با اطلاع شوند و خبر آن را براى او ببرند و باعث هلاك شما شود.

آنگاه ابوبكر به اصحاب منافقش مى گفت: اينك مرا بنگريد كه چگونه آنان را به مسخره مى گيرم و شر آنان را از شما دفع مى كنم ! وقتى به آنان نزديك شدند ابوبكر گفت: مرحبا به سلمان فرزند اسلام، كه محمد آقاى مردم درباره او گفته است: اگر دين از ستاره ثريا آويخته باشد مردانى از فارسى زبانان خود را به آن مى رسانند، و اين سلمان افضل آنان است؛ و منظور او تو بوده است.

و مرحبا به تو كه درباره ات گفته: سَلْمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَيْتِ: سلمان از ما اهل بيت است. و با اين سخن تو را با جبرئيل قرين ساخته كه در روز كساء از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: آيا من هم از شمايم ؟ او گفت: تو هم از مايى. و سپس جبرئيل به ملكوت اعلى رفت و به ملائكه ديگر افتخار كرد و گفت: چه كسى مثل من است ؟ افتخار برايم باد كه از اهل بيت محمد هستم !

آنگاه ابوبكر رو به مقداد كرد و گفت: مرحبا به تو اى مقداد ! تو همان كسى هستى كه پيامبر درباره تو به على گفت: يا على، مقداد برادر تو در دين است و از شدت محبتى كه به تو دارد و دشمنى كه با دشمنانت دارد و از ولايتى كه به اوليائت و عداوتى كه با اعداى تو دارد گويا پاره اى از تن توست. اما ملائكه آسمان ها و حُجُب محبت بيشترى به على دارند و شدت دشمنى آنان با دشمنان او بيشتر است. پس خوشا به حالت اى مقداد ! خوشا به حالت !

ص: 217

آنان در پاسخ او گفتند: هميشه راه خير را پيش بگيرى تا مادامى كه زنده هستى ! ابوبكر در پاسخ آنان گفت: معامله شما با اينان بايد اينگونه باشد تا روزى كه فرصتى به دست آوريد، چرا كه عاقلِ فهميده كسى است كه غصه را گلوگير كند تا فرصتى به چنگ آورد ! سپس نزد همفكران خود از منافقين و متمردين بازگشتند؛ همانان كه در تكذيب پيامبر صلى الله عليه و آله شريكش آنان بودند؛ كه آنچه حضرت درباره فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام و منصوب شدن او به عنوان امام بر همه مكلفين از طرف خدا آورده بود تكذيب كردند.

وقتى نزد دوستان خود رفتند گفتند: اِنّا مَعَكُمْ: ما با شماييم؛ طبق آنچه با هم نقشه كشيديم كه اگر براى محمد اتفاقى افتاد على را از اين امر مانع مى شويم. پس شما را گول نزند و به وحشت نيندازد آنچه از ما در تأييد آنان مى شنويد و آنچه از ما مى بينيد كه با جرئت سخنانى را در مدارا با آنان مى گوييم، چرا كه با اين كار آنان را به مسخره گرفته ايم.

اينجا بود كه خداى عز و جل فرمود: يا محمد، «اللّه ُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ» : «خدا اينان را مسخره مى كند» و به سزاى استهزايشان آنان را در دنيا و آخرت مجازات مى كند، «وَ يَمُدُّهُمْ فى طُغْيانِهِمْ»(1) : «و آنان را در ادامه طغيانشان آزاد مى گذارد» ، و به آنان مهلت مى دهد و با مداراى خود به تأنّى با آنان رفتار مى كند و به توبه دعوتشان مى نمايد؛ و اگر سراغ مغفرت آيند به آنان وعده هاى نيك مى دهد. اما آنان متحيرند و از كار قبيح خود دست بر نمى دارند و از هر اذيتى نسبت به محمد و على عليهماالسلام - كه برايشان ممكن باشد - كوتاهى نمى كنند.

آن روز منافقينى كه همراه پيامبر و على عليهماالسلام براى ديدن آن معجزات به بيرون مدينه رفته بودند، به شهر بازگشتند در حالى كه آن آيات مفصل سوره بقره درباره آنان نازل شده بود.(2)

ص: 219

آيه «الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ»(1) = آيه «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنّاسِ . الَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ»

آيه «اِنّا لَنَعْلَمُ اَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ»(2) = آيه «تَنْزيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَقاويلِ»

آيه «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ»(3) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «اِنْ هُوَ اِلاّ عَبْدٌ اَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَ جَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنى اِسْرائيلَ . وَ لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِى الاَرْضِ يَخْلُفُونَ»(4) = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير

آيه «أَوْلى لَكَ فَأَوْلى»(5) = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى ... »

آيه «بَلِ اللّه فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ»(6) = آيه «وَ لَقَدْ أُوحِىَ إِلَيْكَ وَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ... »

«تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ. لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ. ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ. فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ. وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ. وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ. وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ. وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ. فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ» :

«آن نازل شده از طرف پروردگار جهان است. اگر گفته هايى به ما افترا زده بود. ما دست راست او را مى گرفتيم. و سپس رگ گردن او را قطع مى كرديم. و هيچ كس نمى توانست مانع ما باشد. و آن يادآورى براى مؤمنين است. ما مى دانيم كه در ميان شما تكذيب كنندگان هستند. و آن حسرتى براى كافران است. و آن يقين حقيقى است. پس به نام پروردگار عظيمت تسبيح بگو» .

اين آيات از دو بُعد قابل بررسى است:

نسبت به ولايت على وجود دارد كه ابوبكر و عمر هستند. على حسرت بر كافران است و ولايت او يقينِ حقيقى است. پس اى محمد با نام پروردگار عظيمت تسبيح بگو. و او را شكر كن بر اين فضيلتى كه به تو عنايت كرده است.(1)

توضيح و تفصيل اين موقعيت تاريخى چنين است:

يكى از شايعه هايى كه پس از اعلان ولايت در غدير مى رفت تا ذهن مردم را تخريب كند مسئله «ساختگى بودن» اين مراسم از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله و نسبت دادن آن به خدا بود. اين مطلب را منافقين رسما دامن زدند و علنا بر زبان آوردند، و اگر در اذهان مردم جاى مى گرفت راه ديگرى براى مقابله با برنامه عظيم غدير باز مى شد و به اساس بعثت نيز سرايت مى كرد.

مطرح كنندگان اين جسارت ابوبكر و عمر بودند، كه بعد از مسدود شدن راه هاى ديگرى كه در آيات ديگر ذكر شده، از اين راه وارد شدند. كيفيت به ميان آوردن اين شايعه هم در اين قالب بود كه: «خدا به او امر نكرده و اين مطلبى است كه از پيش خود ساخته و به خدا نسبت مى دهد» ، كه در عربى از آن با كلمه «تَقَوُّل» ياد مى شود.

سپس كلمه «كذّاب» را هم به آن افزودند، و براى توجيه علت اين «تقوُّل» هدف شرافت دادن به پسر عمويش را مطرح كردند. درباره نزول اين آيات در اين موقعيت خاص غدير شش حديث وارد شده كه ذيلاً متن آنها را مى آوريم تا مطالب فوق از مضامين آن ملاحظه شود:

انَّ وِلايَةَ عَلِىٍ «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ» مُحَمَّدٌ عَلَيْنا «بَعْضَ الْأَقاوِيلِ» فى وِلايَةِ عَلِىٍ «لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ. ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ. فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ» هذَا الْعَذابِ. وَ انَّ وِلايَةَ عَلِىٍ «لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ» فِى الْعالَمينَ. «وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ» بِوِلايَةِ عَلِىٍّ، وَ هُمْ ابُوبَكْرٍ وَ عُمَرُ. «وَ انَّ عَلِيّا لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ» ؛ وَ انَّ وِلايَةَ عَلِىٍ «لَحَقُّ الْيَقِينِ. فَسَبِّحْ» يا مُحَمَّدُ ! «بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ» ؛ وَ اشْكُرْ رَبَّكَ الْعَظيمِ الَّذى اعْطاكَ هذَا الْفَضْلِ:

ولايت على «نازل شده از پروردگار عالَم است. و اگر به ناحق به ما نسبت دهد» محمد بعضى از گفته ها درباره ولايت على را، «ما دست راست او را مى گيريم. و سپس رگ گردن او را قطع مى كنيم. و هيچ كس از شما نمى تواند مانع چنين كارى باشد» . ولايت على «يادآورى براى متقين در عالم است. و ما مى دانيم كه در ميان شما تكذيب كنندگانى» نسبت به ولايت على وجود دارد» ؛ كه ابوبكر و عمر هستند. على «حسرت بر كافران است» و ولايت او «يقين حقيقى است» . پس اى محمد ! «با نام پروردگار عظيمت تسبيح بگو» ؛ يعنى او را شكر كن بر اين فضيلتى كه به تو عنايت كرده است.

و نيز نگاه حسرت آميزى كه به مقام بلند على عليه السلام داريد، بدانيد كه اين روز و اين ولايت در دنيا و آخرت براى كافرانِ به آن حسرت خواهد بود، و آرزوى آن را به گور يا به جهنم خواهند برد.

در لغت معناى اين تركيب چنين است: تَقَوَّلَ عَلَيْهِ الْقَوْلَ: ابْتَدَعَهُ كِذْبا. معناى دقيق اين عبارت در فارسى با در نظر گرفتن دو كلمه آن روشن مى شود: «ابْتَدَعَ» يعنى ساختن و پرداختن و اختراع سخنى از پيش خود، و «كِذْبا» يعنى همين سخن از پيش خود ساخته را به دروغ به كسى نسبت دادن.

در نگاهى ديگر، يكى از معانى باب تَفَعُّل، تكلُّف و تلاش فاعل بر حصول فعل است، مثلاً تَشَجَّعَ، يعنى تلاش كرد كه شجاعت را در خود حاصل كند. با توجه به اين معنى در باب تفعُّل، كلمه «تَقَوَّلَ» بدين معنى خواهد بود كه تلاش كرد قولى را كه واقعا قول و كلام كسى نبود قول او قرار دهد.

با در نظر گرفتن اين معناى لغوى براى «تَقَوُّل» ، منظور منافقين اين بوده كه: محمد دلش مى خواهد على بعد از او خليفه باشد، و براى اين هدف تلاش مى كند اين گفته هاى خود درباره ولايت على را به خدا نسبت دهد و سخن خدا قلمداد كند.

خداوند هم در ردّ تفكر آنان فرموده كه چنين چيزى درباره محمد صلى الله عليه و آله امكان ندارد كه بخواهد با تلاش اين مطالب را به خدا نسبت دهد، بلكه واقعا سخن خداست.

2. پاسخ اساسى به منافقين

خداوند در ردّ فكر و سخن منافقين مطلب را به صورت ريشه اى مطرح كرده و شأنيّت پيامبر الهى را به ميان آورده است. بدين صورت كه از اختصاص مسئله به غدير عبور كرده و مطلبى اساسى را به ميان آورده كه مبناى رسالت بر آن است. آن مبنى اين است كه اگر پيامبر خدا در هر مسئله اى بخواهد ساخته و پرداخته خود را به نام خدا مارك بزند و تحويل مردم دهد، چنين كسى ديگر پيام آور خدا نيست بلكه سخنگوى خود است.

با اين حال اگر چنين كسى بخواهد خود را پيام آور خدا قلمداد كند، براى آنكه اتمام حجت الهى بر خلق خدشه دار نشود خداوند فورا او را از روى زمين برمى دارد و جانش را مى گيرد. در اين باره فرقى نمى كند كه چنين احتمالى درباره نماز باشد يا

ص: 233

نكته سوم: ارتباط ولايت و تقوى

در آيه 48 ولايت را - و طبق روايتى شخص على عليه السلام را - تذكر و يادآورى براى متقين مى داند و مى فرمايد: «وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ» . ارتباط ولايت با تقوى تحت عنوان تذكر جالب توجه است، و يادآور روايات بسيارى است كه ائمه عليهم السلام شيعيان را سفارش به تقوى و پرهيزكارى فرموده اند. گويا مراعات نكردن تقوى زنگارى از گناه بر صفحه بلورين دل مى كشد كه ديگر انعكاس هيچ نورى در آن ممكن نيست.

همان گونه كه اگر تقوى مراعات شود و صيقل صفحه دل مطلوب باشد انعكاس قوى ترين نور كه ولايت است آثار و نتايج بسيارى به همراه خواهد داشت.(1)

نكته چهارم: اطلاع از تكذيب كنندگان ولايت

خداوند در آيه 49 اعلام مى نمايد كه ما از وجود تكذيب كنندگان ولايت باخبريم. يعنى نه از تكذيب آنان ترسى داريم و نه تكذيب آنان باعث تعطيل برنامه اعلان ولايت مى شود.

تكميل معناى اين آيه با آخر آيه تبليغ است كه مى فرمايد: «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ» .(2) وقتى خدا مى فرمايد: «تو را حفظ مى كنيم» يعنى خبر از وجود توطئه گران داريم، همان گونه كه در آيه 49 سوره حاقه فرموده: «وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ» : «ما مى دانيم كه در ميان شما تكذيب كنندگانى هستند» . و آنجا كه مى فرمايد: «خدا قوم كافرين را هدايت نمى كند» ، يعنى ما مى دانيم كه با اعلام ولايت در غدير عده اى تكذيب خواهند كرد و آنان كافرانى هستند كه هدايت نخواهند شد.

نكته پنجم: حسرت كافران براى ولايت

خداوند در آيه 50 ولايت را حسرت كافران اعلام كرده و فرموده: «وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ للكافرين» . اين حسرت در دنيا به خاطر دست نيافتن به آن و در آخرت به خاطر ديدن

ص: 235

اين ماجرا در روايات متعددى وارد شده(1)، كه ابتدا صورت جمع بندى شده آن را تقديم مى كنيم و سپس به توضيح برخى جزئيات آن مى پردازيم:

روز غدير خم و هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله اميرالمؤمنين عليه السلام را منصوب نمود و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ، ابوبكر به عمر گفت: از اين كه مقام او را بالا ببرد، هيچ كوتاهى نمى كند. عمر گفت: هر چه مى تواند بازوى پسر عمويش را بالا مى برد. ابوبكر به او گفت: به خدا قسم اين عظمت واقعى است ! عمر با غضب و اخم پاسخ داد: نه به خدا قسم، هرگز سخن او را گوش نمى دهم و از او اطاعت نمى كنم.

پس از خطبه مراسم بيعت انجام شد. از خيمه بيعت كه بيرون آمدند، معاويه با تكبر و تبختر و غضب آلود، در حالى كه دست راستش را بر دوش ابوموسى عبداللّه بن قيس اشعرى و دست چپ را بر دوش مغيرة بن شعبه گذاشته بود به راه افتاد، و اين گفته را در آن حال تكرار مى كرد: هرگز محمد را بر گفته اش تصديق نمى كنيم و به ولايت على اقرار نخواهيم كرد.

خبر اين كار معاويه فورا به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، به خصوص آنكه ابوذر و حذيفه نيز شاهد آن بودند. همزمان آياتى نيز در اين باره نازل شد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلَّى. ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى» : «نه تصديق كرد و نه سر تسليم فرود آورد. ولى تكذيب نمود و روى گردانيد. و سپس با تكبر به سوى دوستانش رفت» .

به دنبال آن دو آيه ديگر نازل شد كه تهديد و وعده عذاب به او مى داد: «أَوْلى لَكَ فَأَوْلى. ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى» : «عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است. بار ديگر عذاب بر تو سزاوار و سزاوارتر است» !

ص: 241

اگر در ماجراى حَكَمين در جنگ صفين، ابوموسى اشعرى با آنكه از طرف لشكر كوفه است، ولى به نفع معاويه و بر ضد اميرالمؤمنين عليه السلام اقدام مى كند از همين جاست.

اگر در مجلس معاويه اين مغيره است كه به امام حسن عليه السلام جسارت مى كند از اين سابقه است. شايد در رساندن اين سابقه خالى از لطف نباشد كه معاويه صيغه جمع به كار مى برد و مى گويد: «لا نُصَدِّقُ وَ لا نُقِرُّ ... » : «تصديق نمى كنيم و اقرار نمى نماييم» ، گويا از طرف شركاى خود نيز اعلام مى كند !

فرق بين حارث و معاويه در اينجاست كه او درخواست عذاب كرد، ولى معاويه زرنگ تر از آن بود كه با درخواست عذاب خود را به دست نابودى بسپارد. اما وقتى بازگشت دو سخن به يك طرز تفكر باشد بدان معناست كه معاويه هم مستحق عذاب آسمانى و سنگى است كه بر فرق سر او فرود آيد و او را هلاك نمايد. جالب آن است كه خداوند هر دو مورد را در آيات قرآن منعكس فرموده است.

سيراب مگرداند. در اينجا پدرم رو به من كرد و فرمود: او را شناختى ؟ اين معاويه بود كه خدا او را لعنت كند.(1)

در مورد آيات فوق، در كتاب سليم بن قيس نيز چنين آمده است:

ابان مى گويد: سليم گفت: در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله به عده اى كه گِرد هم نشسته بودند برخوردم كه در ميان آنان - جز سلمان و ابوذر و مقداد و محمد بن ابى بكر و عمر بن ابى سلمه و قيس بن سعد بن عباده - كسى غير از بنى هاشم نبود.

اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: تعجب است از محبت اين مرد (عمر) و رفيقش قبل از او (ابوبكر) كه در قلوب اين امت جاى گرفته و تسليم آنان در برابر او در هر چيزى كه بدعت گذاشته است.

سليم مى گويد: سپس اميرالمؤمنين عليه السلام رو به عباس و اطرافيانش كرد و مواردى از كارهاى آن دو نفر را ذكر كرد، و از جمله فرمود: عمر بود كه در روز غدير خم وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله مرا براى ولايت منصوب كرد، او و رفيقش (ابوبكر) با هم گفتگو كردند. او گفت: در اينكه كار پسر عمويش را بالا ببرد هيچ كوتاهى نمى كند. و ديگرى گفت: در اينكه بازوى پسر عمويش را بلند كند هيچ كوتاهى نمى كند.

همچنين در حالى كه من منصوب شده بودم به رفيقش (ابوبكر) گفت: اين واقعا كرامت و بزرگى است. رفيقش با تندى به او نگاه كرد و گفت: نه به خدا قسم، ابدا اين سخن او را گوش نمى دهم و از او اطاعت نمى كنم.

سپس به او تكيه داد و با تكبر به راه افتادند و رفتند. خداوند هم به عنوان وعيد و منع او درباره اش چنين نازل كرد: «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى. وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى. ثُمَّ ذَهَبَ اِلى اَهْلِهِ يَتَمَطّى. اَوْلى لَكَ فَاَوْلى. ثُمَّ اَوْلى لَكَ فَاَوْلى»(2): «نه تصديق كرد و نه نماز

ص: 248

ارزش اعمالشان، و استحقاق آتش ابدى بدون تخفيف و مهلت و بدون شفاعت، آن هم عذاب فوق العاده اى در پايين ترين درجه جهنم با شنيدن صداى جوشش جهنم و ديدن شعله هاى آتش نمونه هاى آن است.

اين آيات تضمين شده در كلام پيامبر صلى الله عليه و آله 15 آيه است، كه از جمله اين آيات آيه 4 و 5 سوره ناس است: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ. الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ» : « (به خدا پناه مى برم) از شرّ وسوسه كننده منقبض شونده از ذكر خدا. كه در سينه هاى مردم وسوسه مى كند» .

اين آيات از سه بُعد قابل بررسى است:

دومى شروع به وسوسه اندازى كرد. او وقتى در خلوت عده اى از مردم را پيدا مى كرد به آنان مى گفت: از اينكه قريش را در برابر پسر ابى طالب و فرزندانش خوار كند هيچ كوتاهى نمى كند. و اين است معناى «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ. الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ» : « (به خدا پناه مى برم) از شر وسوسه انداز خنّاس (منقبض شونده از ذكر خدا) . كه در سينه هاى مردم وسوسه مى كند» .

آنگاه به عنوان كسى كه به خيال آنان جايگزين على عليه السلام مى شود صريحا نام ابوبكر و عمر را به ميان آوردند !

نزول آيه 15 سوره يونس بعد از نقل سخنشان پاسخ قاطعى به آنان بود كه دليل آن را نيز همراه داشت. متونى كه جزئيات و مراحل اين توطئه منافقين را ترسيم مى كند چهار حديث است كه ذيلاً مى آوريم:

بنا بر اين، با قاطعيت به همه اهل جهان اعلام شده كه غدير يك امر الهى است كه هيچ كس قادر به تغيير و تبديل آن از پيش خود نيست، و انجام هر تغييرى در آن از سوى هر كس كه باشد مخالفت مستقيم با فرمان خداست.

اين تابلوى جهنم است كه براى هميشه بر پيشانى اهل سقيفه و اتباع آنان نقش بسته كه هيچ عذر و بهانه و مصلحت انديشى از سوى آنان پذيرفته نخواهد شد، چرا كه بازگشت آن به «تَبديل مِنْ تِلْقاءِ نَفْس» است كه حتى شخص پيامبر صلى الله عليه و آله خود را از آن برئ مى داند.

فراز دوم: وَحْيانى بودن غدير

«إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَىَّ» : «من تابع نيستم مگر آنچه بر من وحى مى شود» . اين جمله صراحت در وحيانى بودن غدير دارد و ناظر به ارتباط دائمى منبع وحى با پيامبر صلى الله عليه و آله است.

گذشته از عبارت «يُوحى إِلَىَّ» كه تصريح به حضور وحى در غدير است، كلمه «أَتَّبِعُ» اين معنى را محكم تر مى كند كه اصلاً براى پيامبر خدا راه ديگرى وجود ندارد.

يعنى اگر پيرو وحى نباشد پس پيرو انسان ها باشد يا از هواى نفس خويش سخن بگويد ؟

گويا حضرت با قاطعيت مى فرمايد: من تابع وحى هستم و بس ! من هيچ منبعى جز وحى براى رسالتم ندارم. من از غير آنچه خدا به وسيله وحى بر من نازل مى كند مطلب ديگرى براى ابلاغ به مردم ندارم ! يعنى غدير از وحى گرفته شده و به هيچ منبع ديگرى ارتباط ندارد، و پيامبر صلى الله عليه و آله در ابلاغش راهى جز اين نپيموده است.

اين فراز آيه تداعى كننده اول آيه تبليغ است كه مى فرمايد: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ» ، و معنايش اين است كه آنچه درباره غدير تبليغ مى كنى از جانب خداوند نازل شده است.

ص: 261

فراز سوم: حُجَج منتخب خدا

«إِنِّى أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ» : «من اگر از امر پروردگارم سرپيچى كنم از عذاب روز عظيمى مى ترسم» .

اين جمله ناظر به اين است كه حجج الهى بندگان منتخب خدا هستند كه هرگز تخطى از امر الهى در رسالتشان معنى ندارد. خوفى كه آنان از خدا دارند از همه بندگان بالاتر است، و لذاست كه در آنان سرپيچى از امر الهى راه ندارد.

درباره غدير معناى اين جمله چنين مى شود كه وقتى ولايت على عليه السلام از طرف خداست و من حق تغيير آن را ندارم، يك راه مى ماند و آن اينكه عصيان پروردگار نمايم و آن را تبديل نمايم، در حالى كه من از عذاب الهى وحشت دارم و خدا ترسىِ من اين اجازه را نمى دهد.

اين فراز آيه تداعى كننده فراز دوم آيه تبليغ است كه فرمود: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» : «اگر ولايت را ابلاغ نكنى رسالت خدا را نرسانده اى» ، و پيامبر صلى الله عليه و آله در شرح آن فرمود: آنچه خدا به من وحى كرده ادا مى نمايم از خوف اينكه مبادا اگر انجام ندهم عذابى از او بر من فرود آيد كه هيچ كس نتواند آن را دفع كند.(1)

مُفضَّل از امام صادق عليه السلام يك جمع بندى در تفسير اين آيه نقل كرده كه همه اين جوانب را در بر مى گيرد. او از آن حضرت درباره «ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ» سؤال كرد، و حضرت فرمود: آنان گفتند: على را تبديل كن؛ و معنايش اين بود كه او را تبديل كن و يا خليفه اى غير از او براى ما قرار ده. خداوند سبحان در جواب گفته آنان به پيامبرش فرمود: «بگو من حق ندارم آن را از پيش خود تغيير دهم، من - در ولايت او بر شما - جز آنچه بر من وحى شده تابع چيز ديگرى نيستم. من اگر از پروردگارم - در بيان ولايت - سرپيچى كنم از عذاب روز عظيمى ترس دارم» .(2)

ص: 262

سوم: پيشنهاد تبديل مساوى با كفر

در آيه اعتراض كنندگان صريحا افراد بى اعتقاد به قيامت معرفى شده اند، آنجا كه مى فرمايد: «قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا» . يعنى اگر كسى خود را در انتظار روزى بداند كه بايد پاسخگوى پروردگارش باشد هرگز جرئت چنين پيشنهادى را به خود نمى دهد و بخوبى مى فهمد كه خدا حجت را تمام كرده، و اگر بنا باشد در هر يك از اوامر الهى بندگان پيشنهاداتى براى خدا داشته باشند، اين معنايى جز مسخره كردن خدا ندارد.

نتيجه گيرى از نكات سه گانه

با در نظر گرفتن سه نكته مزبور، اين نتيجه به دست مى آيد كه پيشنهادكنندگان تبديل على عليه السلام به ديگرى به خدايى اعتقاد نداشتند و پيرو آن روز جزا را قبول نداشتند، و براى آنان نبوت خود پيامبر صلى الله عليه و آله هم رياست طلبى بود و معتقد بودند كه حضرت پس از اينكه حكومت خود را به طور كامل بر مردم اجرا نموده اكنون مى خواهد فاميل خود را بر مردم مسلط كند، چنانكه به صراحت اين را گفتند و قبلاً ذكر شد.(1)

با اين اعتقاد مسئله اى به نام ارتباط ولايت با خدا را بهانه اى از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله براى تحكيم سخنان خود مى دانستند. با چنين تفكرى به راحتى پيشنهاد تغيير دادند و بر آن اصرار ورزيدند و اميد داشتند كه بتوانند حضرت را وادار به خواسته خود كنند.

خدا و رسول هم در برابر اين پيشنهاد كه اين همه معناى منفى به دنبال داشت، پاسخ قاطع دادند و بار ديگر ارتباط غدير با وحى را مؤكد نمودند تا بر نسل هاى آن روز و آينده معلوم شود خلافت بازيچه نيست كه طبق مصلحت و شرايط زمان و مكان و اجتماع قابل عوض كردن صاحب آن باشد و يا طبق خواسته مردم انتخاب شود يا تغيير يابد، همان گونه كه در سقيفه و طول خلافت بنى اميه و بنى عباس و عثمانيان چنين بود و اين مقام عُظمى را بازيچه قرار دادند.

ص: 264

مگر از پرستش بت ها و لات و عُزّى كه از سنگ و چوب و مس و نقره و طلا هستند چه ايرادى ديده بود ؟ ! نَه ! قسم به لات و عزّى، ما هيچ دليلى براى خروج از اعتقادى كه قبلاً داشتيم (يعنى بت پرستى) نيافتيم، اگر چه آنان مردم را به اشتباه انداختند ! !

با چشم بصيرت بنگر و با گوش شنونده دل بسپار و با عقل و قلبت در كار آنان دقت كن، و از لات و عُزّى تشكر كن كه ابوبكر بر امت محمد خليفه شد و در اموال و خون و دين و جان و حلال و حرام آنان حكومت و تصرف كرد.(1)

آيه «وَ إِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ»(2) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ إِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ»(3) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ إِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكافِرِينَ»(4) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ»(5) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

ص: 266

آيه «وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَ اتَّبِعُونِ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ»(1) = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير

آرى، حقى از جانب خدا و رسولش است كه او اميرالمؤمنين و امام متقين و رهبر سفيد پيشانيان نشانه دار است. روز قيامت خدا او را بر سر پل صراط مى نشاند و او دوستانش را داخل بهشت مى نمايد و دشمنانش را به آتش جهنم مى فرستد.(1)

وقتى ابوبكر و عمر در غدير بيعت كردند و از خيمه بيرون آمدند، با يكديگر چنين مى گفتند: لا نُسَلِّمُ لَهُ ما قالَ ابَدا : درباره آنچه گفت هرگز تسليم او نخواهيم شد ! !

در آنجا خداوند اين آيه را نازل كرد: «وَ اَوْفُوا بِعَهْدِ اللّه ِ اِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَيْمانَ بَعْدَ تَوْكِيدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّه عَلَيْكُمْ كَفِيلاً إِنَّ اللّه يَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ»(2): «و هر گاه با خدا پيمان بستيد به آن وفا كنيد و عهد و قسم هاى خود را بعد از مؤكّد كردن آن نشكنيد در حالى كه خدا را بر خود شاهد و ضامن گرفته ايد خدا مى داند شما چه مى كنيد» ، و نيز با آيه 74 سوره توبه نفاق و قسم دروغشان را فاش كرد.

منظور از اين شاهد و ضامن گرفتن خداوند همان سؤالى بود كه پرسيدند: مِنَ اللّه وَ رَسُولِهِ ؟ و پاسخى كه پيامبر صلى الله عليه و آله داد و از سوى خدا بودن آن را مؤكد فرمود.

اينجا بود كه خدا مَثَلى براى آنان زد و فرمود: «وَ لا تَكُونُوا كَالَّتِى نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثا تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ»(3): «مانند كسى نباشيد كه رشته هاى خود را بعد از تابيدنِ محكم باز مى كرد كه قسم ها را براى فريب يكديگر به كار بريد» .(4)

موقعيت تاريخى اين آيات را مى توان از بُعد ديگرى نيز بررسى كرد:

منافقين به خوبى متوجه بودند كه تا حد امكان بايد كارشكنى ها و تخريب خود را در ايام توقف سه روزه در غدير انجام دهند تا نتايج فورى و قطعى از آن بگيرند، چرا كه مسئله هنوز در آغاز راه بود و تغيير و يا محو آن از خاطره ها آسان تر بود. از اين عجله منافقين در اقداماتشان در روايات مربوط به اين آيه تعبير به «فِى ابْتِداءِ الامْرِ» شده است.(1)

اين بود كه با شكست در نقشه هايى كه براى انجام نشدن مراسم غدير مى كشيدند، پس از اتمام مراسم هنوز نااميد نبودند و به فكر باز گرداندن عمل انجام شده افتاده بودند.

حيله اول در اين راه مطرح كردن مسئله تغيير و تبديل على عليه السلام به ديگرى بود كه با پاسخ قاطع پيامبر صلى الله عليه و آله با شكست روبرو شد.(2) اكنون حيله ديگرى به كار بستند و مسئله شركت ديگران با على عليه السلام در خلافت را مطرح كردند، و با نزول آيه «لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ» پاسخ قطعى دريافت كردند و بار ديگر شكست خوردند.

در اينجا چند نكته قابل ذكر است:

يك بار معاذ بن جبل كه از اعضاى اصلى صحيفه ملعونه است، اين پيشنهاد را به ميان آورده است. جالب است كه در مسئله تبديل و تغيير على عليه السلام هم او حضور دارد(1)، و از آن جالب تر اين است كه عبارت «إنْدَسَّ الَيْهِ» در متن روايت آمده كه به معناى برخورد مُزَوِّرانه با پيامبر صلى الله عليه و آله است. يعنى پيدا بود كه مطرح كردن اين پيشنهاد نوعى حيله گرى نسبت به اصل خلافت است و او را به عنوان نماينده گروهى توطئه گر فرستاده اند.(2)

از روايتى استفاده مى شود كه معاذ اين پيشنهاد را دو بار مطرح كرده است: يكى قبل از اعلام ولايت بر منبر غدير و بار ديگر بعد از آن، و گويا به شدت پيگير توطئه خويش بوده است.(3) بار ديگر عمر با گروهى از قريش نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مى آيد و همين پيشنهاد را مطرح مى كنند.

گويا احتمال مى دهند كه اگر پيشنهاد كننده بيشتر شد احتمال قبولى آن از سوى حضرت بيشتر مى شود. عمر مى گويد: قريش نزد من جمع شدند و نزد پيامبر آمديم و پيشنهاد خود را مطرح كرديم.(4)

بار سوم عده اى از قريش جمع شدند و نزد حضرت آمدند و همان پيشنهاد را به گونه اى ديگر مطرح كردند.(5) گويا با دو بار جوابِ قاطع پيامبر صلى الله عليه و آله هنوز نااميد نشده بودند !

خوبى مى توان فهميد. نكته جالب توجه اينجاست كه در سه بارى كه در اين باره به پيامبر صلى الله عليه و آله مراجعه كرده اند مسئله را با تعابير متفاوت مطرح كرده اند.

هنگامى كه گروهى از قريش آمده اند، از راه مصلحت سنجى وارد شده اند و گفته اند:

يا رسول اللّه، مردم تازه مسلمان شده اند و راضى نمى شوند كه نبوت در شما و امامت در پسر عمويت باشد. اكنون كه از ترس پروردگارت حاضر به تغيير على بن ابى طالب و جايگزينى ديگرى به جاى او نيستى، پس مردى از قريش را در خلافت با او شريك گردان كه مردم با ديدن او از اين احساس بيرون آيند.(1)

در اينجا فقط به اينكه شخص تعيين شده از قريش باشد تأكيد كرده اند و اينكه از نظر فكرى به گونه اى باشد كه در كنار على عليه السلام تعادلى در پسند مردم ايجاد شود، نه اينكه مانند خود او باشد ! ! پيداست كه هدف راهيابى خط ضد على و يا لااقل بى تفاوتى نسبت به ولايت او در مسئله خلافت است.

آنگاه كه معاذ بن جبل مى آيد شخصى را كه با وجود او در پسند مردم تعادل ايجاد مى شود به صراحت نشان مى دهد، كه در واقع برگرفته از امضاى صحيفه ملعونه است و هدف پياده كردن آن اهداف شوم است.

معاذ چنين گفت: يا رسول اللّه، اگر ابوبكر و عمر را با على در خلافت شريك نمايى تا مردم در اين باره آرام گيرند، با اين عمل آنچه صلاح آنان است به انجام مى رسد.(2)

در روايت ديگرى معاذ گفت: ابوبكر و عمر را در ولايت على شريك نما تا مردم براى پذيرفتن سخن تو آمادگى پيدا كنند و تو را تصديق نمايند.(3)

ص: 277

اينان با تغيير و دستبرد در معناى خلافت، آن شركت نفى شده را بار ديگر احيا مى كنند؛ تا مارك غاصبيت را از غاصبين مقام على عليه السلام بزدايند. مى بينيم كه هدف يكى است و صورت مطرح كردن مسئله دو گونه است.

نكته ديگرى كه در ارتباط شرك به خدا و شرك در ولايت مى توان در نظر گرفت آن است كه اگر كسى از سخن خداى يكتاى واحدِ احَد درباره خلافت اطاعت مى كند و هيچ خداى ديگرى را در امور جهان دخيل نمى داند بايد بداند كه امر او فقط خلافت على عليه السلام است، ولى اگر كسى سقيفه و صحيفه را خداى دوم خود مى داند و براى اوامر آن در كنار اوامر الهى ارزشى قائل است و در واقع سقيفه را به عنوان شريك خدا معتقد است. در اين صورت هر گونه شريك قائل شدن در خلافت در واقع پذيرفتن امر شريكى به نام سقيفه است كه براى خدا قائل شده است.

جالب تر اينكه در ظاهر اين شريك اوامر الهى آن قدر پيش رفته كه به راحتى از شركت در خلافت عبور كرده و تبديل در خلافت را عملى كرده كه پيشنهاد اولش بوده است و توانسته ابوبكر و عمر را به جاى على عليه السلام قرار دهد و حتى على عليه السلام را به اجبار براى بيعت با آنان ببرد ! !

دوم. حبط عمل و خسارت

خداوند درباره غدير شديدترين تهديدها را مطرح فرموده كه حاكى از اهميت آن است، همان گونه كه در اصل ابلاغ آن مى فرمايد: «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ، درباره شريك قرار دادن در خلافت هم مى فرمايد: «لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ» ؛ يعنى سزاى بر هم زدن امر خدا درباره خلافت و لو به اندازه شريك قرار دادن، حبط عمل و خسارت است.

حبط به معناى فساد و ابطال و بى ارزش شدن و از بين رفتن است. اگر كسى به هر گونه اى از تصور در خلافت اميرالمؤمنين و يازده امام عليهم السلام كه خلافتشان در غدير اعلام شده، ديگرى را شريك بداند و به عبارت ديگر خلافت كسى را در كنار خلافت آنان

ص: 283

مؤكد نمود ! محمد براى او پيمانى بست كه جز كافر به خدا و رسولش يا منافق آن را بر هم نمى زند. واى بر كسى كه پيمان او را بشكند.

از او پرسيدم: تو كيستى ؟ ولى آن مرد سكوت كرد. من نزد پيامبر آمدم و اين ماجرا را به او خبر دادم. پيامبر گفت: آيا آن اسب سوار را شناختى ؟ او جبرئيل بود ! پيمان ولايت بر شما عرضه شد، اگر آن را بر هم زنيد يا در آن شك نماييد روز قيامت من خصم شما خواهم بود. تو مواظب باش شكننده اين پيمان نباشى كه اگر چنين كنى خدا و رسول و ملائكه و مؤمنين از تو بيزار خواهند بود.(1)

و اما تحليل حضور جبرئيل پس از خطبه غدير:

يكى از برنامه هاى الهى پس از خطبه غدير حضور جبرئيل در غدير و ظهور در برابر ديدگان همه بود. بايد در نظر داشته باشيم در هيچ يك از فرامين الهى و يا مقاطع حساس تاريخ اسلام، جبرئيل در برابر مردم ظاهر نشده بود.

اما خداى غدير اين پيش بينى را براى اولين بار در سخنرانى به يادماندنى غدير گنجانده بود؛ تا با ظهور آن واسطه وحى به صورت انسان، و معرفى او توسط پيامبر صلى الله عليه و آله كه او جبرئيل بوده، الهى بودن غدير و وَحيانى بودن آن و امضاى پروردگار نسبت به آن براى همه روشن شود.

به عبارت ديگر، همان جبرئيلى كه دستور «يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » را براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورده، درباره آن با مردم گفتگو مى كند.

در حالى كه مردم گروه گروه در خيمه هاى بيعت حاضر مى شدند، مردم اسب سوارى را ديدند كه در كنار جمعيت ايستاده بود و عمامه اى بر سر داشت كه عطر مشك از آن ساطع بود. آن سوار گفت:

ص: 285

آيه «وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى»(1) = آيه «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلّى . وَ لكِنْ كَذَّبَ وَ تَوَلّى ... »

آيه «وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً اِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصُدُّونَ »(2) = اهانت به پيامبر صلى الله عليه و آله پس از خطبه غدير

آيه «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ»(3) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ ما لا تُبْصِرُونَ»(4) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَلِيلاً ما تُؤمِنونَ»(5) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «وَ ما هُوَ بِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً ما تَذَكَّرونَ»(6) = آيه «تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ ... »

آيه «هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ ما كانُوا يَفْعَلُونَ»(7) = آيه «فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ ... »

ص: 287

7. پس از خنثى شدن توطئه قتل اميرالمؤمنين عليه السلام

آخرين مورد توطئه قتل اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه آن هم به صورت قرار دادى امضا شد. وقتى خبر آن به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و آنان را احضار فرمود، بار ديگر قسم ياد كردند كه هرگز چنين قصدى نداشته اند.

نكته دوم: اين آيه چند بار نازل شده ؟

در همه موارد هفت گانه فوق، پيامبر صلى الله عليه و آله آيه «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » را در برابر قسم دروغ منافقين قرار داد و از جانب خدا اعلام كرد كه دروغ مى گوييد. اكنون سؤال اين است كه:

آيا در همه اين موارد آيه مزبور نازل شده، كه به معناى تكرار نزول يك آيه باشد ؟

و يا اينكه يك بار نازل شده ولى در دفعات بعدى به عنوان مصداق ديگرى از موارد آيه حضرت دوباره آن را قرائت فرموده است ؟

و يا اينكه يك بار نازل شده ولى در دفعات بعدى از طرف خدا دستور آمده كه همان آيه را در برابر آنان قرار دهد ؟

و يا اينكه مجموعه جسارت ها و توطئه هاى گفتارى عملى آنان مكرر اتفاق افتاده و آنان قسم دروغ ياد كرده اند و پيامبر صلى الله عليه و آله سخن آنان را رد كرده و در نهايت يك آيه جامع درباره همه آنها نازل شده است ؟

در يك نگاه، همه اين احتمالات قابل جمع است. ولى با توجه به محتواى جامع آيه احتمال اخير صحيح تر به نظر مى رسد، چرا كه در آيه به همه توطئه ها و گفته هاى آنان اشاره شده است: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا» ؛ قسم هاى دروغشان، «وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ» ؛ سخنان كفر آميزشان، «وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا» ؛ توطئه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام. البته اين منافات ندارد كه در هر توطئه اى به اقتضاى آن، همان قسمت از آيه كه مربوط به آن است شاهد آورده شود و به عنوان نزول آيه ذكر گردد.

ص: 291

لَمّا اقامَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله اميرَالْمُؤْمِنينَ عليه السلام يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ كانَ بِحِذائِهِ سَبْعَةُ نَفَرٍ مِنَ الْمُنافِقينَ، مِنْهُمْ ابُوبَكْرٍ وَ عُمَرَ وَ عَبْدُالرَّحْمنِ بْنِ عَوْفٍ وَ سَعْدِ بْنِ ابى وَقّاصٍ وَ ابُوعُبَيْدَةِ وَ سالِمُ مَوْلى ابى حُذَيْفَةِ وَ الْمُغَيْرَةُ بْنُ شُعْبَةِ.

قالَ عُمَرُ: اما تَرَوْنَ عَيْنَيْهِ كَأَنَّهُما عَيْنا مَجْنُونٍ - يَعْنِى النَّبِىَّ صلى الله عليه و آله - السّاعَةَ يَقُومُ وَ يَقُولُ: قالَ لى رَبّى ! ! فَلَمّا قامَ قالَ: ايُّهَا النّاسُ، مَنْ اوْلى بِكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ ؟ قالُوا: اللّه وَرَسُولُهُ. قالَ: اللهمَّ فَاشْهَدْ. ثُمَّ قالَ: الا مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، وَ سَلِّمُوا عَلَيْهِ بِامْرَةِ الْمُؤْمِنينَ. فَانْزَلَ جَبْرَئيلُ وَ اعْلَمَ رَسُولَ اللّه صلى الله عليه و آله بِمَقالَةِ الْقَوْمِ. فَدَعاهُمْ فَسَأَلَهُمْ فَانْكَرُوا وَ حَلَفُوا ! ! فَانْزَلَ اللّه: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » :

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم اميرالمؤمنين عليه السلام را منصوب مى فرمود در مقابل حضرت هفت نفر از منافقين قرار داشتند: ابوبكر، عمر، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابى وقاص، ابوعبيده جراح، سالم مولى ابى حذيفه و مغيرة بن شعبة.

عمر گفت: دو چشم او را نمى بينيد كه گويا چشمان ديوانه است - و منظورش پيامبر صلى الله عليه و آله بود -

اكنون بر مى خيزد و مى گويد: پروردگارم چنين گفته است ! !

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله بپاخاست فرمود: اى مردم، چه كسى صاحب اختيار شماست ؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود: خدايا، شاهد باش. سپس فرمود: آگاه باشيد، هر كس كه من مولى و صاحب اختيار او بوده ام على مولى و صاحب اختيار اوست. و پس از منبر بر على عليه السلام به عنوان اميرالمؤمنين سلام كردند.

خداوند جبرئيل را نازل كرد و گفتار عمر با آنان را به پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داد. حضرت آنان را فرا خواند و در اين باره از آنان سؤال كرد. آنان انكار كردند و در اين باره قسم ياد كردند ! ! خداوند اين آيه را نازل كرد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » : «به خدا قسم ياد مى كنند كه چنين سخنى نگفته اند ... » .(1)

ص: 293

در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «بِسمِ اللّه ِ الرَحمنِ الرَحيمِ. يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا

كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ ... » ؛ به خدا قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان گفته اند و قصد سوء كرده اند - به تواى محمد در شب عقبه هرشى(1) - و از چه چيزى ناراحت بودند جز آنكه خدا و رسولش آنان را از فضل خويش مسستغنى كنند.

عده اى از اينان كسانى بودند كه كلّه حيوانات را مى فروختند و عده اى ديگر پاچه حيوانات را مى فروختند و عده اى ديگر ساربان شتر بودند(2)، كه خداوند به بركت رسولش آنان را مستغنى ساخت، ولى آنان لبه تيز اقداماتشان و شمشيرهايشان را بر ضد آن حضرت به كار گرفتند.(3)

حديث دوم

زيد بن ارقم كه در غدير حاضر بوده ماجراى دوم را كه مربوط به حذيفه است چنين نقل مى كند:

آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... ، بعد از آن بر سر اثاثيه خود بازگشتيم در حالى كه حذيفة بن يمان نيز همراه من بود. در كنار خيمه من خيمه سه نفر از قريش بود. ما شنيديم كه يكى از آن سه نفر چنين مى گويد: به خدا قسم محمد احمق است اگر فكر مى كند كار خلافت بعد از او براى على به نتيجه خواهد رسيد ! !

ديگرى گفت: او را احمق حساب مى كنى ؟ ! آيا نمى دانى كه او ديوانه است، و نزديك بود نزد همسر ابن ابى كبشه از جنون بيهوش شود ! !

ص: 298

سومى گفت: او را رها كنيد ! خواه احمق باشد و خواه ديوانه ! به خدا قسم هرگز آنچه او مى گويد نخواهد شد ! !

حذيفه از گفتار آنان غضبناك شد و گوشه خيمه آنان را بلند كرد و سر خود را داخل خيمه برد و به آنان گفت: در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله زنده است و وحى خدا نازل مى شود چنين كارى را مى كنيد ؟ ! به خدا قسم، صبح گفتار شما را به او خبر خواهم داد.

گفتند: اى حذيفه، آيا تو اينجا بودى و گفته ما را شنيدى ؟ ! آنچه شنيدى بر ما كتمان كن كه حق همسايگى امانتدارى است ! !

حذيفه گفت: نه اين مورد از حق امانتدارى همسايه است، و نه اين مجلس شما از آنگونه است ! من دلسوز خدا و رسولش نيستم اگر اين ماجرا را از او كتمان كنم.

گفتند: اى حذيفه، هر كارى مى خواهى انجام ده. به خدا قسم ما هم براى او قسم ياد خواهيم كرد كه چنين سخنى نگفته ايم و تو نسبت دروغ به ما مى دهى ! تو خيال مى كنى پيامبر سخن تو را مى پذيرد و گفته ما را تكذيب مى كند در حالى كه ما سه نفريم ! !

حذيفه گفت: اما من برايم مهم نيست، وقتى حق دلسوزى را نسبت به خدا و رسولش ادا كنم. پس هر چه مى خواهيد بگوييد !

سپس حذيفه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه على عليه السلام با شمشير حمايل كرده در كنار حضرت بود. او گفتار منافقين را به حضرت خبر داد. پيامبر صلى الله عليه و آله هم سراغ آنان فرستاد و آمدند. حضرت پرسيد: شما چه گفته ايد ؟ گفتند: به خدا قسم، ما چيزى نگفته ايم. اگر خبرى درباره ما به تو رسيده به ما دروغ بسته شده است ! !

در اينجا جبرئيل با اين آيه نازل شد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ» : «قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند» .

ص: 299

اميرالمؤمنين عليه السلام در اينجا فرمود: بگذار هر چه مى خواهند بگويند. به خدا قسم قلب من در سينه ام مى تپد و شمشيرم بر دوشم است. اگر قصد سوئى كنند من هم مقابله خواهم كرد.(1)

آنچه در اين دو مورد جلب توجه مى كند وحشت شديد آنان از رسيدن اخبار به پيامبر صلى الله عليه و آله است كه وقتى چاره اى نمى بينند با قسم دروغ هم كه شده حاضر نمى شوند نزد حضرت كار خود را قبول كنند.

اين يكى از مظاهر «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»(2) است كه خداوند چنين رعب و وحشتى بر دل منافقين مستولى كرده كه جرأت علنى كردن و با جسارت عمل كردن را ندارند، و گرنه هيچ مانعى از نظر اعتقادى در دل آنان وجود نداشت و پيرو آن ممكن بود متحد شوند و اقدامات مخربى انجام دهند.

موردِ سومِ نزولِ آيه: در پى سخن ناروا بعد از بيعت

همه مردم براى بيعت غدير وارد خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله مى شدند و پس از بيعت با آن حضرت به خيمه على عليه السلام مى رفتند و در حالى كه «السَّلامُ عَلَيْكَ يا اميرَالْمُؤْمِنينَ» مى گفتند با آن حضرت دست مى دادند و بيعت مى كردند.

ابوبكر و عمر هم وارد شدند و بيعت كردند و حتى «بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابْنَ ابى طالِبٍ، اصْبَحْتَ مَوْلاىَ وَ مَوْلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ» گفتند، ولى نفاق باطنى آن قدر اجازه نداد كه از در خيمه حضرت فاصله بگيرند، و گويى از زندانى آزاد شده باشند همانجا سخن ناروايى بر زبان آوردند كه بُريده اسلمى گفته آنان را شنيد و فورا به حضرت گزارش داد.

قسمت حساس اين ماجرا چنين است: ابوبكر و عمر از خيمه اميرالمؤمنين عليه السلام خارج شدند در حالى كه دست در دست هم داشتند و در آن حال مى گفتند: وَاللّه لا

ص: 300

آنان اين مطلب را فرمود، و آنان به قدرى جَرىّ بودند كه با علم به خبر داشتن پيامبر صلى الله عليه و آله باز هم دست از اقدامات خود بر نمى داشتند، حتى در پشت خيمه اى كه حضرت در آن است و مراسم بيعت در آن انجام مى شود !

موردِ چهارمِ نزولِ آيه: به دنبال ماجراى سوسمار

منافقين در خلوت خود اقرار به شكست خود و عظمت ماجراى غدير مى نمودند. اين شكست آتش كينه آنان را شعله ور مى كرد، ولى چون خود را از هر تلاشى عاجز مى ديدند براى خالى كردن غيظ خود دست به كارهاى احمقانه اى مى زدند و در دنياى كفرآميز خود به استهزاء مى پرداختند.

نمونه اى از كارهاى حماقت آميز آنان ماجراى سوسمار است، كه ابوذر آن را به پيامبر صلى الله عليه و آله اطلاع داد: آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله از منصوب كردن اميرالمؤمنين عليه السلام در غدير فراغت يافت و مردم از مجلس سخنرانى متفرق شدند، عده اى از قريش جمع شده بودند و از اين اتفاق تأسف مى خوردند. در اين ميان سوسمارى از كنار آنان عبور كرد. يكى از آنان گفت: اى كاش محمد اين سوسمار رابه جاى على امير ما قرار مى داد !

ابوذر سخن آنان را شنيد و براى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرد. حضرت سراغ آنان فرستاد و آنان را احضار نمود و گفته آنان را بر خودشان عرضه كرد ! آنان انكار كردند و بر اين انكار قسم ياد كردند. خداوند تعالى اين آيه را نازل كرد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » .

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آسمان سايه نينداخته و زمين بر خود حمل نكرده راستگوتر از ابوذر.(1) بعد از آن فرمود: جبرئيل برايم خبر آورده كه روز قيامت قومى را مى آورند كه امام آنان سوسمار است. مواظب باشيد كه شما نباشيد، چرا كه خداى تعالى مى فرمايد: «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ»(2): «روزى كه هر گروه از مردم را با امامشان فرا مى خوانيم» .(3)

ص: 302

قابل دقت است كه در اين ماجرا پاى ابوذر در ميان است، و او كسى است كه شهادت صدق پيامبر صلى الله عليه و آله را بر پيشانى دارد. استشهاد به آيه «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» نيز معناى عظيمى را در بر دارد، و آن اينكه اعراض كنندگان از امامِ حق نه تنها خيالشان راحت نيست، بلكه چه بخواهند و چه نخواهند در روز قيامت با امامى كه براى خود بر گزيده اند محشور خواهند شد.

موردِ پنجمِ نزولِ آيه: درباره صحيفه ملعونه

مى توان ادعا كرد بزرگ ترين اقدام ضد غدير و ولايت صحيفه ملعونه اى است كه پنج نفر بعد از ايام حج و قبل از حركت به سوى غدير در مكه آن را نوشتند و امضا كردند، و در آن همپيمان شدند كه بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله نگذارند خلافت به امامان برسد.(1)

وقتى اين كار را انجام دادند حضرت آنان را فرا خواند و مورد توبيخ قرار داد، ولى آنان انكار كردند. در مقابل اين انكارشان درباره صحيفه آيه نازل شد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ ... » .(2)

در روايت ديگرى كه در تفسير همين آيه وارد شده است، امام عليه السلام مى فرمايد: اين آيه درباره كسانى نازل شده كه در كعبه هم قسم شدند كه نگذارند امر خلافت به بنى هاشم برسد.

بنا بر اين، همان صحيفه «كلمه كفر» است كه در آيه ذكر شده است. سپس در قله كوه هَرشى به كمين پيامبر صلى الله عليه و آله نشستند و قصد قتل حضرت را داشتند، و اين همان كلام خداوند است كه (در آيه) مى فرمايد: «وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا» : «قصد كردند چيزى را كه بدان دست نيافتند» .(3)

ص: 303

اين تصميم نيز حاكى از غيظ و كينه اى است كه از اجراى منظم و بى دغدغه مراسم سه روزه غدير به دل گرفتند و آنچه باور نداشتند به چشم خود ديدند. از سوى ديگر از رسيدن پيامبر صلى الله عليه و آله واهمه داشتند كه نقشه هاى آنان را بر ملا كند و نزد همگان آنان را معرفى فرمايد.

به همين جهت خواستند خيال خود را از همه مراحل احتمالى بعد راحت كنند، و با قتلِ آن حضرت نفس راحتى بكشند.

اما خداوند وعده «وَ اللّه يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»(1) را به انجام رساند و در حالى كه هيچ كس از اين توطئه خبر نداشت پيامبرش را آگاه ساخت و حضرت در بالاى كوه با آنان درگير شد، ولى نتوانستند مقاومت كنند و فرار كردند. حضرت آنان را با نامشان صدا زد و چهره هايشان را به عمار و حذيفه كه همراهش بودند نشان داد تا سندى محكم براى آيندگان باشد.(2)

در اينجا شأن نزول آيه را از لسان حذيفه مى شنويم و يادآور مى شويم كه اين روايت در كتاب اقبال سيد ابن طاووس و تفسير قمى به دو روايت آمده است كه روايت اقبال كامل تر است. نكاتى هم در تفسير قمى آمده كه بين پرانتز در جاى خود ذكر خواهد شد:

عده اى از منافقين كه عهد پيامبر صلى الله عليه و آله را شكستند (و بعد از آن حضرت از دين بازگشتند) جمع شدند و گفتند: محمد ديروز در مسجد خيف آن سخنان را گفت و در اينجا - يعنى غدير - هم اين سخنان را گفت. اگر به مدينه باز گردد دوباره براى او بيعت مى گيرد. فكر درست آن است كه محمد را قبل از آنكه وارد مدينه شود بكشيم.

شب موعود كه رسيد چهارده نفر در كوه هرشى به كمين حضرت نشستند تا او را به قتل برسانند. آنجا كوه هرشى بين جحفه و ابواء بود. هفت نفر سمت راست گردنه

ص: 305

هرشى و هفت نفر سمت چپ آن نشستند تا شتر حضرت را بِرَمانند. حضرت پس از نماز عشا حركت كرد و پيشاپيش اصحابش سوار بر شترى تندرو سر بالايى كوه را در پيش گرفت.

به سمت گردنه كوه كه بالا مى رفت جبرئيل خبر آورد: يا محمد ! ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و عمروعاص و طلحه و سعد بن ابى وقاص و عبدالرحمن بن عوف و ابوعبيده جراح و ابوموسى اشعرى و ابوهريره و مغيرة بن شعبه و معاذ بن جبل و سالم مولى ابى حذيفه، در گردنه كوه در كمين تو نشسته اند تا تو را به قتل برسانند !

پيامبر صلى الله عليه و آله به من كه پشت سرش بودم نگاهى كرد و پرسيد: اين كيست پشت سر من ؟ گفتم: من حذيفه هستم، يا رسول اللّه ! فرمود: آنچه من شنيدم تو هم شنيدى ؟ عرض كردم: آرى. فرمود: كتمان كن ! سپس به آنان نزديك شد(1) و با اسمشان و اسم پدرانشان آنان را صدا زد.

وقتى نداى پيامبر صلى الله عليه و آله را شنيدند فرار كردند و خود را داخل انبوه جمعيت گم كردند، و حتى شترهاى خود را كه داخل گردنه بسته بودند رها كردند. پيامبر صلى الله عليه و آله به شترهاى آنان رسيد و آنها را شناخت. مردم از پشت سر به پيامبر صلى الله عليه و آله رسيدند و در پى آنان به جستجو افتادند.

صبح كه كاروان پياده شدند پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: چه شده است گروهى را كه در كعبه هم قسم شده اند كه «اگر خدا محمد را بميراند يا كشته شود امر خلافت را به اهل بيتش باز نگردانيم» ، و سپس دست به اين اقدام زدند.

با شنيدن اين سخنان، همان چهارده نفر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند و قسم ياد كردند (كه هيچ يك از آن سخنان را نگفته اند و چنين قصدى نداشته اند) و درباره جان آن حضرت دست به هيچ اقدامى نزده اند.

ص: 306

خداوند تبارك و تعالى اين آيه را نازل كرد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » : «به خدا قسم ياد مى كنند كه آن سخن را نگفته اند در حالى كه سخن كفر را گفته اند و بعد از اسلامشان كافر شده اند و اقدام به كارى كردند كه بدان دست نيافتند» ؛ كه همان قتل پيامبر صلى الله عليه و آله است... ، تا آخر آيه.(1)

مى بينيم كه در اينجا يك بار ديگر صحيفه ملعونه در برابر امضاكنندگان آن مطرح شده و سپس سخن از ماجراى عقبه هرشى به ميان آمده است.

آنچه به خصوص در اين مورد جلب توجه مى كند روايات اهل سنت در نزول اين آيه در ماجراى عقبه است. سيوطى در كتاب «الدرّ المنثور» همين توطئه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله را با حضور حذيفه چنين نقل مى كند:

درباره اين قول خداى متعال كه «يَحْلِفُونَ بِاللّه ما قالُوا ... » ، ضحّاك چنين مى گويد:

آنان كسانى بودند كه تصميم گرفتند پيامبر صلى الله عليه و آله را در شب عقبه از كوه پرتاب كنند. اين در حالى بود كه با هم نقشه كشيده بودند كه آن حضرت را در سفرى كه همراه او بودند به قتل برسانند و در پى فرصتى براى كمين بودند.

تا آن شب كه حضرت راه كوه هرشى را پيش گرفت. عده اى پيش تر رفتند و عده اى عقب ماندند، و اين برنامه در ساعاتى از شب بود.

آنان با يكديگر گفتند: آنگاه كه به گردنه كوه رسيد او را از روى شترش به زمين مى اندازيم و به سوى بيابان پرتاب مى كنيم ! حذيفه سخن آنان را شنيد، و اين در حالى بود كه او شتر پيامبر صلى الله عليه و آله را از پشت سر راهنمايى مى كرد.

در آن شب عمار شتر حضرت را از جلو مى برد و حذيفه يمانى از عقب راهنمايى مى نمود. ناگهان حذيفه صداى پاى شتران را شنيد و نگاهش برگشت و گروهى را ديد

ص: 307

در روايتى هم «كَلِمَةَ الْكُفْرِ» صريحا به صحيفه ملعونه معنى شده است. يعنى اين صحيفه اساس كفر و ارتدادى بود كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله تحقق يافت و مردم به صورت قهقرى به سمت جاهليت پيش رفتند.

فراز سوم: «وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا»

منافقين دو تصميم عملى داشتند كه در يكى تا مرحله اجرا پيش رفتند ولى خدا نقشه آنان را خنثى كرد و آن نقشه قتل پيامبر صلى الله عليه و آله بود، و در ديگرى قبل از اجراى نقشه به دام افتادند و آن نقشه قتل اميرالمؤمنين عليه السلام بود.

اين دو مورد آنان را به عنوان اولين قاتلين پيامبر و على عليهماالسلام معرفى مى كند، چرا كه آنان - اگرچه با مقابله خداوند رو به رو شدند - ولى به هر حال تصميم خود را گرفته و وارد مرحله عمل شده بودند، و اين در درجه اول كفر آنان ثابت مى كند و در درجه دوم جرم و جنايتشان را ! !

فراز چهارم: «فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرا لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللّه ... »

خداى مهربان با آن همه نفاقى كه آنان داشتند باز هم دو راه در برابر آنان قرار داد: توبه يا عذاب.

آيا ابوبكر و عمر و بقيه توطئه گران پشت پرده غدير توبه كردند ؟

تاريخ نشان مى دهد كه نه تنها از آن اقدامات خود توبه نكردند بلكه آنها را پيگيرى كردند و بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله امور را به دست گرفتند و هزاران برابر آنچه در غدير توطئه مى كردند در سقيفه و روزهاى بعد از آن بر ضد ولايت اهل بيت عليهم السلام نقشه كشيدند و با قدرت تمام آنها را به اجرا در آوردند، و مخالفت كنندگان را نابود كردند.

و لذا مى بينيم امام صادق عليه السلام در چندين حديثِ مربوط به اين آيه قسم ياد مى كند و مى فرمايد: وَ اللّه ! تَوَلَّيا وَ ما تابا : به خدا قسم آنان پشت كردند و توبه ننمودند !(1)

ص: 310

در حالى كه عده اى از آنان كنار يكديگر جمع شده بودند و از آنچه اتفاق افتاده بود تأسف مى خوردند، سوسمارى از كنار آنان عبور كرد. يكى از آنان گفت: اى كاش محمد اين سوسمار را به جاى على امير ما قرار مى داد ! ابوذر سخن آنان را شنيد و براى پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرد. حضرت سراغ آنان فرستاد و آنان را حاضر نمود و خبر ابوذر را برايشان بازگو كرد.

آنان در حالى كه ابوذر را در برابر خود مى ديدند انكار كردند و بر اين انكار خود قسم ياد كردند ! ولى از طرف خداوند بار ديگر آيه 74 سوره توبه در ردّ آنان آمد: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ» : «به خدا قسم ياد مى كنند كه نگفته اند در حالى كه سخن كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند» .

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آسمان سايه نينداخته و زمين بر خود حمل نكرده راستگوتر از ابوذر، و بعد از آن فرمود: جبرئيل برايم خبر آورده كه روز قيامت قومى را مى آورند كه امام آنان سوسمار است ! مواظب باشيد كه شما نباشيد ! ! آنگاه آيه 71 سوره اسراء را شاهد آورده فرمود: خداوند تعالى مى فرمايد: «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِمْ» : «روزى كه هر گروهى از مردم را با امامشان فرا مى خوانيم» .(1)

خداوند آيه نازل كرد كه: «يَحلِفونَ بِاللّه ِ ما قالوا وَ لَقَد قالوا كَلِمَةَ الكُفرِ بَعد إسلامِهِم وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالوا» : «اينان قسم ياد مى كنند كه آن سخن را نگفته اند ولى بعد از اسلامشان سخن كفر را گفته اند و قصد سوئى كرده اند كه بدان دست نيافته اند ... » .(1)

بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله بار ديگر آيه 74 سوره توبه را در برابر آنان قرائت فرمود: «يَحْلِفُونَ بِاللّه ِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ بَعْدَ اِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا ... » : «به خدا قسم ياد مى كنند كه چنين سخنى نگفته اند در حالى كه كلمه كفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده اند و قصد كارى را كرده اند كه به آن دست نيافتند ... » .

و اينگونه بود كه نازل كننده «وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ»(1) نشان داد كه منافقين كوچك تر از آن هستند كه بخواهند در مقابل اراده پروردگار خللى ايجاد كنند.(2)

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آسمان سايه نينداخته و زمين بر خود حمل نكرده راستگوتر از ابوذر. و بعد از آن فرمود: جبرئيل برايم خبر آورده كه روز قيامت قومى را مى آورند كه امام آنان سوسمار است ! مواظب باشيد كه شما نباشيد ! ! آنگاه آيه 71 سوره اسراء را شاهد آورده فرمود: خداوند تعالى مى فرمايد: «يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِمْ» : «روزى كه هر گروهى از مردم را با امامشان فرا مى خوانيم» .(1)

اين آيه و دعاى مربوط به آن از دو بُعد قابل بررسى است:

ص: 320

گرفت، ابليس در بين گروهش فريادى كشيد و همه شياطينى كه در خشكى و دريا بودند نزد او گرد آمدند و گفتند: اى آقاى ما، و اى مولاى ما، چه نگرانى برايت پيش آمده است ؟ ما فريادى وحشتناكتر از اين از تو نشنيده بوديم !

ابليس گفت: اين پيامبر كارى كرد كه اگر به نتيجه برسد هرگز معصيت خدا انجام نخواهد گرفت. شياطين گفتند: اى آقاى ما، و اى مولاى ما، تو بودى گمراه كننده آدم ! !

هنگامى كه منافقين در بين خود گفتند: پيامبر از روى هواى نفس سخن مى گويد، و يكى از آن دو نفر (ابوبكر و عمر) به ديگرى گفت: نمى بينى چگونه چشمانش در سرش مانند مجانين مى گردد. هنگامى كه اين سخنان را گفتند ابليس از خوشحالى فريادى كشيد و دوستانش را جمع كرد و گفت: شما مى دانيد كه من قبلاً گمراه كننده آدم بوده ام ! ؟ گفتند: آرى. ابليس گفت: آدم عهد و پيمان را شكست ولى به خداوند كافر نشد؛ اينان عهد و پيمان را شكستند و به پيامبر كافر شدند ! !

هنگامى كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت و مردم غير على عليه السلام را براى خلافت به پا داشتند، ابليس تاج پادشاهى بر سر گذاشت و منبرى نصب كرد و بر روى آن نشست و شياطينش را جمع كرد و به آنان گفت: شادى كنيد، چرا كه تا امام قيام نكند خداوند اطاعت نمى شود(1) . (2)

«فَمَن نَكَثَ فَإنَّما يَنكُثُ عَلى نَفسِهِ»(1): «هر كس پيمان شكست بر خود شكسته است» .

«وَ ليَحمِلُنَّ أثقالَهُم وَ أثقالاً مَعَ أثقالِهِم وَ ليُسألُنَّ يَومَ القيامَةِ عَمّا كانوا يَفتَرونَ»(2): «و آنها علاوه بر بار سنگين گناهان خود بار گناهان هر كس كه گمراه كرده اند نيز به دوش مى گيرند و روز قيامت از آنچه دروغ مى بستند سخت مؤاخذه مى شوند» .

اندكى از غير قريشيان كسى باقى نماند. آنان نيز امور را به سمت و سوى مصالح خويش و تثبيت استيلاى خودشان طرح ريزى كردند و مردم را با شگردهاى مختلف تحريك نموده، منافع خود را در اين ميان با ترفندهاى سياسى - كه دير زمانى نزد آنها بود - استحكام مى بخشيدند.

همچنين آنان از نقاط ضعف ساده لوحان و ساده انديشان يا كسانى كه هنوز ايمان در قلب هايشان محكم نشده، عِرق قبيله اى آنها را رهبرى كرده و بر تفكرات و روحياتشان رسوبات جاهليت سيطره داشت. آنان كه از اسلام لطمه خورده بودند و دين امتيازاتى را كه استحقاق آن را نداشته و به ظلم و ستم صاحب آن شده بودند از آنان گرفته بود بهره مى جستند.

اينان براى به انجام رساندن آنچه كه با حقدها و كينه هايشان تناسب داشت، با احساسات و عواطف خونخواهانه آنان بر عليه حق و دين و اسلام سازگارى داشت، از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نبودند.

و اين همان موضوعى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين سخن خويش بدان اشاره فرمودند كه سبب تأخير در ابلاغ مسئله امامت بيم و هراس من از قوم خويش بوده است، زيرا آنان به تازگى و با كراهت و ناخرسندى از دوران جاهليت بيرون آمده و هنوز بسيارى از آنها با همان آموخته هاى جاهلى زندگى مى كنند، و همچنان برخى از مطالب آن دوران بر آنان چيره و مسلط است.

به اين ترتيب پر واضح است كه گر چه بعضا اصحاب بيدار و آگاه بودند، اما اكثرا به سبب اوضاع و شرايطى كه برايشان مهيا شده بود، جريانات و تحركات سياسى را در دست داشته و آن را رهبرى مى كردند.

در نتيجه در مدينه اى كه تنها چند هزار نفر، آن هم با روحياتى كه با پاره اى از آن آشنا شديم زندگى مى كردند، آنان توانستند امر خلافت را پس از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله از ياران شريعتمدار آن حضرت منحرف نموده و به سوى ديگران راهى كنند. همانگونه كه در كتب تاريخ و حديث بدان اشاره شده و آمده است.

ص: 328

آنچه در اين قسمت از تاريخ تكان دهنده است اينكه در غدير، شياطين دل به منافقين بسته بودند و چشم به دست آنان و نقشه هايشان داشتند و خود را از هر جهت مستأصل مى ديدند. اين منافقانِ مشرك و كافر بودند كه روى شيطان و شيطانيان را سفيد كردند، و به فرزندان خَلَف خود كه دستِ كمى از آنها نداشتند درسِ مقابله با وحى و نبوت و دستگاه الهى را دادند، و چنان نقشه اى پياده كردند كه نه فقط خود به مقاصد شومشان رسيدند، بلكه تا آخر روزگار اكثريتى از مسلمين را از راه و صراط مستقيم دوازده جانشين بر حقِّ پيامبرشان منحرف كردند و چهره خلافت اسلامى را هم نزد جهانيان مشوَّه ساختند.

به همين خاطر، پس از اتمام خطبه غدير و بيعت همگانى با اميرالمؤمنين عليه السلام و با شكست چندين توطئه منافقين، اكنون جا دارد سرى به پشت پرده غدير بزنيم و نيم نگاهى داشته باشيم به آنجا كه جز پيامبر و على عليهماالسلام نديدند. شياطين و در رأس آنان ابليس ايام غدير را در غوغايى به سر مى بردند و خوب مى فهميدند كه در آن موقعيت عظيم چه راه هدايت و نجاتى براى بنى آدم تا آخرين روز دنيا پيش بينى شده است.

آنان پيش از همه در غدير حاضر شده بودند و نتايج اين مراسم عظيم را بررسى مى كردند، و از سوى ديگر عكس العمل گروه هاى مردم را زير نظر داشتند؛ در واقع آينده بلند مدتى را مى ديدند كه در آن زيباترين گونه هدايت انسان پيش بينى شده بود.

اين بود كه آن روز را هولناك ترين مقطع براى خود به حساب آوردند كه اگر فرامين آن روز به مرحله عمل مى رسيد همه راه هاى انحراف تا ابد بر انسان ها بسته مى شد. اين را بزرگ شياطين يعنى ابليس - كه از روز اول كمر به گمراهى مردم بسته بود - بهتر از اصحابش مى فهميد.

در چنين گير و دارى بين ابليس و لشكريانش - در پشت پرده غدير - وقايعى به وقوع مى پيوندد كه داستان بلند آن را با جمع بندى چند روايت مى خوانيم(1):

ص: 334

روز غدير، همين كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر فراز منبر اميرالمؤمنين عليه السلام را بر سر دست بلند كرد و فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ ... ، ابليس - كه در آنجا حاضر بود - فريادى كشيد و همه لشكريانش را فرا خواند. با اين فرياد، همه شياطين در هر جا كه بودند نزد او جمع شدند و گفتند: اى آقاى ما واى مولاى ما ! اين چه فريادى بود ؟ مگر چه چيزى تو را به وحشت انداخته ؟ ! ما تا كنون فريادى وحشتناك تر از اين از تو نشنيده بوديم.

ابليس گفت: اين پيامبر كارى كرد كه اگر به نتيجه برسد هرگز خدا معصيت نخواهد شد !

گفتند: اى آقاى ما، تو همان كسى هستى كه آدم را گمراه كردى ! ولى گويا از اين پس اين امت يك امت رحمت شده محفوظ از گناه خواهند بود و ديگر تو و ما را بر اينان راهى نيست، چرا كه امام و پناه خود بعد از پيامبرشان به آنان شناسانده شد.

ابليس گفت: واى بر شما، امروزِ شما مثل روز عيسى است ! به خدا قسم مردم را درباره على گمراه خواهم كرد !

آنگاه ابليس به صورت پيرمردى زيباروى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى محمد، چقدر كم هستند آنان كه با تو بر سر آنچه درباره پسر عمويت گفتى بيعت مى كنند.

با اينكه ابليس پاسخ اصحابش را داد، ولى شياطين با ديدن غدير و آن اتمام حجت عظيم خاك بر سر ريختند و به جزع و فزع افتادند. ابليس به آنان گفت: مگر شما را چه شده است ؟

گفتند: اين چه اتفاقى بود كه رخ داد ؟ ! ما گمان مى كرديم وقتى محمد از دنيا برود اصحاب او متفرق مى شوند، ولى مى بينيم كه امر وصايت را براى شخصى بعد از خود

ص: 335

آن روز كه توانست حضرت آدم عليه السلام را از بهشت بيرون كند، در واقع نسل بشريت را از بهشت اخراج كرد، و آنان را اسير حيله هاى خود در دنيا نمود.

روزى كه ولادت حضرت عيسى عليه السلام بدون همسرى براى مريم اتفاق افتاد، اين معجزه الهى را بهانه غلو قرار داد و آن حضرت را به عنوان الوهيت مطرح كرد و نسل هايى از بشر را با همين باور غلط مبتلا به شرك نمود و راهى جهنم كرد.

در روز غدير هم قسم ياد كرد كه در اين باره مردم را گمراه خواهم كرد، و سقيفه تحقق اين قسم ابليس بود كه تا آخر روزگار اكثريتى از انسان ها را با انكار ولايت على عليه السلام راهى جهنم كرد.

در واقع اين سه روز در تاريخِ اضلالِ ابليس، پيمودن راه هزار ساله در يك شب بود كه اينگونه در خاطره آنان ثبت شده و از آن ياد مى كنند.

به عبارت ديگر: هزاران زحمت و تلاش شياطين در هزاران مكان و زمان و درباره هزاران انسان، با يك برنامه بنيادين و ريشه اى به انجام رسيد، و با «اسَّسَ اساسَ ذلِكَ» مرحله «بَنى عَلَيْهِ بُنْيانَهُ» به آسانى پيش رفت، و در طول تاريخ بدون زحمتِ شيطان «جَرى فى ظُلْمِهِ وَ جَوْرِهِ» اتفاق افتاد. يعنى ابتدا پايه ضلالت را بنيان گذاشت، و سپس بر روى آن بناى گمراهى را بالا برد، و سپس بدون نگرانى مسير ظلم و جور هموار شد.

جالب است كه خود شيطان، روز سقيفه را قابل مقايسه با روز آدم عليه السلام نمى داند و در اين باره مى گويد: آدَمُ نَقَضَ الْعَهْدَ وَ لَمْ يَكْفُرْ بِالرَّبِّ، وَ هؤُلاءِ نَقَضُوا الْعَهْدَ وَ كَفَرُوا بِالرَّسُولِ: آدم پيمان را شكست، اما به خداوند كافر نشد، ولى اينان هم پيمان را شكستند و هم به پيامبر كافر شدند !

او كه در صدد ضلالت خلق است و درجات گمراهى را خوب مى داند، پيمان شكنان سقيفه را كافر مى داند، و نقض ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام را مساوى با مخالفت صريح با شخص پيامبر صلى الله عليه و آله و انكار نبوت آن حضرت مى داند.

ص: 340

شيطان هم موجود سابقه دارى است كه نجاست او با آب درياهاى عالم پاك نمى شود. بايد هم چنين باشد چرا كه راه سقيفه بر ضد راه الهى غدير است، و طبعا شيطان هميشه در برابر صراط مستقيم و راه خدا قرار دارد.

فراز سوم

«إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» : «مگر گروهى از مؤمنان» .

از همان روز غدير خداوند به صراحت اعلام كرده مؤمنين در اقليت اند، و اكثريت مردم در راه ولايت و صاحب غدير نخواهند بود. حتى خود ابليس در روز غدير با مشاهده آن بيعت يكصد و بيست هزار نفرى، به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: ما اقَلَّ مَنْ يُبايِعُكَ عَلى ما تَقُولُ فِى ابْنِ عَمِّكَ: چقدر كم هستند كسانى كه طبق گفته هايت درباره پسرعمويت با تو بيعت مى كنند !

امام باقر عليه السلام در بيان «فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» در اين آيه مى فرمايد: يَعْنى شيعَةُ اميرِالْمُؤْمِنينَ عليه السلام(1): منظور شيعيان اميرالمؤمنين عليه السلام هستند؛ كه پيرو شيطان نيستند و نگذاشتند گمان شيطان تحقق يابد و به مرحله عمل برسد.

آيه دوم

آيه دوم «إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ» را پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى تلاوت فرمود كه شيطان با شنيدن «إِلاَّ فَرِيقا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» در آيه اول، به فكر بقيه افتاد. او با خود تصميم گرفت كه اگر چه اكثريت خلق با سقيفه به گمراهى كشيده مى شوند، ولى بايد به هر قيمتى شده اقليت مؤمن را هم به مخالفت خداوند وادار كرد.

اينجا بود كه به عزت و جلال خداوند قسم ياد كرد كه «لاَلْحِقَنَّ الْفَريقَ بِالْجَميعِ» : «اين گروه مؤمنين را هم به اكثريت ملحق مى كنم» .

در پاسخ پيامبر صلى الله عليه و آله اين آيه را تلاوت فرمود كه «تو را بر بندگان من راهى نيست مگر كسانى از گمراهان كه پيرو تو شوند» .

ص: 342

اين آيه دو فراز دارد كه هر كدام از آنها بُعدى از مسئله را روشن مى نمايد:

فراز اول

«إِنَّ عِبادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ» : «تو را بر بندگان من راهى نيست» .

منظور آن است كه در مسئله ولايت، شيطان نمى تواند آن فرقه مؤمن را منحرف سازد، و آنان محكم تر از آن هستند كه با حيله شيطان دست از ولايت بردارند.

امام صادق عليه السلام در بيان اين مطلب مى فرمايد: قسم به خدايى كه محمد صلى الله عليه و آله را به حق مبعوث كرد، شياطين بزرگ و كوچك بر سر مؤمنين بيش از زنبوران بر گوشت هستند. از سوى ديگر مؤمن محكم تر از كوه است چرا كه از كوه با تبر مى توان قطعه اى جدا كرد، ولى از دين مؤمن چيزى نمى توان جدا كرد.(1)

فراز دوم

«إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ» : «مگر كسانى از گمراهان كه پيرو تو شوند» .

اين قسمت آيه دقيقا مربوط به شيعيان اهل بيت عليهم السلام است كه با پذيرفتن ولايت فرياد شيطان را بلند كرده اند. وقتى شياطين از ابليس مى پرسند: چرا چنين فرياد مى زنى ؟ در پاسخ مى گويد: وَ اللّه مِنْ اصْحابِ عَلِىٍّ ! سپس آنچه باعث پيروى از شيطان در شيعيان مى شود توسط خود ابليس بيان شده كه گناهان را در چشم آنان زيبا جلوه مى دهد تا با ارتكاب آن نزد خداوند مورد غضب قرار گيرند، آنجا كه مى گويد: لاَزَّيِنَنَّ لَهُمُ الْمَعاصِىَ حَتّى ابَغِّضَهُمْ الَيْكَ.

نيست ؟ چگونه ديديد مرا هنگامى كه با آنان كارى كردم كه اطاعت على را كه خدا و رسول به آنان امر كرده بود رها كردند ؟ !(1)

جلوه سوم

سومين مرحله را حضرت زينب عليهاالسلام در لحظات آخر اميرالمؤمنين عليه السلام از آن حضرت شنيده كه آن واقعه كربلاست. اميرالمؤمنين عليه السلام از قول پيامبر صلى الله عليه و آله ماجراهاى سقيفه و بعد از آن تا ماجراى عاشورا را براى دخترش نقل كرد. تا آنجا كه فرمود: دخترم تو و دختران خاندانت با خوارى به حالت اسيرى در اين شهر كوفه خواهيد بود.

آنگاه از قول پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نقل فرمود: ابليس در آن روز (روز عاشورا) از خوشحالى به پرواز در مى آيد، و همراه همه شياطين تمام زمين را سير مى كند و در آن حال مى گويد:

اى گروه شياطين، به آنچه از فرزندان آدم مى خواستيم رسيديم و در هلاك كردن آنان به نهايت درجه دست يافتيم و بدنامى را براى آنان به يادگار گذاشتيم، مگر آنان كه به اين گروه (يعنى اهل بيت عليهم السلام) متمسك شوند. از اين پس كار خود را به شك انداختن مردم درباره آنان و وادار كردنشان بر دشمنى آنان و عمل بر ضد آنان و دوستانشان قرار دهيد، تا گمراهى و كفر مردم مستحكم و پا برجا شود، تا آنجا كه هيچكس از آنان نجات پيدا نكند.(2)

ص: 347

ص: 348

در طول اين سه روز پيامبر صلى الله عليه و آله در هر مناسبتى فضائل و مناقب اميرالمؤمنين و اهل بيتش عليهم السلام را براى مردم بيان مى فرمود.

در آن لحظات عده اى از اصحاب خدمت حضرت جمع بودند كه ابوبكر و عمر و مغيره و عده اى ديگر از منافقين نيز در ميان آنان بودند، و حارث فهرى از بين آنها آمادگى بيشترى براى جسارت داشت و در واقع زبان منافقين به حساب مى آمد.

اين شد كه پس از اهانت هايى كه منافقين پس از خطبه غدير نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اميرالمؤمنين عليه السلام داشتند، حارث فهرى در آخرين ساعات روز سوم، به همراه دوازده نفر از اصحابش نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند، و او از طرف بقيه برخاست و با لسانى تند و با جسارت در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت و گفت: وقتى قرار شد تو رسول اللّه باشى و على جانشين بعد از تو باشد و فاطمه دخترت سيده زنان عالم و حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت باشند، پس براى ساير قريش چيزى باقى نگذاشته اى ؟ ! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من اين مقامات را تعيين نكرده ام بلكه خداوند معين فرموده است.

حارث سخن را به نقطه اصلى اعتقاد بازگرداند و گفت: اى محمد، ما را دعوت كردى كه «لا اِلهَ اِلاّ اللّه ُ» را قبول كنيم و ما هم پذيرفتيم. سپس دعوتمان كردى كه پيامبرى تو را بپذيريم و ما پذيرفتيم در حالى كه قلبمان رضايت نمى داد ! ! سپس دستور نماز و بعد از آن روزه را دادى و ما انجام داديم. بعد از آن دستور حج و خمس و زكات را دادى و ما انجام داديم. به همه اينها اكتفا نكردى تا اكنون كه پسر عمويت را منصوب نمودى و گفتى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللَّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ ... ، آيا واقعا همه اين ها از طرف خدا بود ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: از طرف خدا به من وحى مى شود و جبرئيل سفير و واسطه الهى است و من به مردم خبر مى دهم، و جز آنچه خدا دستور دهد چيزى را اعلام نمى كنم.

حارث دوباره گفت: تو را به خدايى كه خدايى جز او نيست، آيا اين حتما از طرف خداست و از طرف خودت نيست ؟ ! حضرت فرمود: به خدايى كه جز او خدايى نيست، اين از طرف خداست نه از پيش خودم. و اين را سه بار تكرار فرمود.

ص: 350

حارث گفت: تو ما را به حب على بن ابى طالب دستور مى دهى و گمان دارى كه او نسبت به تو همچون هارون نسبت به موسى است، و شيعيان او سوار بر شتران نورانى به محشر مى آيند و در عرصه قيامت بر ديگران فخر مى كنند تا آنكه كنار حوض كوثر آيند و از آن بنوشند، و اين در حالى است كه بقيه امت در يك گروه جداگانه محشور مى شوند. آيا همه اينها از آسمان نازل شده يا از پيش خود مى گويى ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى، از آسمان نازل شده و سپس من ابلاغ كرده ام كه خداوند ما را نورى در زير عرش خلق كرد.

حارث گفت: اكنون فهميدم كه تو ساحر كذاب هستى ! اى محمد، مگر شما هم از فرزندان آدم نيستيد ؟ حضرت فرمود: آرى، ولى خداوند ما را نورى در زير عرش خلق فرمود دوازده هزار سال قبل از آنكه آدم را خلق كند. سپس آن نور را در صلب آدم قرار داد. آن نور از صلبى به صلب ديگر منتقل شد تا آنكه در صلب عبداللّه و ابوطالب از يكديگر جدا شديم. بنا بر اين، خداوند ما را از آن نور خلق كرده و فرق من و على در اين است كه پيامبرى بعد از من نيست.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حارث، از خدا بترس و از آنچه درباره دشمنى على بن ابى طالب بر زبان آوردى توبه كن.

حارث سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خدايا، اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگوست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى بر ما نازل كن كه انتقامى در اولينِ ما (منكرين ولايت) و نشانه اى براى آيندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد مى گويد دروغ است عذابى بر او نازل كن.

خداوند فورا سخن حارث را با آيه 33 سوره انفال براى پيامبر صلى الله عليه و آله فرستاد: «وَ اِذْ قالُوا اللَّهُمَّ اِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ فَاَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ اَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ اَليمٍ» : «خدايا اگر اين حقى از طرف توست بر ما سنگى از آسمان ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست» . اينجا بود كه غدير وارد مباهله شد، و اين سخن حارث به

ص: 351

معناى درخواست پاسخ الهى براى نشان دادن حق و باطل بود، و بايد معجزه اى رخ مى داد تا ثابت شود غدير «هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِكَ» است.

به دنبال آن آيه 12 سوره يونس وحى شد: «وَ لَوْ يَجْعَلُ اللّه ُ لِلنّاسِ الشَّرَ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ اِلَيْهِمْ اَجَلَهُمْ فَنَذَرُ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقائَنا فى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ» : «اگر خداوند براى مردم شر را فورا مى فرستاد همان گونه كه خير را فورا مى فرستد اجل آنان را مقدر مى فرمود ما رها مى كنيم كسانى را كه اميد ملاقات ما را ندارند تا در طغيان خود متحير بمانند» .

آنگاه آيه 34 سوره انفال نازل شد: «وَ ما كانَ اللّه ُ لَيُعَذِّبَهُمْ وَ اَنْتَ فيهِمْ وَ ما كانَ اللّه ُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» : «خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه تو در ميان آنان باشى، و خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه استغفار كنند» .

با اين آيه در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله عذابى نازل نمى شد، و در صورتى درخواست حارث عملى مى شد كه از حضور آن حضرت خارج شود. راه ديگر توبه بود كه حارث از سخن خود باز گردد. لذا پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: اى حارث، يا توبه كن و يا از پيش ما برو ! حارث گفت: اى محمد، راه ديگر اين است كه براى قريش هم نصيبى از آنچه در اختيار دارى قرار دهى، چرا كه با اين برنامه تو بنى هاشم همه مناقب عرب و عجم را به خود اختصاص دادند ! حضرت فرمود: اين مسئله در اختيار من نيست، بلكه مربوط به خداوند تبارك و تعالى است.

حارث گفت: اگر اينگونه است اعلام مى كنم كه قلبم توبه را نمى پذيرد، ولى از حضور تو مى روم ! آنگاه برخاست و به سرعت به طرف شترش رفت و سوار شد و حركت كرد.

معجزه عظيم پيش چشمان آن جمعيت انبوه كه براى پايان ماجرا گردن كشيده بودند به وقوع پيوست. خاطره اى كه از اصحاب فيل در ذهن ها مانده بود، اينك با تمام شدن سخن حارث و فاصله گرفتن او از مجلس پيامبر صلى الله عليه و آله تكرار شد.

ص: 352

همين كه سخن حارث تمام شد و به راه افتاد، خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و از دُبُرش خارج گرديد و همانجا او را هلاك كرد. در روايت ديگر: ابر غليظى ظاهر شد و رعد و برقى به وجود آمد و صاعقه اى رخ داد و آتشى فرود آمد و همه آن دوازده نفر را سوزانيد.

دو عذاب الهى با هم بر حارث نازل شد در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و اصحابش از فاصله اى او را مى ديدند. خداوند پرنده اى از آسمان فرستاد كه در منقار او ريگى به اندازه عدس بود و آن را بر سر حارث رها كرد. سنگريزه از سر او وارد شد و طول قامت او را در نورديد و او را نقش زمين ساخت، در حالى كه پاهايش را بر زمين مى كوبيد. در همين حال ابر سياهى ظاهر شد و رعد و برقى زد و صاعقه اى پديد آورد كه بر بدن حارث خورد و او را سوزانيد.

از سوى ديگر، تعيين تكليف براى همه منافقان آن روز و طول تاريخ شد كه همچون حارث فهرى فكر مى كنند و به گمان خود خدا و رسول را قبول دارند و بعد از آنكه مى دانند ولايت على بن ابى طالب عليه السلام از طرف خداست صريحا مى گويند ما تحمل آن را نداريم ! ! اين پاسخ دندان شكن و فورى خداوند ثابت كرد كه هر كس ولايت على عليه السلام را نپذيرد، خدا و رسول را قبول ندارد و كافر است.

با اين معجزه، بر همگان مسلم شد كه غدير از منبع وحى سرچشمه گرفته و يك فرمان الهى است.

در آن لحظات جبرئيل نازل شد و سند قرآنى اين معجزه غدير را با آيات 1 تا 3 سوره معارج آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ. مِنَ اللّه ِ ذِى الْمِعارِجِ» : «درخواست كرد درخواست كننده اى عذاب واقع را. كه كافران قدرت دفع آن را ندارند. و اين از طرف خداوند بود» .

پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحابش فرمود: اكنون به طرف او برويد كه آنچه از خدا خواست بر او رسيد. آنگاه حضرت آيه 19 سوره ابراهيم را شاهد آورده فرمود: چنانكه خداوند

ص: 353

«ابتدا خودشان درخواست كردند و اينگونه هر جبار معاندى ضرر كرد و به هدف خود نرسيد. در پى او جهنم است و از آب چركين به او نوشانده مى شود. آن را جرعه جرعه مى آشامد و گواراى او نخواهد بود و مرگ از هر سو سراغ او مى آيد ولى او نمى ميرد و پشت سر او عذاب سختى است» .

آيا شما را كفايت نكرد همين روز غدير خم آنگاه كه رسول اللّه او را به ولايت منصوب نمود، درهاى آسمان را ديديد كه باز شده و ملائكه از آنجا بر شما مشرف شده و ندا مى كنند: هذا وَلِىُّ اللّه فَاتَّبِعُوهُ وَ الاّ حَلَّ بِكُمُ عَذابُ اللّه فَاحْذَرُوهُ: اين ولى خداست، پيرو او باشيد، و گرنه عذاب خدا بر شما نازل مى شود، پس از آن بر حذر باشيد ؟

آيا شما را كفايت نكرد آنگاه كه ديديد على بن ابى طالب راهى را مى رفت كه در برابر او كوه هايى بودند. براى آنكه او از مسير خود به راست و چپ نرود كوه ها پيشاپيش او به حركت در آمدند و مسير او را باز كردند، و پس از عبور على بار ديگر به جاى خود باز گشتند ؟ !

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا باز هم براى اينان آيات و نشانه هايى ظاهر كن - كه براى تو آسان است - تا حجتت را بر اينان تمام كنى ... .

اينجا بود كه حارث فهرى برخاست و با لسانى تند و با جسارت در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله قرار گرفت و گفت: وقتى قرار شد تو رسول اللّه باشى و على جانشين بعد از تو باشد و فاطمه دخترت سيده زنان عالم و حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت باشند، پس براى ساير قريش چيزى باقى نگذاشته اى ؟ !

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: من اين مقامات را تعيين نكرده ام، بلكه خداوند معين فرموده است.

حارث سخن را به نقطه اصلى اعتقاد بازگرداند و گفت: اى محمد ! ما را دعوت كردى كه «لا الهَ الا اللّه» را قبول كنيم و ما هم پذيرفتيم. سپس دعوتمان كردى كه پيامبرى تو را بپذيريم و ما پذيرفتيم در حالى كه قلبمان رضايت نمى داد ! ! سپس دستور نماز و بعد از آن روزه را دادى و ما انجام داديم. بعد از آن دستور حج و خمس و زكات را دادى و ما انجام داديم. به همه اينها اكتفا نكردى تا امروز كه پسر عمويت را منصوب نمودى و گفتى: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. اللهمَّ والِ ... ، آيا واقعا همه اينها از طرف خدا بود ؟

ص: 362

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: از طرف خدا به من وحى مى شود و جبرئيل سفير و واسطه الهى است و من به مردم خبر مى دهم، و جز آنچه خدا دستور دهد چيزى را اعلام نمى كنم.

حارث دوباره گفت: تو را به خدايى كه خدايى جز او نيست، آيا اين حتما از طرف خداست و از طرف خودت نيست ؟ ! حضرت فرمود: به خدايى كه جز او خدايى نيست اين از طرف خداست نه از پيش خودم - و اين را سه بار تكرار فرمود - .

حارث گفت: تو ما را به حبّ على بن ابى طالب دستور مى دهى و گمان دارى كه او نسبت به تو همچون هارون نسبت به موسى است و شيعيان او سوار بر شتران نورانى به محشر مى آيند و در عرصه قيامت بر ديگران فخر مى كنند تا آنكه كنار حوض كوثر آيند و از آن بنوشند، و اين در حالى است كه بقيه امت در يك گروه جداگانه محشور مى شوند. آيا همه اينها از آسمان نازل شده يا از پيش خود مى گويى ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى، از آسمان نازل شده و سپس من ابلاغ كرده ام. خداوند ما را نورى در زير عرش خلق كرد.

حارث گفت: اكنون فهميدم كه تو ساحر كذّاب هستى ! اى محمد، مگر شما هم از فرزندان آدم نيستيد ؟

حضرت فرمود: آرى، ولى خداوند ما را نورى در زير عرش خلق فرمود دوازده هزار سال قبل آنكه آدم را خلق كند. سپس آن نور را در صلب آدم قرار داد. آن نور از صلبى به صلب ديگر منتقل شد تا آنكه در صلب عبد اللّه و ابوطالب از يكديگر جدا شديم. بنا بر اين، خداوند ما را از آن نور خلق كرده و فرق من و على در اين است كه پيامبرى بعد از من نيست.

آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حارث ! از خدا بترس و از آنچه درباره دشمنى على بن ابى طالب بر زبان آوردى توبه كن.

حارث سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خدايا ! اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگوست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى بر ما نازل كن كه انتقامى در

ص: 363

اولينِ ما (منكرين ولايت) و نشانه اى براى آيندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد مى گويد دروغ است عذابت را بر او نازل كن.

خداوند فورا سخن حارث را با اين آيه براى پيامبر صلى الله عليه و آله فرستاد:

«وَ إِذْ قالُوا اللهمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ» : «آنگاه كه گفتند خدايا اگر اين حقى از طرف توست بر ما سنگى از آسمان ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست» .

به دنبال اين آيه وحى چنين آمد: «وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللّه لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِىَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ» :

«اگر خداوند براى مردم شرّ را فورا مى فرستاد همان گونه كه خير را فورا مى فرستد اجل آنان را مقدر مى فرمود ما رها مى كنيم كسانى را كه اميد ملاقات ما را ندارند تا در طغيان خود متحيّر بمانند» .

آنگاه آيه ديگرى نازل شد: «وَ ما كانَ اللّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَ ما كانَ اللّه مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» : «خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه تو در ميان آنان باشى و خدا آنان را عذاب نمى كند در حالى كه استغفار كنند» .

با اين آيه در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله عذابى نازل نمى شد و در صورتى درخواست حارث عملى مى شد كه از حضور آن حضرت خارج شود. راه ديگر توبه بود كه حارث از سخن خود باز گردد. لذا پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى حارث ! يا توبه كن و يا از پيش ما برو !

حارث گفت: اى محمد ! راه ديگر اين است كه براى قريش هم نصيبى از آنچه در اختيار دارى قرار دهى، چرا كه با اين برنامه تو بنى هاشم همه مناقب عرب و عجم را به خود اختصاص دادند !

حضرت فرمود: اين مسئله در اختيار من نيست، بلكه مربوط به خداوند تبارك و تعالى است.

ص: 364

حارث گفت: اگر اينگونه است اعلام مى كنم كه قلبم توبه را نمى پذيرد، ولى از حضور تو مى روم ! آنگاه برخاست و به سرعت به طرف شترش رفت و سوار شد و حركت كرد.

اكنون دو عذاب الهى با هم نازل شد در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و اصحابش از فاصله اى او را مى ديدند. خداوند پرنده اى را از آسمان فرستاد كه در منقار او ريگى به اندازه عدس بود. او آن ريگ را بر سر حارث رها كرد و از سر او وارد شد و از دُبُر او خارج گرديد. حارث بر زمين افتاد در حالى كه پاهايش را بر زمين مى كوبيد. در همين حال ابر سياهى ظاهر شد و رعد و برقى زد و صاعقه اى پديد آورد كه بر بدن حارث خورد و او را سوزانيد.

در آن لحظه جبرئيل نازل شد و اين آيات را آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ. مِنَ اللّه ذِى الْمَعارِجِ» : «درخواست كننده اى عذاب واقع را درخواست كرد. كه كافران قدرت دفع آن را ندارند. و اين از طرف خداوند صاحب عروج ها بود» .

پيامبر صلى الله عليه و آله به اصحابش فرمود: اكنون به طرف او برويد كه آنچه از خدا خواست بر او رسيد، چنانكه خداوند عزوجل مى فرمايد: «وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ» : «ابتدا خودشان درخواست كردند و اينگونه هر جبار معاندى ضرر كرد و به هدف خود نرسيد» .

آنگاه اين آيه نازل شد: «أَ فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ» : «آيا به عذاب ما عجله مى كنند» ؟ !

سپس حضرت فرمود: آيا با چشم خود ديديد ؟ گفتند: آرى. فرمود: آيا با گوش خود شنيديد ؟ گفتند: آرى. فرمود:

خوشا به حال كسى كه على را دوست بدارد، و واى به حال كسى كه با او دشمنى كند. گويا على و شيعيانش را مى بينيم كه در روز قيامت سوار بر شترانى به طرف باغ هاى بهشت برده مى شوند، در حالى كه چهره هايشان جوان و تاج بر سر و سرمه

ص: 365

كشيده اند. ترسى بر آنان نيست و محزون نمى شوند. آنان با رضايت بزرگِ خدا تأييد شده اند، و اين رستگارى بزرگ است. تا هنگامى كه در مقام قدس از محضر ربّ العالمين ساكن شوند، كه در آنجا آنچه دل طلب كند و چشم لذت ببرد آماده است و در آنجا هميشگى خواهند بود و ملائكه به آنان مى گويند: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» : «سلام بر شما به خاطر صبرى كه كرديد و اين عاقب نيكويى است» .

حضرت در ادامه سخنانش پس از اشاره به آيه 49 سوره اعراف و آيه 72 سوره توبه، آيه 71 سوره زخرف را قرائت فرمود: «فيها ما تَشْتَهيهِ الاَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الاَعْيُنُ» اشاره كرده فرمود: بهشتى كه آنچه دل طلب كند و چشم لذت ببرد در آن آماده است، و در آنجا هميشگى خواهند بود .

اين بود ماجراى مفصل حارث فهرى و سنگ آسمانى كه در آخرين ساعات مراسم سه روزه غدير اتفاق افتاد و مُهر تأييد الهى را بر سطر نهايى آن زد.

لازم به تذكر است كه نام «حارث فهرى» در روايات به اسم هاى مختلف آمده است كه احتمالاً بعضى از نام ها مربوط به دوازده نفر همراهان او باشد.(1)

داد و عذابى بر سر حارث فرستاد و او را هلاك كرد تا معناى «مولى» به معناى «اولى بنفس» ثابت شود.(1)

مسئله حارث فهرى در غدير از صريح ترين نمونه هاى مباهله در تاريخ اديان الهى است كه بايد به تبيين آن بپردازيم. مباهله يعنى پس از مطرح شدن آنچه براى اتمام حجت از نظر استدلال ها و معجزات و قرائن ظاهرى لازم است، اگر در يك مسئله الهى بحث بدانجا منتهى شود كه هر يك از دو طرف حقيقت را مى داند و در زبان انكار مى كند و آن را كتمان مى نمايد، در اين صورت خدا را به عنوان شاهد مطرح مى كنند و براى فيصله بحث و اثبات حق از خدا مى خواهند بر كسى كه عمدا و دانسته حق را كتمان مى كند عذابى نازل فرمايد.

در طول تاريخ انبياء و اوصياء موارد متعددى به چشم مى خورد كه كار به مباهله كشيده شده است. در تعدادى از اين موارد آنان كه در برابر پيامبران يا جانشينانشان بوده اند از نزول عذاب ترسيده اند و مباهله خود را پس گرفته و حق را پذيرفته اند يا لا اقل تسليم خود را اعلام داشته اند كه نمونه معروف آن ماجراى نصاراى نجران(2) است. در بسيارى از موارد هم عذاب خداوندى بر منكر حق نازل شده و خداوند با اين برنامه اتمام حجت را به اعلا درجه رسانده است.

مباهله اى كه در غدير اتفاق افتاد از دو جهت با ساير موارد تمايز دارد: يكى زمينه اين مباهله و ديگرى كيفيت مطرح شدن و درخواست عذاب از سوى خداوند.

از نظر زمينه آن، در اكثر مباهله ها پس از چند جلسه گفتگوى علمى و استناد به آنچه قابل مراجعه است مسئله به مرحله مباهله مى رسد، اما در غدير در حضور خاتم انبياء صلى الله عليه و آله پس از آن همه معجزات و بعد از آن مراسم عظيم سه روزه و معجزاتى كه در همانجا ظاهر شد - كه اصلاً جايى براى مباهله باقى نمى گذاشت - باز هم حارث مباهله را مطرح كرد.

ص: 367

بت پرستان و مشركان و يهوديان و مسيحيان در تمام مواردى كه روى مخالفت با پيامبر صلى الله عليه و آله داشتند به صراحت سخن حضرت را انكار مى كردند و مخالف آن را حق مى دانستند. حتى مسيحيان نجران كه قرار بود با پيامبر صلى الله عليه و آله مباهله كنند ادعا مى كردند كه آنچه حضرت مى فرمايد درست نيست.

در آخرين مرحله كه قرار به مباهله و واگذارى امر به ذات اقدس الهى شد توقف كردند و حاضر شدند جزيه بپردازند ولى مباهله نكنند، و در واقع ترسيدند از اينكه مسئله را به خدا واگذار كنند و خداوند پاسخ دندان شكنى به آنان دهد. در غدير مسئله به صورت ديگرى جلوه كرد و حارث فهرى صريحا از خدا درخواست عذاب كرد. در آن لحظات هم گفتار منكر غدير و هم پاسخ خداوند عجيب بود.(1)

در اينجا دو نكته قابل تأمل است:

نيز با پاسخ به او، حاضرين غدير و شنوندگان ماجراى غدير تا آخر دنيا را در برابر هر شبهه اى بيمه كرد و در واقع خداوند ارتباط غدير را به ذات اقدس خويش اعلام كرد.

تعجب از اين همه عجله حارث براى عذاب در آيه «أَ فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ» انعكاس مى يابد.

با توجه به اين روند قرآنى در ماجراى حارث فهرى است كه مى توان اذعان داشت كمتر حادثه اى از وقايع اسلام است كه با اين ظرافت در قرآن منعكس گرديده باشد و سعى در حفظ همه جوانب آن شده باشد.

از بهترين قرائن بر چنين تمسخرى نسبت به خدا و رسول و دستورات الهى آن است كه بعد از اين همه سؤال و شنيدن پاسخ هاى قاطع، مانند كسى كه كارهاى پيامبر صلى الله عليه و آله را بى حساب مى داند، از آن حضرت درخواست مى كند كه براى ديگران هم سهمى از اين قدرت قرار بده.

اين بدان معنى است كه همه را بازيچه دست تو مى دانم كه قابل همه گونه تغيير و تبديل است و آن را به هر كس بخواهى مى توانى واگذار كنى، و با استفاده از اين اختيار پسر عموى خود را بر ما مسلط كرده اى ! اين دقيقا همان چيزى است كه اهل سقيفه بدان تصريح كردند تا روزى كه يزيد تابلوى آن را بر فراز قصر خويش برافراشت و گفت:

لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْكِ *** فَلا خَبَرٌ جاءَ وَ لا وَحْىٌ نَزَلَ(1)

در بسيارى از موارد هم عذاب خداوندى بر منكر حق نازل شده و خداوند با اين برنامه اتمام حجت را به اعلا درجه رسانده است.

مباهله اى كه در غدير اتفاق افتاد از دو جهت با ساير موارد تمايز دارد: يكى زمينه اين مباهله و ديگرى كيفيت مطرح شدن و درخواست عذاب از سوى خداوند.

از نظر زمينه آن، در اكثر مباهله ها پس از چند جلسه گفتگوى علمى و استناد به آنچه قابل مراجعه است مسئله به مرحله مباهله مى رسد، اما در غدير در حضور خاتم انبياء صلى الله عليه و آله پس از آن همه معجزات و بعد از آن مراسم عظيم سه روزه و معجزاتى كه در همانجا ظاهر شد - كه اصلاً جايى براى مباهله باقى نمى گذاشت - باز هم حارث مباهله را مطرح كرد.

از نظر كيفيت درخواست، قاعده مباهله آن است كه هر يك از طرفين - و لو در ادعا - خود را حق مى داند و ديگرى را باطل و چون هر دو خدا را به عنوان قاضى يقينى براى تشخيص حق قبول دارند و او را قادر به نشان علامتى براى اثبات حق مى دانند، مسئله را به او واگذار مى كنند.

اما در ماجراى حارث مسئله به گونه اى بالاتر از كفر بروز كرده كه نظير آن را در هيچ مباهله و حتى مباحثه و جدالى نمى توان يافت و شايد به همين جهت است كه خدا عين كلام او را در قرآن آورده است.

حارث به جاى آنكه بگويد: اگر محمد راست نمى گويد، عذابى بر او بفرست و اگر من راست نمى گويم عذابى بر من فرست، گفت: اگر اين سخن حق است عذابى بر من فرست ! ! يعنى سه مرحله شديدتر از يك مباهله عادى، چرا كه لااقل مى توانست بگويد: اگر محمد راست مى گويد عذابى بر من فرست، و يا مى توانست بگويد: اگر سخن محمد از طرف توست عذابى بر من فرست؛ ولى مى گويد: اگر اين سخن حق است و از طرف توست عذابى بر من فرست.

ص: 382

سخن نهايى درباره اين مباهله آنكه خدا عين درخواست او را فورا بر سرش نازل كرد و در طول عمر پيامبر صلى الله عليه و آله دومين مباهله انجام شد، با اين تفاوت كه مسيحيان نجران قبل از نزول عذاب اظهار پشيمانى نمودند و كار به عقاب الهى نكشيد، اما در غدير كافران منافق بر سر ارتداد خود مقاومت كردند و خدا هم عذاب را نازل كرد تا به همه نشان دهد پيامبرش راست مى گويد و از طرف خدا مى گويد، و غدير حق است و از سوى اوست، و اين امضاى وَحْيانى را در متن قرآنش ثبت فرمود كه: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ» .

به فضل خدا مؤمن مى شوند و لذا به جرم كفر پدرانشان آنان را نابود نفرمود و اگر چنين نبود آنان را هلاك مى نمود» .(1)

به همين جهت بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله صريحا به حارث فرمود: امّا تُبْتَ وَ امّا رَحِلْتَ: يا توبه كن يا از نزد ما بيرون برو؛ يعنى يا به قسمت دوم آيه عمل كن كه «يَسْتَغْفِرُونَ» است و يا به قسمت اول آيه عمل نكن كه «وَ أَنْتَ فِيهِمْ» است و از جايى كه من حضور دارم خارج شو تا عذابى كه درخواست مى كنى بر تو نازل شود.

جالب اين است كه گويا حارث براى نزول عذاب عجله داشته چرا كه به صراحت مى گويد: قَلْبى ما يُتابِعُنى عَلَى التَّوْبَةِ وَ لكِنْ ارْحَلُ عَنْكَ: قلبم براى توبه رضايت نمى دهد، ولى از نزد تو مى روم !

نگاهبان آن است، و دشمنان آن را به اشارتى نابود مى كند و توطئه هاى آنان را خنثى مى نمايد، هر چند كه در عظيم ترين جلوه ظاهرى جلوه كنند و با فيل براى تخريب خانه خدا آيند.

همان گونه كه پروردگار غدير براى هميشه نگاهبان آن است، و دشمنان آن را به اشارتى نابود مى كند و توطئه هاى آنان را خنثى مى نمايد، اگر چه در جلوه هاى وحشتناكى چون سقيفه و كربلا ظاهر شوند.

آرى اينگونه است كه غدير و ولايت على بن ابى طالب عليه السلام با گذشت چهارده قرن و با داشتن دشمنان هميشگى و پر قدرت ظاهرى، اكنون از بلندترين قله هاى فكرى جهان خود را نشان مى دهد و پانزدهمين قرن خود را به جشن نشسته است.

نكته اين است كه ترس از غلو را حضرت درباره همه مردم نمى فرمايد، بلكه آن را به «طوائفى از امت» نسبت مى دهد. اين بدان معنى است كه اگر عده اى فتنه گر نبودند و مردم را با بهانه هاى واهى به سوى غلو نمى كشاندند، پيامبر صلى الله عليه و آله آن فضيلت اميرالمؤمنين عليه السلام را هم مى فرمود، و نتيجه آن مى شد كه مردم در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله و بعد از شهادت آن حضرت در حيات اميرالمؤمنين عليه السلام خاك پايش را براى تبرك بر مى داشتند.

اگر نقل كنم آنچه درباره على نازل شده، قدم بر جايى از زمين نمى گذارد مگر آنكه خاكش را به سوى آب مى برند(1) ! ! (كنايه از اينكه با آب مخلوط مى كنند و مى خورند) .

جالب تر از همه احاديثى است كه برداشتن خاك پاى على عليه السلام را به عنوان تبركِ نسل هاى بعدى مطرح كرده است. در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

لَوْ لا انْ لا يَبْقى احَدٌ الاّ قَبَضَ مِنْ اثَرِكَ قَبْضَةً يَطْلُبُ بِهَا الْبَرَكَةَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ لَقُلْتُ فيكَ قَوْلاً لا يَبْقى احَدٌ الاّ قَبَضَ مِنْ اثَرِكَ قَبْضَةً:

اگر نبود كه مى ترسيدم احدى باقى نماند مگر آنكه از خاك پاى تو مُشتى بردارد تا براى نسل بعد از خود بركت قرار دهد، درباره تو سخنى مى گفتم كه هيچ كس نماند مگر آنكه از جاى پاى تو مشتى از خاك بردارد.(2)

چهار. از خاك پا تا خاك قبرش

جا دارد اشاره كنيم كه مردم آن زمان - با آن همه فضايل كه درباره على عليه السلام شنيده بودند - ولى گويا هنوز معرفتى به مقام آن حضرت نداشتند؛ و گذشته از كينه توزان، بسيارى از دوستان هم آنگونه كه بايد به عظمت علوى نمى نگريستند.

خدا را شكر كه ما در عصرى زندگى مى كنيم كه در سايه احاديث ائمه عليهم السلام و رشدى كه فكرها و قلب ها به بركت آنها پيدا كرده اند، شيعيان چنان عظمتى به مقام عصمت كبرى قائل اند كه اگر امروز على بن ابى طالب عليه السلام يا يكى از ائمه تا امام زمان عليهم السلام در ميان مردم حضور مى يافت همه خاك پايش را براى تبرك بر مى داشتند، بدون آنكه آن مطلبى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود شنيده باشند.

بلكه اگر امروز قنبر يا فضه زنده مى شدند مردم خاك پاى آنان را به عنوان غلام و كنيز اميرالمؤمنين عليه السلام سرمه چشمان خود مى نمودند.

ص: 392

كارگزاران خود را بپسندند و اطاعت او را در حد كمال ببينند، امور مهم لشكر و كشور خود را به او مى سپارند چرا كه به آنها اعتماد مى كنند.

از على بن موسى الرضا عليه السلام روايت شده است: او فرزند واقعى حضرت نوح عليه السلام بود، ولى چون نافرمانى خدا كرد خدا فرزندى او را نفى كرد. و همين گونه است كسى از ما كه نافرمانى خدا كند؛ او هم از ما خانواده نيست.(1)

از اين روايت فهميده مى شود، آنچه را خداوند از حضرت نفى كرده، نفى رابطه سببى پدر و فرزندى نبوده بلكه نفى ارتباط مكتبى و معرفتى فرزند با پدر بوده است.

از اين رو ملاك رستگارى زبان، نژاد، قبيله و نزديكى مكانى نيست، چرا كه همه اينها در ابولهب بود، ولى خداوند درباره اش مى فرمايد: «تَبَّت يَدا أبى لَهَبٍ وَ تَبَّ»(2): «بريده باد دو دست ابولهب و نابود شود» . بلكه ملاك سعادت نزديكى به مكتب و باورها و همراهى با دل و زبان و عمل است. همانگونه كه سلمان و ابوذر با اين ويژگى جزو اهل بيت پيامبر عليهم السلام گرديدند و رستگار شدند.

امام سجاد عليه السلام در اين باره مى فرمايد: خداوند بهشت را براى بندگان مطيع آفريده است اگر چه آنان سياهپوست باشند، و دوزخ را براى گناهكاران آفريد اگر چه از دودمان قريش باشند.(3)

و لذا مى بينيم حارث قبل از هلاكت به نماز و روزه و عبادات ديگر اعتراف كرد، ولى چون ولايت على بن ابى طالب عليه السلام را انكار كرد هلاك شد. اين بدين معنى است كه اگر كسى به خدا باور داشته باشد و عبادات زيادى هم انجام دهد، ولى در برابر خدا و رسولش صلى الله عليه و آله از روى دشمنى و تكبر نافرمانى كند و ولايت را نپذيرد، باور به خدا و عبادات او به تنهايى نجات بخش نخواهد بود. همان گونه كه شيطان نيز با اعتراف به يگانگى خدا و رسالت پيامبران عليهم السلام و باور به رستاخيز و عبادت چندين هزار ساله اش، به خاطر تكبر در برابر خداوند و نافرمانى از دستور خدا، از رحمت خدا رانده شد و از سعادت ابدى محروم گشت.(4)

ص: 396

1. احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى

2. سبط بن جوزى، شمس الدين

3. ابراهيم بن عبداللّه يمنى وصابى

4. محمد بن يوسف زرندى مدنى

5 . شِهاب الدين دولت آبادى

6 . على بن عبداللّه سَمهودى، نورالدين

7. على بن محمد بن صبّاغ، نورالدين

8 . عطاءاللّه بن فضل اللّه محدّث شيرازى

9. عبدالرئوف مُناوى، شمس الدين

10. شيخ بن عبداللّه عيدروس

11. محمود بن محمد شيخانى قادرى مدنى

12. على بن ابراهيم حلبى، نورالدين

13. احمد بن فضل باكثير مكّى

14. محمد محبوب عالم

15. محمد صدر عالم

16. محمد بن اسماعيل بن صلاح امير

17. احمد بن عبد قادر عجيلى

18. سيد مؤمن بن حسن شِبلَنجى

و اما بيان هر يك از اين موارد:

كه چون رسول خدا صلى الله عليه و آله به غدير خم رسيد، ندا داد و مردم گرد آمدند. پس دست على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است.

خبر اين رخداد در شهرها پيچيد و پراكنده گشت و به حارث بن نعمان فِهرى رسيد. او بر شتر ماده اش سوار شد و خود را به ابطح رساند. از شترش پياده شد و آن را خوابانيد و بست.

سپس نزد پيامبر صلى الله عليه و آله - كه اصحابش گرداگرد او بودند - رفت و گفت: اى محمد، از جانب خدا به ما دستور دادى شهادت دهيم كه معبودى به جز او نيست و تو فرستاده اويى، آن را از تو پذيرفتيم. فرمان دادى كه پنج نوبت نماز بگزاريم، آن را از تو پذيرفتيم. دستور دادى كه زكات بدهيم، آن را پذيرفتيم. فرمان دادى كه در ماه رمضان روزه بگيريم، آن را از تو پذيرفتيم. دستور دادى كه حج گزاريم، آن را نيز پذيرفتيم. اما تو به اينها راضى نشدى تا اينكه دو بازوى پسرعمويت را بالا بردى و او را بر ما برترى دادى و گفتى: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. آيا اين از سوى تو است يا از سوى خداى عزوجل ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ داد: سوگند به خدايى كه معبودى جز او نيست اين از سوى خداست.

حارث بن نعمان روى گرداند و به سوى مركبش رفت، در حالى كه مى گفت: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق است، سنگى از آسمان بر ما بباران يا عذابى دردناك بر ما فرو بفرست.

هنوز حارث به مركبش نرسيده بود كه خدا سنگى بر او افكند، كه بر سرش خورد و از مقعدش بيرون آمد و او را كشت. سپس خداى عزوجل اين آيات را فرو فرستاد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ. لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ» : «خواهنده اى عذابى را در خواست كرد. كه از آن كافران است و هيچ بازدارنده اى از آن نيست» .(1)

ص: 399

دانشمندان اهل تسنّن بسيار از تفسير و ديگر مؤلفات ثعلبى نقل و به روايات او استشهاد و اعتماد كرده اند، از جمله: قرطبى، نَوَوى، كمال الدين دميرى، نورالدين حلبى، حسين دياربكرى، محمد بن معتمدخان بدخشى و احمد بن باكثير مكّى.(1)

به خصوص در مورد اسانيد روايى تفسير ثعلبى نزد اهل سنت نيز تفسير ثعلبى از كتاب هاى شناخته شده و مورد اعتماد اهل سنت است. آنان اين كتاب را با اسانيد خود از مؤلفش روايت مى كنند، و روايات آن را نقل و به آنها اعتماد مى نمايند، از جمله: عزّالدين ابن اثير(2) و ابومحمد بن محمدامير در رساله اسانيدش.

ياقوت حَمَوى و ابن خَلِّكان و ذهبى و ابن وردى و صفدى و يافعى و ابن شحنه و ابن قاضى شُهبه و سيوطى و ولى اللّه دهلوى(3): وى را توثيق كرده و ستوده اند، به خصوص در تفسير و ادبيات. او تأليفات بسيار دارد، از جمله تفسيرى به نام «الكشف و البيان عن تفسير القرآن» و «الكامل فى علم القرآن» و «العرائس» . ثعلبى از ابوطاهر بن خزيمه، امام ابوبكر بن مهران مُقرى و ابوالقاسم قشيرى روايت كرده است. ابوالحسن واحدى شاگرد او است. ابوالقاسم قشير، عبدالغافر بن اسماعيل و ذهبى فارسى نيز وى را ستوده اند.

و شِهاب الدين احمد و كاتب چَلَبى و ديارِبَكرى و سَمهودى(1): وى را توثيق كرده و ستوده اند. «درر السمطين فى مناقب السبطين عليهماالسلام» و «بغية المرتاح» و «الإعلام» از آثار او است. حافظ شمس الدين جَزَرى دمشقى نيز در «فهرست مشايخ جنيد بليانى» او را ستوده است.

كه همان نقل ثعلبى است.(1) سيد جمال الدين محدّث شيرازى از دانشمندان بزرگ و موثّق اهل سنت است. دهلوى و ملا على قارى(2): او را توثيق كرده اند. وى از مشايخ اجازه دهلوى است. عبدالحق دهلوى و دياربكرى و ولى اللّه دهلوى او را توثيق كرده اند.

النبوى» از تفسير ثعلبى نقل كرده است. محبوب عالم از عالمان و عارفان بزرگ اهل سنت بوده، و كتابش «تفسير شاهى» نزد دانشمندان اهل سنت از جمله دهلوى معتبر است و آن را ستوده اند.

يك. ابن تيميه گويد: جمهور مردم عثمان را افضل مى دانند، و نظام فكرى اهل سنت بر اين امر مستقرّ است، و اين مذهب دينداران و مشايخ زهد و تصوّف و پيشوايان فقهاء مانند شافعى و اصحابش و ابوحنيفه و پيروانش است. از مالك دو قول روايت شده كه اصحّ آنها همين است و باور پيروان او نيز چنين است. مالك گفته است: من كسى كه دستانش را در خون مردم فرو كرده با كسى كه چنين نكرده برابر نمى كنم. شافعى و غير او گفته اند: والى هاشمى مدينه به همين سبب قصد آن كرد كه مالك را بزند، و قول مالك به درست بودن طلاقِ مُكرَه را سبب ظاهرى اين تصميم قرار داد. اين باور همچنين مذهب جمهور اهل كلام مانند: كرّاميّه و كلابيّه و اشعريّه و معتزله است.

ايّوب سختيانى گويد: هر كس عثمان را بر على عليه السلام مقدّم ندارد مهاجران و انصار را خوار داشته است. احمد بن حنبل و ابوالحسن دارقطنى و ديگران چنين گفته اند. آنان در مقدّم داشتن عثمان همداستان اند، و از اين رو با يكديگر نزاع كرده اند كه آيا كسى كه عثمان را مقدّم ندارد بدعتگزار به شمار مى رود ؟ دو قول وجود دارد كه مبتنى بر دو روايت از احمد بن حنبل است. بنا بر اين، هر گاه بر مقدّم بودن عثمان دليلى اقامه شود، مقدّم بودن ابوبكر و عمر مسلّم تر خواهد بود.

طريق توقيفى در اين باره نصّ و اجماع است. اما نص، در صحيحين از ابن عمر روايت شده كه ما در زمان حيات رسول اللّه صلى الله عليه و آله مى گفتيم: برترين امت پيامبر صلى الله عليه و آله است، و پس از او ابوبكر و سپس عمر و سپس عثمان. اما اجماع، نقل صحيح وارد شده كه عمر شوراى تعيين خليفه را از شش نفر تشكيل داد و اينكه شش تن از آنان شورا را براى سه تن ديگر؛ يعنى عثمان و على و عبدالرحمن ترك كردند، و اين سه تن پذيرفتند كه عبدالرحمن يكى را از ميان دو نفر ديگر برگزيند. عبدالرحمن سه روز درنگ كرد و سوگند ياد كرد كه در اين سه روز تنها اندكى بخوابد و به رايزنى با مسلمانان بپردازد. اهل حلّ و عقد، حتى اميران شهرها در مدينه جمع شدند، و پس از اين متّفق شدند كه بى تشويق و بى هراس با عثمان بيعت كنند.

ص: 408

لازمه اين رخداد آن است كه عثمان شايسته تر باشد، و هر كس شايسته تر باشد افضل است، چرا كه افضل مردم آن است كه به جانشينى رسول خدا صلى الله عليه و آله و ابوبكر و عمر شايسته تر باشد. گفتيم لازمه رخداد يادشده اين است كه عثمان شايسته تر باشد، زيرا اگر او چنين نبود، مردمى كه بر بيعت با او همداستان شدند يا جاهل خواهند بود يا ظالم؛ چرا كه اگر آنان نمى دانستند كه او شايسته تر نيست و ديگرى شايسته تر است نادان بوده اند، و اگر مى دانستند و با وجود اين از حق روى گرداندند ستمكار بوده اند.

پس روشن مى شود كه اگر عثمان شايسته تر نبوده، بيعت كنندگان با او يا نادان بوده اند يا ستمكار. و هر دو احتمال منتفى است، زيرا : اولاً آنان عثمان و على عليه السلام را بهتر از ما مى شناختند، و بهتر از ما مى دانستند كه پيامبر صلى الله عليه و آله درباره اين دو چه فرموده است، و بهتر از ما مى دانستند كه سخن قرآن در اين باره چيست. ثانيا آنها بهترين مردم قرون بودند. بنا بر اين، محال است كه ما در اينگونه مسائل از آنان داناتر باشيم، و حال آنكه ايشان به دانستن اين امور بيش از ما نياز داشتند. پس اگر آنان مسائل اصول دين خود را نمى دانستند و ما بدانيم برتر از آنها خواهيم بود، ولى اين نيز محال است.

اما اينكه آنان حق را مى دانستند ولى از آن روى گرداندند، بسيار بسيار بعيدتر است، چرا كه اين سبب خدشه دار شدن عدالت آنان است و اين به ضرورت با اينكه آنها بهترين مردم قرون باشند سازگار نيست.

ديگر اينكه قرآن صحابه را چنان ستايش كرده كه مقتضى غايت مدح است. از اين رو، اجماع و پافشارى آنان بر ظلمى كه ضرر رساندن به حق همه امت باشد محال است، زيرا اين تنها ستم به كسى نيست كه از ولايت باز داشته شده، بلكه ستمى است به همه كسانى كه از فايده ولايت فرد شايسته تر منع شده اند، چرا كه اگر دو شبان باشند و يكى از آنها صلاحيت شبانى را داشته و براى اين كار شايسته تر باشد، باز داشتن او از شبانى كاستن از نفع و حق گوسفندان است.

ديگر اينكه قرآن و سنت دلالت مى كنند كه اين امت بهترين امت ها هستند، و بهترين ايشان پيشينيان آنهايند. پس اگر آنان بر ستم پافشارى كنند بدترين امت ها خواهند بود و پيشينيانشان بهترين آنها نخواهند بود.

ص: 409

ديگر اينكه ما مى دانيم كه آيندگان امت مانند صحابه نيستند. پس اگر آنان ستمكار و مصرّ بر ظلم باشند، همه امت ستمكار خواهد بود و اين امت بهترين امت ها نخواهد بود.

هنگامى كه ابن مسعود به كوفه رفت، به او گفتند: چه كسى را به ولايت گمارديد ؟ گفت: كسى را كه والاترين بهره را در اسلام دارد (يعنى عثمان) .

اگر گفته شود: ممكن است عثمان به پيشوايى شايسته تر باشد، ولى على عليه السلام از او افضل باشد، در جواب گفته مى شود: اولاً ممكن نيست كسى از اماميه چنين سؤالى مطرح كند، زيرا نزد آنان فرد افضل به امامت شايسته تر است، و اين قول جمهور اهل سنت است. در اينجا دو مقام وجود دارد: نخست اينكه گفته شود: افضل به امامت شايسته تر است، ولى به ولايت گماردن مفضول نيز مطلقا يا به سبب حاجتى جايز است. يا اينكه گفته شود: اينگونه نيست كه هر كس نزد خدا افضل باشد براى امامت شايسته تر باشد.

اما هر دو احتمال منتفى است: احتمال اول از آن رو منتفى است كه حاجت به گماردن مفضول در استحقاق منتفى است، زيرا مسلمانان بر گماردن على عليه السلام قادر بودند و هرگز كسى وجود نداشت كه در اين باره منازعه كند. همچنين براى بيعت به تشويق كردن و هراساندن نيازى نبود، و عثمان نيز در آن زمان شوكتى نداشت كه سبب ترس ديگران شود، بلكه توانايى بر گماردن هر دو يكسان بود.

بنا بر اين، نمى توان گفت كه تنها به ولايت گماردن مفضول ممكن بود، زيرا در صورتى كه آنان قدرت بر گماردن هر كسى را داشتند و در امور امت تصرّف مى كردند نه در امور شخصى خود، روا نبود كه مصلحت امت در گماردن فاضل به ولايت را ناديده بگيرند. چرا كه وكيل و كسى كه نماينده كسى براى تصرف در امور او است نمى تواند در حالى كه بر تحصيل مصلحت قادر است از آنچه براى موكّلش شايسته تر است عدول كند، چه رسد به حالتى كه قدرت او در گزينش هر دو امر يكسان باشد.

ص: 410

احتمال دوم نيز به اين دليل منتفى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله افضل مردم بود و هر كس به او شبيه تر باشد از كسى كه چنين نيست افضل است. از سوى ديگر، خلافت جانشينى نبوت است نه پادشاهى. پس هر كس جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله شود و در جاى وى بنشيند شبيه ترين فرد به او است، و هر كس شبيه ترين فرد به پيامبر صلى الله عليه و آله باشد افضل خواهد بود. پس هر كس جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله شود از ديگران به پيامبر صلى الله عليه و آله شبيه تر است، و هر كس به پيامبر صلى الله عليه و آله شبيه تر باشد از ديگران افضل است. نتيجه اينكه كسى كه جانشين پيامبر صلى الله عليه و آله مى شود افضل از ديگران است.(1)

دو. حسن بن محمد طيبى در شرح حديث «براى قومى كه ابوبكر در ميان آنهاست شايسته نيست كه ديگرى پيشنماز گردد» مى گويد: اين دليل برترى ابوبكر بر همه صحابه است. و چون اين ثابت شد خلافت او نيز ثابت مى گردد، زيرا خلافت مفضول با وجود فاضل درست نيست.(2)

على بن سلطان هروى قارى گويد: شايسته ترين مطلبى كه در مقام تحقيق مى توان به آن بر افضليت ابوبكر استدلال كرد، اين است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مدت بيمارى اش ابوبكر را براى پيش نمازى مردم در روزها و شبها برگزيد. از همين رو است كه صحابه بزرگ مى گفتند: پيامبر صلى الله عليه و آله ابوبكر را براى امر دين ما برگزيد و پسنديد، آيا ما او را براى امر دنيايمان برنگزينيم و نپسنديم ؟ دليل ديگر اجماع جمهور صحابه است بر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله در پايان امرش، ابوبكر را براى خلافت و پيروى ديگران نصب كرد.

در «الخلاصة» آمده است:

اگر دو تن در فقه و صلاح يكسان باشند ولى قرائت يكى از ديگرى بهتر باشد و اهل مسجد ديگرى را براى پيش نمازى مقدّم بدارند، بد كرده اند. همچنين است اگر كسى را كه شايستگى قضاوت دارد، ولى ديگرى از او افضل است براى قضاوت

ص: 411

برگزينند. درباره والى نيز چنين است. اما در مورد خليفه، جايز نيست كسى را به خلافت بگمارند مگر آنكه او افضل آنان باشد. و اين تنها در خلفاء جارى است، و اجماع امت بر اين است.(1)

سه. شاه ولى اللّه دهلوى هم بر لزوم افضليت خليفه تصريح كرده و كتاب «قرّة العينين فى تفضيل الشيخين» را نيز در همين راستا تأليف كرده است.

لِيُعَذِّبَهُم وَ أنتَ فيهِم وَ ما كانَ اللّه ُ مُعَذِّبَهُم وَ هُم يَستَغفِرُونَ»(1): و تا وقتى كه تو در ميان آنان هستى خدا هرگز آنان را عذاب نخواهد كرد و تا وقتى كه آنان آمرزش مى خواهند خدا عذاب كننده آنها نخواهد بود. همه اتفاق نظر دارند كه وقتى اهل مكه چنين گفتند سنگى از آسمان بر آنان فرو نيامد.

بنا بر اين، اگر آنچه در اين حديث درباره عذاب شدن حارث آمده آيه مى بود، بايد از جنس آيه اصحاب فيل مى بود. براى نقل چنان آيه اى همت ها و انگيزه هاى بسيارى وجود دارد، و لااقل گروهى از دانشمندان آن را نقل مى كردند. اما وقتى كه هيچ يك از مصنفان كتاب هاى علمى؛ مانند كتاب هاى مسند و صحيح و فضائل و تفسير و سيره و مانند اينها آن را روايت نكرده اند و تنها به اين اِسناد ناشناخته روايت شده، معلوم مى شود كه دروغ و باطل است.

5 . ديگر اينكه در اين حديث آمده كه آن گوينده (منكر حديث غدير) به مبانى پنجگانه اسلام ايمان داشته و لذا مسلمان بوده است؛ زيرا گفته است: ما اينها را از تو پذيرفته ايم. معلوم و ضرورى است كه در عهد پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ يك از مسلمانان را چنين بلايى نرسيده است.

6 . افزون بر اينها، اين مرد از صحابه نيست، بلكه اين نام از جنس نام هايى است كه طُرُقيّه(2) ذكر مى كنند.(3)

و اما پاسخ به شبهه ابن تيميه

شبهه ابن تيميه در مورد بطلان اين حديث به چند وجه مردود است:

اول: حديث در تفسير ثعلبى آمده است: چنانچه گذشت ثعلبى حديث مورد بحث را در تفسيرش آورده و اين به صحت و اعتبار حديث دلالت مى كند. جلالت

ص: 415

قدر ثعلبى و اعتبار تفسيرش «الكشف و البيان» نزد پيشوايان و دانشمندان بزرگ و سرشناس اهل سنت دليل اين ادعاست.

افزون بر اين، ثعلبى - كه نزد اهل سنت ثقه و امين است - در خطبه تفسيرش نوشته كه تفسير او كتاب جامع و پيراسته و مورد اعتمادى است كه مى توان در علم قرآن به آن بسنده كرد، و اينكه او اين كتاب را پس از درخواست گروهى از فقيهان برجسته و عالمان مخلص و رئيسان بزرگ نوشته، و اينكه تفسير او كتابى است شامل و كامل و پيراسته و خلاصه و قابل فهم كه آن را از نزديك به صد مجموعه سماع شده استخراج كرده است. اين علاوه بر مطالبى است كه او از تعليقات و اجزاء برگزيده و از دهان نزديك به سيصد تن از مشايخ بزرگ فرا گرفته است. وى مى نويسد:

اين كتاب را با نهايت توانم موجز و مرتّب گرداندم و غايتِ كاوش و پيرايش را در آن به كار بستم. سزاست هر مؤلفى كه در فنّى از فنون كه به آن پيشى گرفته كتابى تأليف مى كند، كتابش را از بعضى از ويژگى هايى كه آنها را مى شمارم بى بهره نگذارد: استنباط امر مغفول عنه، جمع مطالب پراكنده، شرح مطالب پيچيده، حُسن نظم و تأليف و اسقاط حشو و تطويل. اميدوارم كه اين كتاب از ويژگى هايى كه شمردم خالى نباشد. خدا براى اتمام آنچه نيّت و قصدش را كرده ام توفيق دهنده است.(1)

دوم: سفيان بن عُيَينه (ت 107 - م 198 ق) از راويان اين حديث است: سفيان بن عُيَينه هلالى كوفى، ابومحمد - كه راوى اين حديث است - نزد اهل سنت از پيشوايان نامدار و ثقه و معتَمد است. از جلمه: نَوَوى و ذهبى و يافعى(2): وى را به شدت توثيق كرده و ستوده اند. اعمش، ثورى، مسعر، ابن جريج، شعبه، همام، وكيع، ابن مبارك، ابن مهدى، قطّان، حمّاد بن زيد، قيس بن ربيع، حسن بن صالح، شافعى، ابن وهب، احمد بن حنبل، ابن مدينى، ابن مَعين، ابن راهَوَيه، حُمَيدى و امامان بى شمار ديگر از او

ص: 416

روايت كرده اند. ثورى از طريق قطّان نيز از ابن عُيَينه روايت كرده است. شمار احاديث سفيان به هفت هزار مى رسد. ابن وهب، احمد عِجلى، بهز بن اسد، احمد بن حنبل و شافعى او را بسيار ستوده اند.

سوم: اين حديث در «وسيلة المآل» آمده است: نقل حديث مورد بحث در كتاب «وسيلة المآل» از وجوهى است كه به اعتبار آن دلالت مى كند، زيرا - چنانچه خواهد آمد - مؤلف اين كتاب تعهّد كرده كه در كتابش احاديث معتبرى را بياورد كه علما آنها را صحيح دانسته اند.

بعضى ديگر از علمايى كه اين حديث را در كتاب هايشان آورده اند نيز به اين امر تصريح كرده اند؛ كسانى مانند: سَمهودى در «جواهر العِقدَين» ، سبط بن جوزى در «تذكرة الخواص» ، زرندى در «نظم درر السمطين» و شيخانى قادرى در «الصراط السوىّ» .

چهارم: سكوت در برابر حديثى پس از نقل آن دليل پذيرش است: دهلوى در باب چهارم از كتابش «تحفه» نوشته كه سكوت در برابر حديثى پس از نقل آن، هر چند از طريق مخالفان اعتقادى باشد دليل پذيرش و قبول آن است.

بر اين اساس، نقل اين حديث به دست شمار بسيارى از دانشمندان نامدار اهل سنت و سكوت آنان از طعن در آن، دالّ بر اين است كه ايشان اين حديث را صحيح دانسته و آن را پذيرفته اند. به ويژه آنكه اينان حديث يادشده را در كتاب هايشان از طرق اهل تسنن نقل كرده اند، نه از طريق مخالفانشان. رشيدالدين دهلوى در اين مطلب با استادش دهلوى (صاحب تحفه) موافقت و به آن تصريح كرده است.

تا اينجا اعتبار حديث نزول آيات آغازين سوره معارج درباره حارث بن نعمان در ارتباط با واقعه غدير خم معلوم شد، و ثابت شد كه ادعاى ابن تيميه بر بطلان و كذب اين حديث باطل است. اكنون ديگر شبهات ابن تيميه را به اختصار پاسخ مى دهيم:

ص: 417

شارح معلّقات سبع در شرح اين بيت گويد: «حَزْوَر» پسربچه نيرومند است و جمع آن «حَزاوِرَة» است. شاعر مى گويد: آنان سرهاى هماوردان خود را مى غلطانند، چنانكه پسران نيرومند توپ ها را در «مكان پست» مى غلطانند.

نيز او در شرح بيت زير مى نويسد:

وَ قَد عَلِمَ القَبائلُ مِن مَعدٍ *** إذا قَبَّبَ بِأبطَحِها بَنينا

شاعر مى گويد: قبائل مَعَد دانسته اند كه آنگاه قُبّه هاى خود را در مكان «ابطح» بنا كنند. قُبَب و قِباب جمع قُبّه (گنبد) است.(1)

همچنين از ديگر شواهد مدعاى ما شعر «حَيْصَ بَيْصَ» در حكايتى است كه ابن خَلِّكان در شرح حال اين شاعر نوشته است: شيخ نصراللّه بن مُجَلّى، ناظر و مدير صنعت در مخزن - كه از ثقات اهل سنت بود - گويد: در خواب على بن ابى طالب عليه السلام را ديدم و به او عرض كردم: اى اميرالمؤمنين، شما وقتى مكه را فتح كرديد، گفتيد: هر كس به خانه ابوسفيان در آيد ايمن است، اما در روز طَفّ (كربلا) با پسرت حسين عليه السلام چه كردند ؟ ! فرمود: آيا اشعار ابن صيفى را در اين باره نشنيده اى ؟ گفتم: نه. فرمود:

آنها را از او بشنو. من بيدار شدم و به سوى خانه حَيصَ بَيصَ شتافتم. او به نزد من آمد و من آن رؤيا را برايش گفتم. او فرياد زد و گريه كرد و به خدا سوگند ياد كرد كه اين شعر از دهان و قلم من براى كسى بازگو نشده و من آن را در همين امشب سروده ام. سپس آن اشعار را براى من بخواند:

مَلَكنا فَكانَ العَفوُ مِنّا سَجِيَّةً *** فَلَمّا مَلَكتُم سالَ بِالدَمِ أبطَحُ

وَ حَلَّلتُم قَتلَ الأُسارى وَ طالَما *** غَدَونا عَلَى الأسرى نَعفُو وَ نَصفَحُ

فَحَسبُكُم هذا التَفاوُتُ بَينَنا *** وَ كُلُّ إناءٍ بِالَذى فيِه يَنضَحُ

(ما بر مكه) چيره گشتيم و (از شما گذشتيم كه) گذشت كردن خوى و عادت ماست، ولى وقتى شما مسلّط شديد در محل جارى شدن رودخانه خون جارى شد.

ص: 419

شما كشتن اسيران را حلال كرديد، اما ديرزمانى است كه ما از اسيران مى گذريم. شما را همين تفاوت ميان ما بسنده است كه از كوزه همان برون تراود كه در او است.

بارى، ابوالفوارس سعد بن محمد بن سعد بن صيفى تميمى، ملقّب به شِهاب الدين و معروف به حَيصَ بَيصَ (م 574 ق) ، شاعرى نامدار و فقيهى شافعى است. ابن خَلِّكان شرح حال او را نوشته و وى را ستوده است. حافظ ابوسعد سمعانى نيز كتاب «الذيل» وى را ستوده است.(1) همچنين ابومحمد يافعى و شيخ احمد خَفاجى در شرح حال قطب الدين محمد بن احمد مكّى نهروانى و محبّى در شرح حال عبداللّه بن قادر نيز از حيص بيص را ستوده و سپس حكايت مذكور را آورده اند.(2)

پس روشن شد كه «ابطح» اسم است براى مسيل وسيعى كه در آن سنگريزه هاى خرد باشد و اسم مكانى خاص در مكه نيست. از اين رو شكى نيست كه آنچه در حديث مورد بحث آمده صحيح است و اشكال ابن تيميه از اين جهت باطل است، زيرا هيچ مانعى وجود ندارد كه اين اسم بر بعضى از درّه هاى مدينه منوره نيز اطلاق شود.

پاسخ ديگر به شبهه ابن تيميه در مورد ابطح «بطحاءِ مدينه» است. در شهر مدينه مواضعى بوده كه به اين نام ناميده مى شده است. نورالدين سَمهودى در كتاب «خلاصة الوفاء بأخبار دار المصطفى صلى الله عليه و آله» در يادكرد بقعه ها و دژها و بعضى از توابع و نواحى و كوه هاى مدينه مى نويسد: «بطحاء» جانب بزرگ كوه شامى و كوه هاى صُلصُلين از پشت به آن منتهى مى شود و خود از ميان دو كوه به وادى عقيق مى انجامد.(3) از اين سخن دانسته مى شود كه در مدينه منوره جايى بوده كه بطحاء ناميده و به اين نام شناخته مى شده است.

ص: 420

نكته ديگر اينكه از اقوال لغويان معلوم شد كه بطحاء و ابطح به يك معنى است. اين مطلب از كلام ابن حاجب در مبحث جمع نيز روشن مى شود. وى مى نويسد: صفت مانند «عَطْشى» كه جمع آن «عِطاش» است، و مانند «حَرمى» كه بر «حَرامى» جمع بسته مى شود، و مانند «بطحاء» كه جمع آن «بِطاح» است. جاربردى در شرح كلام ابن حاجب مى گويد: «بطحاء» ممدود است. اين واژه به معناى مسيل وسيعى است كه در آن سنگريزه هاى خرد هست. مثلاً گفته مى شود: «بطحاءِ مكه» .(1)

همچنين سيوطى در شرح بيت زير از فرزدق مى نويسد:

تَنَحَّ عَنِ البَطحاءِ إنَّ قَديمَها *** لَنا وَ الجِبالَ الراسياتِ القَوارع

«بطحاء» جاى وسيع را گويند. مراد شاعر از اين واژه در اينجا مكه است.(2)

تمام اينها نشان مى دهد مانعى نيست كه به بطحاءِ مدينه منوره نيز ابطح گفته شود.

سَمهودى نيز پس از نقل سخن ابوعبيده در بيان معنى و مراد از «عقيق» مى گويد: ديگرى گفته است: بالاترين درّه هاى عقيق را «نقيع» گويند. دامنه هاى عقيق از جانب (كوه هاى) قُدْس (در مدينه) و از رو به روى حَرّه، به نقيع منتهى مى گردد كه به آن «بطاويح» گفته مى شود. آب اين دره ها از شانزده فرسخى مدينه از جانب يمن به نقيع مى ريزد.(3)

افزون بر اينها، در مدينه منوره جايى بوده به نام «ابطح» ، كه حسين بن معين ميبدى در شرح اشعار زير از اميرالمؤمنين عليه السلام به آن تصريح كرده است:

يُهَدِّدُنى بِالعَظيمِ الوَليدُ *** فَقُلتُ أنَا ابنُ أبى طالِبِ

أنَا ابنُ المُبَجَّلِ بِالأبطَحَينِ *** وَ بِالبَيتِ مِن سَلَفى غالِبِ

فَلا تَحسَبَنّى أخافُ الوَليدَ *** وَ لا أنَّنى مِنهُ بِالهائِبِ

ص: 421

وليد مرا به كار مهمى تهديد مى كرد. من به او گفتم: من پسر ابوطالبم. من پسر كسى هستم كه در دو ابطح بزرگ و گرامى است، و «غالب» از پيشينيان من در مكه است. پس مپندار كه من از وليد مى ترسم يا اينكه از او در هراسم.(1)

ششم: مانعى در تكرار نزول آيه وجود ندارد: ابن تيميه به حديث سفيان بن عُيَينه اعتراض كرده كه سوره معارج مكّى است، پس چگونه مى توان گفت كه آيات آغازين آن درباره حارث بن نعمان و انكار او نسبت به حديث غدير نازل شده است ؟ اين اعتراض جدّا باطل است، چرا كه هيچ مانعى وجود ندارد كه گفته شود اين سوره دو بار نازل شده است؛ يكبار در مكه و بار ديگر در واقعه غدير. دانشمندان اهل سنت احتمال تكرار نزول را درباره بسيارى از آيات قرآن كريم مطرح كرده اند.

جلال الدين سيوطى در مورد آياتى كه چندبار نازل شده اند مى گويد كه پيشينيان و پسينيان تصريح كرده اند كه بعضى از آيات قرآن چند بار نازل شده اند. در اين باره به كلام ابن حصار و زَركَشى در «البرهان» استناد كرده است، كه آيات قرآن گاهى دو يا چند بار نازل شده است. اين تكرار گاه از سر تذكار و موعظه، و گاهى آيه اى از سر بزرگداشت شأن آن و براى يادآورى آن، و گاه به سبب پرسش يا واقعه اى بوده است.

نمونه اى از اين آيات است: آيات پايانى سوره نحل و آيات آغازين سوره روم و يا آيه «ما كانَ لِلنَبىِّ وَ الَذينَ آمَنُوا»(2) و نيز آيه روح(3) و آيه «أقِمِ الصَلاةَ طَرَفَىِ النَهارِ»(4) و اينكه سوره هاى اسراء و هود مكّى اند، ولى سبب نزول اين دو آيه نشان مى دهد كه در مدينه نازل شده اند. حال آنكه اشكالى وجود ندارد، زيرا دوبار نازل شده اند. همچنين درباره سبب نزول سوره اخلاص نيز آمده كه در مكه و در پاسخ به مشركان، و نيز در مدينه در جواب اهل كتاب نازل شده است.

ص: 422

همچنين گاهى اختلاف قرائت در قرآن را از اين نوع دانسته اند. حديثى كه مسلم از اُبَىّ نقل كرده دالّ بر اين مطلب است؛ اُبَىّ از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده است: پروردگارم به من وحى كرد كه قرآن را به يك حرف (گونه) بخوانم.

من به او پاسخ دادم: خدايا، بر امت من آسان گير. خداوند به من پاسخ داد كه به دو حرف بخوانم. من به او پاسخ دادم: خدايا، بر امت من آسان گير. او نيز به من فرمود كه قرآن را بر هفت حرف بخوانم. اين حديث دلالت مى كند كه قرائات نه در وهله نخست، بلكه يكى پس از ديگرى نازل شده اند.

سخاوى در «جمال القرّاء» پس از نقل اين قول كه سوره فاتحه دوبار نازل شده گويد: اگر گفته شود كه فايده نزول آن در بار دوم چيست ؟ خواهم گفت: ممكن است كه بار نخست بر يك حرف و بار دوم به بقيه وجوه نازل شده باشد. «مَلِك» و «مالِك» و «السراط» و «الصراط» و مواردى از اين دست، مثال اين مطلب اند.

تنبيه: بعضى منكر اين هستند كه آيه اى از قرآن كريم چند بار نازل شده باشد. مثل كتاب «الكفيل بمعانى التنزيل» . در اين كتاب دليل آورده كه اين تحصيل حاصل است و فايده اى در آن نيست. اما اين سخن به سبب فوايدى كه براى نزول مكرر ذكر شد باطل است.

دليل ديگر او اين است كه لازمه قول به تكرار نزول آن است كه هر آنچه در مكه نازل شده بار ديگر در مدينه نازل شده باشد، زيرا جبرئيل در هر سال قرآن را بر پيامبر صلى الله عليه و آله عرضه مى كرد.

پاسخ اين است كه ملازمه اى در كار نيست. دليل ديگر وى اين است كه معناى انزال تنها اين است كه جبرئيل بر رسول خدا صلى الله عليه و آله نازل مى شد و آيه اى را كه پيشتر براى حضرتش نياورده بود بر او مى خواند. پاسخ اين است كه شرط «آيه اى را كه پيشتر براى حضرتش نياورده بود» لزومى ندارد.(1)

ص: 423

از همين رو فخر رازى گفته است: بدان كه خداى تعالى در آيه نخست فرمود كه ما دام كه پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان آنهاست عذابشان نمى كند، و در اين آيه فرمود كه عذابشان مى كند. معناى آيه اين است كه وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله از ميان آنها خارج شود عذابشان مى كند. مفسّران درباره اين عذاب اختلاف كرده اند؛ بعضى گفته اند كه اين عذاب موعود در روز بدر دامن ايشان را گرفت، و نيز گفته شده كه زمان وقوع عذاب روز فتح مكه بوده است.(1)

نهم: تمثيل ماجراى عذاب حارث به ماجراى اصحاب فيل باطل است: ابن تيميه مى گويد: اگر آنچه در اين حديث (درباره عذاب شدن حارث) آمده آيه بود، از جنس آيه اصحاب فيل مى بود. براى نقل چنان آيه اى انگيزه هاى بسيارى وجود دارد، و دست كم گروهى از دانشمندان آن را نقل مى كردند.

پاسخ: اين قياس ناروايى است؛ چگونه فرود آمدن عذاب بر يك تن با عذاب شدن گروهى پرشمار كه براى ويران كردن و از ميان بردن خادمان و اطرافيان كعبه آمده بوده اند مقايسه مى شود ؟ ! عذاب شدن اين گروه پرشمار رويدادى است كه انگيزه هاى بسيارى در نقل آن هست، ولى واقعه فرود آمدن عذاب بر يك تن چنين نيست و انگيزه هاى بسيارى در نقل آن وجود ندارد.

اگر چنين نباشد، همه معجزات نبوى كه به تواتر براى ما نقل نشده باطل مى گردد ! افزون بر اين، انگيزه ها در پنهان كردن سرگذشت حارث بن نعمان (به سبب تعصّبات مذهبى) بسيار بوده است، بر خلاف ماجراى اصحاب فيل.

دهم: بطلان ادعاى دلالت حديث به اسلام حارث: ابن تيميّه مى گويد: در اين حديث آمده كه آن گوينده (حارث بن نعمان) به مبانى پنجگانه اسلام ايمان داشته و از اين رو مسلمان بوده، زيرا گفته است: ما اينها را از تو پذيرفته ايم. و ضرورى است كه در عهد پيامبر صلى الله عليه و آله هيچ يك از مسلمانان را چنين بلايى نرسيده است.

ص: 425

پاسخ: اولاً اين حديث چنانكه متضمّن پذيرش مبانى يادشده از سوى حارث است، همچنين متضمّن كفر و ارتداد او است، چرا كه در آن آمده كه حارث گفت: خدايا اگر آنچه محمد مى گويد، درست است ... . ثانيا اگر بپذيريم كه گوينده مسلمان بوده، ادعاى علم ضرورى به اينكه هيچ مسلمانى در عهد پيامبر صلى الله عليه و آله به چنين عذابى گرفتار نيامده چه دليلى دارد ؟

يازدهم: حارث بن نعمان از صحابه است: ابن تيميه گفتارش را با اين سخن به پايان برده كه: اين مرد در ميان صحابه شناخته شده نيست، بلكه نام حارث از اسامى است كه طُرُقيّه آنها را به كار مى برند.

پاسخ: اولاً بطلان اين سخن، گفتار شخص ابن تيميه است كه گفته بود: گوينده به مبانى پنجگانه اسلام ايمان داشته و از اين رو مسلمان بوده است. بنا بر اين، گوينده نزد ابن تيميه از صحابه مسلمان بوده است.

ثانيا اينكه پيشتر گفتيم كه اين حديث به ارتداد و كفر حارث دلالت مى كند و او به اين سبب از شمار صحابه بيرون مى رود، زيرا يكى از شروط صحابى بودن مسلمان مردن است، و البته هر كس از اسلام بيرون رود صحابى به شمار نمى رود و نويسندگان هرگز نام او را در ميان صحابه نمى آورند.

ثالثا اگر هم با ابن تيميه همراه شويم و بگوييم كه حارث به سبب آنچه بر زبان آورده از اسلام و از شمار صحابه رسول اللّه صلى الله عليه و آله خارج نشده، چه دليلى وجود دارد كه نويسندگان نام همه صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله را در كتاب هايشان آورده باشند و نام صحابيان در آنچه نويسندگان در كتاب هايشان آورده اند منحصر باشد ؟ نويسندگانى كه شرح حال صحابه را نوشته اند، تصريح كرده اند كه نتوانسته اند حتى به يك دهم اسامى صحابه دست يابند.

در اين باره ابن حجر عسقلانى در خطبه كتابش «الإصابة» ، پس از بيان اهميت علم حديث و كتب آن و نيز لزوم علم رجال و اشاره به كتاب هاى «أُسد الغابة» از ابن اثير

ص: 426

و نيز حافظ ذهبى و كتابش، به سخن ذهبى از قول ابوزُرعه اشاره كرده كه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله صد هزار مرد و زن بودند كه حضرتش را ديدند و سخنشش را شنيدند.

ابن فتحون نيز در ذيل «الاستيعاب» پس از اين كلام گويد كه ابوزُرعه اين سخن را در پاسخ كسى گفته كه او را تنها از شمار راويان پرسيده بود. پس شمار غير راويان چه اندازه خواهد بود ؟ با اين همه، همه نام هاى مذكور در «الاستيعاب» - يعنى كسانى كه نام يا كنيه آنان يا هم نام و هم كنيه آنان در اين كتاب آمده - سه هزار و پانصد تن هستند ! ابن فتحون افزوده كه كار ابن عبدالبَرّ را در «الاستيعاب» موافق با شروط وى استدراك كرده است.

همچنين من خود به خط حافظ ذهبى در پشت كتابش «التجريد» خواندم: شايد شمار همه صحابيانى كه نامشان در اين كتاب هست هشت هزار باشد. اگر بيش از اين نباشد كمتر نيست. سپس در جايى ديگر به خطّ او خواندم كه: جميع آنچه در «أُسد الغابَة» هست هفت هزار و پانصد و پنجاه و چهار تن است.

حديثى كه در صحيحين درباره تبوك از كعب بن مالك نقل شده، سخن ابوزُرعه را تأييد مى كند: صحابيان پرشمارند و هيچ ديوانى گنجايش ثبت نام آنها را ندارد. همچنين خطيب به سند صحيح از ثَورى نقل كرده است: هر كس على عليه السلام را بر عثمان مقدّم بدارد دوازده هزار صحابى را - كه پيامبر صلى الله عليه و آله در حال خشنودى از ايشان در گذشت - خوار داشته است.

نَوَوى گفته كه اين شمار صحابيان مربوط به دوازده سال پس از وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله است؛ پس از اينكه در دوران خلافت ابوبكر در جريان جنگ هاى رِدَّه و فتوحات شمار بسيارى از آنان مردند و نامشان در جايى ضبط نشد، و پس از آنكه در خلافت عمر در جريان فتوحات و به سبب طاعون فراگير و طاعون عَمَواس(1) و به اسباب ديگر عده اى بسيار كه به شماره در نمى آيند از دنيا رفتند.

ص: 427

شتر خود پايين آمده، شتر را خواباند و پاى او را بست. آنگاه به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد در حالى كه در ميان جمعى از اصحاب خود بود. عرض كرد:

اى محمد ! ما را از جانب خداوند امر كردى تا شهادت به وحدانيّت خدا دهيم و اينكه تو رسول خدايى، ما هم قبول كرديم. و امر نمودى تا پنج نوبت نماز بخوانيم، آن را نيز از تو قبول كرديم. و ما را به زكات و روزه ماه رمضان و حج امر كردى آنها را نيز قبول كرديم. به اين راضى نشدى تا آنكه بازوان پسر عمويت را بالا برده و او را بر ما برترى دادى و گفتى: من كنت مولاه فهذا على مولاه ! آيا اين مطلبى بود كه از جانب خود گفتى يا از جانب خداى عزوجل ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: قسم به كسى كه جز او خدايى نيست، همانا اين مطلب از جانب خداوند بوده است.

در اين هنگام حارث بن نعمان به پيامبر صلى الله عليه و آله پشت كرده و به سوى راحله خود حركت كرد، در حالى كه مى گفت: بار خدايا ! اگر آنچه محمد مى گويد حق است، بر من سنگى از آسمان ببار يا عذابى دردناك بر من بفرست. او به شتر خود نرسيده بود كه خداوند بر او سنگى فرستاد كه بر سر او خورده و از پشت او بيرون آمد و با اين طريق به قتل رسيد. در اين هنگام بود كه خداوند عزوجل اين آيه را نازل كرد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع» .(1)

شرح حال ابواسحاق ثعلبى

ابن خلّكان مى گويد: ابواسحاق احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى نيشابورى، مفسّر مشهور كه يكتاى اهل زمان خود در علم تفسير بود. تفسيرى نوشته كه با آن بر ساير مفسران فائق آمده است. عبدالغافر بن اسماعيل فارسى در كتاب «سياق تاريخ نيشابور» او را ياد كرده و بر او درود فرستاده، و نيز او را صحيح النقل و مورد وثوق و اطمينان دانسته است.(2)

ص: 429

صفدى نيز درباره او مى گويد: او حافظ، عالم، صاحب نظر در عربيّت و موثّق است.(1)

شرح حال سفيان بن عيينه

سفيان از مشاهير مورد وثوق نزد اهل سنت است. نووى درباره او مى گويد:

سفيان بن عيينه ... ، اعمش، ثورى، مسعر، ابن جريح، شعبه، همّام، وكيع، ابن مبارك، ابن مهدى، قطّان، حمّاد بن زيد، قيس بن ربيع، حسن بن صالح، شافعى، ابن وهب، احمد بن حنبل، ابن مدينى، ابن معين، ابن راهويه، حميدى و بسيارى - كه قابل شمارش نيستند - از او روايت نقل كرده اند. ثورى از قطّان، و او از ابن عيينه روايت نقل كرده است. علما اتفاق بر پيشوايى و جلالت و عظمت مرتبه او دارند.(2)

ذهبى گويد: امام ابومحمد سفيان بن عيينه هلالى شيخ حجاز. شافعى گفته: اگر نبود مالك و سفيان، علم حجاز از بين رفته بود ... . او ثابت قدم در حديث بود. بهز بن اسد گفته: همانند ابن عيينه را نديدم ... ، و احمد گفته است: من كسى را داناتر به سنن از او نيافتم. يافعى مى گويد: علما در حق او گفته اند: او امام، عالم، ثابت و با ورع بوده و اجماع بر صحت حديث او است.(3)

ابن خلكان در شرح حال هروى مى نويسد: او مردى ربّانى و داراى فنون مختلف در علوم اسلامى بود. روايتش حسن و صحيح النقل بود، و كسى را نمى شناسم كه در امر دين او طعنى وارد كرده باشد.(1)

مى كنيم: او از ابوبكر محمد بن محمد بغدادى، از ابومحمد عبداللّه بن احمد بن جعفر شيبانى، از عبدالرحمن بن حسن اسدى، از ابراهيم بن حسين كسائى، از فضل بن دكين، از سفيان بن سعيد، از منصور، از ربعى، از حذيفة بن يمان نقل كرده كه گفت: هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام فرمود: من كنت مولاه فهذا على مولاه، نعمان بن منذر فهرى ايستاد و ... ، تا آخر ماجرا.(1)

ابوبكر محمد بن محمد بغدادى: حافظد عبدالغافر نيشابورى در شرح حال او مى گويد: او فقيه، فاضل، دين دار ... ، بود.(2)

عبداللّه بن احمد بن جعفر شيبانى نيشابورى: خطيب بغدادى در شرح حال او مى گويد: وى اموال بسيارى داشت كه همه آنها را در راه علم و اهل علم و حج و جهاد و اعمال نيك به كار گرفت. از تمام علماى هم عصرش بيشتر حديث شنيد ... . او مورد وثوق است ... .(3)

عبدالرحمن بن حسن اسدى: خطيب بغدادى او را در شرح حالش تمجيد كرده است.(4)

گر چه برخى از معاصرينش او را تضعيف كرده اند، ولى بنا بر رأى ذهبى و ابن حجر، تضعيف معاصر قابل توجه نيست.(5)

بررسى سند ابراهيم بن حسين كسائى معروف به ابن ديزل: ذهبى درباره او مى گويد: امام حافظ، ثقه، عابد ... . حاكم او را ثقه مأمون معرفى كرده است.(6)

ص: 432

فضل بن دكين: او از رجال صحاح ستّه به شمار مى آيد. ابن حجر مى گويد: او ثقه و ثبت بوده و از بزرگان شيوخ بخارى به حساب مى آيد.(1)

سفيان بن سعيد: او كه معروف به ثورى است، شعبه و سفيان بن عيينه و ابوعاصم نبيل و يحيى بن معين و بسيارى از علما او را اميرالمؤمنين در حديث معرفى كرده اند. سفيان بن عيينه مى گويد: اصحاب حديث سه نفرند: ابن عباس در زمانش، شعبى در زمانش، ثورى در زمانش. عباس دورى مى گويد: مشاهده كردم كه يحيى بن معين هيچ كس را در فقه و حديث و زهد و هر چيز بر سفيان مقدم نمى داشت. او از رجال صحاح ستّه است.(2)

منصور: همان منصور بن معتمر است، كه از رجال صحاح ستّه بوده و ابن حجر در شأن او گفته است: او ثقه و ثبت است و اهل تدليس نبوده است.(3)

ربعى: همان ربعى بن خراش است، كه از رجال صحاح ستّه به حساب مى آيد. ابن حجر او را ثقه و عابد معرفى كرده است.(4)

حذيفة بن يمان: او از اصحاب جليل القدر است.

حذيفة بن يمان.

سعد بن ابى وقاص.

ابوهريره.

ابوالسعود عمادى.(1)

شمس الدين شربينى شافعى.(2)

سيد جمال الدين شيرازى.(3)

شيخ زين الدين مناوى شافعى.(4)

شيخ برهان الدين على حلبى شافعى.(5)

سيد مؤمن شبلنجى شافعى.(6)

شيخ احمد بن باكثير مكى شافعى.(7)

شيخ عبدالرحمن صفورى.(8)

شمس الدين حنفى شافعى.(9)

ابوعبداللّه زرقانى مالكى.(10)

منابع اهل سنت روايت كرده اند كه عبداللّه بن عمرو بن عاص نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله گلايه كرد كه قريش او را از قريش را از نوشتن احاديثش منع كرده اند، زيرا آن تعداد از احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله را كه در آن نسبت به قريش خشم گرفته شرعا حجت نمى دانند.

ابوداوود در سنن خود نوشته است: عبداللّه بن عمرو مى گويد:

من هر چه از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم مى نوشتم و مى خواستم حفظش كنم. اما قريش مرا از اين كار باز داشتند و گفتند: آيا هر چه از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى شنوى مى نويسى، در حالى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله هم بشرى است كه گاه خشمگين و گاهى خشنود مى شود ؟ بنا بر اين، از نوشتن باز ايستادم، و اين قضيه را به رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز گفتم. آن حضرت با انگشت خود به دهانش اشاره كرد و فرمود: بنويس. قسم به آن كسى كه جان من در دست او است چيزى جز حق از اين دهان خارج نمى شود.(1)

آنان به زور دوا را به ايشان خوراندند. اما همين كه حال پيامبر صلى الله عليه و آله مقدارى خوب شد، آنان را بر اين كار توبيخ كرد و دستور داد به جز بنى هاشم هر كس در آن مجلس حاضر بود از آن بخورند. روايت شده كه همه آنها از آن دوا نوشيدند.

اين حادثه در كتب سيره، به حادثه «لَدّ النبى صلى الله عليه و آله» يعنى دوا خورانى پيامبر صلى الله عليه و آله معروف شده، كه شايسته است حق اين موضوع با بحث و تحقيق جدى و گسترده ادا شود. زيرا چه بسا كه اين حادثه، كوششى براى كشتن پيامبر صلى الله عليه و آله به وسيله سمّ باشد.

فراوانى و گستردگى موضوعات فوق از چنان اهميتى برخوردار است كه حتى مى توان براى هر كدام يك رساله دكترا نوشت. ولى ما خواستيم با بيان اجمالى هر يك، زمينه تفسير آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» را - كه در آغاز سوره معارج آمده - فراهم كنيم.

اينك اگر خواننده گرامى بخواهد قهرمانان حقيقى اين حوادث و دشمنى هاى حساب شده آنها را بشناسد، بايد درباره قريش تحقيق كند. و اگر بخواهد فهم و آگاهى بيشتر و عميق ترى نسبت به اين حوادث به دست آورد، بايد علاقه و ارتباط قريش و يهود را مورد كاوش قرار دهد. آدمى از اين حركات شگفت زده مى شود، و پى مى برد كه چگونه خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را حفظ كرد، تا قريش در زمان حيات آن حضرت دچار ارتداد نشود و كفر خود را به نبوت او اعلام نكند.

اينك فهميده مى شود كه خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را از آزارها و دسيسه هاى امت حفظ نكرد، زيرا تحمل آزارها و دسيسه هاى دشمنان راه ثابت پيامبران عليهم السلام و تكليف آنان به شمار مى رود. بلكه خداوند پيامبر صلى الله عليه و آله را از اين حفظ كرد كه امتش در حضورش دوباره به جاهليت برنگشتند و مرتد نشدند.

خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را در پيج و خم هاى بسيارى از تهديد خطرات و آزارهاى قريشيان حفظ كرده: در حجة الوداع، در مكه، در عرفات، در هنگام سه سخنرانى در منى و به ويژه در مسجد خيف.

هنوز صبح سپيده بر نيامده و قريش يك نفس نكشيده اند و هنوز هيچ حرفى از بيعت با حضرت على عليه السلام در ميان نيامده كه زنگ حركت كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله به سوى مدينه به صدا در مى آيد.

ولى خداوند به اين مقدار بسنده نكرده و به پيامبرش صلى الله عليه و آله دستور داد مسلمانان را در همان راه بازگشتشان در گرماى نميروز متوقف كند؛ يعنى در صحرايى كه جز سايه چند درخت و اندكى آب، نه علفى براى اسبان و شترانشان پيدا مى شود و نه بازارى كه علوفه و طعمه اى بخرند. اين در حالى است كه سه روز پياپى اين كاروان راه پيموده است.

چه امر مهمى در ميان است كه پيامبر صلى الله عليه و آله حتى مهلت نداد كاروان به شهر جحفه وارد شود ؟ شهرى كه تا اين منزل، دو منزل، دو ميل يا كمتر فاصله دارد. بلكه نزديكى جحفه به منزلگاه كاروان - يعنى غدير - چنان است كه آنان كه پيشاپيش قافله در حركت بودند حتى به ورودى هاى آن نيز رسيده بودند، كه رسول خدا صلى الله عليه و آله قاصدى فرستاد و آنان را به صحراى غدير بازگرداند.

همه اينها بدان جهت بود كه تا وقت نماز ظهر فرا نرسيده، پيامبر صلى الله عليه و آله به منبر برود و دست پسرعمو و دامادش على عليه السلام را بلند كند و به همراهان خود بگويد: پس از من ولىّ شما اين است، و پس از او دو فرزندش حسن و حسين عليهماالسلام ، و سپس نه تن از فرزندان حسين عليهم السلام امام و ولىّ شما مى باشند.

اينجا بود كه آيه حمايت از پيامبر صلى الله عليه و آله در برابر مردم تجلى كرد، و خداوند دهان قريشيان را از ابراز هر نوع مخالفتى بست. البته در مقابل دهانشان را براى موافقت با تصميم الهى پيامبر صلى الله عليه و آله باز گذاشت. بر اين اساس بود كه همه آنان يكصدا گفتند: ما در

ص: 448

پيشگاه خدا شهادت مى دهيم كه تو رسالتت را ابلاغ كردى. و شهادت مى دهيم كه تو فرستاده خوبى هستى.

فرمانت را شنيديم و به جان اطاعت خواهيم كرد. آنگاه آنان نيز همراه با ديگران براى عرض تبريك و تهنيت در خيمه على عليه السلام ازدحام كردند، و هنگامى كه آيه «اليَومُ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم» نازل شد همراه با ديگر مردم تكبير گفتند. آنگاه همگى به شعر حسّان بن ثابت گوش فرا دادند، كه در وصف دعوت رسول خدا صلى الله عليه و آله و ابلاغ ولايت حضرت على عليه السلام سروده بود.

تبريك گويى به حضرت على عليه السلام تا بعد از نماز عصر و حتى پس از نماز مغرب و عشا و تاريكى شب تا برآمدن ماه شب نوزدهم ذى الحجه ادامه داشت، و تبريك گويان يكى پس از ديگرى به حضور على عليه السلام مى آمدند. آن شب پيامبر صلى الله عليه و آله در همان مكان بيتوته كرد، و صبح پس از نماز به سوى مدينه حركت كرد. بعضى هم گفته اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله دو روز در آنجا ماند.

نكته قابل ذكر آن است كه چگونه خداوند قدرت تخريب مراسم غدير را از قريش گرفت، و اينكه چگونه زبان هايشان را بازگرداند. زبان هايى كه در ابراز اعتراض و انتقاد به پيامبران عليهم السلام بسيار گستاخ و گزنده بودند ! و باز خداوند آنان را در چه انديشه اى فرو برد تا آن روز براى محمد صلى الله عليه و آله چنان بگذرد كه هر چه مى خواهد درباره بنى هاشم و حضزت على عليه السلام انجام دهد.

واقعيت آن است كه همه اينها از كار خدا و قدرت مطلقه او بود. اين اولين روشى است كه خداوند پيامبرش صلى الله عليه و آله را در برابر ارتداد قريش حمايت و حفاظت كرد. البته آنچه از ما پنهان مانده همه از الطاف خداوند بوده است.

اما روش دوم حفاظت و مصونيت پيامبر صلى الله عليه و آله، آن واژه «عذاب آسمانى» بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به آن تهديد شده بود. قريش مفهوم عذاب آسمانى را به خوبى مى فهميد. چنانكه بنى اسرائيل هم در زمان پيامبران خود عذاب الهى را به خوبى مى شناختند.

ص: 449

روايت ابوعبيد هروى از جابر بن نضر بن حارث بن كلده عبدرى نام برده شده - نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت:

اى محمد ! ما را به شهادت لا اله الا اللّه، محمد رسول اللّه و به پذيرش نماز، روزه، حج و زكات فرمان دادى، همه را از تو پذيرفتيم و به همه اينها گردن نهاديم. اما تو به اين مقدار راضى نشدى و دست پسرعمويت را براى رهبرى و ولايت بر ما بلند كردى و او را بر ما برترى دادى و گفتى: هر كس كه مولايش تو هستى على نيز مولاى او است ! حال بگو آيا اين عمل از جانب تو است يا از جانب خداوند ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: به همان خدايى كه معبودى جز او نيست، اين اعلام ولايت دستور خداست.

جابر با شنيدن اين پاسخ برگشت و همچنان كه در پى شترش مى گشت مى گفت: خدايا، اگر محمد آنچه را مى گويد راست و حق است، پس سنگى از آسمان بر ما نازل كن يا عذاب دردناكى براى ما بفرست.

او اين سخنان را مى گفت و به سوى شتر خود در حركت بود. هنوز به شترش نرسيده بود كه خداوند سنگى از آسمان به سوى او پرتاب كرد، كه بر فرق سرش اصابت نمود و تمام بدنش را متلاشى كرد. آنجا بود كه اين آيه نازل شد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» : «سائلى عذاب واقع خدا را درخواست كرد» .(1)

عده اى از علماى تشيع مانند صاحب كتاب «عبقات الانوار» ، صاحب «الغدير» ، صاحب «احقاق الحق» ، صاحب «نفحات الأزهار» و همچنين عده از امامان اهل سنت و علماى آنان، نام كسانى را كه اين حديث در كتاب هاى آنان آمده بر شمرده اند. راويان و ناقلان اين حديث از سى نفر تجاوز كرده اند، ولى ما در اينجا به جهت پرهيز از زياده گويى، نام دوازده تن از برجسته ترين آنان را مى آوريم:

ص: 452

1. حافظ ابوعبيد هروى (م 223 ق در مكه) در تفسير «غريب القرآن» .

2. ابوبكر نقاش موصلى بغدادى (م 351 ق) در تفسير خود.

3. ابواسحاق ثعلبى نيشابورى (م 427 ق) در تفسير خود به نام «الكشف و البيان» .

4. الحاكم ابوالقاسم حسكانى در كتاب «اداء حق الموالاة» .

5 . ابوبكر يحيى قرطبى (م 567 ق) در تفسير «الجامع لاحكام القرآن» .

6 . شمس الدين ابوالمظفر سبط بن جوزى حنفى (م 654 ق) در كتاب «التذكرة» .

7. شيخ الاسلام حموينى (م 722 ق) در كتاب «فرائد السمطين» ، باب سيزدهم چنين روايت كرده است: شيخ عمادالدين حافظ بن بدران در شهر نابلس در ضمن رواياتى كه براى من بيان مى كرد و اجازه نقل آنها را به من مى داد، به من خبر داد از قاضى جمال الدين عبدالقاسم بن عبدالصمد انصارى، كه او اجازه روايت داشت از عبدالجبار بن محمد حوارى بيهقى، و او هم اجازه داشت از امام ابوالحسن على بن احمد واحدى، گفت:

بر شيخ و استاد ما ابواسحاق ثعلبى حديثى را از تفسير خودش خواندم كه: سفيان بن عيينه از رسول خدا صلى الله عليه و آله پرسيد: آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» درباره چه كسى نازل شده است ؟ حضرت فرمود: ... و همان حديث ابن شهرآشوب در «المناقب» را تكرار كرد.

8 . ابوسعود عمادى (م 982 ق) در تفسير خود گفته است: بعضى مى گويند: آن كسى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كرد و عذاب بر او نازل شد حرث بن نعمان فهرى بود، زيرا او زمانى كه فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام را شنيد كه: هر كس من مولاى اويم على عليه السلام هم مولاى او است. گفت: ... .(1)

ص: 453

9. شمس الدين شربينى قاهره اى شافعى (م 977 ق) در تفسير خود به نام «السراج المنير» گفته است: درباره اين معترض اختلاف نظر است. اما ابن عباس گفته كه او نضر بن حارث فهرى است، و بعضى گفته اند: او حرث بن نعمان فهرى است.(1)

10. شيخ برهان الدين على حلبى شافعى (م 1044 ق) در كتاب «السيرة الحلبية» روايت كرده است: چون اين فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است، در شهرها پيچيد و به همه نقاط سرزمين هاى اسلامى رسيد، حرث بن نعمان فهرى خود را به پيامبر صلى الله عليه و آله رساند و ... ، تا آخر همانگونه اى كه ابن جوزى روايت كرده است.(2)

11. شمس الدين حنفى شافعى (م 1181 ق) در «شرح الجامع الصغير» سيوطى و در شرح سخن رسول خدا صلى الله عليه و آله: من كنت مولاه فعلى مولاه، نام او را آورده است.(3)

12. ابوعبداللّه زرقانى مالكى (م 1122 ق) در كتاب «شرح المواهب اللدنية» نام معترض را ذكر كرده است.(4)

در ادامه كه به بررسى سند اين روايت مى پردازيم، بقيه منابع و راويان آن را نيز نام خواهيم برد.

باشد ؟ ابوجعفر گفت: آرى حلال است. ابوحنيفه پرسيد: پس چه چيزى تو را باز مى دارد كه به زنانت دستور دهى متعه ديگران شوند تا برايت در آمد داشته باشند ؟

ابوجعفر گفت: هر فعل حلالى را نمى شود انجام داد. مردم قدر و منزلت و مراتبى دارند و مى كوشند مراتب و منزلت خود را بالا ببرند. اما تو اى ابوحنيفه، بگو نظرت درباره شراب چيست؛ آيا مى پندارى حلال است ؟ ابوحنيفه: آرى حلال است. ابوجعفر: پس چرا نمى گذارى زنانت دكان هاى مِى فروشى باز كنند و برايت كاسبى كنند ؟ ابوحنيفه گفت: تا اينجا يكى تو گفتى و يكى من، ولى تير تو نافذتر بود.

آنگاه گفت: اى ابوجعفر ! آيه اى كه در سوره معارج آمده درباره تحريم متعه است. ولى از پيامبر صلى الله عليه و آله روايتى رسيده كه آن آيه را نسخ كرده است. اين تعارض چگونه قابل حل است ؟ ابوجعفر گفت: اى ابوحنيفه ! سوره «سَألَ سائِلٌ» سوره اى است مكى. در حالى كه آيه متعه مدنى است، و روايتى هم تو آوردى روايت نادرى است كه ردّ هم شده است.

ابوحنيفه گفت: آيه ميراث نيز در نسخ متعه سخن مى گويد. آن را چه مى گويى ؟ ابوجعفر گفت: در ازدواج كه ميراث شرط نمى شود. ابوحنيفه گفت: اين مطلب را از كجا مى گويى ؟ ابوجعفر گفت: اگر مرد مسلمانى با زنى از اهل كتاب ازدواج كند و مرد بميرد، چه مى گويى؛ آيا زن از او ارث مى برد ؟ ابوحنيفه گفت: نه، از او ارث نمى برد.

ابوجعفر گفت: پس ازدواج بدون ميراث واقع مى شود. آنگاه آنان از هم جدا شدند.(1)

اينكه ابوحنيفه مى گويد: مطابق سوره سَألَ سائِلٌ متعه حرام است، منظورش اين آيه قرآنى است كه «وَ الَذينَ هُم لِفُروجِهِم حافِظونَ إلاّ عَلى أزواجِهِم أو ما مَلَكَت أيمانُهم»(2): و آنان كه اندام هاى شهوانى خود را از شهوترانى نگاه مى دارند مگر به زنان حلال و كنيزان ملكى خويش.

ص: 456

پيش از اين در روايت «شرح الاخبار» اشاره كرديم و باز هم در اين باره به رواياتى استناد خواهيم كرد كه: آن فرد معترض را صاعقه در گرفت و سوزاند. سپس جبرئيل فرود آمد در حالى كه مى گفت: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع» : «سؤال كننده اى از عذاب واقع پرسيد (كه براى چه كسانى نازل مى شود بگو) . براى كافران و هيچ كس نمى تواند آن را دفع كند» . اين روايت تصريح دارد به اينكه جبرئيل براى اجراى آيه و يا تأويل آن بر پيامبرخدا صلى الله عليه و آله نازل شده است.

برداشتى كه از احاديث ما مى شود، آنچه بر عبدرى و فهرى نازل شد گوشه كوچكى از عذاب واقع موعود است، كه بيشتر از آن هنگام ظهور امام زمان عليه السلام و يارى او نازل مى شود.

در كتاب «معجم احاديث الامام المهدى عليه السلام» (1) تعدادى حديث از امام باقر و امام صادق عليه السلام درباره تفسير عذاب واقع نقل شده است؛ كه آن دو حضرت «عَذابٍ واقِع» را به حوادث هنگام ظهور امام مهدى عليه السلام تفسير كرده اند. دو نمونه از احاديثى كه عذاب واقع را به حوادث هنگام ظهور مربوط دانسته اند در اينجا از نظر مى گذرانيم:

على بن ابراهيم قمى مى گويد: از امام محمد باقر عليه السلام درباره معنى آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» سؤال شد، امام فرمود: آتشى است كه از جانب مغرب بيرون مى آيد و فرشته اى پشت آن آتش ايستاده، و آن را به طرف قبيله بنى سعد بن همام تا مسجد آنها مى راند. اين آتش همه خانه هاى بنى اميه را با ساكنانش مى سوزاند. همچنين همه خانه هاى آل محمد عليهم السلام را، حتى اگر يك نفر در آن باشد مى سوزاند، و اين شخص حضرت مهدى عليه السلام است.(2)

در كتاب «الغيبة» نعمانى نقل شده است: محمد بن همام براى ما حديثى نقل كرد و گفت: جعفر بن محمد بن مالك براى ما حديث نقل كرد و گفت: حديث گفت ما را

ص: 458

از ميان كسانى كه بر نظريه اخروى بودن عذاب هاى قرآنى تأكيد مى ورزند، مى توان از فخر رازى و بخارى نام برد:

فخر رازى در تفسير سوره معارج مى گويد: عذابى كه در آغاز سوره از آن ياد مى شود عذاب آخرت است، چرا كه عذاب دنيوى فقط درباره نضر بن حارث نازل شد. عين عبارت فخر رازى چنين است:

اينكه مى گوييم عذاب مذكور در آغاز سوره معارج ناضر به عذاب آخرت مى باشد، براى آن است كه عذابى كه در آخرت براى كافران نازل مى شود هيچ كس نمى تواند از آنان دفع كند. آنچه هم روز بدر بر نضر وارد شد اخروى بود، زيرا او كشته شد. آنگاه مى گويد: اين نظر محكم و ثابت مى باشد.(1)

با اين تفسير معلوم مى شود فخر رازى هم روش ديگر مفسران اهل سنت را پيروى مى كند؛ چرا كه در متن خود سوره هيچ اشاره اى درباره نوع عذاب مذكور نمى كند.

هر چند روش مفسران در بعيد دانستن نزول عذاب دنيوى بر قريش است، اما آنان در عين حال تندروى كمترى نسبت به محدثان رسمى(2) قريشى دارند، زيرا محدثان رسمى قبول ندارند كه عذاب واقع براى فردى از قريش حتى نضر بن حارث و ابوجهل نازل شده باشد !

اين عده از محدثان، براى اثبات نظر خود و وفادارى به قريش، حتى باب تهمت به پيامبر صلى الله عليه و آله را نيز باز كرده اند؛ به اين صورت كه پيامبر صلى الله عليه و آله امتش را نفرين كرد، ولى خداوند نه تنها او را اجابت نكرد كه توبيخش نيز كرد !

و اما بخارى در صحيح خود از انس بن مالك نقل مى كند كه گفت: (آنگاه كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را به ولايت برگزيد و به مردم معرفى كرد) ابوجهل گفت: خدايا اگر

ص: 462

تعيين على به ولايت امت از جانب تو است، پس يا از آسمان بر ما سنگ بباران يا عذاب دردناكى بر ما برسان. در اين حال اين آيه نازل شد: «وَ ما كانَ اللّه ُ لِيُعَذِّبَهُم وَ أنتَ فيهِم وَ ما كانَ اللّه ُ مُعَذِّبَهُم وَ هُم يَستَغفِرونَ»(1): «تا زمانى كه تو در ميان آنان هستى خداوند آنان را عذاب نخواهد كرد و نيز مادامى كه به درگاه خدا استغفار كنند (آنان را عذاب نخواهد كرد) » .

اگر كسى بخواهد چيزى را بخواند كه راستى و درستى آن را به چشم نمى توان ديد(2)، كافى است روايات اهل سنت در تفسير آيه «لَيسَ لَكَ مِنَ الأمرِ شَى ءٌ»(3): «كارى به دست تو نيست» را مطالعه كند. اين آيه هر نوع الوهيت و شراكت پيامبر صلى الله عليه و آله با خدا را نفى مى كند. اما اينگونه نيست كه مقام نبوت، اخلاق حسنه، حكمت و اشتياقش به هدايت امت را از او سلب كند !

اما مفسران اهل سنت با صراحت شخصيت حضرت محمد صلى الله عليه و آله را بسيار ناپسند به تصوير كشيده اند، و آن حضرت را - نعوذ باللّه - به عنوان يك فرد تنگ نظر و كينه ورز نسبت به قريش قلمداد كرده اند كه قصد ظلم و تجاوز به آنان دارد ! ! و به همين دليل بوده كه وحى الهى در دفاع از اين قبائل مقدس ! و رد دشمنى پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است !

در اينجا مجال تفصيل اين مطلب نيست، ولى يك خواننده سنّى خود را بين دو طيف از علماى خود مى بيند: مفسران قريش مانند مجاهد كه قتل برخى از سران متكبر را به عنوان عذاب براى قريش تفسير مى كند، و محدثان قريش مانند بخارى كه مى گويد قتل نضر و ابوجهل به سبب عذاب الهى نبود، زيرا آنان از قومى هستند كه آسايش را از خود دور ساختند و خداوند نيز عذابش را از قريش برداشت و پيامبرش صلى الله عليه و آله را به جهت نفرين بر قومش (قريش) توبيخ كرد !

ص: 463

نكته اى كه در پايان اين بحث مى توان به آن اشاره كرد آن است كه: يك محقق همچنين مى تواند به نفع آن دسته از مفسرانى استدلال كند كه قائل هستند مقصود از عذاب مورد اشاره در سوره معارج عذاب دنيوى مى باشد، و براى اثباتش به روايتى تمسك كند كه ابن سعد در كتاب «طبقات» خود درباره اختلاف طلحه و زبير و پسرانش بر سر امام جماعت در جنگ جمل نقل كرده است. اصل روايت ابن سعد چنين است:

چون سپاه جمل به بصره رسيد، همه بيت المال را جمع آورى كردند، و طلحه و زبير آن را مهر كردند. وقت نماز كه رسيد، هر يك از طلحه و زبير مى كوشيد كه پسرش امام جماعت باشد، و كشمكش بر سر تعيين امام جماعت چنان طول كشيد كه وقت نماز داشت به پايان مى رسيد. در نهايت توافق كردند كه يك نماز به امامت عبداللّه پسر زبير و نماز ديگر به امامت محمد پسر طلحه برگزار شود.

ابن زبير خواست نماز اول را بخواند كه محمد بن طلحه او را پس زد و گفت نماز اول را من بايد بخوانم. براى تعيين اينكه چه كسى نماز اول را بخواند قرعه كشى كردند، و قرعه به نام محمد بن طلحه در آمد. او هم وقتى به سوره رسيد، سوره معارج را خواند كه با آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» آغاز مى شود.

محمد بن طلحه از سوره چنين برداشت كرده كه مقصود از عذاب، عذاب دنيوى است، و از اين جهت آن را در نماز خواند تا عبداللّه بن زبير را تهديد كرده باشد. همچنين انتخاب اين سوره در نماز مى رساند كه از نظر صحابه و كسانى كه با نزول قرآن هم عصر بودند، عذاب مورد اشاره سوره در مرحله اول به عذاب دنيوى نظر دارد.

اما ابوعبيده هروى (م 223 ق) حديث فرود سنگِ آسمانى را به طور قطع و يقين سبب نزول آيه دانسته است، زيرا اين مطلب براى او به اثبات رسيده بوده است. شايد هم حديثى غير از اين برايش ثابت نشده بود تا ذكرى از آن به ميان آورد. از اين رو، چنانكه در كتاب «نفحات الازهار» روايت شده گفته است:

زمانى پيامبرخدا صلى الله عليه و آله در غدير خم مأموريت خدا را ابلاغ فرمود، و خبر آن به شهرهاى مسلمانان رسيد. جابر بن نضر بن حارث بن كلده عبدرى به حضور پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت:

اى محمد ! به ما فرمان دادى به يگانگى خداوند، رسالت تو و وجوب نماز و زكات و روزه و حج شهادت بدهيم، ما هم از تو قبول كرديم و شهادت داديم. آنگاه تو به اين هم راضى نشدى و دست پسرعمويت را به امامت و رهبرى ما بلند كردى و گفتى: هر كس من مولاى او هستم على نيز مولاى او است ؟ اينك بگو آيا اين مسئله دستور خداست يا خواسته خودت مى باشد ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: به همان خدايى كه معبودى جز او نيست اين دستور خدا است. جابر از نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله برگشت، و در حالى كه به دنبال شترش مى گشت مى گفت: بار خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حقيقت دارد، بارانى از سنگ بر ما بباران يا عذاب سختى براى ما بفرست.

هنوز جابر به شترش نرسيده بود كه خداوند سنگى به سوى او روانه كرد. سنگ بر وسط سرش فرود آمد، و از شدت نفوذ و سرعت بدنش را متلاشى كرد. در اين حال خداوند آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» را نازل فرمود.(1)

قرطبى در تفسير «جامع البيان لاحكام القرآن» در اين باره مى نويسد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» يعنى از عذابى كه در حال واقع مى شود. «لِلكافِرينَ» يعنى بر كافران؛ و منظور از كافر نضر بن حارث است كه گفت: خدايا اگر آنچه محمد مى گويد حق و از

ص: 467

جناب تو است سنگى از آسمان بر ما فرود آور يا عذاب دردناكى بر ما بفرست. خداوند نيز خواسته اش را پاسخ داد. ابن عباس و مجاهد گفته اند: او پس از روز بدر همراه عقبة بن ابى معيط گردن زده شد.

برخى گفته اند: اين سؤال كننده حارث بن نعمان فهرى بود، زيرا او زمانى كه شنيد رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام گفته است: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است، سوار شتر خود شد و آمد شترش را در سنگلاخى بست و ... . و همان روايتى كه ابوعبيد نقل كرده بود را آورده است.

سپس گفته است: بعضى گفته اند: سؤال كننده ابوجهل مى باشد. ربيع راوى هم گفته است ابوجهل بود. عده اى گفته اند: سؤال كننده عده اى از كافران قريش بودند. بعضى ديگر گفته اند: سؤال كننده نوح بود كه از خدا براى كافران درخواست عذاب كرد. عده اى نيز گفته اند: سؤال كننده خود حضرت محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله بود كه از خداوند براى كفار عذاب و كفر درخواست كرد، و به محض درخواست پيامبر صلى الله عليه و آله عذاب واقع شد.

قرطبى تفسير آيات را بيان كرده، تا به آيه «فَاصبِر صَبرا جَميلاً»(1): «به زيبايى شكيبا باش» رسيده، و مى گويد: منظور آيه آن است كه: اى پيامبر، در درخواست عذاب براى كفار شتاب مكن كه عذاب كفار نزديك مى باشد.(2)

با توجه به نمونه تفسيرها، ملاحظه مى شود كه مفسران اهل سنت اگر چه آيه را به عذاب نازل بر نضر بن حارث عبدرى تفسير مى كنند، و اگر چه ترجيح مى دهند كه عذاب مورد اشاره آن را كشته شدن در جنگ بدر بدانند، ولى در همان حال مى گويند عذاب بر كسى واقع شده كه به خاطر ولايت على عليه السلام بر پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كرده است. اما همين كه آنان در تفسيرهاى خود به اين نظر نيز اشاره كرده اند و آن را نظر محترمى

ص: 468

نازل شده است. بنا بر اين، بعيد است كه جواب درخواست نضر در سوره اى مكى و قبل از هجرت نازل شده باشد، ولى اصل درخواستنش در سوره اى مدنى و پس از مرگش نازل شود.

از ميان متأخران نيز محمد رشيد رضا در تفسير «المنار» به پيروى از ابن تيميه حديث را رد كرده است. آنچه شايان توجه است آنكه رشيد رضا نه تنها درباره آن حديث از ابن تيميه و شاگردش ابن قيّم تأثير پذيرفته، بلكه در بسيارى از انديشه ها و روش ها از آن دو تقليد كرده است. او اين حديث را در تفسير خود وارد كرده، و براى ردّ حديث از نام استادش محمد عبده نيز استفاده كرده است.

آنگاه مدعى شده كه بين افكار خود و استادش تمايز قائل شده است. هر كس به تفسير «المنار» مراجعه كند، به خوبى درمى يابد كه در دو جلد اول كه در زمان استادش محمد عبده نوشته شده و از يادداشت هاى درس هاى او بهره گرفته، عقلانيت او و اعتقادش به ولايت اهل بيت عليهم السلام كاملاً پيداست. ولى در جلدهاى بعدى كه رشيد رضا پس از درگذشت محمد عبده نوشته يا تجديد چاپ كرده، افكار خشك و مخالف اهل بيت عليهم السلام موج مى زند.

صاحب تفسير «المنار» به نقل از ثعلبى مى نويسد: وقتى جمله پيامبر صلى الله عليه و آله درباره دوستى و ولايت على عليه السلام در شهرها پيچيد و به گوش حارث بن نعمان فهرى رسيد، سوار بر شترى به حضور پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، و هنوز بر بالاى تخته سنگى بود كه از شتر پياده شد و آن را بست، و به پيامبر صلى الله عليه و آله كه در جمع يارانش ايستاده بود گفت: اى محمد ! به ما فرمان دادى تا به يگانگى خدا و رسالت تو شهادت دهيم ما نيز قبول كرديم ... .

سپس اركان اسلام را يكى يكى نام برد و گفت: همه اينها را از تو پذيرفتيم و به اطاعت تو گردن نهاديم. اما تو به اين حد راضى نشدى و دو دست پسرعمويت را كشيدى و او را بر ما برترى دادى و گفتى: هر كس من مولاى او هستم على نيز مولاى او است ! اينك بگو اين عمل از جانب خودت مى باشد يا از جانب خداست ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: سوگند به خدايى كه معبودى جز او نيست اين تصميم از سوى خداوند بود. حارث با شنيدن اين سخن برگشت، و در همان حال كه خواست بر شترش سوار شود مى گفت: خدايا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب تو است، پس سنگى از آسمان بر ما فرود آور يا عذاب دردناكى بر ما بفرست !

ص: 472

مهم ترين چيزى كه ابن تيميه و صاحب «المنار» گفته اند آن است كه: ابطح كه در روايت به كار رفته نام مكانى در مكه است، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از روز غدير به مكه باز نگشته است. البته آنان يا ندانسته اند يا خود را به ندانسته اند كه ابطح به همين مدينه - يعنى مدينة النبى صلى الله عليه و آله مشهور - گفته مى شود.

آنان سپس گفته اند: مطابق روايت مورد بحث، آيه «سَألَ سائِلٌ» در مدينه نازل شده است، در حالى كه سوره معارج در مكه نازل شده است. يعنى چگونه مى شود كه يك سوره در مكه نازل شود، ولى تنها دو آيه اول آن در مدينه نازل شده باشد ؟

آنها در اين مورد نيز خود را به ندانستن زده اند ! زيرا فضاى سوره تا آيه 36 چنان است كه دلالت بر مدنى بودن آن مى كند، و اين حديث هم دلالت بر مدنى بودن سوره مى كند. وانگهى بر فرض كه سوره معارج در مكه نازل شده باشد، گاهى اتفاق افتاده كه آيه اى دو مرتبه نازل شده است؛ يعنى در مرتبه دوم براى بيان تفسير و معناى آيه نازل مى شود، و حادثه يا واقعه اى كه با آن مصادف مى شود در واقع بيانگر معناى آيه است.

چنانكه مفسران گفته اند كه آيه «إنّا أعطَيناكَ الكَوثَر» براى آرامش دل رسول خدا صلى الله عليه و آله چندين بار و در چندين محل نازل شده است. بنا بر اين، امكان دارد آيه «سَألَ سائِلٌ» هم يك بار در مكه و مرتبه ديگر در مدينه نازل شده باشد.

حال اگر گفته شود: آيه «سَألَ سائِلٌ» دو مرتبه نازل شده، چه مانعى دارد كه معناى آن «عذاب واقع» براى يك عشيره و خانواده تحقق يافته باشد ؟ بدين صورت كه عذاب واقع براى نضر بن حارث زمانى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ بدر او را مى كشت نازل شده، و براى پسرش جابر زمانى تحقق يافته باشد كه خداوند از طريق فرود سنگى از آسمان او را در ابطح يا همان مدينه كشته باشد. در واقع معنايش اين باشد كه هر بار كه معناى اين آيه تحقق پيدا كرده، جبرئيل نازل شده و آيه را تلاوت كرده است !

اينجاست كه يك پژوهشگر حق دارد به ابن تيميه و رشيد رضا بگويد: اگر بپذيريم كه آيه درباره جريان نصب على عليه السلام به ولايت نازل نشده، و اگر هم شده يك نزول

ص: 474

و اما اينكه گفت: ظاهرا روايت اين است كه حارث بن نعمان از مسلمانان بوده و در اين قضيه مرتد شده است، و حال آنكه در بين صحابه كسى را به چنين نام و نشان سراغ نداريم.

اين نيز تحكّم ديگرى است؛ براى اينكه از ايشان سؤال مى شود كدام يك از علماى رجال چنين جزئيتى كرده اند كه عموم اشخاصى را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را ديدار كرده و به وى ايمان آورده و يا پس از ايمان مرتد شده اند، به دست آورد و سرگذشت زندگى آنها را ضبط كرده باشد ؟ و اگر شما چنين ضبطى را سراغ داريد، چه مانعى دارد كه روايت ثعلبى هم راجع به يكى از آن مرتدين باشد ؟

و اما اينكه گفته: ابطح نام موضعى است در مكه، و پيامبر صلى الله عليه و آله بعد از حجة الوداع و داستان غدير به مكه تشريف نبرده است. از اين كلام بر مى آيد كه صاحب «المنار» لفظ ابطح را به معناى اصلى خود كه عبارت است از ريگزار نگرفته، بلكه به معناى مصطلح و مستحدث آنكه نام موضعى است در مكه گرفته است. دليلى هم بر اين مطلب ندارد، بلكه دليل بر خلاف آن است؛ يكى همين روايت، و نيز روايت ديگرى كه مدينه را هم ابطح خوانده اند. چه بسا از اين شعر هم استفاده شود:

نَجوتُ وَ قَد بَلَّ المُرادىُّ سَيفُهُ *** مِن ابنِ أبى شِيخِ الأباطِحِ طالِب

من نجات يافتم در حالتى كه ابن ملجم مرادى لعنة اللّه عليه شمشير خود را به خون سر على عليه السلام فرزند ابوطالب - كه شيخ و بزرگ ابطحى هاست - آب داد. در اين شعر هم مكه و هم اطراف آن ابطح ناميده شده اند.(1)

صاحب «مراصد الاطلاع» گفته است: ابطح به فتح الف و سكون با و فتح طاء و حاء بى نقطه، به معناى بستر سيل است كه داراى ريگ هاى نرم مى باشد. ابن دريد هم گفته است: ابطح و بطحا شن نرمى است كه سيلاب آن را بر روى زمين فرش مى كند.

ص: 477

ابوزيد گفته است: ابطح اثرى است كه از سيل باقى مى ماند، چه بستر سيل وسيع باشد و چه تنگ. شهر مكه و منى را ابطح مى گويند به ملاحظه اينكه فاصله بستر سيل از هر دو به يك اندازه است. بلكه فاصله آن نسبت به منى كمتر است. و بين آن و منى محلى است به نام محصب، و بين آن و مكه خيف بنى كنانه قرار دارد.

از همه اينها گذشته، عين رواياتى را كه ثعلبى نقل كرده ديگران هم نقل كرده اند، و در نقل آنها كلمه ابطح ديده نمى شود. آن نقل همان است كه در ادامه از «مجمع البيان» و او از جمهور علما و همچنين غير آن خواهد بود.

علاوه بر اين و بعد از همه اينها مى گوييم: روايت از اخبار متواتر و يا خبرى كه قرينه قطعى بر صحتش اقامه شده باشد نيست كه قابل اين همه بحث باشد، بلكه خبر واحد است، و بناى ما هم بر اين نيست كه در غير احكام فرعيه بر اينگونه اخبار اعتماد كنيم.

نه تنها ما، بلكه همه عقلاء بنايشان بر اين است. اگر در همه طوايف بشرى تفحص كنيم خواهيم ديد كه بناى همه آنها بر آن است كه جز در محاورات روزمره خود به اخبار آحاد اعتماد نكنند. اين مقدار هم كه ما بحث كرديم براى اين بود كه در قبال خصم كه روايت را به باد خدشه و اشكال گرفته و مى خواست بدون دليل صحيح روايت را ساختگى و مجعول قلمداد كند، و با علم به اينكه اشكالاتش وارد نيست سكوت نكرده باشيم.(1)

هر چند صاحب «الميزان» با استدلال هاى كاملاً قوى نظريات رشيد رضا را رد كرده، ولى از آنجا كه حديث فرود سنگ را خبر واحد مى داند، باز هم به گونه اى در جهت تضعيف حديث گام برداشته است !

اى كاش او به جاى آنكه با ادعاى خبر واحد بودن حديث آن را تضعيف مى كرد، پس از آن منابع و راويان آن را به خوبى مى شناخت و به بحث هايى كه علامه امينى در

ص: 478

پاسخ:

اولاً: آنچه از روايت حلبى در «السيرة الحلبية» ، سبط بن جوزى در «تذكره» و شيخ محمد صدرالعلم در «معارج العلى» آمده بود اين است كه شخص مزبور - سؤال كننده - در مسجد خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيده، اگر مراد از مسجد، مسجد مدينه باشد. اضافه بر اين، حلبى تصريح كرده كه آن شخص در مدينه خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيده است. پس معلوم مى شود ابن تيميه بدون توجه به اين مطلب شروع به هرزه گويى كرده، و با جزميت هر چه تمام حديث را تكذيب كرده است.

ثانيا: او بدون توجه به حقايق زبانشناسى و لغت، «ابطح» را موضعى در حوالى مكه دانسته است. در صورتى كه اگر به كتاب هاى حديث، جغرافيا، فرهنگ لغات و شهرها و ادبيات مراجعه مى كرد، به خوبى به تصريحات اهل فن دست مى يافت و مى دانست كه آنها كلمه ابطح را به هر وادى و سيل گاه كه در آن سنگريزه و شن وجود دارد اطلاق مى كنند. چنانكه بخارى و مسلم در صحيحين از عبداللّه بن عمر روايت كرده اند: رسول خدا صلى الله عليه و آله در بطحاء ذى الحليفه (يعنى گذرگاه سيل و ريگزار آنجا) شتر خود را خوابانيد و نماز خواند.(1)

پس اين ايراد وارد نخواهد بود، وقتى يقين حاصل شد كه سوره اى مكى است يا مدنى، لازمه آن اين باشد كه آيات اوليه آن و يا آيه اى كه نام سوره از آن گرفته شده نيز مكى يا مدنى باشد. زيرا چنانكه قبلاً نيز اشاره كرده ايم، ترتيبى كه در آيات و سوره ها ملاحظه مى شود به مقتضاى توقيف است نه ترتيب نزول.

بنا بر اين، امكان دارد نزول اين چند آيه متأخر باشد، و مقدم داشتن آنها بر آياتى كه قبلاً نازل شده به سبب توقيف باشد، هر چند ما به حكمت اين امر واقف نباشيم. همان طور كه در اكثر موارد به حكمت ترتيب هر چند ما به حكمت اين امر واقف نباشيم؛ همان طور كه در اكثر موارد به حكمت ترتيب در آيات و سوره هاى قرآن آگاهى نداريم. چه بسا اينگونه تقديم و تأخير در آيات و سوره ها در نظم كنونى قرآن نظير دارد، مانند:

سوره عنكبوت مكى است، ولى ده آيه اول آن مدنى است. به طورى كه اين امر را طبرى و قرطبى و شربينى روايت كرده اند.(1)

سوره كهف مكى است، ولى هفت آيه اول آن مدنى است. قرطبى و سيوطى به اين حقيقت اذعان كرده اند.(2)

پاسخ:

گويا اين مرد گمان مى كند نظر راويان احاديثى - كه مؤيد همديگر اند - اين است كه حارث بن نعمان (آن مرد كافر) آنچه بر زبان آورده از آيه كريمه اى است كه سابقا نازل شده و او آن را در قالب دعا در آورده و در آن روز به زبان آورده است ! در صورتى كه خواننده اين اخبار به خوبى درك مى كند كه اين گمان درست نيست. يا اينكه ابن تيميه گمان كرده در آياتى كه سابقا نازل شده مانعى هست كه كسى به آن سخن گويد. مگر در اين روايت چيزى غير از اين ذكر شده كه آن مرد كافر (حارث يا جابر) چنين كلماتى را بر زبان آورده است.

اين مطلب چه ربطى با وقت نزول آيه سوره انفال دارد، بلكه آن آيه هر وقت كه نازل شده باشد - چه بدر يا احد - به جاى خود. اما اين مرد كفر خود را به آن آشكار كرده است، كما اينكه كفار پيش از او كفر خود را به آن آشكار نموده بودند ! مطلب معلوم است، ولى ابن تيميه ميخواهد با تعداد اشكالاتى كه طرح مى كند مطلب حق و ثابتى را به زعم خود باطل كند.

بنا بر اين، دليلى باقى نمى ماند كه ابن تيميه و ديگر ناصبى ها بر اساس آن حديث را رد كنند. اين در حالى است كه افراد ديگرى هم كه اسم آنان در روايت حديث آمده است. مانند حارث فهرى و ديگران. رجاليون و نويسندگان تراجم آنها را نيز از صحابه شمرده اند. يا اينكه از نوشته هاى آنان بر مى آيد كه آنان را از جمله كسانى دانسته اند كه اگر خود جزء صحابه نبودند ولى از نزديكان صحابه به شمار مى رفتند.

دو. حموينى در كتاب «فرائد السمطين» گفته است: شيخ عمادالدين عبدالحافظ بن بدران بن شبلى مقدسى در شهر نابلس، ضمن آنكه اجازه نقل رواياتش را براى من صادر كرد، با اجازه از قاضى جمال الدين عبدالقاسم بن عبدالصمد بن محمد انصارى، با اجازه از عبدالجبار بن محمد خوارزمى بيهقى، با اجازه از امام ابوالحسن على بن احمد واحدى به من خبر داد و گفت: براى استاد خود از ابواسحاق ثعلبى از تفسير او روايتى قرائت كردم به اين مضمون كه: سفيان بن عيينه ... . آنگاه عين حديث ثعلبى را نقل كرده است.

سه. زرندى در كتاب «نظم درر السمطين» اين حديث را عين روايت ثعلبى نقل كرده است.(1)

چهار. ابن صباغ مالكى در كتاب «الفصول المهمة» بدون هيچ واسطه اى اين حديث را از تفسير ثعلبى و عين همان روايتى كه آورديم، نقل كرده است.(2)

پنج. عبدالرحمن صفورى در كتاب «نزهة المجالس» اين حديث را به نقل از تفسير قرطبى، به همان صورتى كه آورديم روايت كرده است.(3)

شش. سيد جمال الدين عطاءاللّه شيرازى هروى در كتاب «الاربعين حديثا» اين حديث را عين آنچه ما از ثعلبى نقل كرديم روايت كرده است. اما پس از سخن پيامبر صلى الله عليه و آله كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ، اين جمله را افزوده است: وَ أدِرِ الحَقَّ مَعَهُ حَيثُ كانَ: هر جا على عليه السلام باشد حق را نيز همان جا قرار ده.

او همچنين روايت ديگرى در اين باره نقل كرده، كه در ادامه سخن پيامبر صلى الله عليه و آله اين جملات را افزوده است: اللّهُمَّ أعِنهُ وَ أعِن بِهِ، وَ ارحَمهُ وَ ارحَم بِهِ، وَ انصُرهُ وَ انصُر بِهِ:

ص: 490

خدايا او را يارى كن و به سبب او ديگران را يارى كن، و به او رحم آور و به واسطه او بر ديگران رحم كن، و او را پيروز گردان و به حق او ديگران را نيز پيروز گردان.

هفت. عبداللّه شافعى در كتاب «خطى المناقب» عين همان حديث ثعلبى را آورده است.(1)

هشت. قندوزى در «ينابيع المودة» عين حديث تفسير ثعلبى را آورده است.(2)

نُه. امرتسرى در كتاب «ارجح المطالب» ، ص 568 چاپ لاهور: او اين حديث را از طريق شهاب الدين دولت آبادى و سمهودى در «جواهر العقدين» و از كتاب «اربعين» جمال الدين محدث صاحب «روضه الاحباب» روايت كرده است.(3)

از جمله افراد ديگرى كه حديث را از طريق ثعلبى روايت كرده اند مى توان از نويسندگان و علماى زير نام برد: عبدالرئوف مناوى در «فيض القدير» ، محمد بن محمد قادرى در «الصراط السوى» ، حلبى در «انسان العيون» ، احمد بن فضل بن محمد با كثير در «وسيلة الآمال» ، محمد بن اسماعيل امير در «الروضة الندية» ، حافظ محمد بن يوسف كنجى در كتاب «كفاية الطالب» عين همان حديثى را كه از تفسير ثعلبى نقل كرده ايم، آورده اند.(4)

علاوه بر افراد نام برده كه حديث را طريق ثعلبى از سفيان بن عيينه نقل كرده اند، قاضى حسكانى نيز با سند جداگانه اى روايت را به سفيان بن عيينه مى رساند. در اينجا طريقه ايشان را بررسى مى كنيم:

قاضى در كتاب «شواهد التنزيل» ذيل دو روايت، سند خود را به سفيان بن عيينه رسانده است. آن دو حديث عبارتند از:

ص: 491

ابوعبيد شيرازى و ابوبكر جرجرايى، هر يك جداگانه براى ما روايت كردند كه ابواحمد بصرى براى ما روايت كرده: محمد بن سهل برايم حديثى نقل كرد: زيد بن اسماعيل مولاى انصارى براى ما روايت كرد: محمد بن ايوب واسطى، از سفيان بن عيينه، از جعفر بن محمد، از پدرش از على بن ابى طالب عليهم السلام براى ما روايت كرد:

در روز غدير خم پيامبر صلى الله عليه و آله على را نصب كرد و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است. اين سخن كه در شهرها پيچيد، نعمان بن حرث فهرى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: به ما فرمان دادى تا به يگانگى خداوند و رسالت تو شهادت دهيم، و به ما فرمان دادى تا جهاد كنيم، حج بگذاريم، زكات بپردازيم و روزه بگيريم، ما هم قبول كرديم. اما به اين حد هم راضى نشدى تا اينكه اين جوان را بر ما منصوب كردى و گفتى: هر كس من مولاى او هستم على نيز مولاى او است. اينك بگو آيا از پيش خود چنين تصميمى گرفتى يا از جانب خدا دستور داشتى ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: دستورى است از جانب خدا. نعمان گفت: واقعا به خدايى كه جز او معبودى نيست، اين فرمان از سوى خداست ؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: سوگند به خدايى كه جز او معبودى نيست اين دستور خداوند بود. در اين هنگام نعمان از نزد پيامبر صلى الله عليه و آله بازگشت و با خود مى گفت: (خدايا) اگر چنين چيزى حق است و از سوى تو است، پس از آسمان بر ما باران سنگ بباران، يا عذاب دردناكى بر ما بفرست. خداوند نيز سنگى به سوى او روانه كرد، كه بر سرش فرود آمد و او را هلاك ساخت. و در همين رابطه بود كه خداوند آيه «سَألَ سائِلٌ» را نازل فرمود.

ابوبكر سبيعى براى ما نقل حديث كرد و گفت: احمد بن محمد بن نصر ابوجعفر ضبعى گفته است: اسماعيل بن سنان روايت كرد براى ما و گفت: شريح بن نعمان از سفيان بن عيينه، از جعفر، از پدرش، از على بن الحسين عليهم السلام روايت كرده است: پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را در روز غدير خم منصوب كرد و فرمود: هر كس من مولاى او هستم على عليه السلام نيز مولاى او است. اين سخن به همه شهرها رسيد و ... .(1)

ص: 492

او اين سخن را گفت، و هنوز به شترش نرسيده بود كه سنگى بر او فرود آمد. او را غرقه خون كرد و افتاد و مرد. سپس در همين رابطه خداوند آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع» را نازل كرد. عبارات و الفاظ هر دو طريق ذكر شده يكى مى باشد.

طريق پنجم: طريقه قاضى حسكانى از ابوهريره

حسكانى در «شواهد التنزيل» مى گويد: عثمان از فرات بن كوفى به ما خبر داد و گفت: حسين بن محمد بن مصعب بجلى براى ما روايت كرد و گفت: ابوعماره محمد بن احمد مهدى براى ما به نقل از محمد بن ابى معشر مدنى، از سعيد بن ابوسعيد مقبرى، از ابوهريره براى ما روايت كرد كه گفت:

روز غدير خم پيامبر صلى الله عليه و آله بازوى على عليه السلام را گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ. در اين حال مرد باديه نشين برخاست و به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله رفت و گفت:

ما را براى شهادت به يگانگى خداوند و رسالت خويش دعوت كردى از تو قبول كرديم. به ما فرمان اقامه نماز و روزه دادى، نماز خوانديم و روزه گرفتيم. دستور پرداخت زكات دادى اجرا كرديم. اين همه تو را قانع نكرد كه آمدى على را نيز ولى ما قرار دادى ؟ ! حال بگو اين اقدام از سوى خودت بوده يا از خداوند است ؟

فرمود: از جانب خداست، نه خودم. گفت: قسم مى خورى به خدايى كه جز او معبودى نيست، اين اقدام اجراى فرمان خدا بوده است ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله سه مرتبه فرمود:

آرى.

در اين حال مرد عرب برخاست تا شترش را سوار شود، و همچنان با خود مى گفت: پروردگارا، اگر اين فرمان حق و از جانب تو است، پس بارانى از سنگ بر ما بباران يا عذاب دردناكى بر ما بفرست.

هنوز سخنان او تمام نشده بود كه آتشى نازل شد واو را سوزاند، و پشت سر آن هم خداوند آيات «سَألَ سائِلٌ عذاب واقع . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع» را نازل كرد.

ص: 494

البته حاكم حسكانى از دو طريق ديگر كه به سعد بن ابى وقاص و ابن عباس مى رسد نيز حديث را روايت كرده، ولى سند آن را نياورده است. دليل عدم ذكر سند اين دو طريق هم شايد آن باشد كه دو طريق در «تفسير فرات كوفى» نيز موجود باشند.

احسن، از آدم بن حماد، از حسين بن محمد روايت مى كند كه گفت: از سفيان بن عيينه پرسيدم: آيه «سَألَ سائِلٌ» درباره چه كسى نازل شد ؟ گفت ... ، و عين عبارت فرات كوفى را ذكر كرد.(1)

سند سيد مرتضى به سفيان بن عيينه

سيد هاشم بحرانى در «مدينة المعاجز» به نقل از سيد مرتضى در «عيون المعجزات» نوشته است: ابوعبداللّه محمد بن احمد گفته است: پدرم برايم حديث نقل كرد و گفت: از على بن فروخ سمان شنيدم كه گفت: يحيى بن زكريا منقرى برايم گفت: سفيان بن عيينه گفته است: زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در غدير خم على عليه السلام را به امامت منصوب كرد و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ عليه السلام مَولاهُ ... .(2)

مؤلف گويد: براى معناى حديث فرود سنگ، ياد حديثى از مفضل بن عمر جعفى افتادم كه از امام صادق عليه السلام نقل كرده، و سيد هاشم در كتاب «البرهان فى تفسير القرآن» در تفسير آيه «فَلِلّهِ الحُجَّةُ البالِغَةُ»(3): «حجت بالغه و برهان رسا فقط از آن خداست» ، آن را نقل كرده است. در سوره معارج نيز درباره «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» روايت ديگرى نقل كرده است.

سند منتخب الدين رازى به سفيان بن عيينه

شيخ منتخب الدين رازى كتابى دارد به نام «الاربعون حديثا» . وى در آن كتاب درباره حديث فرود سنگ چندين حكايت نقل كرده است. از جمله آن حكايات اين است:

براى ما روايت كرده اند ابوالعلاء زيد بن على منصور اديب و سيد ابوتراب مرتضى بن داعى بن قاسم حسنى، و گفته اند: شيخ مفيد عبدالرحمن بن احمد واعظ حافظ به صورت املايى براى ما حديث گفت: و او را از محمد بن زيد بن على طبرى

ص: 497

تا كنون طريقه سفيان بن عيينه براى حديث فرود سنگ عذاب را از منابع و راويان اهل سنت و شيعه شناختيم. در اينجا طريقه هاى ديگرى غير از طريقه سفيان بن عيينه را در منابع شيعه جستجو مى كنيم:

سند محمد بن يعقوب كلينى

ثقه الاسلام كلينى به دو طريق روايت را نقل مى كند: يكى طريق على بن ابراهيم قمى است، و ديگرى طريقه سهل بن زياد:

على بن ابراهيم قمى، از احمد بن محمد، از محمد بن خالد، از محمد بن سليمان، از پدرش، از ابوبصير، از ابوعبداللّه امام صادق عليه السلام درباره آيه هاى نخستين سوره معارج نقل مى كند: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ (بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام) لَيسَ لَهُ دافِعٌ» . آنگاه امام عليه السلام فرمود: به خدا سوگند جبرئيل اين آيه را به همين صورت بر پيامبر نازل كرد.(1)

معنى عبارت «خداوند به همين صورت آيه را نازل كرد» آن است كه جبرئيل آيه را همراه با معنى و تأويلش براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد. اين مطلب مثل عبارتى است كه ابن مسعود درباره آيه تبليغ گفته بود؛ بدين صورت كه در عهد پيامبر صلى الله عليه و آله آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» به اين صورت خوانده مى شد: بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ فى عَلىٍّ: آنچه درباره على بر تو نازل شده را ابلاغ كن. و نيز مانند اين است كه ابن عباس آيات خندق را چنين قرائت مى كرد: «وَ كَفَى اللّه ُ المُؤمِنينَ القِتالَ (بِعَلىٍّ) »(2): « (با وجود على عليه السلام) خداوند امر جنگ را از مؤمنان كفايت فرمود» .

خواندن آيات قرآن به اين سبك نوعى قرائت قرآن نيست، زيرا اضافه كردن حتى يك حرف به متن كتاب خدا جايز نيست. بنا بر اين، اينها تفسيرهايى است كه صحابه از آيات قرآنى ارائه كرده اند. يا تفسيرى است كه جبرئيل نازل كرده و به پيامبر صلى الله عليه و آله رسانده، و مؤمنان و صحابه نيز به عنوان شرح آنها را قرائت مى كردند، يا در تفسيرهاى خود به صورت حاشيه مى نوشتند.

ص: 500

وقتى اين آيات نازل شد، حارث بن عمرو فهرى خشمگين شد و گفت: خدايا، اگر اينكه بنى هاشم همانند پادشاهان روم يكى پس از ديگرى وارث حكومت و خلافت شوند حق و از جانب تو است، پس بارانى از سنگ بر ما بباران يا عذاب دردناكى بر ما نازل كن ... ، تا آخر.

در متن اين روايت پريشانى و نابسامانى به چشم مى خورد. مانند آنكه مى گويد: سپس پيامبر صلى الله عليه و آله به حارث گفت: اى پسر عمرو، يا توبه كن يا از اينجا برو. و حارث هم مى گويد: اى محمد ! براى ديگر قريشيان نيز سهمى از حكومت قرار ده. تو با اين كار كرامت بنى هاشم را بر همه عرب و عجم فراتر بردى ! پيامبر صلى الله عليه و آله در پاسخ او فرمود: در اين كار هيچ اختيارى ندارم، بلكه امر آن با خداوند متعال است.

گفتگوها كه به اينجا رسيد، حارث گفت: اى محمد ! دلم براى توبه از عقلم پيروى نمى كند (نمى توانم توبه كنم) ، ولى از پيش تو مى روم. آنگاه شترش را خواست و سوار شد، و همين كه به ريگزارهاى مدينه رسيد، سنگ بزرگى بر او فرود آمد و فرق سرش را متلاشى كرد. سپس وحى الهى به پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد و فرمود: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ (بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام) لَيسَ لَهُ دافِعٌ . مِنَ اللّه ِ ذِى المَعارِجِ» .(1)

سند فرات بن ابراهيم كوفى

فرات كوفى در تفسير خود از سه طريق سند حديث را اثبات كرده است، كه در هر طريق او يكى از راويان معروف و معتبر قرار گرفته اند:

اول: حسين بن محمد بن مصعب بجلّى براى ما نقل حديث كرد و گفت: ابوعماره محمد بن احمد مهتدى براى ما حديث نقل كرد و گفت: محمد بن معشر مدنى به نقل از سعيد بن ابى سعيد مقبرى، به نقل از ابوهريره براى ما نقل حديث كرد و گفت:

در روز غدير خم من جهاز مركب ها و شتران را روى هم انداختم. پيامبر صلى الله عليه و آله از آن بالا رفت، و پس از آنكه حمد و ثناى خداوند را گفت، بازوى على عليه السلام را كشيد و بالا

ص: 502

برد و سپس فرمود: پروردگارا، هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. پروردگارا، هر كس على را دوست دارد تو هم او را دوست بدار، و هر كس با او دشمنى كند دشمنش باش. هر كس او را يارى كند يارى اش كن، و هر كس او را خوار و رها سازد تو هم خوار و رهايش كن.

در اين هنگام مردى باديه نشين از ميان جمعيت برخاست و گفت: اى رسول خدا، از ما خواستى به يگانگى و وحدانيت خدا شهادت بدهيم، ما هم شهادت داديم. از ما خواستى رسالت تو را تصديق كنيم، ما هم قبول كرديم. به ما دستور دادى نماز بخوانيم، روزه بگيرم، جهاد كنيم و زكات اموالمان را بپردازيم، همه اينها را انجام داديم. ولى تو قانع نشدى و دست اين جوان را بر سر مردم نهادى و گفتى: اللّهُمَّ مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ ! اينك بگو آيا اين عمل از سوى تو بود يا از جانب خدا ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين امر از سوى خداست نه از جانب من. مرد خشمگين گفت: بگو سوگند به خدايى كه معبودى جز او نيست اين امر از جانب خداست نه از جانب تو. پيامبر صلى الله عليه و آله هم فرمود: سوگند به خدايى كه معبودى جز او نيست اين امر از سوى خداست نه از جانب من. مرد صحراگرد براى بار سوم سؤالش را تكرار كرد، و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز همان پاسخ را به او داد.

ابن عباس مى گويد: چون سخن به اينجا رسيد، مرد صحرانشين به سرعت به سوى شتر خود روانه شد، و همچنان زمزمه مى كرد كه: خدايا، اگر چنين چيزى حق است و از جانب تو است، پس از آسمان بر ما باران سنگ بباران يا عذاب دردناكى بر ما نازل كن. هنوز اعرابى سخنان خود را پايان نبرده بود كه آتشى از آسمان بر او نازل شد و او را سوزاند. خداوند نيز پشت سر اين جريان آيات «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ . مِنَ اللّه ِ ذِى المَعارِجِ» را نازل كرد.

دوم: فرات گفته است: جعفر بن محمد بن بشرويه بن قطان حديث معنعنى را برايم نقل كرد و گفت: روايت شده از اوزاعى، از صعصعة بن صوحان و احنس بن

ص: 503

على عليه السلام مى باشند؛ همه امامان(1) و مؤذنان آن پرچم را به خود پيچيده و زير آن قرآن تلاوت مى كنند و اذان مى گويند. همانان كه در قبرهايشان هيچ حركت و تكانى نيست.

اعرابى از جاى خويش بلند شد و همچنان كه غضبناك بود مى گفت: خدايا، اگر آنچه محمد صلى الله عليه و آله درباره على عليه السلام گفت حقيقت دارد، پس سنگى بر من نازل كن. سپس خداوند اين آيات را نازل كرد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع . مِنَ اللّه ِ ذِى المَعارجِ» .(2)

سند محمد بن عباس

محمد بن عباس نيز همانند فرات كوفى سند حديث را به دو طريق ثابت مى كند:

اول: احمد بن قاسم، از احمد بن محمد سيارى، از محمد بن خالد، از محمد بن سليمان، از پدرش روايت مى كرد، و پدرش هم به نقل از ابوبصير از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده كه امام عليه السلام آيه «سَألَ سائِلٌ» را به اين صورت تلاوت كرد: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ (بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام) لَيسَ لَهُ دافِعٌ» : «سؤال كننده اى از عذاب واقع پرسيد. بگو آن براى كافرين است (كسانى كه ولايت على عليه السلام را انكار مى كنند) و هيچ كس نيز نمى تواند آن عذاب را از آنان دفع كند» . در مصحف فاطمه عليهاالسلام نيز به همين صورت روايت شده است.

دوم: روايتى كه در طريق اول ذكر شد از طريق روايت ديگرى تأييد مى شود؛ به اين صورت كه سلسله سند آن اينگونه است: محمد برقى، از محمد بن سليمان، از پدرش، از ابوبصير، از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ (بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام) لَيسَ لَهُ دافِعٌ» . سپس فرمود: جبرئيل نيز به همين صورت آيه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل كرد.(3)

ص: 506

بگو اين سخن از جانب تو است يا فرمان خداوند است ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اين هم وحى خدا به من است؛ جبرئيل پيام مى رساند و من اعلام مى كنم، و من فقط همان چيزى را اعلام مى كنم كه دستور دارم.

در اين هنگام مرد مخزومى سرش را به آسمان بلند كرد و گفت: خدايا، اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگو است، پس شعله آتشى بر من نازل كن. در روايت ديگرى كه در تفسير آيه وارد شده آمده است: مرد مخزومى مى گفت: پروردگارا، اگر آنچه محمد مى گويد حق و از جانب تو است، پس از آسمان بر ما سنگ بباران. اين را گفت و برگشت. به خدا قسم هنوز چندى دور نشده بود كه ابر سياهى بر سرش سايه انداخت و رعد و برق و صاعقه در گرفت، و صاعقه اى به او اصابت كرد و او را سوزاند. در اين حال جبرئيل فرود آمد و مى گفت: اى محمد، بخوان: «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِع» .

در اين حال رسول خدا صلى الله عليه و آله به اصحاب خود فرمود: آيا آنچه را واقع شد ديديد ؟ گفتند: آرى. فرمود: آيا شنيديد ؟ گفتند: آرى. فرمود: خوشا به حال كسى كه على عليه السلام را دوست بدارد، و واى بر حال كسى كه با او دشمنى كند. گويا على عليه السلام و شيعيانش را مى بينم كه به سرعت در زيباترين مكان هاى بهشت مى گردند. جوانانى سرمه كشيده كه هيچ ترس و اندوهى بر آنان راه ندارد. هر آينه آنان به بهشتى بزرگ تر از جانب خداوند تأييد شده اند، و اين است آن رستگارى بزرگ. تا آنكه در بهشت در جوار رحمت پروردگار ساكن شوند. هر چه دل بخواهد و ديده از آن برد برايشان مهياست، و آنان در آن بهشت برين هميشه ماندگار هستند. فرشتگان به آنان مى گويند: درود بر شما به جهت بردبارى و صبرى كه پيشه كرديد، و چه خانه خوبى در آخرت نصيب شما شده است.(1)

سند بحرانى در «مدينة المعاجز»

سيد هاشم بحرانى در «مدينة المعاجز» نوشته است: علامه حلى در كتاب كشكول گفته است: از محمد بن احمد بن عبدالرحمن باوردى ... ، سپس نضر بن حارث فهرى

ص: 509

«و چون گفتند خدايا اگر اين قرآن به راستى بر حق و از جانب تو است پس با اين حال سنگى از آسمان بر ما ببار يا ما را به عذابى دردناك گرفتار كن. ولى خدا هم تا تو در ميان آنها هستى آنان را عذاب نخواهد كرد و نيز مادامى كه از نافرمانى خدا پشيمان شوند و به درگاه خدا توبه و استغفار كنند آنها را عذاب نخواهد كرد» .

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله كسى را به دنبال نضر بن حارث فرستاد. چون نضر حاضر شد، پيامبر صلى الله عليه و آله آيه را برايش تلاوت كرد. نضر گفت: اى رسول خدا ! من و همه قريش و هم قبيله اى هايم از اين همه فضائلى كه براى خود و اهل بيت گفتى خوشحال شديم. با نزول اين آيه، خداوند اسرار دل ما را آشكار ساخت. اينك از تو مى خواهم كه به من اجازه دهى تا از مدينه خارج شوم، زيرا ديگر طاقت اقامت در آن را ندارم.

پيامبر صلى الله عليه و آله نيز او را موعظه كرد كه: اى نضر ! پروردگارت كريم است. اگر تو نيز صبر و شكيبايى كنى خداوند از مواهبش به تو نيز خواهد بخشيد. پس راضى باش و تسليم شو، كه خداوند از طريق مشكلات و گرفتارى هاى مختلف دل هاى بندگانش را آزمايش مى كند و بر هر كس كه بخواهد آسان مى گيرد. آفرينش و قدرت دست او است، و نعمت هايش بزرگ و احسانش گسترده مى باشد.

باز هم حارث نپذيرفت و از پيامبر صلى الله عليه و آله اجازه خواست تا از شهر مدينه بيرون رود. رسول خدا صلى الله عليه و آله هم به او اجازه داد. او رو به سوى خانه اش گذاشت و شترش را به تندى مى راند، و در حالى كه غضبناك بود مى گفت: خدايا، اگر آنچه محمد گفت حق و از جانب تو است، پس بارانى از سنگ بر ما بباران يا ما را به عذاب دردناكى گرفتار كن !

او اين سخنان را مى گفت و همچنان در راه بود. به نزديكى مدينه كه رسيد، پرنده اى را ديد كه سنگى در چنگال داشت. آن را به طرف حارث پرتاب كرد، و سنگ بر فرق او نشست و سپس داخل دماغش شد، از شكمش خارج و از پشت سر به داخل شكمش شد و شكم شتر را نيز سوراخ كرد و بيرون افتاد. شتر رم كرد و بر زمين افتاد و نضر بن حارث نيز بر زمين افتاد و هر دو هلاك شدند.

ص: 511

در اين حال خداوند متعال آيه هاى اول سوره معارج نازل كرد:

«سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ (بِعَلىٍّ وَ فاطِمَةَ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَينِ وَ آلِ مُحَمّدٍ عليهم السلام ) لَيسَ لَهُ دافِعٌ . مِنَ اللّه ِ ذِى المَعارِجِ» : «سؤال كننده اى از عذاب واقع سؤال كرد. بگو آن عذابى است كه بر كافران و منكران (على و فاطمه و حسن و حسين و آل محمد عليهم السلام ) واقع مى شود كه هيچ كس توان دفع آن را ندارد. (و عذابى كه) از جانب خداى صاحب آسمان ها (نازل مى شود) » .

سيد هاشم بحرانى آنگاه در حاشيه «مدينة المعاجز» مى نويسد: ما از علامه حلى كتابى به نام كشكول نديده ايم، بلكه شايد كتاب كشكول تأليف محدث بزرگوار علامه سيد حيدر بن على حسينى آملى است كه علماى قرن هشتم هجرى است، و با اين جمله آغاز شده است: اما البداية فليس بخفى من علمك ... : از تو پنهان نمى باشد و از فهم تو پوشيده نيست ... . پايان كتاب نيز اين عبارت را دارد: وَ الحَمدُ للّه ِ رَبِّ العالَمينَ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقينَ.(1)

سند مناقب ابن شهرآشوب

علامه مجلسى در «بحار الانوار» به نقل از كتاب «مناقب ابن شهرآشوب» نوشته است: ابوبصير از امام صادق عليه السلام نقل كرده كه آن حضرت فرمود:

زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: يا على، اگر از اين نمى ترسيدم كه درباره تو نيز همان چيزى گفته شود كه نصارى درباره عيسى مسيح عليه السلام گفتند (و غلوّ و مبالغه كنند) ، سخنى درباره تو مى گفتم كه به هيچ مؤمنى نمى رسيد مگر آنكه خاك قدم هايت را بر مى داشتند.

حارث بن عمرو فهرى به دوستان خود گفت: محمد براى پسرعمويش هيچ مثالى جز عيسى بن مريم عليه السلام پيدا نكرد. به زودى او را به عنوان پيامبر بعدى معرفى خواهد كرد ! به خدا سوگند بت هايى كه ما مى پرستيديم از على بهتر بودند !

ص: 512

به فرق حارث روانه كرد، كه پس از برخورد با سر حارث چنان بر بدن او نشست كه از پايين تنه بدنش خارج و در پايش گير كرد. در اين هنگام بود كه خداوند آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ . لِلكافِرينَ ( بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه السلام ) » را نازل كرد.(1)

سند على بن ابراهيم قمى

قمى در تفسيرش گفته است: احمد بن ادريس، از محمد بن عبداللّه، از محمد بن على، از على بن حسان، از عبدالرحمن بن كثير، به نقل از ابوالحسن عليه السلام(2)؛ براى ما روايت كرد كه امام عليه السلام درباره آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» فرموده است:

مردى از رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره اوصياء پيامبر عليهم السلام و درباره جايگاه شب قدر و الهامات آن سؤال كرد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: درباره عذاب واقع و سپس درباره كفر سؤال كردى كه چگونه چنين چيزى امكان دارد. بدان كه هر گاه آن عذاب واقع شد، هيچ كس توان دفع آن را ندارد.(3)

درباره اثبات سند روايت حديث فرود سنگ عذاب و آيه «سَألَ سائِلٌ» منابع و اسانيد ديگرى نيز وجود دارد، كه بررسى همه آنها كار دشوارى است و به طولانى شدن بحث نيز مى انجامد. پژوهشگران مى توانند به منابع زير مراجعه كنند:

«شرح الاخبار» قاضى نعمان مغربى، «كنز الحقايق» كراچكى، «الفضائل» شاذان بن جبرئيل، «تفسير على بن ابراهيم قمى» ، «المناقب» ابن شهرآشوب مازندرانى، «غاية المرام» بحرانى و ... .

نتيجه اول: آنكه اصل حديث صحيح مى باشد. بنا بر اين، اگر پژوهشگرى ديرباور و كثير الشك باشد و به خود اجازه دهد تا شيعيان را متهم كند كه حديث را جعل كرده و در منابع خود وارد كرده اند، اما نمى تواند براى وجود حديث در منابع اهل سنت چنين نظرى بدهد؛ و بگويد آنان اين حديث را جعل كرده و در منابع خود وارد كرده اند. زيرا چنانكه ديديم، عده اى از بزرگان و پيشوايان حديث اهل سنت آن را روايت كرده و به آن گردن نهاده اند.

البته گاهى ديده مى شود كه برخى افراد متعصب اعتراض مى كنند و مى گويند: اينكه حديث در منابع اهل سنت وجود دارد، بزرگان اهل سنت آن را از امامان اهل بيت عليهم السلام نقل كرده اند. از اين رو باز هم حديث اعتبارى نخواهد داشت.

در پاسخ به اينگونه افراد متعصب گفته مى شود:

اولاً: مقام اهل بيت عليهم السلام نزد اهل سنت از مقام بزرگانشان كمتر نيست. به ويژه امام باقر و امام صادق عليهماالسلام ، كه عده اى از بزرگان و امامان مذاهب اهل سنت، چه به واسطه و چه به طور مستقيم از آنان روايت نقل كرده اند. از جمله كسانى كه از آنان روايت نقل كرده اند مى توان ابوعبيد هروى، سفيان بن عيينه ثورى، زهرى، مالك و احمد و ديگران را نام برد.

اينكه عده اى از اهل سنت به احاديث شيعيان حساسيت نشان مى دهند، اين حساسيت نسبت به رواياتى است كه شيعيان از امامان اهل بيت عليهم السلام نقل مى كنند. اما اهل سنت رواياتى را كه علماى خودشان از اهل بيت عليهم السلام نقل مى كنند پذيرفته اند، و عده اى از آنها روايات اهل بيت عليهم السلام را در كتب روايى خود مانند كتب صحاح و سنن وارد كرده اند.

ثانيا: طريقه هاى روايتى حديث - مانند همين حديث فرود سنگ عذاب - تنها به اهل بيت عليهم السلام ختم نمى شود، بلكه چنانكه ملاحظه شد، امثال حاكم حسكانى همين يك روايت را هم از حذيفة بن يمان و هم از ابوهريره و هم از ديگران نقل كرده است.

ص: 515

شربت خوراندن پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ كه وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله در بيمارى آخر عمر گاهى بيهوش مى شد، عده اى از قريشيان شربتى را به زور در دهان ايشان مى ريختند ! درحالى كه هر گاه حضرت به هوش مى آمد آنان را از اين كار نهى مى كرد.

و بر اين اساس همه جنگ ها و پيمان ها نيز قبيله اى بود. به گونه اى كه پيمان هاى قبيله اى امر رايجى به شمار مى رفت. از جمله قبائلى كه در جزيره العرب مى زيستند و پيمان هايى را نيز برقرار مى كردند قبيله قريش بود.

از مهم ترين پيمان هاى قريش كه منابع تاريخى نيز آن را ثبت كرده اند، «حَلفُ الفُضول» يا پيمان ارزش هاست. شرح شكل گيرى اين پيمان اينگونه بود كه عبدالمطلب جد پيامبر صلى الله عليه و آله مردم را براى انعقاد آن دعوت كرد، و آن را «حَلفُ المُطَيِّبين» يا پيمان پاكان ناميدند. فلسفه انتخاب اين نام نيز آن بود كه شركت كنندگان در پيمان، با گذاشتن دست هاى خود در كاسه پاكيزه بزرگى كه يكى از دختران عبدالمطلب برايشان ساخته بود، بر اجراى مفاد پيمان هم قسم شدند.

يكى از مهم ترين مواد اين پيمان آن بود كه: كعبه شريف را در برابر هر گونه بدى و پليدى حمايت كنند، و از وقوع هر گونه ظلم و ستمى در كعبه ممانعت به عمل آورند، و مظلوم را تا رسيدن به حقش يارى رسانند.

اين همان پيمانى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز در آن شركت كرد، و در آن زمان پيامبر صلى الله عليه و آله حدود بيست ساله بود. حتى بعضى از احاديث نشان مى دهد كه پيامبر صلى الله عليه و آله پس از بعثت نيز آن پيمان را امضا و تأييد كرده است. چنانكه احمد بن حنبل در مسند خود از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرده كه فرمود:

در روزگار جوانى همراه با عموها و عموزادگانم در پيمان مطيّبين شركت كردم. هيچ دوست ندارم كه مالك شتران و مركب هاى سرخ مو باشم، مگر آنكه چنين پيمان هايى برقرار باشد.(1)

در حقيقت پيمان مطيّبين (حلف الفضول) در پاسخ به پيمان ديگرى شكل گرفت، كه از نظر محتوايى كاملاً در مقابل آن بود. آن پيمانى بود كه طايفه بنى عبدالدر برقرار كرده و برخى از قبايل قريش نيز در آن شركت كردند، و پيمانشان به نام «لَعقَةُ الدَّم»

ص: 519

يعنى جامِ خون شناخته شد. علت اين نام هم آن بود كه گاوى را سر بريدند و در پيمانشان تأكيد كردند هر قبيله اى كه بخواهد بر مفاد پيمان وفادار بماند، نماينده يا رئيس آن قبيله بايد يك ملاقه از خون آن گاو ذبح شده را بياشامد.

نگارش هاى تاريخى و متون بر جاى مانده درباره علت و زمان اين دو پيمان اختلاف نظر دارند. در برخى منابع آمده است كه اين پيمان ها در زمان بناى كعبه شكل گرفته است، زيرا آنان در هنگام بناى كعبه اختلاف پيدا كردند كه كدام قبيله شرافت و شايستگى بيشترى براى نصب حجرالاسود دارد. بعضى ديگر گفته اند علت شكل گيرى اين پيمان ها شكايت يك بازرگان بود كه فردى از قبيله قريش كالايى از آن بازرگان خريده بود و مى خواست پولش را نپردازد.

از ميان دلائل ارائه شده، شايد بهترين دليل آن باشد كه ابن واضح يعقوبى نوشته است؛ او مى گويد: بنى عبدالدر نسبت به عبدالمطلب حسادت مى بردند. از اين رو پيمان «لَعقَةُ الدَّم» را تشكيل دادند، و عبدالمطلب هم در مقابل آنان پيمان مطيبين را تشكيل داد.

در اين باره، يعقوبى در تاريخ خود مى نويسد: هنگامى كه قريش ديد عبدالمطلب به افتخاراتى نائل آمده، خواستند با تشكيل پيمانى به عزت و اقتدارى برسند. اولين كسانى كه پيگير تشكيل پيمان شدند طايفه بنى عبدالدر بود. آنان به نزد طايفه بنى سهم رفتند و از آنان در خواست كردند كه ما را فرزندان عبدمناف نجات دهيد ... . اما از آن طرف هم بنى عبدمناف، بنى اسد، بنى زهره، بنى تيم و بنى حارث بن فهر پيمان مطيبين را تشكيل دادند.

وقتى خبر تشكيل پيمان مطيبين به طايفه بنى سهم رسيد، گاوى را قربانى كردند و گفتند: هر كس دستش را داخل خون اين گاو بگذارد و از آن خون بياشامد از ما است. سپس بنى سهم، بنى عبدالدار، بنى جمح، بنى عدى و بنى مخزوم دستشان را در آن گذاشتند و آن را «لعقه» ناميدند.

ص: 520

از جمله مفاد پيمان مطيبين آن بود كه هيچ گاه همديگر را رها نكرده و هيچ يك ديگرى را به دشمن تسليم نكند. اما اصحاب پيمان لعقه مى گفتند: ما در برابر هر قبيله اى يك قبيله آماده كرده ايم.(1)

يعقوبى در جاى ديگرى از تاريخ خود نوشته است: پيامبر صلى الله عليه و آله بيش از بيست سال داشت كه در پيمان «حلف الفضول» شركت كرد، و پس از آنكه به پيامبرى مبعوث شد فرمود: در خانه عبداللّه بن جدعان در پيمانى شركت كردم كه مالكيت چهار پايان سرخ مو در برابر آن برايم چيزى به حساب نمى آيد. چنانچه امروز نيز به چنين پيمانى فرا خوانده شوم، حتما شركت خواهم كرد.

علت تشكيل پيمان «حلف الفضول» آن بود كه قريشيان چندين پيمان بر اساس تعصب و حميّت قبيله اى و پيمان هايى كه جنبه بازدارندگى نسبت به تجاوزات و تهديدهاى ديگر قبائل داشت تشكيل دادند. از اين رو، مطيبين كه متشكل از طايفه هاى بنى عبدمناف، بنى اسد، بنى زهره، بنى تيم و بنى حارث بودند، پيمان بستند بر اينكه تا زمانى كه كوه حرا و ثبير بر جاى خود هستند و مادامى كه دريا پشم را خيس مى كند، از كعبه حفاظت كنند و آن را به بيگانگان نسپارند.

از اين رو عاتكه دختر عبدالمطلب ظرف بزرگ و تميزى فراهم ساخت، و آنان دست خود را در آن فرو بردند و بر مفاد پيمان هم قسم شدند. از اين رو قريشيان به حركت در آمدند و در خانه عبداللّه بن جدعان گرد آمدند، و پيمان بستند كه هيچ غريب و آشنايى مورد ظلم قرار نگيرد و حق مظلوم از ظالم گرفته شود. در اين پيمان هاشم، اسد، زهره، تيم و حارث بن فهر حضور داشتند. سپس قريشيان گفتند: اينها فضائل پيمان ما است. از اين رو پيمان به نام «حلف الفضول» شناخته شد.(2)

ابن هشام نوشته است: بنى اسد بن عبدالعُزّى بن قصى، بنى زهرة بن كِلاب، بنى تيم بن مُرَّة بن كعب و بنى حارث بن فهر بن مالك بن نضر از هم پيمانان بنى عبدمناف

ص: 521

بودند. ولى بنى مَخزوم بن يَقظة بن مره، بنى سَهم بن عمرو بن هَصيص بن كعب، بنى جَمح بن عمرو بن هَصيص بن كعب و بنى عدى بن كعب با بنى عبداللّه همراه و هم پيمان بودند.

از مطالب گفته شده و نصوص بر جاى مانده فهميده مى شود كه بنى عبدالدار به جهت حسادتى كه نسبت به عبدالمطلب داشتند حركت تشكيلاتى پيمان ها را پايه ريزى كردند، و براى برقرارى پيمان هاى جديدتر بر ضد ابوطالب نيز كوشيدند. اما عبدالمطلب و مطيبين پيش از آنها پيمان مطيبين را شكل دادند، و پس از آن بود كه بنى عبدالدار و طرفدارانشان «لعقة الدم» را تشكيل دادند.

همچنين از اين فعل و انفعالات فهميده مى شود هدف پيمان عبدالمطلب حمايت از كعبه و يارى مظلومان بود. در حالى كه اصحاب پيمان «لَعقَةُ الدَم» در صدد رويارويى و جنگ با مطيبين بودند.

از ده نفر گفته اند. روايتى هم وارد شده كه بعضى از آن پرچمداران را حمزة بن عبدالمطلب عموى پيامبر صلى الله عليه و آله به قتل رساند.

ابن هشام در توصيف اينكه چگونه ابوسفيان و زنش در جنگ احد، بنى عبدالدار را به جنگ تحريك و تشويق مى كردند چنين مى نويسد: ابوسفيان همچنان كه پرچمداران بنى عبدالدار را به جنگيدن تشويق مى كرد، به آنان مى گفت:

اى بنى عبدالدار، شما بوديد كه پرچم ما را به در جنگ بدر برافراشتيد، اما ديديد كه چگونه شكست خورديم. اينك اما، مردم به دنبال پرچم شما مى آيند، و اگر پرچم ساقط شود مردم نيز ساقط مى شوند. پس شما پرچم ما را همچنان نگه مى داريد، يا آنكه پرچم را به ما مى دهيد و ما خود مى دانيم آن را به چه كسى بسپاريم !

با تحريك هاى ابوسفيان، بنى عبدالدار كوشش بيشترى جهت پرچمدارى مى كردند، و در حالى كه به او وعده پرچمدارى مى دادند، مى گفتند: آيا ما پرچم را به شما بدهيم ؟ ! فردا كه جنگ آغاز شود خواهى ديد كه چه خواهيم كرد ! و اين همان چيزى بود كه ابوسفيان از آنان مى خواست.

اما همين كه نبرد آغاز شد و برخى از جنگ آوران دو لشگر به هم نزديك شدند، هند دختر عتبه - كه در ميان زنان بود - بلند شد، و به همراه ديگر زنان دايره هاى زنگى را پشت سر مردان نواختند و به تشويق آنان پرداختند. از جمله شعرهايى كه هند براى تشويق كفار مى خواند اين شعر بود:

وَيها بَنى عَبدَالبِدارِ *** وَيها حُماةَ الأدبار

ضَربا بِكُلِّ بَتّار

به پيش اى فرزندان عبدالدار. به پيش اى حاميان سنت هاى گذشتگان. با شمشيرهاى سهمگين نابود كننده ضربه بزنيد.(1)

ص: 523

هشام در جاى ديگر از سيره خود مى نويسد:

ابوعبيدة بن حجاج بن علاط سلمى برايم شعرى خواند كه در آن ابوالحسن على بن ابى طالب عليه السلام را مدح مى كرد، و همچنان به ياد مى آورد كه چگونه على عليه السلام در جنگ احد طلحة بن ابى طلحة بن عبدالعزى بن عثمان بن عبدالدار پرچمدار مشركان را كشت:

للّه ِ أىَّ مُذَبَّبٍ عَن حُرمَةٍ *** أعنِى ابنَ فاطِمَةَ المُعِمَّ المُخَوِّلاً

سَبَقَت يَداكَ لَهُ بِعاجلٍ طَعنَةَ *** تَرَكَت طَلحَةُ لِلجَبينِ مُجَدَّلاً

وَ شَدَدتَ شِدَّةَ باسِلٍ فَكَشَفتَهُم *** بِالجَرِّ إذ يَهوونُ أخولُ أخوَلاً

خدا نگهدار آن مرد پاسدار همه حرمت ها و ناموس ها باد. مقصودم پسر فاطمه (بنت اسد) است كه عموها و دايى هاى نيك و نجيبى دارد. دست هاى تو چه ضربه شتابانى بر او زد، كه طلحه را با پيشانىِ خاك آلود بر زمين افكند. هجومى استوار چون هجوم شير آوردى، و آنان را پراكنده ساختى.(1)

پرچمداران قريش در جنگ احد نه نفر از قبيله بنى عبدالدار بودند، كه يكى پس از ديگرى كشته مى شد. البته بعضى از مورخان تعداد آنان را بيشتر ذكر كرده اند. آنان حملات خود را متوجه پيامبر صلى الله عليه و آله كرده بودند. به ويژه زمانى كه مسلمانان او را تنها رها كردند و خود به بالاى كوه فرار كرده بودند.

اما پيامبر صلى الله عليه و آله به همراه حضرت على عليه السلام در برابر حملات قريش ايستادند، و تا بعد از ظهر مقاومت كردند. جنگ و مقاومت آنان به اين صورت بود كه رسول خدا صلى الله عليه و آله يك جاى ثابت مى ايستاد و حضرت على عليه السلام بر آنان حمله مى كرد.

نخست با آنان رويارو مى شد و پيشتازان آنان را مى زد. سپس داخل سپاه دشمن مى گرديد و به راست و چپ حمله مى برد و باز مى گشت.

ص: 524

سپس پرچم شرك به دست يكى ديگر از عبدريون مى افتاد. دوباره به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله هجوم مى آوردند و باز حضرت على عليه السلام رو در روى آنان قرار مى گرفت، در حالى كه آنان همه سواره و حضرت على عليه السلام پياده بود.

اين جنگ و گريز همچنان ادامه يافت، تا حضرت على عليه السلام ده ها تن از جنگاوران زبده قريش و نه تن از عبدريون پرچمدار را كشت. وقتى كار به اينجا كشيد، سپاه شرك نااميد شد و عقب نشينى كرد. اما منادى آنان به دروغ ندا در داد: محمد صلى الله عليه و آله كشته شد. اين در حالى بود كه تنها چند جراحت كوچك بر پيامبر صلى الله عليه و آله وارد شده بود.

اما حضرت على عليه السلام پيش از هفتاد زخم بر تن داشت، كه بعضى از آنها زخم هاى عميق و بزرگى بودند. بعضى از راويان و مورخان گفته اند: پيامبر صلى الله عليه و آله با آب دهان خويش زخم هاى على عليه السلام را مسح كرد و آنها خوب شدند.

از اين رو، هر گاه رسول خدا صلى الله عليه و آله در مجلسى مى نشست و ياد خدا مى كرد و امت خود را از بلاهاى الهى كه بر سر امت هاى پيشين آمده بود بر حذر مى داشت، بلافاصله پس از آنكه رسول خدا صلى الله عليه و آله بر مى خاست نضر مى آمد و به مردم مى گفت: اى جماعت قريش، به خدا سوگند من سخنانى بهتر از محمد مى گويم. پس به سوى من آييد تا سخنانى بس زيباتر و نيكوتر از محمد با شما بگويم. سپس شروع مى كرد تاريخ پادشاهان فارس و داستان هاى رستم و اسفنديار را برايشان بازگو مى كرد. آنگاه مى گفت: محمد چه سخنى بهتر از من مى گويد ؟

ابن هشام مى گويد: چنان كه شنيده ام، نضر ادعا كرده كه به زودى كتابى همانند كتاب خدا براى شما نازل خواهم كرد.

ابن اسحاق نيز گفته است: چنان كه شنيده ام، ابن عباس گفته است: هشت آيه از آيات قرآن درباره نضر بن حارث نازل شده است. از جمله آنها اين آيه است: «إذا تُتلى عَلَيهِ آياتُنا قالَ أساطيرُ الأوَّلينَ»(1): «وقتى آيات ما را بر او تلاوت كنند گويد اين سخنان افسانه پيشينيان است» .

همچنين هر يك از آياتى كه به اسطوره ها و افسانه هاى پيشنيان اشاره كرده، درباره نضر بن حارث نازل شده است.(2)

ابن هشام در جاى ديگر گفته است: نضر بن حارث به مردم مى گفت: تمام آنچه را كه محمد براى شما مى گويد افسانه هايى است كه پيشينيان نوشته اند. چنانكه هم اينك من افسانه هاى آنان را مى نويسيم.(3)

سيوطى در كتاب «الدرّ المنثور» در توصيف شخصيت نضر بن حارث مى گويد: ابن جرير به نقل از عطا روايت كرده است كه اين آيه ها درباره نضر بن حارث نازل شده است:

ص: 527

«وَ إذ قالوا اللّهُمَّ إن كانَ هذا هُوَ الحَقُّ مِن عِندِكَ فَأمطِر عَلَينا حِجارَةً مِنَ السَماءِ»(1): «هنگامى كه گفتند خدايا اگر اين (آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد) حق است و از جانب تو است پس بارانى از سنگ بر ما ببار» .

«وَ قالوا رَبَّنا عَجِّل لَنا قِطَّنا قَبلَ يَومَ الحِسابِ»(2): «گفتند اى خدا حساب نامه اعمال ما را تعجيل كن و پيش از روز حساب انداز» .

«وَ لَقَد جِئتُمونا فُرادى كَما خَلَقناكُم أوَّلَ مَرَّةً»(3): «به تحقيق شما يكايك به سوى ما باز آييد بدان گونه كه اول بار شما را بيافريديم» .

«سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ»(4): «پرسش كننده اى درباره عذاب واقع پرسيد» .

عطا گفته است: درباره نضر در كتاب خدا بيش از ده آيه نازل شده است.(5)

سيوطى در «تفسير الجلالين» درباره نضر مى نويسد: او همان نضر بن حارث است كه براى تجارت و بازرگانى به حيره فارس مى رفت. كتاب هاى تاريخى عجم ها را خريد، و سپس داستان هاى آنها را براى اهل مكه تعريف مى كرد، و مى گفت: محمد سرگذشت قوم عاد و ثمود را برايتان مى گويد و من تاريخ فارس و روم را. از اين طريق سبب مى شد تا مردم سخنان او را با اشتياق گوش دهند و شنيدن قرآن را رها كنند.(6)

پس ملاحظه مى كنيم كه هم منابع شيعيان و هم منابع اهل سنت بيان كرده اند كه: سؤال كننده در آيه «سَألَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» همين جابر بن نضر بن حارث، يا حارث فهرى است.

ص: 528

نضر و عقبه با اين مأموريت از مكه رو به مدينه نهادند. وقتى وارد مدينه شدند و به حضور احبار (دانشمندان يهود) رسيدند، درباره حضرت محمد صلى الله عليه و آله از آنان سؤال كردند. تمام ويژگى ها و صفات حضرت محمد صلى الله عليه و آله را برايشان توضيح دادند، و حتى برخى از سخنانش را براى آنها بازگو كردند. آنگاه به آنان گفتند: از آنجا كه شما پيروان كتاب آسمانى تورات هستيد، نزد شما آمده ايم تا ما را از محمد و اخبار او باخبر سازيد.

احبار يهود به آنها گفتند: سه چيز از محمد بپرسيد. اگر پاسختان را داد بدانيد او پيامبر مرسل مى باشد، ولى اگر از جواب دادن عاجز شد بدانيد مردى است دروغگو و همه حرف هايش خود ساخته است. در نتيجه عقيده خود را از او برگردانيد.

نخست اينكه از او بپرسيد: جوانانى كه در روزگار اول (جوانان كهف) از ميان مردم رفتند، سرگذشت آنها چه شد و تكليف آنان چيست ؟ زيرا آنان سرگذشت عجيبى دارند.

دوم از او بپرسيد از مردى كه دور زمين چرخيد و به مشرق و مغرب زمين سفر كرد چه خبر دارد و سرگذشت و سرانجامش به كجا انجاميد.

سپس از او درباره روح سؤال كنيد؛ از او بخواهيد برايتان توضيح دهد روح چيست ؟ اگر اين سؤالات شما را پاسخ داد از او پيروى كنيد كه واقعا فرستاده خداوند است، ولى اگر پاسخ نداد بدانيد دروغگويى بيش نيست و هر گونه خواستيد با او رفتار كنيد ... .(1)

متن قرار داد را در ورقه اى نوشتند. براى اجراى مفاد قرار داد از يكديگر تعهد و پيمان شديدى گرفتند، و سپس براى اثبات رازدارى و استوارى شخصيت خود، متن نوشته شده را داخل كعبه آويزان كردند. گفته شده نويسنده قرارداد منصور بن عكرمة بن عامر بن هاشم بن عبدمناف بن عبدالدار بن قصى بوده است. بعضى ديگر گفته اند: نضر بن حارث نامه را نوشت، و رسول خدا صلى الله عليه و آله نيز او را نفرين كرد و تعدادى از انگشتانش فلج شدند.(1)

يعقوبى در تاريخ معروف خود نوشته است: قريشيان تصميم به كشتن رسول خدا صلى الله عليه و آله گرفتند. از اين رو اشراف خود را جمع كردند. اين خبر به ابوطالب رسيد، او هم اين شعر را سرود:

وَ اللّه ِ لَن يَصِلوا إلَيكَ بِجَمعِهِم *** حَتّى أُغَيِّبُ فِى التُرابِ دَفينا

وَ دَعَوتَنى وَ زَعَمتُ أنَّكَ ناصِحٌ *** وَ لَقَد صَدَقتَ وَ كُنتَ ثَمَّ أمينا

وَ عَرَضتَ دينا قَد عَلِمتُ بِأنَّهُ *** مِن خَيرِ أديانِ البَريَّةِ دينا

به خدا قسم كه اگر همه آنان جمع شوند به تو دسترسى پيدا نخواهند كرد، مگر زمانى كه من همانند گنجى به زير خاك پنهان شده باشم (كنايه از اينكه مرده باشم) . زمانى كه مرا به دينت دعوت كردى، دانستم كه نيك پند مى دهى. به تحقيق كه راست گفتى، و فزون بر اين امين هم مى باشى. آئينى را عرضه داشتى كه خود دانستم كه بهترين دين از بين اديان همگان آن است.

چون قريشيان فهميدند قادر به كشتن رسول خدا صلى الله عليه و آله نيستند و جناب ابوطالب هم او را تسليم آنان نمى كند، قرارداد ظالمانه اى را در ورقه اى نوشتند؛ مبنى بر اينكه با احدى از بنى هاشم معامله و داد و ستد نكنند. با آنها ازدواج نكنند و از بيعت با آنان خوددارى كنند، تا آنان حضرت محمد صلى الله عليه و آله را براى كشته شدن تسليم كنند. بر اين پيمان تأكيد فراوانى كردند و هشتاد مهر بر صحيفه زدند. نويسنده صحيفه، منصور بن عكرمة بن عامر بن هاشم بن عبدمناف بن عبدالدار بود، كه دستش فلج شد.

ص: 534

وقتى قريش با اين صحنه مواجه شدند گفتند: اين عمل جادويى بيش نيست و ما همچنان با جديت و قاطعيت محمد را تكذيب مى كنيم. اما عده زيادى از مردم، همان روز و با ديدن آن معجزه اسلام آوردند، و بنى هاشم و بنى عبدالمطلب نيز از شعب خارج شدند و ديگر به آن باز نگشتند.(1)

شعر ابوطالب (و دعوتنى و علمت انك ناصح) را - كه بيشتر متناسب با يك قصيده مى باشد - از آن جهت در اين بحث آورديم تا شاهد ايمان حضرت ابوطالب باشد، زيرا قريش تهمت هاى بسيارى بر ايشان زده اند، و در جلد سوم كتاب «العقائد الاسلامية» افتراهاى قريش به ابوطالب را بررسى شده است.

ياقوت حموى در «معجم البلدان» مى نويسد: الأثيل، كوچك شده و گردانده شده كلمه الأثل است كه محلى نزديك مدينه مى باشد. در آنجا چشمه آبى بيرون مى آيد كه از آنِ خاندان جعفر بن ابى طالب است. اين چشمه درست بين منطقه بدر و دشت (وادى) صفرا قرار گرفته است. از اين رو به آن «ذو اثيل» مى گويند. رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام بازگشت از جنگ بدر، كنار همان چشمه نضر بن حارث بن كلده را به قتل رساند. دختر نضر در رساى پدرش، در حالى كه مدح و ثناى رسول خدا صلى الله عليه و آله را مى گفت، اين اشعار رامى خواند:

يا راكِبا إن الأثيلَ مَظَنّةٌ *** مِن صَبحِ خامِسةٍ وَ أنت مُوَفَّق

بَلِّغ بِه مَيتا بِأنَّ تَحيَّةَ *** مَن إن تَزالَ بِها النَجائِبُ تَخفِق

مِنّى إلَيهِ وَ عَبرَةٌ مَسفوحَةٌ *** جادَت لِمائِحِها وَ أُخرى تَخنَق

فَليَسمَعُنَّ النَضرَ إن نادَيتُهُ *** إن كانَ يَسمَعُ مَيتٌ أو يَنطِق

ظَلَّت سُيوفُ بَنى أبيهِ تَنوشُهُ *** للّه ِ أرحامٌ هُناكَ تَشفِق

أ مُحَمَّدٌ يا خيرَ ضَن ءٍ نَجيبَةٍ *** فى قَومُها وَ الفَحلُ فَحلٌ مُعرَق

لَو كُنتَ قابِلَ فِديَةٍ فَلَنأتيَ *** --نَّ بِأعزما يَغلو لَدَيكَ وَ يُنفِق

ما كانَ ضَرُّكَ لَو مَنَنتَ وَ رُبَّما *** مَنَّ الفَتى، وَ هُوَ المَغيظُ المُحنِق

وَ النَضرُ أقرَبُ مَن أصبتَ وَسيلةً *** وَ أحَقُّهُم إن كانَ عِتقٌ يُعتَق

اى سوار جنگاور كه در منطقه اثيل مى جنگى ! بدان كه به خيال خام خود تا صبح پنجم پيروز مى شوى. از سوى من درودى به كشته آن سرزمين فرست، تا هر گاه كه شتران تيزرو تيز مى روند. تو كشته وارد اين منطقه مى شوى، و خوشامدگويى تو آن است كه همواره سواران در مقابلت شمشير مى زنند و سر مى جنبانند. از من براى او تنها اشك هاى جارى شده اى مانده است، كه گاه ريزان است و گاه گلوگير مى شود.

آيا اگر نضر را فراخواند آواى مرا مى شنود ؟ هرگز ! مرده اى كه سخن نمى گويد چگونه چيزى مى شنود ؟ شمشيرهاى خاندان پدرش او را فرو گرفتند. بار خدايا، چه

ص: 537

پيوندهاى خويشاوندى كه در آنجا گسسته شد. اى محمد ! اى نژاده تر نژادگان در ميان قوم خويش و اى دلير ريشه دار ! اگر بدون دريافت تن بها (فديه) از جوانمردى كه سخت خشمگين است رهايش مى ساختى چه زبانى داشت ! يا اگر تن بها از او مى پذيرفتى، گران ترين تن بها پرداخته مى شد. نضر نزديك ترين خويشاوندى است كه او را به اسيرى گرفته اى، و اگر بايد برده اى آزاد شود، او سزاوارترين ايشان بود.

وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله شعر اين دختر را شنيد، به حالش ترحم آورد و فرمود: اگر پيش از كشتن نضر شعر دخترش را مى شنيدم او را به دخترش مى بخشيدم.(1)

از اخلاق پيامبر صلى الله عليه و آله اين بود كه همواره از جنگ و كشتار و خونريزى بيزار بود، و تا ضرورت و لزومى پيش نمى آمد كسى را نمى كشت. كافى است بدانيم تمامى كشته هاى جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و تمام كسانى كه در روزگار ايشان بر اثر اجراى حد شرعى كشته شدند، به هفتصد نفر نرسيده است. از اين رو است كه آن حركت و نهضت بزرگ با كم ترين زحمت ها، نتايج بسيار بزرگى به همراه داشت.

بنا بر اين، بعيد نيست كشتن نضر نيز به امر خداوند بوده باشد، زيرا نضر عنصر اصلى و جرثومه شرّ و فساد بود. همچنين دوست او عقبة بن معيط كه شريك جرم نضر بود. او صاحب ميخانه و فسادخانه اى در مكه بود و به كفر و الحاد شهرت داشت.

حال اگر از نظر سند ثابت شود كه فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله درباره دختر نضر درست بوده است، منافى اين مطلب نيست كه قتل پدرش به دستور خداوند انجام گرفته باشد. زيرا معناى فرموده پيامبر صلى الله عليه و آله اين است كه اگر پيش از كشتن نضر، شعر دخترش را مى شنيد و به ارزش هاى معنوى او پى مى برد و رحم خواهى او را مى ديد، از خداوند مى خواست كه آن فرعون متكبر را به دخترش ببخشد و مسلمانان را از شرّ او خلاص سازد. چنانكه پيش از آن نيز، خداوند مؤمنان را بر او مسلط ساخته و او را به اسارت گرفته بودند.

ص: 538

اى رسول خدا ! در آغاز اسلام به ما گفتى اگر ايمان بياوريم ما را در تمام سود و زبان هاى خود شريك خواهى ساخت و هر چه تو مالك شوى ما را نيز مالك مى كنى و هر مشكلى و هزينه اى كه ما تحمل مى كنيم تو هم تحمل خواهى كرد ! ؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله مدتى طولانى سرش را پايين انداخت و در فكر بود. سپس سر برداشت و فرمود: به خدا سوگند، بدان كه من چنين تصميمى نگرفته ام، بلكه خداوند چنين امر فرموده است. حال بگو گناه من چيست ؟ آنگاه پيامبر صلى الله عليه و آله او را موعظه كرد و فرمود: خداى تو بخشنده و كريم است. تو هم اگر صبر كنى و بر نفست غلبه كنى، تو را از نعمت هايش محروم نخواهد كرد. پس به امر خدا راضى و تسليم باش، كه خداوند از راه گرفتارى ها و مشكلات گوناگون بندگانش را آزمايش مى كند، و هر كس را كه اراده كند امورش را آسان مى گرداند ! آفرينش و قدرت دست او است، نعمت هايش بزرگ و احسانش گسترده است. اما حارث اين مواعظ پيامبر صلى الله عليه و آله را نپذيرفت و ... ، تا آخر.(1)

ابن هشام تصريح كرده است كه نضير را به نام حارث نيز مى شناختند.(2) يعقوبى هم او را حارث بن حارث بن كلده ناميده است.(3) اما اين مسئله مشكوك است، زيرا بعيد است يك نفر به طور همزمان دو اسم داشته باشد، به ويژه آنكه يكى از نام ها نام پدرش نيز باشد. براى آنكه طايفه هاى خانواده سالار (پدرسالار) در ميان قبائل عرب براى نام پدر احترام قايل مى شدند و نام پدر را روى ديگرى نمى گذاشتند و نام ديگرى هم به آن اضافه نمى كردند، زيرا قائل بودند آن اسم ديگر موجب تضعيف او مى شود.

از اينجا مى توان احتمال داد كه حارث برادر سوم آنان باشد و همان است كه نامش در برخى روايات وارد شده است. او به جهت اعلام ولايت حضرت على عليه السلام بر پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كرده باشد، و با اين حساب، عذاب واقع - كه در آيه «سَألَ سائِلٌ»

ص: 542

اشاره شده - براى سه نفر از افراد اين خانواده نازل شده باشد؛ كه عبارت اند از: پدر در جنگ بدر، فرزند جابر - كه ابوعبيد به عذاب او تصريح كرد - و فرزند ديگرش كه همين حارث باشد.

بنا بر اين، نام «عشيرة العذاب الواقع» (خانواده عذاب واقع) بر اين خانواده منطبق مى باشد. چنانكه اين احتمال نيز وجود دارد كه مقصود از نضير بن حارث يا حارث بن حارث عبدرى، همان حارثى باشد كه پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كرد. اما عذاب بر او نازل نشد، زيرا درباره آن حارث معترض نوشته اند كه در شام مرده است.

در هر صورت، چنانكه پيش از اين نيز اشاره كرديم، به احتمال قوى به جز حارثى كه به پيامبر صلى الله عليه و آله اعتراض كرده - كه در تفسير ثعلبى و تعدادى از منابع شيعه از او به حارث بن نعمان فهرى نام برده شده كه سنگ عذاب نيز بر او نازل شده - شخص ديگرى نيز به نام حارث وجود داشته است. همچنين نام حارث بن عمرو فهرى را به نقل از روايت حاكم حسكانى، روايت الكافى و مناقب ابن شهرآشوب اشاره كرديم.

از جمله دلائلى كه تأييد مى كند حارث بن حارث غير از نضر و نضير است آن است كه در كتاب حسكانى و الكافى و مناقب، از شخصى نام برده اند كه نام خود و فرزندانش با او تطبيق مى كند، ولى شرحى از زندگى او و سبب مرگش را ارائه نكرده اند.

اما ابن كثير در سيره خود گفته است: نام او عامر بن حارث فهرى است. سلمه هم به نقل از ابن اسحاق و ابن عائذ از او اين چنين نام برده است. موسى بن عقبه و زياد نيز از او به نام عمرو بن حارث نام برده اند، ولى نگفته اند كه از ابن اسحاق روايت مى كنند.(1)

ابن كثير در جاى ديگر از همان سيره گفته است: نام او عمرو بن عامر بن حارث فهرى است. نام او را موسى بن عقبه اين چنين گفته است.(2) بنا بر اين، حارثى كه عذاب

ص: 543