بسم الله الرحمن الرحیم

ص: 2

ترنمی از کلام مولا

حکمت های نهج البلاغه از 1 تا 50 «به نظم»

ص: 3

حکمت های نهج البلاغه از 1 تا 50 به نظم

سرشناسه: محققیان، مریم، 1358

عنوان و نام پدیدآور: حکمت های نهج البلاغه از 1 تا 50 به نظم/ مریم محققیان

مشخصات ظاهری: 216 ص.؛ 15×15 س م.

مشخصات نشر: اصفهان سیمای فلق، 1405

شابک: 3-13-5147-622-978

شابک دوره 6-12-5147-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

فروست: ترنمی از کلام مولا، 1

موضوع شعر فارسی -- علی بن ابی طالب (علیه السلام) - نهج البلاغه

رده بندی کنگره: PIR8361

رده بندی دیویی: 1/62 فا 8

شماره کتابشناسی ملی: 10534869

سراینده مریم محققیان

ویراستار و صفحه آرا: محمد کمال

نوبت و تاریخ چاپ: اول، 1405

شمارگان: 50 جلد

ناشر: انتشارات سیمای فلق

انتشارات سیمای فلق

www.falaghsoft.ir

09131036850/09131649893/03137800803

ص: 4

تصویر

ص: 5

حکمت 14: نتیجه بی مهری نزدیکان...63

حکمت 15: هر کس درخور سرزنش نیست...67

حکمت 16: اولویت تقدیر خدا بر تدبیر انسان...71

حکمت 17: تغییر حکم با تغییر شرایط...75

حکمت 18: نکوهش یاری نکردن حق...79

حکمت 19: نکوهش آرزوهای دراز...83

حکمت 20: چشم پوشی از خطای جوانمردان...87

حکمت 21: نکوهش ترس و حیای بیجا...91

حکمت 22: نظر امیرالمومنین درمورد خلافت...95

حکمت 23: اولویت عمل بر حسب و نسب...99

حکمت 24: اهمیت رفع غم و گرفتاری از مردم...103

حکمت 25: ترس از نافرمانی خدا...107

حکمت 26: رنگ رخساره خبر می دهد از سر درون...111

حکمت 27: روش مقابله با بیماری ها...115

ص: 8

حکمت 28: زهد واقعی...119

حکمت 29: گذر عمر و نزدیک شدن مرگ...123

حکمت 30: مغرور نشدن از ستارالعیوب بودن خداوند...127

حکمت 31: ارکان ایمان و کفر و شرک...131

حکمت 32: نیکوکار بهتر از کار نیکو...139

حکمت 33: میانه روی در بخشش و مصرف...143

حکمت 34: راه بی نیازی...147

حکمت 35: ضرورت موقعیت شناسی...151

حکمت 36: آرزوهای طولانی و پرهیز از بزهکاری...155

حکمت 37: نهی از تشریفات بی جا...159

حکمت 38: ارزش ها و آداب معاشرت با مردم...163

حکمت 39: جایگاه واجبات و مستحبات...169

حکمت 40: راه شناخت عاقل و احمق...173

حکمت 41: رابطه عقل و گفتار...177

ص: 9

حکمت 42: بیماری سبب ریزش گناهان...181

حکمت 43: وصف یاری شایسته...185

حکمت 44: خوشا به حال اینان...189

حکمت 45: حب علی، معیار ایمان...193

حکمت 46: عجب و غرور آفت حسنات...197

حکمت 47: معیار صداقت و شجاعت و عفت...201

حکمت 48: دوراندیشی و تفکر، راه پیروزی...205

حکمت 49: تفاوت افراد کریم و لئیم...209

حکمت 50: راه جذب دل ها...213

ص: 10

﴿كُنْ فِی الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ، لَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

به هنگام بروز فتنه چون اشتر نرِ دو ساله باش كه نه پشتى استوار دارد كه بر آن سوار توان شد و نه می تواند شیر دهد.

ص: 12

چون تو را در هر زمانی فتنه آید در کمند *** باش همچون اشتری کان را نباشد سودمند

هان مشو بازیچه ی اهل خصومت این میان *** چون که می گردی میان آن دو باطل دردمند

ص: 13

ص: 14

ص: 15

﴿أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ، وَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ، وَ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَه﴾

امام على علیه السلام فرمود:

آن كه طمع را شعار خود سازد، خود را خوار ساخته و هر كه پریشان حالى خویش را با دیگران در میان نهد، تن به ذلت داده است و كسى كه زبانش بر او فرمان راند، بى ارج شود.

ص: 17

آن کس که طمع کند شود بی مقدار *** در پردۀ فقر، تن دهد بر آزار

گر بندۀ گفته های خود گردد او *** بی ارج شود، زبان کند او را خوار

ص: 18

﴿الْبُخْلُ عَارٌ، وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ، وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ، وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

بخل، ننگ است و ترس، نقص است و تنگدستى، زبان زیرك را از بیان حجتش بر بندد و بینوا در شهر خود غریب است.

ص: 20

بخیل ار که باشی تو را عار نیست؟! *** بترسی ز هر کس، تو را خوار نیست؟!

تو را تنگدستی کند الکنت *** غریبی تو هر جا؛ گرت بار نیست!

ص: 21

ص: 22

﴿الْعَجْزُ آفَةٌ، وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَالْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَى﴾

امام على علیه السلام فرمود:

عجز و ناتوانى آفت است و صبر، شجاعت، و زهد، ثروت، و تقوا و پرهیزکارى، سپر است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هواى نفس) و رضایت و خشنودى (از تقدیرات الهى) بهترین همنشین است.

ص: 24

ناتوانی آفت مردان با ایمان شود *** صبر در انسان اگر باشد شه شیران شود

اِتَّقواللهَ سپر باشد برای مرد و زن *** راضی و خرسند بودن همنشین جان شود

ص: 25

ص: 26

﴿الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ، وَالاْدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

علم و دانش میراث گران بهایى است، و آداب (انسانى) لباس زیبا و کهنگى ناپذیر است، و فکر آیینه صافى است.

ص: 28

هرکس که وارث می شود علم و کتاب و درس و دین *** درّ و گهر دارد بسی سرمایه اش باشد همین

در وادیِ درس ادب باشد لباسی بی مَثَل *** گوید امام متقین ارث و کلامی به زِ این!

ص: 29

ص: 30

﴿صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

سینه عاقل صندوقچه راز اوست و خوش رویی دام دوستی و بردباری، گور زشتی هاست

ص: 32

سینۀ عاقل که شد گنجین-ۀ اسرار او *** دوست یا دشمن همی حیران شود در کار او

روی خوش چون برگشاید در نگاه مردم-ان *** گرم گردد زین گشایش خان-ه و بازار او

هرچه بیند خوب یا بد بگذرد با صبر و حلم *** در امان مانَد ز نیش م-ردم و آزار او

ص: 33

ص: 34

﴿الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ، وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ، نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

صدقه (کمک به نیازمندان) داروى شفابخشى است، و اعمال بندگان در این جهانِ زودگذر در برابر چشمان آن ها در آن جهان (پایدار) است.

ص: 36

یاری نما تا یار جان یارت شود در آن جهان *** افتاده را هان دست گیر در این سرای بی نشان

یک دانه پیش مرغ نِه، دارو بود در جسم و جان *** آن ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَه، خرمن شود در آن جهان

ص: 37

ص: 38

﴿اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ؛ يَنْظُرُ بِشَحْمٍ، وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ، وَ يَسْمَعُ بِعَظْمٍ، وَ يَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از این انسان در شگفت شوید، به قطعه اى پیه مى بیند و به پاره گوشتى سخن مى گوید و به تكه استخوانى مى شنود و از شكافى نفس مى كشد.

ص: 40

شگفتا از این مردم دیده ام *** که پیهی بُوَد وه! چه ها دیده ام

از این پاره ی گوشت در این دهان *** سخن گفته ام ای عجب با زبان

چه ها من شنیدم ز یک استخوان *** ز تنها شکافی گرفتیم جان

زِ چشم و زِ گوش و زبان و نفس *** پناهم تویی یارب ای دادرس

ص: 41

ص: 42

﴿إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَى أَحَدٍ، أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ، سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِه﴾

امام على علیه السلام فرمود:

وقتى كه دنیا به قومى روى آورد، خوبیهاى دیگران را به آنها عاریت دهد و چون پشت كند، خوبی هایشان را از ایشان بستاند.

ص: 44

به دنیا دل چه می بندی تو را آگه ز نیرنگش *** ز نیکی های خوش نامان نصیبت می کند، ننگش!

اگر خوبی و خوش نامی، تو را از جان بود آنگه *** نصیبت نیست یک ذره در این دنیای صد رنگش

ص: 45

ص: 46

﴿خَالِطُوا اَلنَّاسَ مُخَالَطَۀً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ، وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُمْ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

با مردم آنچنان معاشرت كنید كه چون از دنیا رفتید بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید به شما میل نمایند.

ص: 48

با نگاه مهربانت دوستان شادان شوند *** بعدِ تو از دوری ات ناراحت و گریان شوند

آن چنان با مردمان پیوند نیکی را بگیر *** تا که بعد از رفتنت محزون و سرگردان شوند

ص: 49

ص: 50

﴿إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ، فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

چون بر دشمن ظفر یافتى، عفو و گذشت را شكرانه پیروزیت قرار ده.

ص: 52

هر زمان بر دشمنت پیروز میدان می شوی *** در نبرد حق بر آن باطل، تو شادان می شوی

در گذر از دشمنت شکرانة پیروزی ات *** چون که بعد از عفو و بخشش، شاه مردان می شوی

ص: 53

ص: 54

﴿أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ، وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

ناتوان ترین مردم کسی است که نیروی به دست آوردن دوستان را ندارد و ناتوان تر از او کسی است که دوستی به دست آرد و او را ضایع گذارد.

ص: 56

ناتوانی، گر که دورت نیست یار و مرهمی *** وقت دلتنگی نداری مونسی و محرمی

دوستان گنجی چون مروارید بی قدر و بها *** ناتوان تر می نمایی چون برانی همدمی

ص: 57

ص: 58

﴿إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ، فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

چون سرآغاز نعمت به شما رسد با كم سپاسى دنباله آن را نبرید.

ص: 60

چون که بارش های نعمت بر تو باریدن گرفت *** ابرهای رحمت ح-ق، بر سرت مسکن گرفت

ناسپاسی گر کنی، خود بسته ای این درب را *** شکر حق گو، هر زمان خورشید تابیدن گرفت

ص: 61

ص: 62

﴿وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ، أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

كسى را كه نزدیكانش واگذارند، بیگانه او را پذیرا مى گردد.

ص: 64

تو را هشدار ای مردان با ایمان و دور اندیش *** اگر راندی عزیزی را برای لحظه ای از خویش

مراقب باش بیگانه بدست آرد دل و دینش *** رها کردی! بغل گیرد همان بیگانه ی بد کیش

ص: 65

ص: 66

﴿مَا کُلُّ مَفْتُون يُعَاتَبُ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هر شخص گرفتارى را نمى توان سرزنش کرد (چه بسا بى تقصیر باشد)

ص: 68

گر فریب یار و دشمن خورده ام خوارم مکن *** در میان برزخم خود، تو گرفتارم مکن

سرزنش گر می کنی ای غافل از احوال من *** اندرونم را ببین، دیگر تو آزارم مکن

ص: 69

ص: 70

﴿تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ، حَتَّى يَكُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

كارها دستخوش تقدیرند، آن سان، كه گاه تدبیر سبب مرگ شود.

ص: 72

هر اموری در جهان، شایسته ی تدبیر شد *** عمر ما در دست ایزد پیرو تقدیر شد

گرچه در افکار ما چیزی به نام مرگ نیست *** لاجرم تدبیر ما در مرگ، بی تاثیر شد

ص: 73

ص: 74

﴿وَ سُئِلَ (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ (صلی الله علیه وآله) "غَيِّرُوا الشَّيْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ"؟

فَقَالَ (علیه السلام): إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ وَ الدِّینُ قُلٌّ، فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ؛ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ.﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از آن حضرت در باره این سخن پیامبر (صلی الله علیه و اله) پرسیدند كه فرموده بود: رنگ سفید موى را تغییر دهید و خود را همانند یهودان مسازید و او فرمود:

این سخن را رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) زمانى فرمود كه مسلمانان اندك بودند، اما اكنون كه دایره اسلام فراخ گردیده و دین استقرار یافته، هركس به اختیار خود است.

ص: 76

در چشم دشمن خویش را چونان جوانی زنده کن *** با رنگ و رویی دلبرین شمشیر خود برنده کن

موی سفید خویش را بهر فریبش رنگ نِه *** وانگه تمام روح او با ضربتی آزرده کن

ص: 77

ص: 78

﴿فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ: خَذَلُوا الْحَقَّ، وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْبَاطِلَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

در باره كسانى كه از پیكار در كنار او، كناره گرفته بودند، چنین فرمود: حق را واگذاشتند و باطل را یارى نكردند.

ص: 80

نه با حق، نه با دشمنی تو، بگو پس که ای؟! *** نه بی من! نه با چون منی تو، بگو پس که ای؟

تو را بس ملامت کنندت زِ این خوی بد *** نه یاری! نه اهریمنی تو! بگو پس که ای؟

ص: 81

ص: 82

﴿مَنْ جَرَى فِی عِنَان أَمَلِهِ، عَثَرَ بِأَجَلِهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هر كه عنان مركب آرزو را رها كند و در پى آن بشتابد مرگش بلغزاند و بر زمین زند.

ص: 84

در مسیر آرزوهایت عنان را وا مده *** با شتابی سوی آن، عمر عزیزت را مده

اینکه پی در پی تمنای عجیبی می کنی *** وه بلغزد پای، هرگز دل به این دنیا مده

ص: 85

ص: 86

﴿أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ، فَمَا يَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِيَدِهِ يَرْفَعُهُ ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از لغزشهاى جوانمردان درگذرید، كه هیچیك از آنان نلغزد، مگر آنكه دست او در دست خدا باشد و برداردش.

ص: 88

از لغزش مردان خدا چشم بپوش *** در حفظ و نگاه آبرو سخت بکوش

چون دست خدا به دست مردان خداست *** در گفتن آن پیش خسان باش خموش

ص: 89

ص: 90

﴿قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ، وَ الْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ؛ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

ترس قرین نومیدى است و شرم، موجب محرومى است و فرصت مى گذرد، چونان كه ابرها مى گذرند. فرصتهاى نیكو را غنیمت شمرید.

ص: 92

اگر باشی خجل در کار دشوار *** اگر شرمت بود زَانجام یک کار

تو را فرصت رود چون ابر بشتاب *** که نومیدی بود در ترس بسیار

ص: 93

ص: 94

﴿لَنَا حَقٌّ، فَإِنْ أُعْطِینَاهُ، وَ إِلَّا رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَى﴾

قال الرضی [رحمه الله تعالى] و هذا [القول] من لطیف الكلام و فصیحه، و معناه أنا إن لم نعط حقنا كنا أذلّاء و ذلك أن الردیف یركب عجز البعیر كالعبد و الأسیر و من یجری مجراهما).

امام على علیه السلام فرمود:

ما را حقى است كه اگر آن را به ما دادند، بگیریم و اگر ندادند، بر ترك شتر سوار مى شویم، هر چند، سیر در شب باشد و به دراز كشد.

[سید رضى گوید: این سخن، سخنى لطیف و فصیح است. یعنى اگر حق ما را ندهند، ما در زمره خوارشدگان باشیم زیرا بنده و اسیر و امثال آنها را بر سرین شتر مى نشانند یعنى پشت سر آنكه شتر را مى راند].

ص: 96

ما صاحب حق شدیم و دیندار شدیم *** در خواستن حق همگی زار شدیم

مانند اسیری که به اعجاز شتر *** گردید سوار و ما به اجبار شدیم

این عزت ما بُوَد که حق را طلبیم *** حق را که ندادند و بدهکار شدیم

ص: 97

ص: 98

﴿مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ يُسْرِعْ بِهِ [حَسَبُهُ] نَسَبُهُ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هر كه در كارها درنگ كند، شرف نسب، سبب سرعت در كارش نشود.

ص: 100

گر تو را تقوا نباشد سرعتی در کار نیست *** در عمل پویا نباشی هم نَسَب معیار نیست

تو توکل بر خدا بنما و کوشش کن بسی *** چون عمل در کار نَبوَد هم نَسَب جز عار نیست

ص: 101

ص: 102

﴿مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از كفاره هاى گناهان بزرگ، به فریاد رسیدن ستمدیدگان است و شاد كردن غمگینان.

ص: 104

گر در طلبی که فرصتی یابی باز *** کفارۀ هر گناه خود راهی ساز

گل های فسرده را تو بارانی کن *** بر منبر عشق کن همی راز و نیاز

ص: 105

ص: 106

﴿يَا ابْنَ آدَمَ، إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ، فَاحْذَرْهُ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! چون دیدی پروردگارت پی در پی نعمتهای خود را به تو می رساند و تو او را نافرمانی می کنی از او بترس.

ص: 108

اگر دیدی که با نعمت قرینی *** خدایت می دهد یار زمینی

پیاپی در ز نعمت می گشاید *** اگر شاکر نباشی در کمینی

ص: 109

ص: 110

﴿مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً، إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هیچكس چیزى را در دل نهان ننمود، مگر آنكه، در سخن نابجایى كه از دهانش مى پرد، یا در صفحات چهره اش، هویدا شود.

ص: 112

اگر پنهان کنی اسرار جان را *** نگه داری درون سینه آن را

اگر تو بی تامل لب گشایی *** هویدا می کنی سرّ نهان را

ص: 113

ص: 114

﴿إمْشِ بِدَائِكَ، مَا مَشَى بِك﴾

امام على علیه السلام فرمود:

تا درد همراه توست تو نیز با او همراهى کن

ص: 116

تا که درد و غم درونت جان گرفت *** بی تحمل هم لبت دندان گرفت

همرهی کن با تمام درد خویش *** با صبوری جان تو درمان گرفت

ص: 117

ص: 118

﴿أَفْضَلُ الزُّهْدِ، إِخْفَاءُ الزُّهْدِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

برترین پارساییها آن است كه در نهان باشد.

ص: 120

برترین زهد همانست که پنهان باشد *** دور از چشم بد و حس-رت انسان باشد

چون که دستی ز گریبان ضعیفی گیری *** بهتر آن است که پنهان ز رفیقان باشد

ص: 121

ص: 122

﴿إِذَا كُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ، فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى﴾

امام على علیه السلام فرمود:

اگر تو روى به بازگشت نهاده باشى و مرگ روى در آمدن داشته باشد، چه زود به هم خواهید رسید.

ص: 124

عمر ما چه پرشتاب می رود به سوی مرگ *** مرگ هم سوار اسب می زند به ساز و برگ

می رسد به هم چه زود، غفلتی ز آن مکن *** ریخت از درخت عمر، رفته رفته شاخ و برگ

ص: 125

ص: 126

﴿الْحَذَرَ الْحَذَرَ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

بترسید، بترسید، به خدا سوگند، كه گاه چنان گناه را مى پوشاند كه پندارى آن را بخشیده است.

ص: 128

از گناهی که خدا دید ولی دیده ببست *** آبروی تو خرید و گنهت داد به دست

عیب تو کرد نهان تا که خجالت نبری*** بهراس از گنهت چون که گنه هست که هست

ص: 129

ص: 130

﴿وَ سُئِلَ (علیه السلام) عَنِ الْإِیمَانِ، فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ...﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از امیر المؤمنین معنى ایمان را پرسیدند، فرمود: ایمان را چهار پایه است: شكیبایى و یقین و عدل و جهاد... شكیبایى را نیز چهار شعبه است: شوق و ترس و پارسایى و انتظار....و یقین را چهار شعبه است: بینایى هوشمندانه و دریافت از روى حكمت و پند گرفتن از چیزهاى عبرت آمیز و رفتن به روش پیشینیان... و عدالت را چهار شعبه است: فهمى كه به عمق چیزها رسد و علمى كه حقایق را دریابد و داورى كردنى نیكو و راسخ بودن در بردبارى...

ص: 132

جهاد را نیز چهار شعبه است: امر به معروف و نهى از منكر و پیكار در راه دین و دشمنى با فاسقان.... كفر را چهار پایه است: كنجكاوى بیهوده و خصومت كردن و انحراف از حق و دشمنى ورزیدن... شك را نیز چهار شعبه است: جدال بیهوده و هول و هراس و دودلى و تسلیم.

ص: 133

از امیر المومنین پرسیده شد ایمان که چیست *** گفت مولا او که جز با عشق و با ایمان نزیست

هست ایمان را برایش چهار پایه رکن دین *** آن شکیبایی و عدل و سه جهاد است و یقین

در شکیبایی چهار اصل است و آن با اختصار *** شوق و ترس و پارسایی باشد آنگه انتظار

گر که شوق جنت آید در وجودت شعله ور *** خود گذر کن از تمام شهوت آنگه کن حذر

ص: 134

آتش دوزخ سزد بر هر که نامحرم بود *** اجتناب از مُحرَمات اعلی ترین مرهم بود

پارسا گردی تمام غصه ات پایان شود *** آن مصیبت ها برایت ناگهان آسان شود

گر به فکر مرگ باشی می کنی در آن نظر *** نامه ات را پر کنی از کار خوب و خوب تر

در یقین باشد تو را چهارش اصول و راهبر *** حکمت و بینایی و پند و رهِ آن رهگذر

ص: 135

در عدالت حکم این است و چهارش شعبه است *** هر کدام از آن برایش صد هزاران خطبه است

فهم در عمق مسائل یک نشان از عدل بود *** علم اعلی کان حقایق را بفهمد، عقل بود

داوری کردن به حکم حق نشان داور است *** استواری در صبوری رمز و راز دیگر است

هان جهاد آمد چهارش شعبه دارد گوش دار *** امر در معروف و نهی از منکر آمد هوش دار

ص: 136

جنگ در راه خدا کردن بُوَد سوم قدم *** دشمنی با فاسق و کافر کن او را کن عدم

کفر را باشد چهارش پایه و علمش بدان *** بیهده کردی تفحص یار گشتی با خسان

چون خصومت کرده باشی بی دلیل و بی گمان *** دیده ات کم سو شود از دیدن حق بی امان

دشمنی گر خود کنی با اهل ایمان و خدا *** راه آسان، سخت گردد بر تو و اهل جفا

ص: 137

شک بیاید با چهارش شعبه اینک گوش دار *** بحثِ بیهوده کند روزت تماماً شام تار

ترس باشد مانعی بر سبقت تو در رهت *** گر دو دل گردی سپر باشی برای همرهت

هر که خود تسلیم دنیا بود افتد قعر چاه *** هم که دنیایش سیاه و هم که عقبایش تباه

ص: 138

﴿فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ، وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ.﴾

امام على علیه السلام فرمود:

نیكوكار از كار نیكویش بهتر است و، بدكار از كار بدش بدتر.

ص: 140

انسان که بُوَد نیکو، سرچشمه ی اخیار است *** افضل بُود از فعلش چون مالک کردار است

ای آنکه بدی کردی خود بدتر از افعالی *** بدکار گنه کار است سرچشمه اشرار است

ص: 141

ص: 142

﴿كُنْ سَمْحاً وَ لَا تَكُنْ مُبَذِّراً، وَ كُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَكُنْ مُقَتِّراً﴾

امام على علیه السلام فرمود:

بخشنده باش و اسرافكار مباش و میانه رو باش و سختگیر مباش.

ص: 144

بخشنده گر هستی شوی یار و سزاوار ثنا *** اسراف در بخشندگی آرد برایت صد حفا

با اعتدال همسو شوی ایزد تو را یاری کند *** با بخل و فضل بی حساب گردی به حسرت مبتلا

ص: 145

ص: 146

﴿أَشْرَفُ الْغِنَى، تَرْكُ الْمُنَى﴾

امام على علیه السلام فرمود:

برترین توانگرى ترك آرزوهاست.

ص: 148

آرزو گر می کنی اندازه ی عمرت بخواه *** در توانت نیست جانا! آرزویت را بکاه

خود توانگر می شوی آنگه که ترک آن کنی *** پس مزن حرص و مکن هر لحظة عمرت تباه

ص: 149

ص: 150

﴿مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا يَكْرَهُونَ، قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا يَعْلَمُون﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هر که بی محابا به مردمان آن گوید که نخواهند، درباره اش آن گویند که ندانند.

ص: 152

تو اگر صحبت ناحق به کسی ساز کنی *** که نخواهند ولی پرده از آن باز کنی

بی محابا ز تو گویند به مردم سخنت *** که ندانند به حق، آنچه به دل راز کنی

ص: 153

ص: 154

﴿مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هر كه دامنه آرزوهایش گسترده شود، كردارش ناروا گردد.

ص: 156

آرزو بر امت من مایه ی رحمت شود *** گر نباشد میل در او، کار بی رغبت شود

لیک طولانی اگر گردد بسی آن آرزو *** میل دنیا در وجودش باعث ذلت شود

ص: 157

ص: 158

﴿وَ قَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ(علیه السلام):

مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا. فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ، وَ إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِی دُنْيَاكُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی [أُخْرَاكُمْ] آخِرَتِكُمْ؛ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ، وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّار﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هنگامى كه به شام مى رفت، دهقانان شهر انبار به دیدارش آمدند. از اسبها پیاده شدند و پیشاپیش او دویدند. پرسید: این چه كار است كه

ص: 160

مى كنید؟ گفتند كه این عادت ماست در بزرگداشت فرمانروایانمان. امام علیه السلام فرمود: این كارى است كه امیرانتان از آن سود نبردند و شما خود را در زندگى خود به مشقت مى افكنید و در آخرت به بدبختى گرفتار مى آیید. چه زیانبار است مشقتى كه در پى آن عذاب باشد و چه سودمند است آسودگى همراه با ایمنى از عذاب خدا.

چه زیان بار بود سختیِ همراه عذاب *** که تو را خوار کند این عملت روز حساب

چه بسا راحتی تن که شود راحت جان *** آب خواهی و تو گشتی همه تن گرد سراب

ص: 161

ص: 162

﴿لِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام)

يَا بُنَيَّ احْفَظْ عَنِّی أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً، لَا يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ، وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ، وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ، وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ....﴾

امام على علیه السلام فرمود:

به فرزند خود امام حسن علیه السلام فرمود: اى فرزند، از من چهار و چهار چیز را به خاطر بسپار كه چون كارهایت را به آنها به انجام رسانى، هرگز زیانى به تو نرسد: برترین بى نیازیها عقل است و بزرگترین بینوایی ها حماقت است و ترسناك ترین ترسها خودپسندى است و گرام یترین حسب و

ص: 164

نسب، خلق نیكوست. اى فرزند، بپرهیز از دوستى با احمق، زیرا احمق خواهد كه به تو سود رساند، ولى زیان مى رساند و بپرهیز از دوستى با بخیل كه او چیزى را كه بسیار به آن نیازمند هستى از تو دریغ مى دارد و بپرهیز از دوستى با تبهكار كه تو را به اندك چیزى مى فروشد. و بپرهیز از دوستى دروغگو، كه او چون سراب است، دور را نزدیك نشان مى دهد و نزدیك را دور مى نمایاند.

ص: 165

گفت حیدر به فرزندش حسن، ای نور جان! *** گر که گوش آری تو را هرگز نباشد یک زیان

در، تَرین ها اندکی باید تامل کرد و بس *** گوش دل گر وا کنی گردی جدا از این و آن

عقل باشد راهبر، هم در زمین، هم آسمان *** نور چشمم عقل باشد برترین درّ نهان

عقل گر در آدمی کامل نشد نادان شود *** بی نوا تر از همه احمق بود، با او نمان

ص: 166

کِبر و خود دیدن بُوَد ترسی عظیم و دردناک *** خُلق نیکو برتر از اصل و نسب آید میان

حال ای فرزندم! شنو این چار امر و پند گیر *** گر که باشی دور از احمق می شوی شاه زمان

دوستی با مرد احمق باعث خُسران شود *** سود می خواهد رساند لیک می گردد زیان

با بخیل ار دوست باشی وانهد در مشکلات *** صد دریغ آرد برایت در نیاز و در فغان

ص: 167

گر تبه کار آمدت در دوستی اندیشه کن *** او که یاران را همی وا می نهد با دشمنان

چارمین امر است دوری از دروغ و صاحبش *** چون سرابی هر چه را وارونه بنماید نشان

ص: 168

﴿لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ، إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

در به جاى آوردن مستحبات قربتى نیست اگر به واجبات زیان رساند.

ص: 170

گر تا دم صبح ذکر یارب کردی *** صد نافله و حدیث بر لب کردی

هیچ ارزش آن نزد خدا بالا نیست *** گر وقت اذان نماز خود شب کردی

ص: 171

ص: 172

﴿لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

زبان خردمند آن سوى دل اوست و دل بى خرد آن سوى زبانش.

سید رضى گوید: این از معانى عجیب و شریف است. مراد این است كه عاقل زبان نمى گشاید مگر پس از آنكه با اندیشه و فكر خود مشورت كند و بى خرد، سخنان بیهوده اش بر فكر و تأمل و اندیشه اش پیشى گیرد. گویى زبان عاقل، تابع دل اوست و دل احمق، تابع زبان اوست.

ص: 174

دانا چو گهی زبان به گفتن وا کرد *** در هر سخنش عقل و خرد غوغا کرد

وَه در عجبم از سخن سرد و سبک *** کآن سوی زبان بی خرد بلوا کرد

ص: 175

ص: 176

﴿قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِی فِیهِ، وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِی قَلْبِهِ.﴾

امام على علیه السلام فرمود:

دل احمق در دهان اوست و زبان عاقل در دلش، و هر دو یك معنى است.

ص: 178

قلب احمق باشد اندر کام او *** یک سخن گوید شود فرجام او

در دل عاقل، زبان او بُوَد *** هر چه گوید قلب باشد رام او

ص: 179

ص: 180

﴿لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا:

جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ [مِنْكَ] مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَ يَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ، وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِی وَ الْأَقْدَامِ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

به یكى از اصحابش كه بیمار شده بود چنین فرمود: خداوند بیمارى تو را كه از آن شكوه مى كنى، سبب كاستن از گناهانت قرار داده. زیرا در بیمارى اجر و ثوابى نیست، ولى گناهان را مى ریزد، آن سان، كه

ص: 182

برگ درختان مى ریزند. اجر و ثواب، حاصل گفتار به زبان است و كردار به دست و پاى. خداوند به سبب صدق نیت و باطن پاك، هر كس را كه خواهد، به بهشت مى برد.

سید رضی مى گوید: امام علیه السلام راست گفته است و در بیمارى اجر و ثوابى نیست زیرا بیمارى از چیزهایى است كه آن را عوض است نه مزد. عوض در برابر دردها و بیماریهایى است كه از سوى خداوند بر بنده مى رسد، ولى اجر و ثواب در برابر عملى است كه از بنده سر زده است پس میان عوض و ثواب فرقى است كه امام با علم نافذ و رأى صواب خویش بیان فرموده است.

ص: 183

گفت حیدر مکن شکوه ز بیماری که آن *** کم کند از هر گناهت، وارهی در آن جهان

همچو برگی کز درختی می کُند خود را جدا *** نیست در بیماری ثوابی هست بر تو امتحان

ص: 184

﴿فِی ذِكْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ:

يَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ، فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً، وَ هَاجَرَ طَائِعاً، وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ، وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ، وَ عَاشَ مُجَاهِداً﴾

امام على علیه السلام فرمود:

هنگامى كه از خبّاب من الارت یاد مى كرد چنین فرمود:خداوند خبّاب بن الارتّ را رحمت كند. به رغبت اسلام آورد و در عین اطاعت، مهاجرت كرد و به آنچه روزیش داده بودند، قناعت نمود و از خدا راضى بود و مجاهد زیست.

ص: 186

رحمت کند یزدان خباب، آن یار با اخلاص را *** با میل و رغبت آمدش سوی نبی مصطفی

بر داده و ناداده اش گاهی سجود و گه رکوع *** همچون مجاهد هجرتی بنمود با میل و رضا

ص: 187

ص: 188

﴿طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ، وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ، وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ، وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

خوشا به حال كسى كه همواره به یاد معاد باشد و براى روز حساب عمل كند و به آنچه روزیش داده اند، قانع باشد و از خداى راضى.

ص: 190

ای خوش آن مردی که از یاد معادش دور نیست *** هر عمل در دفتر اعمال او، جز نور نیست

شکر حق گوید برای روزی و انعام او *** در رضا از خالق کون و مکان مهجور نیست

ص: 191

ص: 192

﴿لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِی هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی؛ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ، فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ (صلی الله علیه وآله) أَنَّهُ قَالَ: "يَا عَلِيُّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ مُنَافِقٌ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

اگر به این شمشیرم بر بینى مؤمن زنم كه با من دشمن شود، دشمن نشود و اگر همه جهان را به كام منافق ریزم كه با من دوست گردد، دوست نگردد. و این، از آن روست، كه حكم خداى بر زبان پیامبر امّى (صلى الله علیه و آله) گذشت كه فرمود: یا على، مؤمن تو را دشمن نشود و منافق دوست نگردد.

ص: 194

مرد مومن با هزاران زخم کی دشمن شود! *** زخم شمشرش زنم هرگز که اهریمن شود

لیک اگر دنیای خوبی جان نثار خصم شد *** کی شود یار و تمام جان از او ایمن شود!

ص: 195

ص: 196

﴿سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ، خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

گناهى كه اندوهگینت سازد، در نزد خدا بهتر است از كار نیكى كه به خودپسندیت وادارد.

ص: 198

هر گناهی کان تو را از فعل آن غمگین کند *** لذت انجام آن، روح تو را سنگین کند

به از آن کار نکویی کز برای دیگران *** خود پسندی را درون سینه ات آذین کند

ص: 199

ص: 200

﴿قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ.﴾

امام على علیه السلام فرمود:

مقام و مرتبت هركس به قدر همت اوست و صدق او به قدر جوانمردى اوست و شجاعتش به قدر حميّت اوست و عفّت او به قدر غیرت اوست.

ص: 202

گر مقام و مرتبت خواهی به همت چاره کن *** صدق گر خواهی برو اینک مروت چاره کن

در شجاعت، راه حمیّت نشان آدمی است *** عفت انسان اگر خواهی به غیرت چاره کن

ص: 203

ص: 204

﴿الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ، وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ، وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

پیروزى به دوراندیشى است و دوراندیشى به جولان اندیشه و اندیشه به نگاه داشتن اسرار.

ص: 206

گر ظفر خواهی نگاهی دور بر آینده کن *** فکر خود را همچو اسبی رهسوار جاده کن

گر که خواهی نصرتی یابی ز کار خویشتن *** حفظ اسرار تمام راهت از هر بنده کن

ص: 207

ص: 208

﴿احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِیمِ إِذَا جَاعَ، وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ﴾

امام على علیه السلام فرمود:

از تعرض كریمان، چون گرسنه شوند و از تعرض فرومایگان، چون سیر شوند، حذر كنید

ص: 210

از کریمان در زمان حفظ قدرت، کن حذر *** چون تعرض می نماید آن کریم اندر خطر

از لئیم اندیشه کن وانگه که می گردد نعیم *** منفعت در هر زمان بر فکر او دارد اثر

ص: 211

ص: 212

﴿قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ، فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْه﴾

امام على علیه السلام فرمود:

دلهای مردان رمنده است، هر که آن را به خود خو داد، روی بدان نهاد

ص: 214

بیا گویمت راز مردان عیان *** اگر خواستی پیش باشی بر آن

محبت نما بر دلش روز و شب *** که گر خو کند بر تو،گیری عنان

ص: 215

ص: 216